::
Home » Verbatim » 2020 » Verbatim Wednesday 8th July, 2020

Verbatim Wednesday 8th July, 2020

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Wednesday 8th July, 2020

 The Assembly met at 9am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bonzour tou Manm Onorab.  E bonzour tou dimoun ki a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal.  Avan nou kontinyen nou travay kot nou’n kite yer mon ti a kontan remersi Deputy Speaker pou pran Chair yer apre midi, pou ranplas mwan.

E nou pou kontinyen kot nou’n arete yer sa i vedir kontinyasyon deba lo Mosyon ki’n ganny move par Onorab Paul Ernesta e Mosyon i lir comme swivan;-

‘An vi ki nou lekonomi pe eksperyans lefe negativ COVID-19 kot pri komodite pe ogmante, e konman konsekans bokou dimoun pe ganny afekte.  Dan sa konteks, mon demann Lasanble pou fer en demann ek Gouvernman pou travay ek STC, oubyen, kolabor avek sekter prive pou konsider etablir franchise ouswa retail outlet dan bann rezyon ki napa, parey rezyon sid.  Sa ava ed bokou fanmir pou ganny akse avek komodite esansyel a en pri konparab parey anvil.’

Sa i Mosyon ki’n konmans ganny debat lo la yer apre midi.  E prosennman lo mon lalis pou kontinyen deba mon annan Onorab Johan Loze.  Onorab Loze laparol i pou ou.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou Manm koleg Onorab, bonzour tou dimoun a lekout kot lakour.

Mr Speaker dan sa sityasyon abnormal ki nou pei i vwar son lekor ladan, tou prediksyon se ki keksoz pou vin pli pir.  La mon ava koriz sa ki mon’n dir dan sa sityasyon abnormal, ki sa lemonn i trouv son lekor ladan.  To prediksyon se ki keksoz pou vin pli pir.

I napa breathing room pou lekonomi mondyal tan ki sa sityasyon COVID-19 i kontinyen, e menm apre letan ki COVID-19 pou’n apeze then lemonn pou bezwen letan pou bann pli gro lekonomi refer, retourn ankor konpetitiv e pou drag up lekonomi lemonn.

E nou Sesel nou pou subject to whatever i arive laba.  Plis ki zot, zot lekonomi i dan conundrum pou nou pou anpire.  E mon krwar i is it incumbent lo nou konman reprezantan sa pep pou nou koz laverite koz fran e dir laverite ki, keksoz pa pe amelyore.  By Desanm si napa en solisyon pou COVID keksoz pou vin pli pir.  Menm letan en solisyon pou COVID i ganny trouve, sa bann lekonomi pli gro pli performan pou bezwen lespas zot bezwen breathing room pou zot rekipere e pou dres zot lekor.

Avan ki sa lefe i retonm kot nou, avan ki nou retrouv benefis en uptake dan lekonomi global, ki kapab benefisye nou isi lokalman.  E dan meantime ki nou responsabilite ki bann swa ki annan devan nou.  Enn bann keksoz ki annan pou nou fer, se fer tou le meyer tou sa ki nou kapab pou ede e asiste nou pep.

Manm Onorab ki reprezant distrik Takamaka in konstat en problenm dan son distrik.  In konstat en problenm dan sa rezyon dan lekel son distrik i trouve.  E se sa Mosyon ki’n vin devan nou ozordi.

I pa fer nou loner e i pa ni fer loner nou bann constituents letan ki nou fer largiman semantik lo en keksoz ki sipoze benefisye zot.  Sel keksoz ki nou annan pou deside, si sa i benefisye nou bann constituents si benefisye lepep Seselwa, si i annan fason ki nou kapab travay avek si i annan bon keksoz ladan wi ou non.

Nou pa kapab dir poudir franchise pa kapab ganny enplimante avan Desanm.   But there’s a  will.  Apre tou mon lafason mon kapab mal I will stand to be corrected, be lafason ki mwan mon enterpret franchise se ki en dimoun i annan en biznes, i fer son laplikasyon avek McDonalds sepaman lekel poudir i pe fer en restoran.  Si i meet bann kriter McDonalds i vin en McDonald’s franchise i ganny supply e tou son keksoz i McDonald’s.

I pa McDonald ki ale ki al build  dan  en restoran apre i swazir en dimoun i met ladan.  Mon krwar en franchise STC i kapab ganny fer senpleman avek en existing merchant, en existing business ki meet bann kriter pou provide sa servis.  Be menm si i pas sa formil.  Bezwen annan en formil ki nou kapab servi pou ed nou pep.

Nou pou asize zis nou pou bicker whether an omelette is a fried egg or not?  I bezwen annan en formil ki nou kapab servi pou ed nou pep pou asiste zot.  Pou aport sa servis ki pe ganny donnen pli pre avek zot.  Se sa lesansyel sa Mosyon.  Mon pa vwar okenn gran rezon ladan pou nou divize, pou nou argimante.

Akoz ki Onorab pe rode li, i pe rod en fason ki son bann constituents ki pe ganny asiste avek sa kart, pou zot ganny sa servis, anmennen pli pre avek zot.  Nou kapab diskit diferan fason, diferan formil selman nou bezwen annan sa deba.  nou bezwen annan sa konversasyon, e nou bezwen kominik klerman avek Gouvernman nou pozisyon konman reprezantan sa pep la deor.

Akoz fransman i annan dimoun ki pe soufer ek sa sityasyon.  I annan dimoun ki menm fanmir avek nou isi anndan.  Mwan mon annan manm fanmir ki’n koz avek mwan ki’n les mon konpran lafason ki zot ganny enpakte zot personnelman.

E mon konnen i annan Manm ankor isi anndan.  Ki annan fanmir ki pe ganny afekte ek sa sityasyon.  Ki ti a kontan vwar en solisyon.  Petet zot pa pou koze pou rezon ki nou tou nou konnen zot pa dir be selman i annan.  I pe arive.  Lesansyel se ki nou rod en solisyon nou sers en solisyon e nou trouv en solisyon nou bezwen annan kapasite pou aport solisyon pou nou pep.  Nou pa kapab zis pran problenm met devan nou e ador li.  Nou espekte lepep Seselwa li a son trou i bouz devan, i aranz keksoz e i fer pei marse.  Kan nou ki’n ganny elekte nou ki’n ganny mete into leadership positions. 

E pou sa rezon premyerman ki mwan mon pe siport Mosyon Onorab Paul Ernesta ki dan sa Lasanble, enn, mon realize it’s a very local Motion i pou sa rezyon sid.

2enm Onorab Noline Sophola yer in outline ki mannyer sa model pe marse lo Praslin e lo La Digue.  Me si i mars lo Praslin i mars lo La Digue i mars Grand Anse, akoz nou bezwen obzekte e anpese ki the same service can be provided pou bann zabitan Takamaka?

Apre tou sa i menm Gouvernman ki’n garanti ki gas lo Praslin i ganny vann a menm pri ki i vann lo Mahé.  Gas lo La Digue i ganny vann a menm pri ki gas lo Mahé.  In spite of the transportation cost, pou tir li Por Victoria pou anmenn li Baie Ste Anne e further anmenn La Passe.  Inspite of that. 

        Me oule dir mon sa menm Gouvernman nou pa kapab zis demann li pou konsider extend sa servis, pou zabitan Takamaka, kot i konsern STC?  Apre tou nou pe zis demann Gouvernman pou li travay avek STC e sekter prive.  Nou pa pe dir setup en rezo koripsyon ouswa en basen koripsyon ouswa en landrwa pou donn bal.

Nou pe zis rod sa ki meyer pou zabitan Takamaka e larezyon, Anse Royale, Takamaka.  E sa esansyel.  Ki servis i ganny aporte.  I ganny mete a laporte zabitan sa distrik.  E apre tou pa sa nou fonksyon.  Si sa pa nou fonksyon kwa ki nou fonksyon?  Si nou pa’n ganny mete isi la anndan pou rod solisyon e aport solisyon kler e konkret pou bann zabitan distrik lo nivo distrik.  Kwa ki nou fonksyon?

Nou kapab, asize isi anndan balans gale lo kanmarad till we are  blue in the face.  I pa pou met personn, i pa pou aport nanryen pou personn dan sa pei.  Napa personn ki pou benefisye avek sa so called political theatre ki en Manm ti dir resaman.  I  tpase i deroule isi anndan.  Political theatre pa benefisye personn, yet nou fer li akoz nou politisyen.

Me oule dir mon zour i aktyelman vin en keksoz ki kapab aport benefis tanzib, pou zabitan dan distrik nou pa pou fer?  At the end of the day napa 4, 5 diferan largiman otour sa.  Ou kapab vin rod defen Guy Sinon, ou kapab rod koripsyon, ou kapab rod donn bal, at the end of the day se zabitan Takamaka, Anse Royale, Baie Lazare ki konte.  Se sa lendividi sa Seselwa dan sa distrik li ki konte.

Are we that cynical?  Are we that disconnected nou isi anndan ki nou pa kapab konpran en senp keksoz koumsa?  In ariv en sityasyon dan sa pei kot i annan bann diferan propozisyon pou lavenir Sesel.  I annan bann diferan fason fer, diferan fason marse ki pe ganny propoze pou lavenir Sesel.

I annan en propozisyon ki mwan mon vwar i enteresan.  Linite Nasyonal.  Be ki mannyer    Linite Nasyonal?  Eski nou pou ariv nou pou attain Linite Nasyonal par kontinyen fer keksoz parey nou pe fer li ozordi, parey nou’n fer li pandan sa dernyen 4an?

Akoz bann zenn Seselwa zot pe konmans realiz en keksoz zot.  I annan en parti politik ki’n la 40an, en 40 ekek lannen, apre i annan en lot parti politik ki li i obsede avek sa 40an to the point ki in pri ladan e i pa kapab sorti.  Nenport kwa ki ou met devan li ozordi at this point in time i dir ou 40an, 42an, 25an.  Pri ladan, in lock, i pa kapab sorti.

Nenport ki propo ki ou met ater ozordi, i kapab pou benefisye en endividi ouswa en kominote annan tye parey leka la ozordi zot al deter en zistwar, ki konmans ‘64 an montan zot vini zot tal devan ou zot dir ou la, la, la, la kot problenm i ete.

Be eski nou kapab may zanbek solisyon demen avek problenm 40an pase?  Sa i lafason fer sa?  I meyer fason fer i meyer fason pou nou fer?  Nou pou kontinyen dir ti pas sa, ti pas sa, ti pas sa, ti pas lot.  E ozordi Onorab Paul Ernesta pa pou kapab delivre lo en bezwen imedya e irzan son distrik.  E pli letan i ale pli i pou vin irzan.  Akoz lekonomi mondyal pa pe aranz  li.  E nou Seselwa nou pa pe vreman realize e konpran how bad it is and how bad it’s going to get lo kote ekonomik.

I pa pou kapab delivre en bezwen imedya e irzan ki son elektora i annan, pou en problenm ozordi, solve en problenm ki annan ozordi, akoz 40an pase ti donn bal.  Kot Bel Air Store ti donn bal.  But is this the way forward? 

Eski problenm lepase i sipoze anpes solisyon ozordi e solisyon demen?  Mwan sa i en kestyon ki mon anvi poz ater la pou nou konsiderasyon ozordi e pou konsiderasyon lepep Seselwa.  Akoz sa bann so called political theatre la,  nou tou nou kapab fer.

Mr Speaker Defen Minis Guy Sinon, ti en bon zanmi pou mon Defen papa.  I de dimoun ki’n argimant en kantite zot pa’n zanmen vreman rekonsilye zot bann views ek kanmarad be i de dimoun ki’n travay senserman pou sa pep e sa pei.  Zot in fer zot kontribisyon.

Defen Minis Guy Sinon, in fer son kontribisyon.  Ki swa pou Sesel, ki swa pou Seselwa, ki swa pou travayer Seselwa.  In fer, in aport son kontribisyon.

Ozordi i annan en keksoz danzere ki pe devlope dan sa pei.  I annan en kiltir kot sa ki vivan i reach beyond the grave, i fer tou kalite lakizasyon lo sa ki’n mor, knowing full well, that the death cannot face their accusers.  I napa en Drwa  de Repons li.  In desede li.  In fini passed away. 

E sa in vin en fashion konmela.  A la menm lenstan ki nou pe fer sa, sa bann menm dimoun ki fer sa, zot refize kestyonn sa ki vivan.  Zot ring- fence sa ki vivan.  Zot met en miray  tou lo tour sa ki vivan e i defann ou koz lo la, pa koze pa dir naryen.  Selman sa ki’n mor nou pou reach beyond the grave avek lakizasyon, parti lakizasyon, knowing full well pou sa ki’n mor i annan tor akoz i pa kapab defann son lekor.

Sa ki vivan menm si i ti nimero 2 menm si i ti egzekit dan son prop lakaz nou pa pou zanmen kestyonn li lo la,  li i annan rezon li.  Be ki mannyer i marse sa?  Oule dir mon nimero 2 dan sa parti ki’n fer koudeta napa okenn responsabilite dan Koudeta?  Li i ok li?  Selman Defen Minis Sinon, sa ki vivan pou asize pou vid en bouret malpropte lo son latet?

E pou kareman via hearsay ki Defen Minis Sinon ti dir sa, ti dir sa, ti dir sa, ti dir lot.  E sa keksoz, i ganny leve dan en deba ki annan en senp bi li, tre senp bi, aport en solisyon a en problenm imedya bann zabitan Takamaka, Anse Royale, Au Cap, Baie Lazare.  Somehow dan pe rod en solisyon pou zabitan Takamaka, nou’n ariv lo Defen Minis Guy Sinon.

We are speaking ill of the dead dan en forum kot nou annan privilez koze enorm;- en privilez fer dibyen enorm, e nou swazir to speak ill of the dead. 

        Be pa Seselwa sa!  I pa Kreol sa!  I pa nou.  Menm si i annan isi anndan pa konn dir Seselwa pa konn dir Kreol i dir nou annan en fason viv Africain.  Tousala nou dir isi anndan.  I pa Seselwa sa.  I pa Kreol sa.   I pa en keksoz ki inherent dan nou, pou nou pas nou letan speak ill of the dead, dan en keksoz ki napa nanryen pou fer avek lemor.  Koripsyon nou tou nou kapab koz lo la.  Keksoz pli fasil pou koze lo la se koripsyon.  Nou tou nou kapab adres la koripsyon Mr Speaker.

E mwan konsey ki mon annan pou mon bann koleg Onorab, se letan nou leve bomaten sakenn balye son part port, sakenn balye son peron, sakenn balye son prop lari.  Sa i Kreol.  Sa i tradisyonnel sa.  Sa i kiltirel, sa i Seselwa.  Sakenn vey son sakenn, vey se li.  Aret rod voler kot ou kanmarad kan se ou i annan.  Zot ti anvi koz lo la koripsyon yer?  Fine, granted.

        Mwan fransman dir ou mon pa ti pou’n dir nanryen si lo sa Mosyon yer en Onorab ti’n asize lo zot kote laba, ti’n pran let resignation Mrs Soundy ti’n lir li from first word to last word, cover to cover.  Lir let resignation Mrs Soundy lo Komite Egzekitiv Parti SNP, kot in nonm voler, in detay vol.  I antre anndan ladan i zwe avek.

Be zot pa ti pou  tann mwan pe dir nanryen ozordi.  Sa i zot konsern zot ti ava’n gard dan zot konsern.  Mon napa problenm ek sa mwan.  Mon pa ti pou’n obzekte mon.  E ozordi zot still kapab fer li, pran let resignation Mrs Soundy, lir li word for word, cover to cover la anndan servi sa privilez ki zot annan nonm non lekel ki voler as stated  in the resignation letter of the SNP  Treasurer Mrs Vivienne Soundy.  Fer li.  Kwa ki pe anpes zot, zot annan privilez koze, zot annan en drwa enorm pou eksplik zot lekor.

E si vreman zot anvi tackle la koripsyon, zot anvi koz lo lakoripsyon, be rod en balye fatak balye anndan se zot.  Tir en pe sanpye anba zot lili, weh!  Tou lazournen zot pou rode ki pe pase dan lakaz zot prosen konmsi se zot i prop.

Be sa delo beni ki pe vid lo zot fron la i vid zis lo pou zot sa?  Sesel zis zot ki sen?  Zot asize zot pe kouv zot prop malpropte selman zot pe montre ledwa lo zot prosen.  A tou moman montre ledwa lo zot prosen.  La en size ki napa pou fer avek sa bann keksoz zot pou asize, zot pou servi zot privilez dan Lasanble to speak ill of the dead!  Nou pa fer sa Mr Speaker.  Nou pa fer sa.

Zot ti anvi tackle la koripsyon, be speak ill  of the living i annan pe asize la obor zot.  Koz lo sa ki pe asiz obor zot.  I pa ti pou vin en problenm pou personn sa. I pa ti pou vin en problenm sertennman pou zabitan Takamaka, ki li i pe asize i pe ekoute, i pe gete ki nou fer pou aport li en solisyon.

E mwan mon pa en dimoun adversarial just for the sake of being adversarial.  I annan serten propozisyon yer ki Onorab Henrie in fer ki mon napa problenm avek.  Mwan mon pare pou mon asize travay avek Onorab Henrie pou nou aport en Private Members’ Bill, pou fer egzakteman sa ki li in dir, kontrol market ki bann marsan i touse, lo bann komodite ki zot vann.  Annou asiz ansanm.  Annou fer li.  Sa Lasanble in deza anmennen en Private Members’ Bill par lepase.

E mwan mon’n deza ganny dir isi anndan pou dir rezon ki Private Members’ Bill in anmennen sete akoz ar mon konn sa bann dimoun mon ti byen ek sa bann dimoun, mon ti vwar zot pe soufer, mon pe fer en keksoz pou mon ed zot.

Be nou pa konn tou sa bann dimoun la ki pe soufer avek profit taking?  Nou pa konnen sa bann dimoun la ki pe soufer avek piratical profit taking la?  Nou pa konn zot sa?  Be annou asize.  Annou asize dan sa lespri Linite Nasyonal ki Prezidan Danny Rollen Faure in propoze annou konmans li la, nou menm.  Annou vin ek sa ki Onorab Henrie in propoze.

Nou pa bezwen montre ledwa lo Gouvernman dir li fer sa.  Annou vin avek.  Akoz sansan nou kontinyen vwar bann keksoz ki anpay nou menm.  Zot realize pou dir yer en Manm Onorab ki li i ti anmenn en Mosyon lo STC, yer i asize i prononse konmkwa Motion are not binding. 

Ler i sout son lentere, i suit son lentere, pou li torpiy Mosyon Onorab Ernesta i asiz dan Lasanble i fer en deklarasyon konmkwa Motions are not binding.  E i fer sa deklarasyon in the same breath ki asize i dir nou, ‘’nou SNP, nou LDS, nou’n anmenn Mosyon, ou’n koz lo la, nou’n kontinyen koz lo la, nou’n kontinyen anmenn mo …’’  Yet Motions are not binding. 

Wi zot anmenn Mosyon knowing full well ki Mosyon are not binding, knowing full well ki Motions pa esansyelman i pa vo nanryen mannyer Onorab Henrie in dir sa yer.  Selman li menm li i anmenn Mosyon, li menm li i anmenn Mosyon lo STC.  And this is the irony! 

Mon asize yer mon ekout li, mon dir be sa msye in lir sa ki’n ekrir in lir sa ki pe resite, did he go over it in his mind ouswa non?  Lo en Mosyon lo STC, li i en Manm ki’n deza anmenn Mosyon lo STC, i deklare pou dir Motion are not binding.  Fine.  Nou tou konnen be akfer ou ti anmennen, akfer ou’n gaspiy letan Lasanble, ou’n gaspiy tax payers money, ou gaspiy letan sa pep apre pou ou fer en prononsyasyon koumsa?  Define cynicism Mr Speaker.  La mon ti a kontan en larepons pou sa enn.

Be moving forward though, nou lo nou kote sa ki nou anvi nou pa anvi larger mor avek zot.  Nou pa anvi en semantic argument avek zot.  Nou pa anvi asize pou diskite whether an omelette is a fried egg or it’s not a fried egg.  Pa sa le bi.  This is not about the semantic argument lo ki fason Mosyon in ganny worded ouswa konteni sa Mosyon or whatever.  It’s about zabitan sa distrik.  About zabitan sa rezyon and the greater region around it even.  It’s about annou  fer en keksoz ki efektiv, pou nou dimoun.

Akoz yer Onorab Lemiel in dir kler, STC in deza dir li pou dir zot, zot pa pou fer, en supermarket Anse Royale, akoz i pa cost effective pou zot.  E mon krwar nou dan sa Lasanble sa i devret ok avek nou.  Nou pa anvi antre dan en sityasyon kot STC pou demann subsidy ouswa STC pou bezwen konmans tap into tax payers money in one form or other. 

        Be so annou rod en fason fer li.  Annou rod en solisyon, pou sa bann dimoun.  Annou rod en solisyon san ki nou bezwen al speak ill of the dead, premyerman.  San ki nou bezwen antre dan bann largiman pti zanfan dezyenmman.

E sirtou san ki nou bezwen al rod malpropte divan laport nou prosen, kan anba nou prop lili in kalsinen, netway se nou dabor!  I osi senp ki sa.  I osi senp ki sa.  Mr Speaker mon pa konnen mon krwar Onorab Clive Roucou i annan en problenm akoz mon tann li pe myole la.

Mr Speaker, nou bezwen annan nou en fason travay dan sa Lasanble.  Nou bezwen konn adres size, san ki nou kree bann keksoz ki pou retonm lo nou menm.  San ki nou kree bann sityasyon, ki defavoriz, nou bann elektora bann zabitan sa pei Sesel ki pe kont lo nou ki depan lo nou, pou aport zot serten solisyon.

E mon konnen i annan dimoun ki’n ofanse la.  Mon yer letan zot ti nonm defen Minis Sinon mon’n reste mon trankil mon, mon pa’n azite parey mon tann pe azite, parey mon tann Onorab Ferrari pe azite la devan.  Mwan mon ti reste mon trankil mon.  Mon pa’n enterfer dan zot kozri mon tre sa ki zot ti annan pou dir avek respe.  Mon pa’n bother zot.

Me Mr Speaker ozordi mon’n annan keksoz pou mon dir e mon’n dir.  E mon hope i mon swe ferm ki bann Manm LDS i heed sa ki mon’n dir zot.  Akoz i pou ed zot sa.  Parske zot Dirizan ki pe asize laba devan ki pe demande kwa ki mon’n dir i an plizyer repriz dir pou dir laverite pou liber ou!

E la mon pe dir zot donn zot lekor en doz laverite e asize la anndan.  E mon ti a konsey Onorab Ramkalawan fer sa li menm lir let resignation Mrs Soundy, cover to cover.  E mon pou menm advise Onorab Arissol konte konbyen fwa non Onorab Ramkalawan i ganny nonmen dan sa let!

        So sa, sa deba ti’n kapab pa zis lo Takamaka sa.  Ti’n kapab reste lo Takamaka sa deba.  Pa ti’n bezwen al okenn par.  Pa ti’n bezwen al okenn par.

 

MR SPEAKER

Onorab i reste ou de minit.

 

HON JOHAN LOZE

Mr Speaker mon pou sed mon pou sed mon de minit avan ki Onorab Ramkalawan i ganny aneurysm akoz mon vwar li pe vreman azite laba devan.  In konmans kriye, anvoy lavwa.  Mon konnen i anbarasan pou li sa let Mrs Soundy, mon konnen.  Mon konnen i pa pou zanmen kapab lir sa let dan sa Lasanble, akoz i for pou li anmennen mon konpran get son figir Mr Speaker, i en douler lo li.  So out of sympathy pou Onorab Ramkalawan konman en koleg ki mon annan bokou respe pou li mon pou sed mon de minit Mr Speaker.  Mersi.

 

(laughter)

 

MR SPEAKER

Mersi, mersi Onorab Loze.  Yes Onorab Norbert Loizeau.

 

HON NORBERT LOIZEAU

Mr Speaker mersi pou permet pou donn mon laparol.   Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker mon anvi fer en pti pwen klarifikasyon lo, lo lafason ki Onorab Loze in enterpret la fason ki mon ti koz lo Mr Guy Sinon.

Mon anvi dir ek Onorab Loze atraver ou Mr Speaker ki Mr Guy Sinon ek son fanmir i ankor en zanmi pros ek mon fanmir.  E lafason ki mon ti pe enterpret sa, mon ti pe montre ki mannyer Mr Guy Sinon ti pe sey fer konpran mon manman sa bann letan ti ganny met dan en fernwanr lo sa bann keksoz.

E konman en zanmi lafanmir i ti pe sey dir avek mon manman mannyer keksoz pe pase laba.  Mon pa ti pe dir ki Mr Guy Sinon i en voler.  Selman Mr Guy Sinon ti en karakter ki ti annan bokou limour ler i koze, nou konn li tre byen e son bann zanfan i konn sa tre byen, son fason dir petet ler mon’n dir mon’n dir en pe parey mannyer in dir.  Akoz li i ti en dimoun ki koz for, e i ti fran.  E i ti anvi Mr Speaker atraver ou, eksplik mon manman ki ti trezorye sa letan ki sa bann keksoz ki arive dan distrik sa larzan zot pa trouve.  Ler i ariv Maison du Peuple zot pa vwar.  E Mr Guy Sinon ti pe fer en keksoz byen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Dakor. Mersi Onorab pou ou klarifikasyon.   Bon nou ava kontinyen deba.  Mon ava donn laparol Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Bonzour Mr Speaker.  Mersi pou donn mon laparol.  Bonzour tou koleg Onorab, e manm piblik ki pe ekout nou.

Mr Speaker Mosyon prezante par Onorab Paul Ernesta Manm Elekte pou distrik Takamaka, i lir koumsa, menm si ou’n lir Mr Speaker mon krwar i enportan mon lir ankor sa Mosyon.

‘An vi ki nou lekonomi pe eksperyans lefe negativ kovid-19 kot pri komodite pe ogmante, e konman konsekans bokou dimoun pe ganny afekte.  Dan sa konteks, mon demann Lasanble pou fer en demann ek Gouvernman pou travay ek STC, oubyen, kolabor avek sekter prive pou konsider etablir Franchise ouswa retail outlet dan bann rezyon ki napa, parey rezyon sid.  Sa ava ed bokou fanmir pou ganny akse avek komodite esansyel a en pri konparab parey anvil.’  Lafen striktir Mosyon.

Mr Speaker, mon swiv bann pwen konklizyon, ki Onorab Johan Loze in anmennen.  Me mon le koz lo en personnalite ki’n ganny konekte avek sa Mosyon.  Lo nou kote ki statement in ganny fer an byen ou an mal dan United Seychelles ozordi nou rekonnet e aplodir kontribisyon istorik ki defen Guy Sinon in fer dan demars pou annan en Sesel meyer.

En gran poursantaz Seselwa.  I aplodi son kontribisyon.  E lo sa kote latab ankor enn fwa Mr Speaker, nou rekonnet ki dan Sesel e menm la anndan dan sa Lasanble, enkli mon napa personn ki parfe.  Me avek tou son lenperfeksyon, konman en zonm, konman en imen Mr Sinon in kontribye, pou ki Sesel i progrese e vin sa ki i ete ozordi, depi ler in antre dan lalit pou lendepandans Sesel, pou amelyor kondisyon travayer ziska zour ki Gran Met ti deside pran li.

E mon pe demann nou tou isi lo sa kote latab pou donn defen Mr Sinon en gro aplodisman.

 

(APPLAUSE)

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker lalit pou anmenn en meyer kondisyon lavi pou Seselwa in touzour reste, enn bann pilye dan nou zefor Nasyonal konman en parti ki’n formen depi 1964 lo later Sesel.  E ki’n transformen atraver listwar pou vin sa ki ete ozordi United Seychelles. 

Sa parkour pa en parkour ki pou fini avek nou zenerasyon.  I en parkour ki pou viv odela nou zenerasyon ki isi dan sa Lasanble e ki an deor nou Lasanble.

Mr Speaker Mosyon Onorab Paul Ernesta i en pa dan en bon direksyon.  Dan sa moman kot lemonn e Sesel pe fer fason pou aziste e adapte avek bann defi prezante par COVID-19 enn nou bann adverser envizib ki pe lager kont nou  ki pe lager kont kantite zonm fanm dan plizyer pei kot in pran lavi de milye de santenn zonm fanm, zanfan konman adilt nou isi Sesel nou pe fer fas avek nou prop defi.

E pri komodite donnen nouvo dinamik dan to lesanz i eleman ki pe kontribye pou fer monte pri komodite dan Sesel.  Komodite ki nou pa prodwir isi dan nou pei ki nou enporte nou anmennen pou nou popilasyon konsonmen.  E i vre Mr Speaker, ki ozordi malgre tou bann statement negativ derogate ki’n annan lo STC, STC pe zwe en rol pivotal pou kapab arive kontribye pozitivman, pou ki nou kapab annan bann pri komodite esansyel ki nou pep i konsonmen toulezour, kot i mentenir sa pri, kot pri pa monte desann.

Mr Speaker, Gouvernman i donn en sibvansyon lo sa bann komodite esansyel e bann dernyen sif ki nou’n tande i apepre R6milyon ki ase sibstansyel. E i annan plizyer outlet plizyer fasilite ozordi kot STC son bann komodite, sa bann outlet ki pran sa bann komodite.  Zot pe mentenir sa pri ki STC pe vann.  E sa i en kontribisyon enportan ki tax payers pe fer pou fer sir ki i annan en lapartaz en redistribisyon larises dan en fason endirek e direk, pou nou pep konsonmater.

Mr Speaker sa ka laspe komodite kot tou sa bann fasilite STC personn pa demann zot konbyen ou saler, ler zot antre dan sa bann fasilite pou aste zot komodite.  Personn pa demann zot, ki fonder ou pos ki groser ou kont labank, depi sa ki ganny mwens sa ki ganny mwayen sa ki ganny plis, zot tou, or nou  tou nou ganny menm posibilite pou nou akse sa bann komodite ki STC i vann a bann pri sibvansyonnen.

Ankor enn fwa mon pe koz lo bann komodite, esansyel ki en gran poursantaz nou popilasyon i konsonmen.  Ler mon’n dir sa Mr Speaker i anmenn mon lo lot largiman pou demande eski fer bann franchise STC, Gouvernman, sekter prive, zwenn ansanm i en fason pou ki bann komodite esansyel i ariv kot nou bann popilasyon ki en pe pli an deor nou lavil, Takamaka, Port Glaud, Anse Royale, Baie Lazare eske i en fason fer li?

Sa ki mwan mon krwar Mr Speaker wi, i en fason pou fer komodite esansyel ariv pli pre a laporte en gran poursantaz nou popilasyon dan sa ban distrik ki an deor lavil Victoria e kot napa sa fasilite.

Byensir kestyon i poze nou demande ki meyer fason etabli sa bann franchise.  E Onorab Ernesta in dir Gouvernman i kolabor avek STC li menm e avek sekter prive.  Sekter prive nou pe konpran nenport ki endividi ki en Seselwa nou a pran li koumsa en Seselwa,  ki annan en lentere or ki annan en fasilite magazen, pou li donn sa lespas pou met prodwir STC dan son magazen.

E ler i kree sa lespas pou met prodwir STC bann prodwir or komodite esansyel dan son magazen, i en fason pou ou annan en lenterpretasyon konmkwa ki i annan en franchise STC, si i pa oule al 100poursan vann zis sa bann komodite esansyel i kapab konpletman sa, avek bann lezot prodwir.

Me labaz i kwa?  Labaz i ki sa bann komodite esansyel STC i ava ariv a laporte nou popilasyon konsonmater ki an deor lavil Victoria.  E zot ava ganny en garanti ki sa bann komodite esansyel i ava pe vann a pri ki STC pe vann isi anvil.  Se sa labaz Mosyon Onorab Paul Ernesta, ki’n anmenn en polemic ki pa ti neseser ziska serten degre.

Me sa i en lot, eleman ki mwan mon oule koz lo la.  3enm eleman Mr Speaker.  Apard pri komodite esansyel ki STC i vann, kot sa bann diferan magazen ki ava dakor pou vann sa pri bann komodite esansyel or sa bann prodwir komodite esansyel, lot eleman se pri bann lezot komodite.  Ki pa klasifye konman komodite esansyel e ki personn napa monopoli lo la akoz ozordi nou pe viv dan en lekonomi liberalize.

E vwala kot sizesyon ki Manm Elekte pou distrik Mont Buxton in fer, ki i annan merit, in pran legzanp Maurice.  Kot Maurice in annan lezislasyon kot Gouvernman in etablir en barenm kot ou pa kapab desote sa barenm poursantaz profi ki ou kapab mete lo bann komodite an deor bann komodite esansyel byensir.

E dan nou ka mon krwar i enportan, e lapel Onorab Loze i annan pwa, nou Chairman Bills Committee pa la, me Onorab Loze in koz konman en Manm lo Bills Committee, i annan Onorab Sebastien Pillay, e lezot ankor Manm dan SNP ki lot kote latab.  Ki zot ava koz lo la ler zot fer zot lentervansyon pou dir nou si zot dakor e agree, pou zwenn ansanm pou nou kapab fer en Private Members’ Bill pou nou anmenn dan Lasanble Nasyonal, pou nou debat lo la e tonm dakor ki enn fwa pou tou nou met en lafen avek sa bann melimelo ki annan dan pri bann komodite.

Byensir nou’n ekout lesplikasyon ki Retailer Association in donnen, e bann lezot dimoun konnekte avek lenportasyon komodite an gran kantite dan Sesel.  Nou’n ekout zot.  E mwan personnelman mon konpran zot tre byen konman en dimoun ki osi dan biznes, e ki konpran biznes.  Avek tou mon lenperfeksyon mon konpran zot bann largiman ki zot in anmennen.

Me lepep la deor pe dir nou annou ed zot, annou ede, pou ki napa en labi an sa ki konsern poursantaz profi ki ganny fer lo bann komodite enporte.  Me byensir nou pep pa konsonm zis bann komodite enporte i annan komodite lokal, i annan servis lokal, ki nou pep i osi konsonmen e dan prosesis sa dyalog, sa preparasyon en Private Members’ Bill en Joint Private Bill nou ava si oule open up elarzi sa scope sa Bill pou tous plizyer keksoz enportan.

Avek bi donn en lankadreman sibstansyel ki mannyer bann poursantaz profi i ganny mete lo bann diferan servis e komodite osi ki nou pep i konsonmen.

Mr Speaker sa Mosyon dan li menm i pa neseserman bezwen anmenn nou pou fer en gran lentervansyon akoz mon krwar lesansyel in ganny dir.  E mon krwar ki dan sa moman ki Mosyon prezante par Onorab Ernesta in anmennen mon krwar i en moman apropriye, i en moman propris ki pou permet nou konman en Lasanble bouze e al fer aksyon.

E annou prepar en Private Members’ Bill pou ki nou ankadre sa kestyon komodite, pri  komodite, poursantaz profi ki ganny mete lo komodite mon ava dir annou pa esper neseserman Gouvernman akoz konman en Lasanble nou annan pouvwar i annan provizyon i annan lankadreman legal pou nou prepar en Private Members’ Bill pou nou prezant dan nou Lasanble e pou nou kapab deliber lo la, e donn sa laprouvasyon, pou ki an retour i ava ganny assent par Prezidan, e nou ava kapab ,trouv li rantre an aplikasyon.

Mr Speaker lo sa detrwa mo ki mon’n dir mon le donn Onorab Ernesta garanti ki i annan mon sipor total pou son Mosyon e mon  pe demann nou bann koleg dan LDS pou zot osi donn zot vot pozitiv e siport sa Mosyon.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Simon Gill.  Mon ava donn laparol Onorab Francois Adelaide.

 

HON FRANCOIS ADELAIDE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour tou Manm Onorab, e tou dimoun a lekout.

Mr Speaker avek sa evantyalite ki’n arive mon panse ki en tel Mosyon pa pou fer nanryen akoz Mosyon pa binding.  E nou, nou le trouv en keksoz tanzib.

Me mon kestyon i senp, eski nou bezwen anvoy en Mosyon kan realite lavi i devan nou, eski Prezidan konman Sef Leta, pe esper Lasanble pou fer en tel demann kan ofe sa konversasyon avek bann diferan stakeholders ti’n devret fini ganny fer e aksyon fini ganny pran?  Avek en Gouvernman LDS Mr Speaker, mon konnen mwan si mon ti MNA dan en lepok koumsa mon ti pou deswit telefonn Prezidan Ramkalawan e mon dir li be pran en aksyon akoz keksoz i serye.

E zot, zot annan zorey Prezidan zot bezwen anmenn en Mosyon dan Lasanble kan zot konnen Mosyon pa binding? Kantite letan pou pran?  Me sa ti’n devret fini arive.  Mon pa vwar en sans akoz zot pe anmenn en Mosyon zot pe demann nou pou nou zwenn zot pou al demann Prezidan fer en keksoz koumsa.  Me sa i devret otomatik e zot konman zot Prezidan zot ki Egzekitiv, mon krwar zot ti’n devret fini kapab fer sa keksoz e keksoz devret pe marse.  E nou ti a vwar sa pri komodite ki’n desann.  Mon pans pa si pou anmenn en Mosyon la, i pou fer en diferans.

Zot annan 3 mwan fer keksoz.  E Seselwa i ava trouve si zot bann zonm aksyon, si zot bann fanm aksyon ouswa si zot vin zwe bon boug dan Lasanble.

Mr Speaker, mwan mon pa pe ganny en konpran, be si zot Gouvernman i fonksyonn koumsa.  Kan i annan en keksoz devan zot lizye zot pa trouve mon pa ganny en konpran kot nou pe ale?

Mr Speaker, mwan mon anvi demann zot en kestyon, eski zot Prezidan pe viv dan en realite e i pa ankor vwar nesesite pou antas sa problenm?  Depi ler COVID ti montre son siny eski zot parti dan Egzekitiv zot pa ti vwar nanryen pou fer pou sey protez sa pep?

Mr Speaker, sa pep en bann letan in anvoy lavwa la deor.  I dir konmisyon pe monte.  Pran aksyon e zot reste trankil.  Zot pa dir naryen?  E la nou bezwen anmenn en Mosyon dan Lasanble pou demann franchise?  Oli plan zot annan zis 3 mwan?  Oli plan franchise?  Nou deza annan laboutik dan distrik.

So mwan konman MNA Baie Lazare, mon ti a kontan donn zot en sipor, me mwan mon anvi vwar keksoz realite, pa zis papye koze.  E napa nanryen ki zot fer.  Kan dimoun Baie Lazare li i kontinyen soufer, dimoun dan sid i kontinyen soufer.  Mon pe sey, mon pe sey demann mwan ki motiv par deryer sa Mosyon, ki motiv par deryer sa Mosyon?

Mr Speaker mon’n tann en Onorab lot fwa dir ki Prezidan i vin attend Caucus avek zot.  Savedir i donn zot letan pou zot kapab dir ki zot panse pou zot distrik, e li i akte lo la.  E yer sa Onorab in fer konpran sa se Onorab Loze ki annefe i pa fek depi katriyenm Lasanble i pe attend Caucus. 

Savedir ler mon pe gete Mr Speaker, katriyenm Lasanble, 5enm Lasanble avek 6enm Lasanble i fek vini apepre mon mazinen apepre 13an depi ler i pe warm up.   I annan 13an depi ler i pe warm up pou li vin en MNA e konversasyon ler i vin la dan Lasanble ki fer, mon demann mwan mon demann mon lekor ki zot montre ki zot aprann dan sa caucus laba?

Mr Speaker, vreman ki zot dir zot Prezidan ler zot Prezidan i vin ekout zot.  Katriyenm Lasanble dan caucus, 5enm Lasanble pe attend, 6enm Lasanble la mon krwar konbyen i fer?  1an edmi depi ler i vin dan Lasanble, e nou vwar son output?

Mr Speaker mon pa vwar i drol akoz ki Msye Faure pa kapab vwar en solisyon.  Set akoz Caucus pa fer li bouze.  Mwan dan Caucus LDS mon pou fer sir ki be ler nou ganny elekte, be Prezidan Ramkalawan pou bezwen travay.  E nou bezwen fer bann bon keksoz pou pep.  E mon krwar pa si pou esper nou vini.  I bezwen gete avek son lantouzyazm i bezwen fer keksoz, deswit.  Nou pa kapab esper en Mosyon vin dan Lasanble kan en keksoz i byen senp.

Mr Speaker 13an i pe warm up savedir 13an i pe sofe.  Me son lespri i annan rezon brile atraver ou Mr Speaker.  13an ou pe sofe ou pa ankor kapab fer en bon keksoz?  Ar mon sorry Mr Speaker, mwan mon le trouv mon le trouv en gist, dan sa Mosyon Onorab Ernesta, me konmsi mon vreman pa ganny en konpran ki mannyer en Mosyon koumsa ki nou dir i annan sitan lenportans e si Prezidan i deside pa sinyen.  Ki pou arive avek?  Nou pou espere ankor.

Me mwan mon panse Onorab Ernesta atraver ou Mr Speaker ki nou devret?  Nou pa devret annan en tel Mosyon.  Me plito annou fer sa kart.  I annan akoz pli gro problenm se ki STC i deza i annan bann dimoun vilnerab pe travay avek i annan en kart ki zot pe donnen.

E this i s the biggest issue, ki bann dimoun i bezwen desan anvil pou vini pou vin sanz sa pou vin tranzakte lo sa kart.  Be akoz ki sa kart pa ti sanze dan nenport ki laboutik?  Fer li posib ki dan nenport ki laboutik dan distrik i ava kapab fer en tranzaksyon avek sa kart.  Ok nou pe ale nou pe al met franchise nou pou bezwen konmans al build ok, me bann stor mon konnen akoz pa pou le partisip avek bann marsan ki dan distrik.  Akoz bi franchise sete pou petet destabiliz en pe biznes.

E si la zot pe al antre ankor dan sa kalite aktivite, mon’n ganny sans koz avek enn de bann Retailers Association ki zot pa an faver sa.  Akoz zot santi pou dir avek sa ta laboutik ki annan dan distrik e en lot ankor pe vini zot pou mor.  So problenm i senp.

Annou fer sa kart tranzakte dan tou laboutik.  Nou pe dir met dan bann distrik, napa problenm, met dan bann rezyon ki rezyon ki pou mete?  Anse Royale, Baie Lazare pou bezwen pran en pirat vin Anse Royale pou vin dan franchise STC?  Nou bezwen pey transpor.

Ok si i met Baie Lazare, ok i pou bezwen annan bann mouvman i pa pou rezourd problenm.  Se dan tou sou distrik i annan en magazen nou dir.  Fer sa kart tranzakte la.  So ki dimoun i ava kapab al dan en laboutik pli pre e ganny son prodwir san bezwen depans bokou.  E si nou kapab fer sa mon panse ki bokou dimoun i ava petet ganny en solisyon pou son problenm, sirtou dan sa lepok.

E an plis ki sa mon ti petet pe mazinen akoz ki nou pa fer en pe plis bann progranm Price Watch kot dimoun i ava konnen kote ki magazen konmisyon i en pe, en pe pli ser.  Kote konmisyon i en pe pli bonmarse, so nou ava kapab balanse.

Si nou annan en kart ki sanz partou ki kapab tranzakte partou, se i a pli fasil pou nou konnen nou tande poudir konmisyon laba i en pe pli bonmarse nou kapab ganny plis ,nou al laba ek nou kart, i fasil.

So pou al re envant larou kan larou in deza evante mon krwar pa si i pou en solisyon.  E dimoun i bezwen aksyon la deswit.  So profite ki nou annan bann keksoz la nou dan nou annan bann laboutik.  Koz avek zot Prezidan demande ki fer sa kart STC kapab fer tranzaksyon okenn landrwa e sa i ava ede i ava sort out bokou problenm.

So mwan mon panse koumsa, me mon ava ekout bann lezot entervenan.  Me mwan mon panse ki si nou fer sa kart tranzakte dan ki laboutik i ava en meyer solisyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Adelaide.  Mon ava pas laparol prezan avek Onorab Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker sa Mosyon ki devan nou, in ariv dan en moman opportun, e ki pe demann serten fason fer an term vin pli pre, anmenn servis pli pre avek kominote, kot i konsern vant, pep kot i konsern bann komodite debwaz esansyel.  A mwen ki fasilit lavi sitwayen dan sa rezyon, e fer ki letan perdi ki kout larzan i ganny minimize.

Mr Speaker mon’n ekout bann entervenan avan mon, sirtou lot kote latab, ki zot, zot pa pe krwar dan sa kalite prensip anmenn servis pli pre e osi kot zot krwar ki Mosyon parey in ganny fer resorti ki pa binding. 

Me selman nou’n vwar zot menm zot lo lot kote anmenn plizyer Mosyon, pou demann Gouvernman pou egzekit zot wish zot wish list.  Me se sa Mr Speaker.   Nou, nou louvraz konman Parlmanter se anmenn Mosyon, demann kestyon lo diferan size ki nou santi i annan serten lenportans pou nou dimoun pou nou elektora pou sa pep benefisye.

Si binding si pa binding Mosyon i anmenn en kolorasyon edikasyonnel avek li i ensit bann deba pa zis dan sa Lasanble, i en sit bann deba dan lespri bann dimoun ki ekoute an deor osi.

Alors mwan pou mwan si serten Onorab i vini ki dir pou dir be Mosyon pa binding.  Savedir ou pe dir annou aret anmenn Mosyon e nou ti a anmenn nou ti fek anmenn Standing Orders nou, ti ava annan en Clause ladan atraver petet Chair ti ava dir be annou fer sir ki nou aret anmenn Mosyon ki pa binding. 

E Mosyon li menm li i pa parey en Bill.  En Bill Prezidan ki sinyen, ki assent.  Mosyon napa nanryen pou fer avek Prezidan.  Mosyon i en sit zorey Egzekitiv ki ler nou nou’n koze la anndan pou ekoute, pou tande, e pou a lafen si zot vwar i vyab, si zot vwar i benefis pep pou zot Egzekite atraver bann Minister bann Departman, bann Lazans ki egziste.  E sistenm ki’n ganny kree osi.

Mr Speaker, dan sa moman COVID-19  ki nou ladan, e kot mouvman dimoun, i restrikte dan en fason sirtou dan en peryod lockdown.  Nou pe vwar enternasyonal ki pe arive, plis ki 3 mwan, 4 mwan i fer ki ler ou annan en restriksyon mouvman, ou abilite pou ou ganny serten keksoz, i vin minim ouswa i redwir.

E si nou pe get konteks Sesel, kot ozordi mon krwar nou devret fyer ki nou annan en sistenm distribisyon ki garanti komodite debwaz sa in ganny garanti par STC ozordi ki i ti konmanse depi avek SEYCOM, ti vin SMB e ki bokou nou, nou’n kritike, e nou menm al pli devan pou demande ki i ganny aboli.

E pou mon sityasyon ki nou ladan ozordi, si Gouvernman ti ekoute e aboli en tel sistenm parey ki garanti lenportasyon ki garanti komodite debwaz, mon krwar disi ozordi e dan prosen 2 mwan 3 mwan menm 1an, nou ti pou konmans tann dir napa isi lo letazer, napa isi laba.

Akoz?  Nou annan en problenm foreign exchange, e si nou ti’n tir STC dan sa equation konman en enportater, e les dan sekter prive, bokou ti pou ganny difikilte pou kapab acquired foreign exchange pou fer vini en enportasyon.  E sa ti pou koz en problenm mazer pou garanti stok, sekirite alimanter nou pei.

Sa i en realite ki ti pou arive.  E nou ozordi nou pli bezwen sa STC akoz Gouvernman en lakonpannyen parastatal, Gouvernman i met resours i met serten proteksyon pou fer ki STC, i ganny en laliny kredi, an menm tan i garanti li deviz pou asire ki pep pa mor lafen.

E ler nou pe koz pep nou pe koz pep tou distrik, pep Seselwa la pa pe koz ni zis Takamaka zis Baie Lazare, zis Anse Royale.  Me an fezan sa Mr Speaker Mosyon ki pe demande pou etabli en franchise ki ti egziste dan lepase sa.  E nou rod tou fason, pou kas li akoz ti annan bann lezot endividi anbisye ki ti anvi antre pou zot osi get a piece of the pie parey nou dir Anglais.  E mon kontan, ler  … Mr Joe Low-Tee Mr Speaker, ti koze   Cyril Low-Tee ti koze ti dir si zot ti reisi fer zot aksyon Koudeta, i annan ki ti ava’n fini ganny dir mwan mon le sa mwan mon le sa, mwan mon le sa, mwan mon le sa,  ki ti pou arive?

Mr Speaker parfwa parey in dir Bondye vre i dormi vant anba.  I annan keksoz ki pa pou arive dan sa pei, i ava annan keksoz ki pou arive.

Mr Speaker rol STC ki bezwen zwe, dan sa peryod la e mon pou dakor avek en pe sa ki Onorab Henrie in met devan se pou annan en fason fer ki pou sofgard pri komodite a en nivo akseptab, kot nou pa pe vin vwar bann gran, gran high in prices kot ou pas kot enn pri i en margin, ou pas kot lot i en lot margin ki fer ki pep i konsernen avek lafason keksoz pe fer e i annan osi serten labi ki pe arive.

Alors si nou kapab etabli pa zis pou en distribisyon, an menn sekter prive ansanm avek, ki a fer ki i ava annan en dyalog komersyal i bezwen Annan en dyalog komersyal akoz nou pe koz en sistenm  komers la.  Akoz sa ki ladan i bezwen ganny son reveni, e kliyan ki pe fer bann tranzaksyon komersyal avek sa antite i a vwar li soulaze avek en margin en pri ki rezonnab e akseptab.

E ozordi Mr Speaker, bann expert in montre pou dir komers malgre i annan problenm ekonomik mondyal, i annan bann kriz finansyel ki pou arive, bann franchise ki egziste zot reste for pou fer komers.

Sa i akoz zot annan en sipor striktirel parey en hub en support base striktir avek sa primary source ki egziste e li i distribye avek sa bann hub franchise. 

        E STC i ava enn sa hub ki pou garanti ki sa bann laboutik malgre pou annan enportater an deor STC ki fer vin komodite, bann laboutik ki depan avek sa bann enportater an deor zot ava annan still komodite pou zot kapab osi met en pti markup zot laboutik reste frenmen.  Akoz i annan ki pou ganny tape ki pou napa deviz, disi si kriz i kontinyen pou 1an ankor 2an pou annan marsan ki pou ganny tape.

E STC li i ava annan enn sa hub komersyal ki pou gard sa bann laboutik vivan, e kontinyen donn sipor pou kominote anmenn sa bann komodite.  Now si nou pou anmenn en largiman, zis lo sa zafer kart STC ki pou mon i baseless akoz sa kart i zis en medium ki pe ganny servi pou redwir en pe donn larzan dan lanmen ki parfwa pa ganny servi for the intended purposes.  Sa kart i en medium ki ganny donnen avek bann vilnerab pou zot kapab ale redeem e ganny zot komodite.

Sa largiman pou fer sa kart mars dan tou laboutik i pa en largiman ki hold water mon pou dir.  Akoz?  I pou annan avek li en problenm ki pou leve, premyerman, si nou get bann gran lasenn enternasyonal, nou pran bann lasenn distribisyon, mon pe koz larzan bann manze bann keksoz parey Pick n Pay game nou ava ganny SPAR diferan.

Ou pa pou kapab pran son kart al dan nenport ki landrwa pou al redeem akoz i annan en kredi lo la akoz ou ganny en kart, i annan serten larzan ki ganny akimile lo la ou pa pou kapab redeem li dan en lot landrwa pou dir mon be mon pe vin laba, be non.

Problenm pou fer sa konverzans, STC mars dan tou outlet, i pou vin ek en form labi li menm, dan en sans ou riske vwar serten marsan konmans deklar serten tranzaksyon ki’n ganny fer me selman ki’n parey akoz i ganny mete ler ou pou met en kart sa ki’n ganny tire, e nou konnen lekel bann dimoun ki servi kart, bann dimoun pa pe tro li at least in ganny son komodite, i pa pe kalkil tou sou tou kas i riske annan en form labi.

Dezyenmman i sistenm ki pou servi akoz ou bezwen annan en sistenm nimerik pou fer anrezistre e ou bezwen annan en network akoz i annan depi ID sa dimoun, ou pou bezwen annan depi son nimero telefonn tou son bann keksoz i ganny mete lo sa kart, ou pou bezwen annan en sistenm ki link avek sistenm STC.  E sa li menm li i pou annan en kou adisyonnel ki ou bezwen al anmennen.  Pou kapab fer sa sistenm marse interlink ek kanmarad.

E si nou pa pare, pou nou envestir dan en sistenm parey, nou pou vwar pou dir pou annan labi e marsan pou vol kliyan tou atraver sa.  Sa i en fe sa.

E nou pe ouver laport, pou annan plis koripsyon i pou en form koripsyon.  sa nou bezwen fer sir akoz ler sa marsan li petet in arive i dir be mon pe rekonsilye tou kart STC sa mwan, mon pou anmenn kot the hub pou mon kapab claim mon larzan i riske vin parey sa zafer fuel SFA.  Nou bezwen fer sir, nou bezwen konpran pou dir ki mannyer sa komers pou marse.

Mr Speaker, yer osi sa ki mwan mon’n tande e oponan lot koleg Onorab, Onorab Loizeau, in fer mansyon, atraver ou Mr Speaker e ler i ti pe koz lo la mon pa pou al mon pa pou al dan sa polemic politik.  Me selman nou konman MNA ler nou ganny en pouvwar nou ganny elekte, nou annan en pouvwar nou pouvwar sete pou anmenn konsern sa pep devan.

Mwan mon pa believe dan en pouvwar pou mon al fer dominer dan nenport ki landrwa, pou mon antre dan nenport ki Departman pou al tap latab personn.  Mon napa en pouvwar pou mwan antre dan nenport ki etablisman fer sa ki mwan mon bezwen fer, pa sa pouvwar ki mwan mon anvi konman en MNA. 

Pouvwar ki nou annan la, se pouvwar pou nou anmenn benefis pou sa pep, rod tou fason meyer, parey sa Mosyon ki Onorab Ernesta in anmennen i en fason pou soulaz son pep laba.  Pa akoz Port Glaud ki nou baliz ek Grand Anse ki i annan en STC, e nou santi pou dir nou bezwen donn li en soutyen akoz son pep bann ki vilnerab.  Nou koz for lo pti dimoun, zot osi zot bezwen ganny servis ki anmennen abordab dan zot rezyon, sa ki pe demande, eski nou pa anvi sa arive nou?

Mr Speaker mon krwar i enportan a sa moman letan ki nou ladan, pou rod tou bann opsyon neseser.  Tou bann fason fer ki pou rann nou lavi pli fasil, rann nou lavi pli abordab, pou nou kapab vwar en pep mwen fristre.  Kot tou keksoz ki nou ava fer i pa vin i pa kapab vin avek en pti problenm akote li.  Pou annan problenm byensir.

E lemonn ki viv san problenm akoz lemonn pa parfe i vedir keksoz pa pe evolye.  Ler i annan nouvo lenvansyon sa keksoz ki ou envante i vin avek serten konplikasyon osi, i kapab annan serten problenm, menm dan teknolozi parey nou apel bann glitches. 

E ou rod fason ki mannyer ou adrese.  E ozordi pandemik COVID-19 pe fer ki nou pe sey rethink and redo thing dan en lot fason e amelyor kalite fason fer e anmenn lavi nou dimoun dan en lot dan en lot direksyon.

Mr Speaker si mon pou pran en legzanp;- par egzanp nou annan sa gran hypermarket ok ki trouve la Bois de Rose kot i annan plizyer de santenn kliyan ki toulezour i al fer son shopping laba.  I byen, fantastik.

E nou, e mwan sirtou mon krwar dan en sistenm desantralizasyon servis mwan.  Akoz as long ki tou keksoz i santre i kree serten difikilte baryer osi akse kot i koz  akse, pou dimoun li menm.

I vin avek son bann problenm akoz ou bezwen deplase transportasyon, nou koz lo traffic jam, bokou transpor lo semen nou koz lo ler, ki nou bezwen akoz nou depans ler osi mazinen nou depans ler.  E sa moman letan ki nou’n perdi pou deplase 30, 45 minit nou ti kapab pe fer en lot keksoz kot nou lakour, ouswa dan nou rezyon, ouswa spend ek nou fanmir, spend ek nou zanfan osi.

Me pou mwan si nou kapab desantraliz en tel model fer ki ava ariv dan bann rezyon nou annan 4 rezyon enportan dan nou pei, sa i dan nor, dan sid, dan les, dan was.

Mon pa vwar difikilte mon.  E ler mon’n ekout STC zot in fer diferan atraver zot Board, zot in koze, ki mannyer zot pou sey amenn servis, pran osi bann komodite lokal ki nou bann enportater, nou bann parey fermye, parey zot in al ek peser petet demen i ava al avek bann pti cottage.

En model i ava relye ansanm avek sekter prive i kapab ganny entrodwir ki a fer ki tou sa ki nou pe demande atraver sa Mosyon i ava kapab ariv dan 4 rezyon at least.

        Nou pa pe demann partou nou, nou pe demann dan 4 rezyon nor, sid, les, was.  Was in deza konmanse, i annan room for improvement akoz ler ti konmanse nou ti annan wholesale, wholesale depi plis ki 1an pase, in arete sa.

E mwan pou mon vi ki Gouvernman i sibvansyonn STC pou STC vin dir nou pou dir i pa rantab, pou mwan i pa tro akseptab.  Akoz STC i pa la pou li vin fer bann gran profi 2 milyon, 2milyon li, i parey en prive.  Son core lobzektif se asir komodite debaz.  Sa i son core.  Pa pou vin fer bann gran profi.

E si Gouvernman i bezwen met en pe plis larzan, pou sibvansyonn STC, pou benefis pep Seselwa nou, nou devret siporte e demande osi, initil zot pou vin dir be non Gouvernman pa kapab kontinyen donn larzan, me si nou pep i bezwen nou pou les li mor lafen?

Ouswa si nou bezwen kontinyen sibvansyonnen pou abzorb bann kou, parey lo Praslin ek La Digue pe ganny fer be i pa dan benefis sa enn?  Ki ti pou vin devan ou laport pou vin demann ou en led.  E pa ti pou dan ou benefis osi konman bann Manm nou tou nou ganny bann dimoun ki apros nou ki vin rod tap nou laport. I dir ou in bite i pa pe kapab i napa manze i napa bouyon, i egziste sa.

Me si keksoz i ti ava abordab sibvansyonn ti ava en pti pe plis, fardo osi ti ava sorti en pti git lo nou konman bann MNA, konman bann reprezantan nou pep.  Eski nou pe realiz sa dan en lot fason?

Mr Speaker, an terminent mon krwar pou dir, mwan mon pou donn sipor Mosyon Onorab Ernesta, akoz sa i pou en mayon avek en lenpak pozitiv ki i ava anmennen pe enport si i annan bann marsan deor ki annan serten dout akoz zot krwar parey Onorab Adelaide in fer sorti ki i annan marsan pa kontan pa pe welcome, mon konnen akoz.

Petet STC pou pran en pe zot biznes.  Me si i annan en dyalog si i annan en fason travay ansanm, kot ozordi malgre i annan i koze i dir i annan sistenm kartel i vre, i egziste.  Akoz nou en pti lekonomi, me kot marsan li menm li, i pa bezwen santi li ganny threaten par biznes STC kot zot ava annan en kolaborasyon parey ti egziste lontan as a franchise. 

        E fodre pa ki serten bann gro biznes menm ki dan lenportasyon i met presyon osi lo sa bann pti marsan pou pa pran bann komodite STC, pou zot vann.  Akoz zot, zot bezwen kontinyen fer bann gro profi atraver zot bann lezot kartel outlet ki enporte.  Fodre ki sa pa arive.

E nou konman en pep, nou bezwen en sistenm ki marse ki pou amenn a laport pli pre servis ek pep e mwan mon pou siport bann tel demars parey.

Mr Speaker pou annan bann lezot Mosyon osi ki kapab vini, ouver en pe lankadreman desantralizasyon e mwan mon pou enn parmi ki pou anmenn serten ki pou kontribye atraver sa ki mon krwar dan en sistenm desantralizasyon.

E nou vwar poudir osi lefe ki liberalizasyon, ki’n arive depi reform ekonomik in anmenn son lenpak pozitiv, me osi in vin avek son lenpak negativ dan lot kote.

E nou bezwen annan en balans dan sa equation pou fer ki malgre nou dan en lekonomi ouver, avek World Trade Organisation i pa donn nou lespas, pou nou fer sa ki nou, nou anvi san ekout lavwa sa pep, san anmenn nou bann servis pli abordab e esansyel.

Avek sa Mr Speaker mon siport sa Mosyon. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Aglae.  Nou ava break e nou ava kontinyen nou travay 11er.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen nou travay deba lo Mosyon.  Mon ava donn laparol Onorab Clifford Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour tou Manm Onorab.  Bonzour tou bann dimoun ki a lekout spesyalman zabitan Anse Aux Pins e osi bann zabitan Takamaka ki pe ekout nou lo sa Mosyon ozordi.

Mr Speaker i annan en teori ki ganny mete parfwa keksoz i ganny kree apre sey rod en solisyon pou dir ki se sanmenm sa dimoun ki’n kree sa problenm se li ki’n vin ek solisyon. Me dimoun pa’n vwar ki pou dir problenm in ganny kree par sa dimoun.

Mr Speaker mon konmans koumsa, akoz letan nou gete Sesel Welfare Agency ti pe donn dimoun zot bann benefis zot bann welfare ki Lalwa i a porsyon a zot, tel ki invalidity benefit, bann child benefit ki zot gannyen letan zot paran i mor, enkli lezot.

E sa ti pe ganny fer tou sa letan, nou’n menm vwar kot Welfare Agency atraver Minister Finans in vini e demann siplemanter pou ki bann sityasyon welfare i kapab ganny taken care of. 

E sa ti pe mars tre byen.  Ti annan kestyon sorti kot Lasanble, pou demande be akoz i annan logmantasyon, e dan ki sekter pou kwa e tou sa bann kestyon in ganny adrese menm si parfwa i pa a satisfaksyon sa dimoun ki pe demann kestyon.  E bokou siplemanter i ganny mete lo la.

Ozordi letan COVID-19 in tap lemonn e Sesel pa en leksepsyon.  Mr Speaker nou’n vwar en kantite mannev, letan mwan mon get li bann mannev politik.

Ozordi mwan mon annan serten zabitan Anse Aux Pins, menm dan lezot distrik, ki’n apros mon zot in dir mwan zot ti abitye ganny zot ti pe abitye ganny serten benefis, an partikilye invalidity benefit, kot prezan letan zot ganny zot larzan, i donn zot i pran R1000, R1500, R2000, i met lo en kart STC.  Epi i donn zot sa balans dan zot kont.

Be sa Mr Speaker, i en vyolasyon Lalwa.  Lalwa i dir ou, ou pey sa ki devret ganny sa larzan, sa sonm ki Lalwa i dir ou.  E alors sa sonm i devret ganny credited, dan son kont.  Ki mannyer sa dimoun i servi son larzan i devret son responsabilite.  Akoz se li ki konnen si kekfwa i bezwen manz en serten prodwir ki posibleman napa kot STC, e li si i abitye aste dan en lot laboutik i ava aste dan sa lot laboutik.

I annan serten ki annan zot zanfan, ki zot annan serten laranzman ki zot fer, swa sa ki pou pey elektrik, swa sa ki pou pey delo, swa sa ki pou pey loan lakaz, e zot annan sa lantant antre zot pou zot kapab fer sa ki i enportan pou zot.

Ozordi Mr Speaker loter Mosyon pe dir avek nou, pou anmenn en franchise STC dan en rezyon kot napa.  Me avan sa dimoun ki ti pe reste Takamaka, son larzan i ti dan son lanmen li i ti al kot laboutik Takamaka i aste sa ki anvi.  Akoz ki nou pe obliz sa dimoun pou li al aste kot STC, son swa se pou li.

I annan en drwa Konstitisyonnel, mon repete en drwa Konstitisyonnel, pou li swazir ki i fer avek sa larzan, provided ki pa pe burden Gouvernman oubyen Lazans Proteksyon Sosyal avek en lot konplent pou dir ki i pa ase oubyen i pa pe kapab fer sa ki i sipoze fer.  Pa ase i en mo ki ozordi in vin dan vokabiler preski tou dimoun.

E nou tou nou konnen ki mannyer pri lavi i ete, tou sa ki nou gannyen i annan son limit e tou dimoun ti a kontan al sa extra mile, alors i pa ase.  Sa i en fe

Alors mwan Mr Speaker, mon pa vwar merit dan sa Mosyon, rezondet akoz mon dir mon pa vwar merit se akoz Gouvernman atraver Welfare Agency i pe komet bann lofans mon pou apel li, ki i pa merite.

E an rezilta sa, i pe met en burden, lo sa zabitan Takamaka.  Fodre nou fer sa kler.  Akoz sa zabitan Takamaka lannen pase an 2019 ti napa sa problenm ki annan ozordi li.  I ti napa.  Se Gouvernman ki’n met sa problenm lo li.

Alors ozordi letan nou’n ekout bann lentervansyon, i annan bokou ki’n dir ki pou dir sa i solisyon.  E parey ler mon’n konmanse mon’n dir zot pe fer dimoun krwar ki sa i en solisyon lo en problenm, ki se zot ki’n met lo sa dimoun.  Alors mwan mon pou donn en solisyon pou sa problenm.  si madanm X oubyen msye Y ki reste Takamaka, donn li son larzan.  I annan en kantite laboutik Takamaka, ki kapab al aste son prodwir ki obor li pourtan.  I vreman obor li i annan ki marse tou.  I annan ki reste anler i reste anler dan flat laboutik posibleman i anba i kriye i dir avek sa marsan fer mont avek de boutey delo posibleman pou li.  E boutey delo i monte i donn larzan bannla i desann avek.

So ki nou pe dir ozordi ki sa franchise i en solisyon, pou problenm.  Be solisyon i senp parey mon’n dir,  s on R4000 son R5000, son R6000 ki sipoze gannyen dapre Lalwa donn li son larzan.  I annan en kont ki al ladan, fer parey zot ti pe fer.  Si i annan labi zot ava vwar alors sa dimoun pa deserve pou li ganny sa benefis ki pe gannyen.  Nou ava revwar, nou ava gete.

Parey mon pe dir mon sityasyon, sityasyon dimoun Anse Aux Pins ki’n vin vwar mwan i grav.  E zot, vreman, vreman mekontan zot pe menm demann mwan pou fer en case met devan Lakour devan Lakour Konstitisyonnel pou vwar ki pouvwar Welfare Agency i annan pou li aporsyonn san son permisyon san son permisyon aporsyonn  par son larzan lo kart S TC? 

Mr Speaker mwan mon lopinyon e ki mon ti a kontan pep Seselwa i konpran byen, ozordi Gouvernman i dir i pe sibvansyonn STC R6milyon par mwan.  Akoz i annan serten komodite ki bezwen mentenir pri a en serten nivo pou ki i pa monte.

Me mwan mon ti a kontan dir avek sa bann dimoun ki sepa Gouvernman ki pe sibvansyonn STC sa.  Se nou, se sa bann dimoun ki pe ganny sa bann benefis.  Akoz si ozordi i pran R1500 lo ou larzan i met lo en kart STC e ou oblize, ou oblize pou ou al depans pou al depans sa larzan kot STC only, alors se ou ki pe remet sa larzan dan kont STC, pou li kapab pou li kapab fer sa prodwir reste sa pri abordab, ki Gouvernman pe claim li ki pe sibvansyonn STC. 

        Nou bezwen ganny Sa bann teori kler.  Akoz zot pe fer nou krwar zot pe fer sa bann dimoun krwar ki zot, zot pou anmenn sa pli pros avek li. Alors li i pou kapab depans sa larzan dan en franchise STC, me STC ki pe ganny sa larzan.  STC ki pe ganny sa larzan.

Alors i enportan pou nou note ki se kreasyon bann problenm par Gouvernman ozordi e i pe taye pou li fer pep Seselwa krwar ki li i pe amann solisyon pou sa bann problenm.

Alors Mr Speaker, mwan mon pe dir ki pou dir en Mosyon parey napa merit, napa merit.  E i devret kategorikman ganny rezete.  E letan nou gete mon konnen i dwa sak Manm Onorab pou anmenn Mosyon, me mwan mon krwar i pa ti’n devret ariv devan nou, pou nou pran letan e fer bann retorik parey nou’n fer.

En lot pwen Mr Speaker, Onorab Aglae, mon konnen i pou tann mwan, in dir ki pou dir si sa kart i ganny servi dan bann lezot laboutik prive pou annan labi.

Me ki savedir labi?  STC pa fer labi li?  Konmsi kot STC ou ale i dir ou R10 sa R10 i vre R10 i kapab R8 li, selman in sarz ou R10.  Selman akoz i apel STC.  Ki i ok i pa pou fer labi li?  Konmsi ki enn lot marsan pou fer labi.

Be annou arete fer nou pep krwar lizour pou aswar.  Ou konnen letan, letan eleksyon ti pe ganny fer soley ti sipoze pa leve.  Ti annan bokou dimoun ki ti tant pou krwar e zot ti fer bann dimoun ki ozordi zot pe lager pou dir anmenn STC kot zot krwar, ki pou dir zot pa pou ganny zot sekirite sosyal.  Zot pa pou ganny zot pti larzan.  Sa pti larzan pou disparet in finer.  Me 4an depi sa in arive, nou dan sa Lasanble ozordi pe debat ki mannyer nou pou anmenn en STC pli pros avek sa bann dimoun, akoz zot ankor pe ganny zot larzan.  Alors annou vin pli realist.  Annou koz fran avek sa pep.

Ozordi sa pep ki apel pep Seselwa in martir.  I nepli parey 20an pase.  I konpran i tande, i analize e ekoute e ler i ekoute i ekout nou tou ler nou koze isi anndan.  I kapab annan en kous sosyete ki pa ekout nou direkteman me selman i tande ki nou’n dir.

Alors Mr Speaker avek sa detrwa mo mon pou demann loter Mosyon pou rekonsider sa Mosyon ki’n anmennen.  Rekonsider li dan lesans parey i a pe dir mwan si mon pe demann li pou tire, mon krwar i ti ava fer nou pli zistis si nou ti zis retir sa Mosyon.  Me selman parey nou dir sakenn i annan son swa, konman bann Manm Onorab pou li fer.

E si mon vwar li pe demann sa kestyon so i osi i vwar i annan merit dan sa ki mon pe dir e i krwar kekfwa i merit ganny withdrawn sa Mosyon.

E avek sa detrwa mo Mr Speaker mon ti a kontan dir avek loter Mosyon, avek sa Lasanble ki pou dir mwan mon pa pou aprouv en Mosyon parey akoz mon krwar i pe fer disservice to pep Seselwa, annou retourn parey nou ti ete lannen pase Desanm, Novanm Septanm ki pep Seselwa ozordi dan sa klima COVID-19 kot lavi i difisil e kekfwa pou vin pli difisil avek sa bann nouvo ka ki nou pe gannyen, i ava konnen ki mannyer li i tenir en pe, i depans en pe e i organiz son depans kot so lakour mannyer li i vwar i neseser.

Me i pa ava pran sa larzan – si i pa anvi donn STC i anvi al donn Teemoolji?  Les li son swa i pou li.  Li ki desann anvil si i desann anvil en fwa dan en semenn i ava al fer sa ki li anvi.  Se son swa e son drwa konstitisyonnel ki nou pe pran.

Avek sa Mr Speaker mon ti a kontan remersi ou pou donn mon sa loportinite pou mown fer sa detrwa pwen.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Andre.  Yes Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker, Mr Speaker anba ou order 56 (1) (d) mon ti a kontan ki nou ganny klarifikasyon lo en misapprehension ki Onorab pe fer, e ki konman en Avoka konman en Manm Lasanble, i ganny drwa send a  wrong message avek popilasyon.

Onorab in dir ki pou dir i en vyolasyon konstitisyonnel ki ASP pe fer ler i pa donn sa bann dimoun zot larzan cash.  Mon’n get regilasyon ASP e napa landrwa dan regilasyon Social Security Benefits annefe dernyen ti date 2019, kot i dir ki sa larzan i bezwen ganny donnen cash.  Sirtou par lefe ki nou ti as en Lasanble, e la mon pou draw a ou attention Mr Speaker as en Lasanble konman en kolektif ler nou ti koz lo Bidze, enn bann mesaz ki nou ti pase enkli Onorab Andre se ki bann dimoun ki servi sa larzan bezwen servi li for the purpose ki zot ganny sa larzan.

So mon pa vreman konpran kote Onorab in dir ki kote ki sa breach dan Lalwa i vini, unless ki en case i ganny anmennen Ankour pou challenge, sa provizyon legal ki ASP i fer son travay anba la.

Mon 2enm pwen lo sa misapprehension ki mon ti a kontan met devan Lasanble se ki, si Onorab Andre pe dir nou en dimoun i vi vwar li, eski sa dimoun in vwar li konman son kliyan, oubyen konman en MNA akoz i pe dir nou i annan lentansyon sa dimoun i demann li pou anmenn en case. 

Mon krwar nou bezwen careful konman bann Manm Lasanble bann statement ki nou fer i kapab annan case ki bona fide ki en dimoun ki i santi i devret ganny tou son larzan.

Me i kapab osi annan case e annou être realis dan sa Lasanble e dir laverite, lepep ki nou annan case kot dimoun ki ganny benefis zot pa servi sa benefis pou rezon ki zot gannyen.

Se pou sa rezon ki sa Lazans i bezwen fer serten sa parey in dir lo son website an se ki konsern invalidity benefit ki ganny donnen atraver en Board Medikal.  I pa zis en desizyon ki ganny fer, ganny fer from en perspektiv medikal.

E Lalwa lasistans dan Lalwa Sekirite Sosyal i fer provizyon, for assistance in kind osi.  I pa dir pou dir sa dimoun i bezwen ganny larzan in cash, assistance in-kind i kapab mean ki sa dimoun i ganny bann viv ki ed li, ki ed li sa.

So mon ti a kontan petet Onorab i spesifye kote sa breach in arive, e mon krwar ASP pou bezwen send en Right of Reply kot Lasanble pou klarifye akoz nou pa oule demen en dimoun ki ganny asiste i pran li koumsa e krwar pou dir i devret ganny sa larzan.  Mersi Mr Speaker.

 

HON NICHOLAS PREA

Mersi Onorab Pillay pou ou klarifikasyon.  Petet ou’n kouver mon krwar dernyen pti bout ki mwan mon ti pe al fer mansyon avek bann Manm Lasanble, mon pa konnen dan lezot distrik me dan mon distrik pe mars en pti pe koumsa assistance in-kind.  Mon annan dimoun ki pe ganny asiste atraver biro Administrasyon Distrik avek goods avek goods ok?  So i napa cash involve.  Onorab Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker egzakteman sanmenm sa ki mon ti pe al klarifye, Onorab Pillay, sa misapprehension ki li in annan lo ki savedir in kind;- in kind i over and above kot Gouvernman

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!  Order!  Les Onorab Andre …

 

HON CLIFFORD ANDRE

I par egzanp parey ou’n dir si i annan i annan sityasyon kot Ladministrasyon Distrik in vwar ki poudir i annan detrwa dimoun ki bezwen en pe en pe komodite, alors  i al donn li.  This is what in-kind is. 

Lalwa sa persepsyon, oubyen Lalwa i dir ou pou donn sa dimoun R5mil e sa R5mil se pa ou ki pou dir li, ki mannyer i pou depanse.

E prezan Mr Speaker i enportan pou nou note ki si ki si en dimoun oubyen 5 dimoun en legzanp, pe mal servi lasistans ki Gouvernman i donn zot.  Me deal avek sa bann dimoun.  Ou konpran ou?  Nou pa kapab dir pou dir mon pa oule nonm non dimoun ki vin kot mwan me selman zot in vin kot mwan pou dir mwan sa.  Zot pe servi zot larzan byen, me selman zot pe ganny en kart e zot dir mon pou dir zot pa’n donn permisyon!  I pa’n n ganny demande, pou oule en kart, nou a met R1500 lo la zis i tir R1500, R2mil, R2, 500 lo son larzan i met lo kart.  Me pa sa ki that’s not the purpose. 

E pou 2enm pwen ki Onorab Pillay Sebastien Pillay in dir, fodre nou kler isi dan Lasanble si in vin kot mwan konman en Avoka oubyen konman en Manm Lasanble.  Be mon apel Clifford Andre ler i vin vwar mwan. I dir mwan son sityasyon.  Mon pou demann li msye ou vin kot mon konman en Avoka, oubyen ou’n vin kot mwan konman en Manm Lasanble? Non.

In vin dir mon son problenm e mwan mon pe donn li bann remed ki posibleman mon konpran, kekfwa Onorab Pillay pa pou konnen, i pa pou konnen pou dir li ou kapab met en case Ankour.  Akoz i pa dan son domenn mon respekte sa li i en matematisyen, i ava dir li bann sif ki mannyer i manipil bann sif.

Be mwan letan i vini mon pou dir li be, ou annan en pwen legal ou kapab servi.  Be konman en Manm Lasanble mon kapab dir li sa, mon pa bezwen dir li letan mon’n met mon rob, mon gown Ankour vin vwar mwan la devan Lakour la mon ava donn ou sa advise.  Non.

Nou bezwen pa anbet pep Seselwa nou bezwen fer sir ki nou pe dir zot keksoz ki reel e ki zot drwa akoz en sitwayen i annan en drwa i respektif ki si Avoka ki advise li oubyen en matematisyen ki pe advise li.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Nou pa pou antre dan largiman. Onorab Pillay ou’n fer ou pwen.

Non, non, non. Nou ava regard byen avek ASP rezon ki zot ti entrodwi sa sistenm kart and all that e pour kwa osi ki zot al spesifikman avek STC. Mon krwar i annan en rezon akoz.

Me nou ava regrade e nou ava fer tou bann Manm osi tou ganny sa lenformasyon. Bon nou pou kontinyen avek nou deba e mon ava donn laparol Onorab Chantal Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker. Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker parfwa i annan keksoz ki senpleman nou aprann lo nou menm.  Pa tou keksoz ki nou bezwen aprann li dan en Caucus ouswa dan en group ouswa sa dirizan dan sa Caucus ki bezwen dir nou ki nou pou fer.

E legzanp kler i ki savedir en franchise.  Mr   Speaker dan diksyoner Angle i dir ou en franchise meaning, ‘’an authorization granted by the Government or company to an individual or group enabling them to carry out specific commercial activities;- for example acting as an agent for a company’s products.

An Kreol i senpleman vedir ler en lakonpannyen i donn lotorizasyon ouswa antre dan partenarya avek en endividi ouswa group, pou fer bann aktivite komersyal lo zot non ouswa azir koman zot azan pou distribye ouswa vann prodwi sa lakonpannyen.

E dan ka sa Mosyon ki lo latab Lasanble Nasyonal nou pe senpleman demande ki STC i rantre an partenarya avek lezot magazen pou vann zot prodwi.

I osi senp ki sa Onorab Adelaide, atraver ou Mr Speaker.  Onorab   Adelaide ler ou dir ki bann marsan dan Retailers Association ki ou’n koz avek pa an faver sa. Eski ou pe dir nou ozordi ki ou pa an faver en pti Seselwa Kreol ki annan en pti lespas kot li i anvi ouver en pti laboutik gren sek.

Kot li e STC i fourni li avek bann marsandiz sa pou en problenm? Eski se sa ki oi pe dir bann zabitan Baie Lazare pa bliye i annan en kantite sa bann pti laboutik Kreol ki mon pe dir.

Ki’n fermen zis akoz STC ti’n ferm zot franchise.  Mr Speaker i swe tou dimoun pou kapab nenport ki moman ki i rantre dan nenport magazen i ganny akse avek pri komodite sirtou komodite de baz ki pli affordable e pli bon marse pou li, sirtou bann prodwi e marsandiz ki annan pou fer avek son vant.

Me son pli gran swe se ki sa bann komodite de baz avek pri affordable i kapab fasilman ganny akse avek li dan son prop kominote. Mr Speaker apre le 5 Zen 1977 enn bann kondisyon sete pou mentenir en sistenm kot kondisyon lavi nou pep i vin pli meyer.

Kot i kapab ganny bann komodite de baz pou li viv son lavi byen dan en fason pli affordable en pli abordab.  Se sa rezon ki an 1981 nou ti vwar kreasyon SMB ki ozordi i STC.  Bi SMB sa letan sete pa pou akimil en ta profi. Me sete pou fer sir ki nou pei e nou pep pa zanmen mank bann marsandiz de baz ki bezwen pou li viv ensi ganny akse avek marsandiz de baz a en pri byen affordable e abordab.

Mr Speaker nou koz lo kartel ozordi. Me sa zafer la pa fek komanse sa. Kartel   lontan i egziste dan sa pei akoz avan ‘77 e menm en pe letan apre ‘77 si bann gran marsan sa letan ki ti pe fer vini marsandiz si zot pa ti anvi fer vini en keksoz zot ti koz avek kanmarad. Zot pa ti fer vini e sa komodite ti kapab manke dan pei.

Ti napa sa kordinasyon antre zot pou fer sir ki bann marsandiz de baz ki devret lo zot lalis fer vini ti regilyerman ganny fer vini.  Zot pa ti pe stoke sa bann marsandiz de baz, pandan sa bann letan tanzantan ou ti trouve ki en kalite marsandiz ti manke dan pei. En legzanp ki bokou Seselwa pa pou zanmen bliye. Pandan sa bann letan tanzantan ou ti trouve ki en kalite marsandiz ti manke dan pei en legzanp ki bokou Seselwa pa pou zanmen bliye sete mank diri dan pei.

Sete pou sa rezon ki parti SPUP sa letan ti fer gran laras diri ki ti komans Anse Aux Pins.  Menm   sa salitasyon pa ti sanze en lepok nou ti non selman annan problenm napa diri me problenm napa zonnyon e napa ponmdeter tou sa lansanm en sel kou dan pei.

Bann zenn konmela pa vreman konnen sa e sete sa bann sityasyon parey ki ti fors Gouvernman pou form SMB.

Mr Speaker sa concept franchise pa’n toultan parey ler i ti ganny entrodwir i ti ganny entrodwir dan en konteks vreman diferan ki’n ete en pe letan avan i fermen. E pou detrwa lannen sete SMB ki ti annan monopoli lo en gran kantite marsandiz e de plis SMB ti annan son prop supermarket anvil.

Zot ti form en lasenn distribisyon atraver pei sanmenm sa ki ti apel franchise. Fodre fer resorti osi ki laplipar sa bann pti magazen sete bann magazen Kreol Seselwa ordiner ki ti propriyeter sa bann pti magazen partou dan distrik e dan kominote.

Dan lannen 1980 ti komans avek 3 sa bann franchise. 1 Anse Aux Pins 1, Bel Air e 1, Beau Vallon e sa bann franchise tou ti pou SMB sa letan. Nou ti dan en lepok ki ti apel Parti Inik e pri marsandiz sa letan ti kontrole dan pei. Alors ti fasil pou SMB attend son lobzektif atraver sa bann franchise.

E sete pou fer ki pri marsandiz de baz i reste ba e affordable pou tou dimoun. Menm diri sa letan   zis SMB ki ti kapab fer vini e en marsan ti oblize vann pri ki en SMB ti dir li vann.  SMB ti annan li 3 gran pickup sa letan ki ti anmenn marsandiz partou.

Pli tar dan bann lannen 90son bann franchise avek bi pou fer sir ki plis dimoun i kapab ganny marsandiz affordable pli pros avek zot sa ki zot ti bezwen san ki zot ti bezwen desann anvil pou zot aste marsandiz de baz.

Nonm sa bann franchise ti’n   ariv ziska 55 eparpiye partou atraver Mahé, Praslin e La Digue. SMB ti’n ogmant la kantite pickup osi ki ti fer letour Mahé pou delivre marsandiz dan sa bann laboutik franchise.

E sa ki pou fer pli kler ankor SMB   sa letan ti donn sa bann marsan en laliny kredi 45 zour pou zot kapab re-pey SMB e sa mars tre byen.

Me avek bokou presyon politik e kritik akoz bann lezot marsan ti pe konplent bokou. Mon dir presyon politik akoz sa letan ti annan en kanpanny monte an faver sa bann marsan kot zot ti sanses pe demande ki Gouvernman i larg lanmen sa bann marsan. E fodre ki nou pa zanmen bliye kote sa bann presyon ti sorti e lekel ki ti pe siport zot.

Sa bann presyon ti sorti kot serten gro marsan ki ti ganny apiye a sa moman par serten politisyen lopozisyon pou sanz sa sistenm. Dapre zot SMB avek zot bann franchise ti pe anpes zot fer profi.

E dapre zot sa monopoli ki SMB ti annan lo lenportasyon plizyer prodwi ti pe tro manipil pri sa bann marsandiz. Fodre pa ki nou osi bliye ki mannyer serten marsan e serten politisyen Lopozisyon ti’n   mont sa kanpanny ki si Gouvernman i aboli monopoli, liberaliz komers e larg lanmen marsan parey zot gran parol zot in dir konsonmater pou ganny bokou plis prodwi e pli bon kalite e pli bon marse.

Menm diri R2 zot ti promet nou.  Mr    Speaker   lekonomi ek komers in libere.  Me olye trouv diri R2 e marsandiz bon marse nou’n vwar louvertir plis magazen ankor.  Pti marsan in vin gro marsan avek 3,4 laboutik en pe partou. Lakantite prodwi in ogmante wi.  Me sa promes bon marse in pas anpasan dan plafon avek son pri marsandiz ser. E ozordi plis ki zanmen nou bezwen STC pou asire ki pri marsandiz i reste affordable pou tou dimoun.

Mr Speaker an 2008 bokou keksoz ti sanze avek kriz ekonomik mondyal bann reform IMF ek Labank Santral ek World Bank. Sorry in anmennen.

Liberasyon nou lekonomi e Sekter Finansyel e Komers tousala in anmenn en kantite defi e in anmenn en kantite reperkisyon lo sityasyon komers dan nou pei.

SMB ti sanze pou vin STC avek sa zafer marse lib, tou marsan ti lib pou enport nenport kwa.  STC ti nepli annan monopoli lo lenportasyon serten    marsandiz. Pei ti antre dan en sityasyon marse lib STC ti nepli annan monopoli.

Mr Speaker avek sanzman dan polisi ekonomik Sesel fonksyonnman e loperasyon STC ti osi sanze pou vin anliny avek nouvo konteks politik lokal e enternasyonal e avek bann Lalwa ki’n vin an plas par egzanp Fair Trading Commission e avek liberalizasyon dan komers STC ti nepli kapab fors en marsan pou vann son marsandiz lo pri ki li STC i oule. E avek bann fakter eksternel ekonomik finansyel bann kriz ki’n pase partou   atraver lemonn, piratri tou sa in fer monte tou sa bann keksoz.

Kou transportasyon in monte ensi ki kou lasirans. Tou sa ti’n monte konsiderableman e byensir avek sa bann problenm bann franchise STC ti nepli kapab fonksyonnen parey avan.

Me malgre tou defi STC pa ti devret zanmen sanze.  Sa mon pou dir e lefe ki STC ti pe non selman fourni sa bann franchise avek marsandiz lo en baz regilye me STC ti osi ofer sa bann magazen sa laliny kredi parey mon’n eksplike ki oparavan.

Me ler STC in sanz son fason fonksyonnen bokou sa bann Seselwa ki ti own sa bann magazen dan distrik e dan bann kanton atraver pei ti trouv li vreman difisil pou gard zot magazen.

Fermtir bann franchise ti vreman touy magazen Kreol Seselwa. Mr Speaker si nouvo lanvironnman ekonomik liberalize in fors STC anmenn sanzman dan la fason ki i fonksyonnel ozordi dan sa kriz ekonomik an rezilta COVID-19 se dan sa konteks osi ki nou bezwen vwar e revwar rol bann franchise.

Mosyon pe senpleman demann STC pou revwar dan sa nouvo sityasyon ki fason i kapab kontinyen zwe son rol e retourn lo son lobzektif prensipal. Savedir STC i bezwen revwar son lobzektif ler i ti komanse anba SMB.

I bezwen revwar sa bann lagreman ek sa bann franchise, ogmant la kantite franchise ki i annan oubyen ogmant son prezans dan bann distrik e dan bann kominote ki pli lwen avek lavil pou ki plis dimoun i benefisye.

Mr Speaker   2 mwan pase pandan ki pei ti dan lockdown fas a sityasyon COVID.  Ti annan en komansman leokri lo logmantasyon brit bann marsandiz dan magazen atraver pei.

STC ti fer sorti en notis pou bann konsonmater konmkwa serten azan, serten marsan e magazen ti pe vann zonnyon R25 kilo e ponmdeter R20 kilo e ki sa bann marsan e boutikye ti pe donn rezon ki sa logmantasyon ti reflekte pri airfreight.

E STC atraver sa notis ti demande ti demanti sa eskiz mwan ki zot pa ti pe fer vini okenn fri ek legim par avyon e STC ti konfirmen ki tou stok ponmdeter e zonnyon ti pe vin par bato.

Donk pri wholesale sa bann marsan e boutikye ti aste zonnyon R9.50 menm si zot ti pe vann R25, ponmdeter R9.50 2 kilo menm si zot ti pe vann li R20 kilo.

Mr Speaker mon’n fer referans avek sa notis senpleman pou demontre lenportans prezans STC dan bann kominote atraver franchise.

E Onorab Adelaide atraver ou Mr Speaker in koz kont sa zafer li. E in menm dir ki sa bann kart STC li an faver ki sa bann kart ki social ki Welfare Agency i donnen i devret sa endividi i kapab al dan nenport ki magazen atraver pei e aste.

Dizon prezan sa ti vre ouswa nou kapab fer sa.  Ki ti pou arive dan sa ka kot mon fek nonmen an sa ki konsern sa notis. Eski ou pe dir nou ki zot an faver ki sa dimoun i pran son kart i al dan sa magazen i aste sa ponmdeter R20 kilo kan anba kot STC i sipoze R9?

Mr Speaker concept franchise ti ganny entrodwir dan konteks totalman diferan avek konmela. Sa bann franchise ti ganny entrodwir dan lepok SMB kot SMB ti annan monopoli lo en gran kantite marsandiz e ansanm avek supermarket SMB anvil.

Zot ti form en network distribisyon atraver pei. Me apre polisi ekonomik dan Sesel in sanze pou vin anliny avek nouvo konteks politik lokal e enternasyonal.  E sa sanzman in ganny reflekte atraver en dimansyon gradyel lo lakantite prodwi.

Mr Speaker kot dan en lekonomi total liberalize e STC napa okenn monopoli lo okenn prodwi an se moman.

Se dan sa nouvo lanvironnman ekonomik liberalize ki nou bezwen revwar rol sa bann franchise.

Mr Speaker lo marse lokal avan sa sityasyon COVID in annan marsan ki’n eseye pou gard pri rezonnab.  Sa nou pa kapab miye sa. Zot bann marsandiz a en pri byen abordab sa nou pa kapab miye i vre.

E in annan menm ki detrwa zot marsandiz ki bokou pli ban ki pou menm STC sa i laverite. I annan lezot ki pa ti kapab fer bokou akoz zot aste lokalman avek bann lezot en enportater, e apre i annan en lot group marsan ki zot menm me zot ti pe fer vini marsandiz e vann wholesale avek lezot marsan e an menm tan zot ti annan zot prop magazen retail.

Sanmenm sa ki ozordi nou pe koz kartel. Ler ou fer vini ou vann ek lezot byensir ou pou vin parey menm pri.  Me STC li si li i fer vini son ponmdeter lo pri R9 kilo. Ler i vann wholesale li osi i vann menm pri alors nou pa kapab double fer vin R20 en kilo.

Pou fer pli grav ankor sete zot menm ki ti pe kontrol bann pri bann marsan ki vin aste marsandiz avek zot. Sa i zis montre ou ki STC osi ti kapab osi fer parey e lefe ki nou en pei ki enport preski tou keksoz ki nou konsonmen e nou napa bokou kontrol lo pri sa bann marsandiz sa i senpleman vedir ki Gouvernman atraver STC i bezwen rod tou bann lespas kot nou kapab egzers kontrol.

E STC i enn bann rar mwayen kontrol ki Gouvernman ozordi i annan pou kapab met kontrol.

Sa i a fer ki STC i ava kapab retourn lo zot lobzektif prensipal e delivre lo son manda inisyal, ki ti pou asire e ki touzour ti pou annan bann marsandiz de baz dan pei e tenir zot pri pli ba posib. Me non pa pou senpleman fer profi e ozordi se sa ki pe arive.

Eski zot pe dir nou pou a sak fwa ki Dolar i monte la ozordi nou pe plenny en keksoz ki pe vann R2, R23 in ariv R35.  Be eski nou i realize ankor dan 2mwan a 3mwan sa menm prodwi i kapab ariv R50?

Mr Speaker me si STC definitivman devret revwar rol sa bann franchise e aziste pou reflekte bann sanzman ki pe arive dan sa nouvo lanvironnman ekonomi dan nou pei e dan lemonn.

Mon pa vwar akoz ozordi en Seselwa,  en dimoun les mon a koz osi dan leo Val  Dan D’Or Dame Le Roi ki ozordi i annan en pti lespas se li i war en sans pou li kapab dir  be  ok mon annan en pti bout mon kapab fer organiz en bout pou mwan fer en pti magazen gren sek  e STC   i deside fourni mwan e donn mwan sa laliny kredi, mon pa vwar akoz nou pa kapab fer li.

Mr Speaker   mon poz sa la. Mersi e mon krwar mon pou siport Mosyon Onorab Ernesta. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ghislain. Mon a donn laparol Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK   

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou Manm e tou dimoun a lekout.  Mr Speaker rezon sa Mosyon   se akoz i plizoumwen akoz sa kart ki ASP.  Agency for Social Protection i donnen ki ou kapab servi zis kot STC pou aste bann komodite.

E le rezondet akoz Onorab Ernesta pe anmenn sa Mosyon se akoz dapre li bann dimoun dan sid dan Takamaka, Baie Lazare, Anse Royale, Anse Boileau, ki i difisil pou zot i kout zot bokou pou desann kot hypermarket pou zot fer zot shopping apre retourn se zot.

Alor li dapre li se franchise dan sa bann rezyon sid sa bann distrik i solisyon pou sa problenm.

Me le kestyon ki nou bezwen demande se eski nou bezwen etablir, eski nou bezwen etabli franchise? Ouswa en lot solisyon pou sa se ki Gouvernman i merit fer posib pou ki bann dimoun zot kapab servi zot kart, sa kart ki zot gannyen avek STC dan lezot laboutik dan lezot magazen dan bann magazen ki pli pros ek zot parey enn, de Manm in fer resorti.

Mr Speaker   en dimoun i merit annan swa kot i aste son komisyon, son komodite. E le kestyon ki mon pe demande e lezot Manm in demande e menm bann dimoun deor pe demande se akoz ki nou bezwen fors STC dan lagorz nou pep? Akoz ki nou bezwen fors STC dan lagorz bann dimoun dan nou distrik?

Mr Speaker   plizyer dimoun pe konplent sa zafer kart STC pou 2 rezon prensipal. Nimero 1 bokou keksoz bann komodite ki hypermarket i vann STC i bokou pli ser ki dan bann lezot laboutik.

Sa i en fe Mr Speaker. E mon menm mwan mon’n fer sa konparezon mon’n konpar bann resi bann konmisyon ki mon’n pran kontak ek enn de dimoun enkli mon clerk mon’n al fer li rod sa lenformasyon dan plizyer laboutik   Praslin.

E menm mwan mon Mahé mon’n al fer en letour.   Mon’n get dan plizyer laboutik e mon’n konpar akoz mon ale STC mon fer konmisyon STC e mon annan bann resi e mon’n fer sa konparezon e sa in montre mwan en keksoz ki vreman kler.

STC hypermarket e menm STC Praslin i annan plizyer komodite ki bokou pli ser ki bann komodite ki bann lezot marsan, ki bann lezot boutikye pe vann. En konparezon ler mon pou konpar mon pou servi Praslin koman en legzanp.

Ler mon pou konpar STC super value, STC Grand’Anse   Praslin avek 2 magazen mon pou servi 2 magazen avek Super Value Anse Kerlan ek Ramajayam Grand’Anse.

Mon vwar pou dir i bokou i annan en kantite komodite ki i vann kot STC ki i bokou pli ser ki i vann dan bann lezot, dan bann lezot magazen dan distrik e sa mon mazinen i partou dan plizyer distrik.

E Mr Speaker 2enm rezon bokou Pralinwaz in konplent akoz napa varyete dan laboutik STC       Praslin.  Napa bokou varyete plizyer komodite ki zot bezwen zot napa.   Pa vann, pa vann dan STC   Praslin, STC Grand Anse.

En msye enn mon zanmi ki ti ganny en latak laservel pa tro bokou letan pase. I dir mwan bann keksoz ki i bezwen pou rezon lasante pa kapab aste nenport kwa bann keksoz ki li i bezwen aste ki zot in donn li en kart STC i pa pe kapab aste akoz napa, napa  pa vann kot STC parey ti en letan ti napa brown rice.

E lezot keksoz ki i bezwen i pa pe kapab aste kot STC, selman ou’n obliz li pou son larzan ki i sipoze pou li pou aste keksoz kot STC ki li i pa neseserman bezwen. E sa i en lenpozisyon ki mal Mr Speaker.

Mon konn bann dimoun i en bann zanmi parey mwan plizyer dimoun i vin kot mwan dan mon constituency. I annan bann Manm ki zanmen in ganny elekte zot pa pou konn sa, bann dimoun ki ganny dyabet. Sa ki zot bezwen zot pa gannyen kot STC Praslin napa bann keksoz ki zot bezwen pou zot ki zot kapab konsonmen pou ki byennet zot lasante.

La i fer mwan mazin osi lo enn de bann manman ki’n vin kot mwan ki’n koz ek mwan ki dir mwan sa kalite dile ki zot vann STC. Dile pti baba bann keksoz parey pampers e lezot komodite ki zot bezwen napa kot STC.

E ankor zot pe ganny oblize pou aste bann keksoz ki zot pa pou servi. Ki zot pa bezwen.  Mr Speaker sa i mal. Ou pa kapab enpoz lo en dimoun ki i pou aste, kwa ki i pou aste ki keksoz ki i bezwen. Mr Speaker sa i klerman mal.  E sa Mr Speaker sa i en latitid dominer.  Gouvernman i merit fer li posib pou bann fanmir kapab servi zot kart dan bann lezot laboutik.  Sa i direksyon, i ki nou merit fer.

Mr Speaker ler mon’n ekout bann entervenan avan mwan i annan ki’n dir ki nou pa merit koz lo lepase. Nou koz toultan lo 42an,43an, 25an, 10an isi laba.  I annan ki pa oule nou koz lo SMB. Zot pa kontan ler nou koz lo labi dan bann franchise dan lepase parey Onorab Loizeau in koz lo la yer.

Me Mr Speaker nou bezwen koz lo lepase nou pa anvi bann keksoz lepase i ariv ankor sa bann zafer, lwe propriyete avek en parti politik pou R800mil apre vann sa propriyete pou R17milyon. Nou pa kapab toler sa bann keksoz in arive sanmenm sa ler nou war sa bann kalite Mosyon pe koz lo franchise, kan nou konnen bann labi in arive dan lepase.

Mr Speaker be sa $50milyon kote in ale? Be Prezidan Faure dan letan eleksyon pa i ti vini i ti dir. Sa larzan ti al dan kont SMB ti aste manze pou Seselwa ti dan son PPB pou eleksyon prezidansyel. E  ki nou’n war apre? Anti-Corruption Commission in vin devan e in demanti sa ki Mr Faure ti dir, ki napa okenn larzan ki ti antre dan kont SMB pou aste manze pou lepep Seselwa!

E sa i bann keksoz ki fer nou enkyet, ki fer nou demann kestyon sa Mosyon    zafer franchise.

Mr Speaker lepase in montre ki Gouvernman SPUP/ SPPF/ US zot in vole, zot in koz lalang.  E depi zot Prezidan osi in koz mansonz lo sa zafer $50milyon. E Mr speaker annou pa bliye poudir lalang i mars ek voler so nou bezwen be very careful.

Onorab Loze pa kontan ler nou koz lo lepase!  Parey in dir in servi en statement vreman enteresan “pa speak ill of the dead”.  Mr Speaker si the dead in mal fer nou bezwen dir the dead in mal fer. Nou pa kapab glorifye the dead!

Si the dead in fer zenosid Mr Speaker, the dead in fer zenosid annou pran legzanp annou servi legzanp Hitler nou pa kapab koz byen lo Hitler. Hitler in touy dimoun, in fer zenosid in touy plizyer milyon Zwif. Sesel osi nou’n annan nou Hitler ki’n touy bokou dimoun!

Mon pa pou nonm non Mr Speaker.  Mon pa pou oule ofans personn lo lot kote latab. Nou bezwen pran legzanp lepase, lo lepase aprann avek sa bann fot lepase pou koriz nou fitir e fer nou fitir vin pli meyer.

E Mr Speaker en Manm in dir ki Bondye i dormi lo son vant. Mwan zanmen mon’n war en vers dan Labib ki’n dir bondye i dormi lo son vant i dormi sorry i dormi vant anba.

I les serten akoz Bondye mon vers ki mon konnen se ki Bondye i pa zanmen dormi, e ki Bondye i les serten keksoz arive. E ler i ti pe fer referans i ti pe koz lo Koudeta.

En Manm ki’n koz lo la Mr Speaker mon fer referans avek en keksoz ki en Manm in dir. I ti pe koz lo msye i mansyonn non Cecile Low-Tee ler i ti dir ki serten dimoun ti anvi fer en lot Koudeta pou overthrow msye Rene. Apre Koudeta ‘77 ti pou annan en lot Koudeta e mon krwar sete si mon pa tronpe i stand to be corrected Ogilvy Berlouis e sa ti en lager antre zot menm pou fer en lot Koudeta.

An dot mo i ti pe dir ki Koudeta1977 ti bon.  Me en lot Koudeta pa ti pou bon. Napa  okenn Koudeta ki bon a koz i pran lavi dimoun! E nou dan LDS nou pa krwar dan Koudeta nou. Nou pa krwar dan sa bann zafer.  Nou krwar dan bwat vote.  E mon bezwen dir i fer trwazyenm fwa ki sa Onorab   i endorse aksyon ki bann Prezidan in fer dan bann letan Koudeta. Sa Onorab Aglae ki ti dir sa e Onorab Ramkalawan i en dimoun ki’n toultan konteste eleksyon, zanmen in pran en AK47 Mr Speaker.

Listwar in montre ki i annan bokou labi dan franchise. Onorab Loizeau in donn legzanp bann labi lepase. Nou pou kapab, e nou koman en nasyon nou pa pou kapab retourn dan bann pratik lepase ki’n tir larzan dan pos Seselwa e met larzan dan pos mon bezwen apel zot bann voler, akoz zot in pran larzan dan, zot in tir larzan dan pos Seselwa.

Mr Speaker nou pa kapab rod fason pou met plis larzan dan pos bann middlemen. Ti  annan en Mosyon nou ti koz lo middlemen.

Nou pa kapab rod fason, i mal Mr Speaker, nou pa kapab kontinyen rod larzan mon met dan pos middleman. nou pa kapab kontinyen soutir middleman.  I annan middlemen Mr Speaker ki’n  aste gro building Sengapour. I annan  en bann ki’n aste laferm mouton Lostrali;- bann middlemen sa Mr Speaker.

Mr Speaker   mon depi ler mon Sesel zanmen mon’n deza tann en boutikye demann en kliyan ki larzer son pos, si son pos i fon, ouswa son pos pa fon.

Mon pa konnen kot Onorab Gill in tann sa akoz mwan zanmen dan mon lavi mon’n deza antre dan laboutik kot sa marsan i demann mwan ki grander ou pos ou? Konbyen larzan ou annan dan ou pos ou?En Manm in dir sa Mr Speaker ou kapab get lo Verbatim.

Mr Speaker i annan en Manm ki’n dir ki bann laboutik i kapab met bann komodite STC lo shelf. E  be Mr Speaker   i deza pe arive sa!  I deza pe arive sa.  Komodite STC i lo shelf dan plizyer magazen partou otour Sesel   Mahé, Praslin, La Digue. STC    i osi en wholesaler!  STC i en wholesaler.  E plizyer marsan i aste bann komodite de baz wholesale avek STC.

Sa ki i vann hypermarket, sa ki hypermarket sa ki pe ganny vann hypermarket i bann komodite ki hypermarket ki STC in fer vini atraver middlemen. Ki son pri in deza mont en ti pe pli o ki i sipoze ete egzazer en pti pe plis.

Apre ler i ariv isi i al hypermarket avek bann lezot laboutik STC e Praslin, La Digue    en lot markup i ganny mete lo la ankor e ankor la, la   mon war be middlemen ankor i ganny plis larzan la i al fer en lot building Sengapour ouswa i ava fer enn Lanmerik.

Mr Speaker i annan lezot wholesaler Sesel ki zot komodite i bokou pli bon marse ki wholesaler STC.  Sa i lefe e nou i tou dan sa Lasanble   nou konn sa.  Eski Gouvernman le kestyon ki nou bezwen demande, eski Gouvernman US i le donn en unfair advantage STC, lo ledo bann retailers?

Pou fer bann middlemen kontinyelman vin pli ris ankor kontinyen ranpli zot pos! En   kestyon enportan ki nou bezwen demande la. Ouswa eski zot le monopoliz e kontrol bann retailers parey dan letan Parti Inik?

Eski zot anvi nou retourn ankor dan Parti Inik? Tousala i bann kestyon enportan ki nou bezwen demande dan sa Lasanble   ozordi akoz sa fer franchise sa Mr Speaker i kit en move gou dan labous plizyer Seselwa.

Mr Speaker ozordi nou dan en free market economy. E lepep i merit annan en swa kot i aste son komodite. E zisteman i fer mwan mazin lanons sa ki Mr Faure   ti fer dan enn son press conference i ti dir ki STC i sipoze pran bann prodwi avek bann fermye ek peser.  Oli?  Oli Mr Speaker?

Praslin, STC Praslin zot met, zot prodwi ki zot enporte lo shelf zot met sa bann prodwi avan. Fodre tou zot prodwi i vann avan, apre ki zot met prodwi ki bann fermye in vann zot. E prodwi sa bann fermye sa bann legim i ganny letan pouri ek zot, e apre zot rann sa bann fermye sa prodwi pouri i dir pa’n vann. Eski i byen sa?

Senm sa ki nou apel annou ed nou frer ek ser Seselwa bann fermye? Peser pa STC ti pou pran pwason ek bann peser Praslin pou met, pou vann? Oli? Oli kot zot pey bann peser ek fermye?

Mr Speaker zis ou konnen sa bann zafer la Mr Speaker ou konnen parol i zoli, li me selman aksyon, zero. E i annan fermye ki vin konplent avek mwan Mr Speaker ki menm apre ki zot in donn sa de pti legim zot in vann avek STC en ler i pran zot en mwan, de mwan zot bezwen esper en bon pe letan avan zot ganny zot pti larzan.

Konmsi tousala i bann keksoz ki fer ou enn ler kestyonn bann gro, gro statement ki ganny fer dan bann press conference. En lot kestyon enportan akoz?  Sa annefe Onorab Regina ki’n koz avek mwan lo sa size ki’n remind mwan poudir Onorab Esparon eskize ki’n remind mwan en keksoz enportan.

E mon krwar i annan en Manm ki’n tous lo la mon krwar Onorab Andre.  Akoz ki nou bezwen enpoz sa kart STC lo tou Seselwa. Pa tou Seselwa ki pe mal servi sa larzan, ki zot pe ganny donnen.  E i annan en bon pe en kantite Seselwa la deor la mazorite Seselwa i would say more than 80percent pa plis i vreman responsab.

E, sa ki Gouvernman in fer atraver ASP se ki zot in pran tou Seselwa zot in met dan en menm sak dan en sel sak. Konmsi zot pe dir tou seselwa ler zot pou ganny larzan zot pou al diverti kontan, ki i pa larealite Mr Speaker.

Wi i annan en bann ki zot e nou konnen dan nou distrik sa bann dimoun. I annan en bann ki ler zot ganny sa zot al kot STC, zot pran bann komodite, aste komodite ek sa kart pou sa amount ki zot in gannyen 1500, 2000, 1000 depan.

Apre zot revann sa komodite pou ganny larzan pou al bwar oubyen pou al fer lezot keksoz ki mal. Me selman sa i en pti poursantaz. Ou pa kapab pini tou dimoun pou aksyon enn ou de ki pe mal servi sa larzan.

Mr Speaker   sa mon pe ganny en konpran akoz nou pe enpoz lo sa bann dimoun e Onorab Andre eksplik sa byen. I   annan fanmir ki fer Bidze zot fer Bidze zot konnen ki tou zot bann depans sa mwan nou annan depans daycare, nou annan nou bil pou peye kekfwa i annan en loan en isi laba.

E sa larzan ki ou pe donn li ou bezwen enpoz lo li mon pou donn ou 2500 lo la pou al aste komodite STC kan ou pa bezwen 2500 pou al kot STC ou. Akoz sa 2500 i annan lezot depans i annan lezot keksoz ki ou ti bezwen fer avek sa larzan sa en keksoz mal ki sa Gouvernman pe enpoz lo nou pep ki nou bezwen kase.

Kart nou annan bann travayer sosyal dan distrik, bann travayer sosyal ouswa menm DA, i bezwen konnen bann dimoun dan distrik ki pa responsab ki pou pran mal servi zot larzan.  Alor la ou dir ok sa bann nou a donn kart me pa enpoz sa lo tou Seselwa kan annan bokou nou bann frer ek ser ki vreman responsab la deor.

Alor Mr Speaker sa Mosyon ki la i zis dan mon lopinyon en bat latet. Mon ti kapab servi en lot mo mon pa pou servi akoz i pa parliamentary.

Me sa Mosyon Mr Speaker i en Mosyon ki pa fer sans i zis, ou konnen ki zot pe fer ou a krwar zot pe lev en karpet zot pe sey balye salte anba la.  Alor Mr Speaker mwan mon Speaker mwan mon pa pou kapab siport en Mosyon ki pa fer sans koumsa akoz mon santi ki nou bezwen fer keksoz ki dan benefis e lentere tou Seselwa, me pa dan benefis en bann middlemen ki pou al fer zot bann gro sato partou dan lemonn.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER   

Mersi Onorab Woodcock. Yes, Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr   Speaker mon pa konnen si i pou relevant anymore akoz Onorab i annan en referans ki i kontan fer. E Onorab i fer sa referans kategorik li.

I pa disteng sa i referans voler   e i adres sa ver sa kote latab. Ziskan ozordi Onorab pa ankor anmenn laprev i annan Manm ki’n challenge li lot fwa pou anmenn laprev lekel bann dimoun ki’n vole lo sa kote latab. Ok?

So i ti annan son bann pwen pou li fer ou pa mind nou tou nou fer nou pwen.  Si okenn Manm i santi li aggrieve par okenn keksoz ki’n ganny dir me mon krwar Onorab i bezwen disteng son pwen politik avek latak ki i pou fer e viz li ver lezot Manm.

Sa i en pwen enportan akoz nou pa reprezant Gouvernman nou reprezant en parti politik dan Lasanble   Nasyonal. So nou’n anmenn en Mosyon pou dimoun e nou’n donn loportinite Lasanble pou koz lo la. Si i pa dakor ek sa Mosyon i eksprim son dezakor e i fer tou son pwen parey in fer lo konklizyon son deba.

Mon napa problenm ek sa, me sa eleman fer antre en pwendvi personnel   e drag nou ladan it’s almost an imputation Mr Speaker. Kont Manm Lasanble kot son bann koleg ki travay avek li.

So, se sa ki mon ti oule, mon ti oule met devan Lasanble. Mon   napa nanryen, mon pa pou anpes Onorab koze zanmen mwan. Mon mwan krwar dan freedom of speech . Me nou bezwen servi sa freedom byen. Sa ti mon komanter e Mersi pou donn mwan loportinite.

 

MR SPEAKER   

Mersi Onorab Pillay. Onorab Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon pa ti pou lev lanmen be mon non in ganny nonmen konmkwa mon pa kontan ler zot koz lo lepase.   Mon a klarifye mon pozisyon.

Mr   Speaker mon krwar i annan en problenm grav avek Onorab Roucou en i ankor pe myole.  Mr Speaker mwan mon pozisyon i tre senp mwan. Tan ki LDS i kole dan lepase i bon pou mwan. Zot kapab reste stuck dan sa retorik lepase SNP ki zot Dirizan in trennen pandan sa dernyen 25an.

It’s fine by me mwan personnelman mwan pa pou zanmen obzekte met bar dan larou en keksoz that will win me the election.  Mon pa pou obzekte, mon pa pou anpes zot mwan.

Si zot pa realize ki fonder trou zot pe met zot lipye ladan vizavi elektora, i pa mwan ki pou vin tir zot Mr Speaker. So sa statement ki mwan mon pa oule zot koz lo lepase i pa korek. Mr Speaker en dernyen pwen mon anvi fer.

 

MR SPEAKER   

En moman Onorab. Onorab Pillay in fer en klarifikasyon. Ou pa pe fer en klarifikasyon.

 

HON JOHAN LOZE

Mon annan zis en klarifikasyon ankor mon le fer.

 

MR SPEAKER   

Ou pe reponn en lot Manm. Me ou’n ganny sans koze bomaten.  So mon pa pou donn ou e dezyenm sans …

 

HON JOHAN LOZE

Mon annan en kestyon mon le poze Mr Speaker.

 

MR SPEAKER   

Klarifikasyon.

 

HON JOHAN LOZE

En kestyon pou klarifye.  Mr Speaker eski nou koman Manm Lasanble, eski i nou fonksyon pou mislead nou pep vizavi sa levennman ki ti pas an 1941 a 1944 ki koni koman “the shoah” bann Zwif i apel li “the shoah” Zwif ouswa the holocaust.

Kot 6milyon Zwif ti ganny touye bokou pep Roma e bokou ki zenosid ki Adolf Hitler ti komet Lerop?  Sa i kestyon ki mwan mon anvi akoz mon annan mwan 2 zanfan lekol.

Mon anvi konnen si i normal pou nou fer sa Mr Speaker, pou nou equate sa ki’n pase Sesel avek the shoah?

 

MR SPEAKER   

Bon lo tou lede. Mersi, Mersi Onorab. Bon lo tou le de. Mersi lo tou le de pwen klarifikasyon tou Manm i annan laliberte lekspresyon.

Tou Manm i annan drwa koze dan sa Lasanble me zot bezwen konnen pou dir avek sa laliberte lekspresyon i annan osi tou responsabilite.

E nou konnen osi bann konsekans ki vini. Alor whether zot fer en statement ki mislead serten dimoun. Me nou konnen poudir apre i annan son reperkisyon. So sa i zot laliberte ki mannyer zot pou koze and all that.

Onorab Pillay ou’n dir pou dir parti son statement in almost impute. Mon ti pe port latansyon lo la. Wi ou’n byen dir ki almost impute me i pa’n impute.

Sa konversasyon sa deba anfen ler mon pe ekoute from the Chair bokou fwa nou perdi lesansyel Mosyon. Akoz nou pe reponn sa ki en lot Manm in dir.  E si en Manm e in annan dan deba bomaten in mansyonn koripsyon, Koripsyon lo en kote, koripsyon parmi en parti politik. Me   parey ankor ou pe dir Onorab Pillay in almost input.

 Me lo moman ki pou’n   mansyonn non en Manm.   Mon pou antre ladan akoz la ou bezwen substantiate.  Ler Onorab Woodcock in mansyonn voler, in mansyon middlemen i pa’n mansyonn non personn.

 So ankor in almost input e mon osi tou mon ti pe port latansyon.  Me parey mon pe dir annou konsantre lo lesansyel Mosyon. Si nou pou kontinyen en Manm i fer en entervansyon nou reponn sa Manm and all that nou pou perdi lesansyel sa Mosyon deor ki la. E dimoun deor osi tou pou  perdi son sans konpran kwa ki nou pe debat lo la.

E mon swete ki apre midi ler nou ava repran bann lezot Manm ki lo mon lalis pou entervenir i ava retourn lo lesansyel Mosyon.

Bon nou pou avan nou terminen la mon anvi zis enform bann Manm Bills Committee ki Bills Committee pe rankontre toudswit dan Committee Room 3.  Avek sa Lasanble   nou pou pran break nou pou adjourn ziska 2er apre midi.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER   

Bonn apre midi tou Manm Onorab   e bonn apre midi tou dimoun ki a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal. Mon’n ganny en dokiman ki sorti kot ASP be lemoman ki mon lofis i fini translate mon a kapab share avek bann Manm lo rezondet sa kart STC.

E mon krwar i ava enportan ki mon kapab lir from the Chair e osi fer en kopi bann Manm gannyen.

Nou ava kontinyen avek deba lo Mosyon ki devan house e prosennman lo mon lalis mon annan Onorab Wilbert Herminie. Onorab Herminie laparol i pou ou.

 

HON WILBERT HERMINIE

Mersi Mr Speaker.  Bonn   apre midi Mr Speaker   Manm    koleg Onorab  e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker   mon pou pran laparol la apre midi pou aport-e mon sipor a Mosyon anmennen par Onorab Paul Ernesta.

Sa Mosyon dan li menm i pe demann avek nou Lasanble pour demann Gouvernman pou ouver bann franchise ouswa bann lezot retail outlet dan distrik dan lafason ki pou ed bann fanmir Seselwa pou ganny akse avek bann komodite esansyel a en pri konparab avek sa pri ki STC pe vann.

Sa Mosyon li menm son lespri i bon. Akoz ler nou pe gete dan bann serten rezyon nou war ki sirtou dan sid menm dan nor i annan serten rezyon ki napa en store STC.

So sa Mosyon pe fer demann avek sa Lasanble   pou demann Gouvernman pou fer bann mechanism available pou ki sa bann komodite esansyel i ganny fer ariv pli pre avek nou bann zabitan.

Me Mr Speaker mon reste etonnen akoz napa okenn landrwa dan sa Mosyon ki met kart STC.  E mon reste etonnen ki bokou entervenan in fer zot repons lo sa Mosyon about kart STC.

Ler nou pe lir sa Mosyon i pe fer, i pe met lanfaz komodite esansyel i vin a la porte tou pep Seselwa. Be mon reste etonnen pou mwan war ki enn koleg Manm Onorab, Onorab Woodcock i dir sa Mosyon   napa okenn sans ladan.

Mon espere ki zabitan Grand Anse   Praslin   e zabitan Takamaka e Lepep Seselwa an zeneral pe ekoute ki Onorab Woodcock in dir ki napa okenn lenportans pou bann frer ser Seselwa ganny akse avek komodite esansyel dan zot distrik.  Sa ki esansyelman ki Onorab   Woodcock in dir.

Mwan mon pou pran en lot lapros e mon pou siport sa Mosyon.  Mon    pou pran legzanp mon distrik. Distrik La Rivere Anglaise, distrik santral ki bokou dimoun mon’n koz avek in dir mwan sa outlet STC ki o bor stenn bis i ed zot bokou akoz i pre avek landrwa reste, zot kapab fer zot konmisyon, ganny akse avek komodite esansyel e i fasil pou zot mont dan Lakour.

Be mwan mon ti pe demann oter Mosyon en sizesyon ki i bezwen annan en komitman avek bann lezot marsan dan distrik, dan bann sou distrik pou fer ki sa bann komodite esansyel i vin available dan rezyon pli pre ek zot dan bann sou distrik ki sa i a fer li pli fasil ki zot pa bezwen aktyelman desann kot bann outlet ki dan bann rezyon. Bann outlet rezyonal.

So mon pe demann en pledwari avek loter Mosyon pou tous en pe sa ler i pe reponn akoz ti ava bon sa bann, sa bann outlet or franchise i dan bann rezyon ki i fasil pou bann zabitan ganny akse avek.

Mr Speaker Mosyon in vin dan en moman aportinan vi ki la nou pe fer fas avek sa lepidemi, sa pandemi COVID.

E sa i a osi ede pou restrikte mouvman e sa bann fasilite i ava pli pre avek nou bann zabitan. E sa mon krwar i ava en bon fason pou avoid bokou rasanbleman e pou ed restriksyon mouvman.

Mr Speaker yer mon’n reste etonnen ler mon’n war serten Onorab in lev lanmen devan Bondye e in dir ki serten keksoz in arive dan lepase, e mwan mon’n ganny en   teks la bann dimoun ki ti dan Milisya i dir sa pa en keksoz ki vre.

I annan en lepok ki komodite ti ganny anvoye dan gran peron e ti tonton ti pase ti anmase. Be manze Milisya ki ozordi in fer ou gro e gra e la ozordi ou pe koz koumsa.

Ler loulou i ganny tire dan trou, epi i manz lanmen ki’n fer li benefisye sanmenm sa. Sa bann lapros ki’n nou war sort kot Lopozisyon.

Mr Speaker dimoun i bezwen konpran ki sa kart STC la ki zot pe dir ki bokou pe koz lo la bokou keksoz in ganny dir lo la. Sa i larzan ki pe ganny servi larzan Leta ki pe ganny servi pou soutenir ou income i pa larzan ou prop larzan ki ou’n travay.

Si ou prop larzan ou kapab al okenn laboutik. Be sa larzan i sorti kot ASP e i enportan ki ganny depanse dan serten landrwa ki kapab ganny accountable tou. Sa ki lenportans ki sa kart in vin into play i annan accountability a kot sa bann keksoz i ganny depanse.

Si ou servi ou prop larzan ou larzan lafen di mwan sa ou kapab fer shopping kot ou anvi.  So i bezwen annan serten check and balances lo kote sa larzan i ganny depanse. Mr Speaker   i annan en keksoz ankor ki’n ganny dir ki mon bezwen tous lo la.  I annan en MNA ki’n dir ki i pa pou vot lo sa size ler nou pe koz lo size vant MNA in dir atraver ou Mr   Speaker    ki li i pa war sa Mosyon    enportan e i pa pou vote lo sa size.

Ki sa i vedir pou lepep Seselwa Mr Speaker.  Ki sa i vedir, i vedir ki sa Manm pa enterese avek ou welfare e welfare sa pep Seselwa.

Nou dan United Seychelles nou vin ek en Mosyon pou nou atak issue lo vant Seselwa e mon krwar sa i en bon Mosyon ki pe anmennen par Onorab Paul Ernesta e mwan mon pou siport sa Mosyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER   

Mersi Onorab Herminie. Yes, Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mr Speaker zis pou klarifye en keksoz an menm tan mon pe raise en matter of privilege akoz mon krwar sa ki mon’n dir pe ganny misinterpreted par Onorab Herminie.

Mon zanmen mon’n dir ki mon pa an faver zabitan Grand Anse Praslin ganny bann komodite de baz a en pri abordab.

Sa ki mon’n dir se ki mon pa krwar sa ki zot pe demande dan Mosyon i solisyon pou ki zabitan dan mon distrik i ganny bann komodite abordab.

Akoz mwan mon krwar ki i annan solisyon pli meyer ki nou kapab servi. Zis pou klarifye sa Mr Speaker.

 

MR SPEAKER   

Mersi Onorab i pa en matter of privilege alright, i klarifikasyon annou ganny li kler.

Non, Onorab Herminie mon krwar zis in fer en klarifikasyon. Me parey mon dir me Manm pe reponn sa ki en lot Manm in dir. E Onorab Herminie osi i pa’n fer mansyon spesifik sa Manm alright?  So pou mwan i zis en klarifikasyon and will leave it at that. Mon ava call on Onorab John Hoareau pou son entervansyon.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.    Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou Manm e tou dimoun a lekout.

Mr Speaker Mosyon ki devan i demann en analiz profon i demann osi annan en sans balans. Nou pa kapab toultan avek bann Mosyon koumsa tonm dan bann largiman populiste pou blanm isi, blanm laba, blanm isi, blanm laba me nou bezwen amenn en Mosyon ki pou anmenn en vre solisyon a en problenm.

Mr Speaker mon pe dir sa akoz senpleman ler mon’n ekout bann entervenan Onorab Ghislain in blanm FTC pou la fason ki franchise ti ete apre ki finalman in ganny arete. In blanm FTC pou sa rezon.

Ler nou get bann lezot Manm osi ki’n koze zot in rod tou sord largiman pou sey prouv en pwen ki pa egziste.

Akoz mon pe dir sa. Ki ti arive ek franchise fransman? Franchise a en lepok ki i ti pe egziste ti annan tro bokou vol, ti annan tro bokou problenm lozistik parey i pe dir STC ti bezwen aste plizyer pickup kote ti aste sa pickup? Ki mark sa pickup?  Zis en dimoun ki ti pe benefisye la.

Dezyenmman ler ti pe anmenn sa bann komodite dan distrik si i amenn 40 kes delwil zis 30 ki ti ariv kot laboutik.10 ti disparet.  Se sa bann problenm lozistik ki ti fer ki franchise ti bezwen arete.

Mr Speaker ler ou get osi problenm franchise ou kapab vwar pou dir si par egzanp dan distrik i annan en laboutik ki franchise e i annan en enportater ki dizon i fer vini delwil sunflower   ki menm mark oubyen ki menm parey avek sa ki STC i fer vini, li i pa ti annan dwa aste avek sa lezot dimoun li. Akoz zisteman sa relasyon komers ki i ti’n etabli atraver sa franchise.  Menm si sa komodite ti pli bon marse atraver en lot, en lot enportater.

Alor i ti vwar li bezwen koman dir bezwen reste atase, anmare avek STC. E ler i ti fer sa ki ti arive bann lezot laboutik ki ti pe pran sa ki pli bon marse li i ti war li a en dezavantaz parske son pri ki STC ti pe vann li ti pli ser ki leres. Sa in arive en problenm reel sa. Mon pa pe dir tou marsandiz me serten marsandiz a en serten moman serten enportater i enport li pli bon marse ki STC.

Nou’n   vwar avek dir osi ti arive ler Chaka ek Deenu ti fer vin diri pli bon marse ki STC.

Alor franchise li menm i pa solisyon sa problenm. Mon krwar taler ler Onorab Adelaide in koze in fer en pwen, i dir les sa kart ki zot gannyen bann dimoun ki ganny sa peyman, sa welfare kapab ganny tranzakte dan bann diferan laboutik.

Ti kapab annan en mekanizm kot sa kart ou clock- in e i dedwir ou bann komisyon ki ou pe pran ou, kou bann konmisyon ki ou pe pran.

E pli tar sa i ganny konverti ler sa marsan petet i ava al kot mon pa konnen mwan si Treasury oubyen en lot landrwa kot i pou li al kolekte son larzan.

So sa ti en modalité pou fer li si zot ti vreman enterese dan sa ka tou dimoun ti ava pe ganny en pti morso sa bann gato.  Tou marsan, tou dimoun.

Dezyenmman Mr Speaker ler ou gete bomaten nou’n ganny sa lenformasyon avek Onorab Ernesta poudir apepre 6milyon i ganny subsidize par mwan.  Korek sa. Right si aprezan STC pe ganny sibvansyon 6milyon par mwan e bann lezot marsan ki fer menm biznes, menm laliny biznes pou vann komodite pa pe ganny okenn subsidy zot.  E    zot pe compete lo menm market, pou menm market avek STC.  Eski sa pa en unfair trade practice?

Ou pe subside pou ou kit ou pri ba be mwan, mon pa pe ganny okenn subsidy me solman ou pe vin compete lo menm, pou menm market avek ou.  E sa Mr Speaker i en keksoz ki fer sa trade unfair e i en size ki petet mon pa konnen Fair Trading Commission i bezwen get ladan osi.

E menm Onorab Aglae in demande ki STC i ganny plis ankor, plis ankor sibvansyon. Nou konnen pou dir deza STC i ganny akse avek foreign exchange atraver Labank Santral ki li i pa bezwen al through bann commercial bank e i ganny en fair rate pou son foreign exchange ki li i bezwen pou aste.

Sa mwan pa mind about sa. Me selman tousala i bann avantaz ki en pti pe unfair ler ou pe get li lo kote sa kalite biznes, sa kalite trade.

Mr Speaker eski osi i annan en lenpak pou gete swa si i annan keksoz pozitiv oubyen negativ lo tou bann laboutik dizon dan rezyon Mont Fleuri e Plaisance ki pe compete avek STC.

Zot osi zot pe pey taks e la mon pe mazinen si nou pou al lo en lide franchise ankor pou refer franchise dan bann distrik ou pe increase ankor sa market share pou STC.

Eski i pa unfair lo bann enportater, lezot enportater? Eski   ler ou pe fer sa ou pe gain en larger market share sa bann lezot enportater pou vwar pou dir zot lavant osi zot pou redwir e zot osi zot annan overheads, zot annan dimoun ki zot anploye, zot annan taks ki zot pey Gouvernman e tousala osi pou redwir.

Mon pa pe protez bann lezot enportater, me selman mon pe senpleman dir ki fodre ki nou get sa avek en lide balanse, fodre nou balans keksoz.

Annou gete ki benefis i anmennen pou nou dimoun dan distrik osi annou gete ki mannyer i kapab dekouraz biznes, ki mannyer i kapab annan en lefe advers lo lakantite volim biznes ki pe marse.

Manda STC Mr Speaker in touzour pou fer sir ki i annan sa bann basic commodity e ki sa bann komodite i vann a en pri rezonnab. E se sa ki STC i devret pe fer. STC pa devret pe angaz li pou donn en shopping experience.   Nou vwar deza ler STC pe met son pri dizon lo delwil R27 par boutey mon pa konnen si i egzakt sa ki mon pe dir, R27 oubyen plis oubyen mwens par boutey.

Me mon pe zis donn en legzanp.  Ler i pe met sa pri sa pri i pe kouver pou sa gro kantite fre aircon ki i pe fer pou pey elektrik pou aircon pou li refrwadir sa grander supermarket.

Sa pri osi pe pey pou sa rent avek SSI, sa pri osi pe pey pou lezot depans ki annan ki otherwise si ti pe fer li vann koman wholesale oubyen koman en outlet pli senp zis pou sa bann komodite esansyel i ti a kapab fer sa bokou pli bon marse.

Mr Speaker zefor Gouvernman i devret gide ver pou anmenn marsandiz Sesel a en to pli ba posib.  Nou’n vwar pou dir Prezidan Faure ti al sey al Botswana, Kenya, Maurice. Bulk buying nou’n tann koz lo la nou’n tann koz lo lavyann pli bon marse be oli? Oli, oli tou sa bann MOU ki’n sinyen oli follow up lo la?  E se sa ki nou pe rode.

Se sa ki dimoun dan distrik pe rode, i pe rod lo sa bann keksoz lavyann, legim ensidswit, bann fri pli bon marse. E se sa ki nou kapab fer li koup middleman buy from the source. Mon krwar sa deba in deza ganny fer la dan sa Lasanble.

Mon pe osi Mr Speaker refer osi dan sa moman COVID. Eski dan sa moman COVID nou pe pare pou nou annan en sistenm kot zis STC ki pou viv me lezot tou dimoun tou le zot marsan, tou le zot enportater pou bese? Zot volim biznes pou bese? So nou bezwen kalkil sa akoz sa bann dimoun i pey taks zot annan zot anploy dimoun ensidswit.

Mr Speaker mwan mon ti a kontan ed Onorab Paul Ernesta si sipleman i ti modifye son Mosyon e lir li koumsa;-

‘An vi ki nou lekonomi pe eksperyans lefe negativ COVID-19 kot pri komodite pe ogmante e koman konsekans bokou dimoun pe ganny afekte dan sa konteks mon pe demann Lasanble pou fer en demann avek Gouvernman pou travay ek STC, pou fer desann pri komodite e kolabor avek sekter prive pou konsider etablir franchise ouswa outlet,’ ensidswit.

Si i ti met sa at least nou ti a vwar poudir i pe demann Gouvernman pou pran en linisyativ pou sey fer desann pri marsandiz. Apre nou ava get sa bann zafer outlet komodite whatever ki sivre. Ok.

Mr Speaker se sa mon pwen ki mon ti a anvi prezante apre midi. Mersi.

 

MR SPEAKER   

Mersi Onorab John Hoareau. Yes, Onorab Chantal Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Bonn apre midi Mr Speaker.   Mr Speaker zis mon ti anvi don’n en leklersisman lo en keksoz ki Onorab Hoareau in dir an sa ki konsern sa ki mon’n dir and mon krwar in mal i pa’n konpran kwa ki mon pe sey dir e mwan mon pa ti pe vreman dir poudir mon pe blanm FTC.

Si i ti ekout byen sa ki mon ti’n dir i ti a ganny byen konpran e Mr Speaker mon pou relir ki mon ti’n dir.

Mr Speaker avek sanzman dan Polisi ekonomik Sesel fonksyonnman, e loperasyon STC ti osi sanze pou vin anliny avek nouvo konteks politik lokal e enternasyonal.

E avek bann Lalwa ki’n vin an plas par egzanp Fair Trading Commission e avek liberalizasyon dan komers, STC ti nepli kapab fors en marsan pou vann son marsandiz lo pri ki li STC i oule.’ Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER 

Mersi Onorab Ghislain pou ou klarifikasyon. Bon mon ava donn parol Onorab Jude Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Mersi pou laparol Mr Speaker.

Bonn apre midi, bonn apre midi tou koleg Onorab e tou manm piblik ki pe swiv nou. Mr Speaker bokou in ganny dir depi bomaten lo sa Mosyon.  Bokou bann pwen valid in sorti, bokou kontribisyon.  Me selman in annan son pti bout kankan osi ki pa ti neseser.

Mosyon li menm li i pa’n i pa lo i ni lo Prezidan Faure, ni lo kart STC li menm. An tou ka i en lespri Mosyon se pou adres ede, adres sa sityasyon pri lavi. Akoz la nou pe koz lo vant Seselwa e lespri sa Mosyon i lo la.

E mind you sa Mosyon fason in ganny prezante, fason Onorab Ernesta in prezant sa Mosyon i montre ou ki nou parti United Seychelles ki nou’n   dir toultan nou met ‘zonm o sant devlopman’ alor nou pe koz pou la popilasyon.

E li i pe koz pou son bann constituents akoz in war ki Takamaka son bann dimoun pe ganny afekte par sa sityasyon pri lavi.

Alor i anmenn sa Mosyon dan bonn fwa sa mon kon krwar mon bann koleg lo lot kote latab zot bezwen met an lespri in anmenn an bonnfwa.

Nou pa’n anmenn parey i annan serten akize voler, isi laba nou pa’n vin avek sa lespri nou. Zot bezwen konpran nou 6enm Lasanble nou United Seychelles ek nou nouvo Konstitisyon si zot ti’n pran letan mon konnen zot annan nou Konstitisyon zot lir an kasyet anba latab me selman pas ladan lir li zot a konnen ki egzakteman sa nouvo zenerasyon politisyen pe anmennen.

Nou pe anmenn keksoz pozitiv parey ler zot in al –  zot anmenn keksoz pozitiv la sa parti ki asiz  lo mon kote latab toultan nou’n  pare pou kontribye e vot ansanm ek   zot. Alor mon pa war okenn rezon ki si ozordi nou pe koz keksoz ki pozitiv ki la popilasyon deor pe egzize nou koze.  Alor mon krwar zot osi zot bezwen at least montre zot sipor.

Mr Speaker lide sa Mosyon osi se pou adres sa sityasyon sa nouvo normal ki nou ladan. COVID-19 ozordi ki pe afekte nou i egzize ki nou fer fas avek bann sityasyon ki parey zot egzize ki nou gard sa eleman social distancing alor ki nou war Mr Speaker. Ler Onorab Ernesta in prezant sa la i pe rod fason ki nou desantraliz bann servis ki STC i ofer nou. Alor li in dir franchise oubyen parey in dir bann outlets. Alor mind you pep Seselwa zabitan Pointe Larue ki la deor la COVID i ankor en realite li.

Zot in war yer swar in dir keksoz e sa 2enm vag mon pa anvi kree panik me selman sa 2enm vag evantyelman i pou vini li e nou’n ganny dir met nou pare.

Alor Mosyon ki pe fer in dir anmenn franchise, anmenn outlet alor i e anmenn sa solisyon pou ou.

Sa zabitan Pointe Larue ou sa zabitan Takamaka, ou sa Seselwa i pe anmenn sa solisyon pou ou dan plas ou desann, ou vin STC ki ou annan sans ganny COVID parmi en gran kantite dimoun. Zis picture hypermarket dan en Sanmdi apre midi, sanmdi bomaten sa kantite dimoun alors i pe redwir ou risk.

Osi si demen i annan sa ki nou dir en lockdown i donn nou en ler pou nou al fer nou konmisyon. Nou bezwen konserv letan. Alor si ti annan franchise rezyonal parey Onorab in refer sorti.

Petet ti a sov nou 1erdtan, 2erdtan nou anler nou kapab fini fer nou achat dan nou rezyon menm.  Apre nou, nou al fer lezot keksoz ki annan pou fer.

Akoz i dezyenm vag ler i pou met lockdown nou pou ganny restrikte nou letan. Alor nou bezwen rod fason inovativ pou servi nou letan. E sa franchise se sa solisyon ki i pe anmennen.  Si senp.   E i senp, senp, senp mon pa war nanryen pou fer kankan lo la.  Napa nanryen pou parl lo nou lepase ankor.

O kontrer nou bann politisyen parey nou dir lot kote latab i kontan dir li, ‘’Fer li nou Lasanble.’’ Be fer sa Mosyon vin pou zot osi akoz i Mosyon Lasanble apre li. Alor fer li vin zot Mosyon! Pran sa pozisyon leadership ki zot dir zot annan, montre lepep Seselwa ki nou dan sa Lasanble nou pa vin koz nanryen ditou. Nou vin koz keksoz ki fer sans e ki pou fer pou garanti ki demen zot pos i ranpli zot vant i plen.  E se sa.

Sa 2 mwan, sa 3mwan ki pe vini la, si nou sa Lasanble   parey in ganny dir anmenn en dyalog Onorab William ti prezant sa ti anmenn en Mosyon ti dir, annou form en Komite, annou anmenn en dyalog Nasyonal.  Be se sa ki nou merit pe fer la ozordi.  Nou parti parey mon’n dir United Seychelles e nou Prezidan i dir inifye pep Seselwa.

Mon krwar se nou la. Speaker  i kontan dir sa.  Onorab Speaker li osi i kontan dir nou servi nou Lasanble pou edik nou pep. Silvouple mon krwar la i letan, sa letan ki nou pe pas ladan la i difisil. Annou pa gaspiy letan e fer krwar ki isi laba, konmsi Onorab Loze i kontan dir ‘’patati patata.’’

Mon krwar la i letan pou nou inifye komans annou lans sa dyalog Nasyonal nou, nou ganny sa loportinite 2 zour si pa menm 3 zour dan en semenn. Se la nou bezwen fer sa diferans, e se la kot i konmanse. Nou la parey Onorab Speaker in dir nou edik lepep.  E annou servi en loportinite in vin devan zot mon bann koleg LDS.

En Mosyon zot kontan dir dan langaz politik sa en Mosyon populiste sa. Si zot pa vot kont sa zot pa vot kont vant, zot pou al blok vant Seselwa e demen sa sityasyon ki pe vini mwan mon, mon pe dir zot mwan.

Demen Seselwa will hold you to account.   Zot pe dir sa ki pe koze Prezidan Ramkalawan   pou vin o pouvwar be zot vot kont entel Mosyon. Ni menm Prezidan Ramkalawan zot pa pou war parey zot pe dir.

Seselwa pe ziz zot la deor.  E annou pran    politik partizan annou met de kote annou vwar pozitivite.  Akoz malerezman sa i larealite sityasyon. Mwan koman enn bann zenn mon asize mon analize. Mon’n war si ou poudir mwan dekrir LDS ozordi mon pou zis met sa pti baton negativ.  Senp.  Ou pa ni bezwen en mo, ou bezwen zis en let sepa sa pa en let en senbol.  Zot zis en senbol. Alor ki mon dir ek zot aret get, silvouple i annan MNA entelizan parmi zot. Bokou zot, zot entelizan.

Mon pe enplor zot, mon pe enplor zot, mwan koman en zenn mwan pe reprezant lezot zenn dan mon distrik.  Mon reprezant lezot dimoun ou konnen ki mon koman en zenn mon demann zot get li pozitivman annou tir sa lespri negativite akoz se sa ki pou fer zot demen vot kont en tel Mosyon, e zot pou blok vant Seselwa.

E ler i vin Sa 2 mwan nou dan lockdown, en boug pou asize pou dir get sa vre nou bezwen zot pou koz pou nou zot, zot deside blok en tel Mosyon ki ti pou anmenn lavantaz pou nou.

Pa bliye pa zis Onorab Ernesta ki sorti dan Sid. Onorab Adelaide li osi i sorti dan sid. Konbyen, Onorab Mondon osi konbyen fwa zot in konplent. Menm zot Leader in dir annou larg Lasanble boner zot bezwen ariv kot zot boner long zistans.  Be si i annan franchise dan zot zanmirant petet i a fasilit zot osi.

Si nou annan en moman letan i dir nou annan 3erdtan pou sorti. At least ou sorti Baie Lazare ou al Takamaka kot Onorab laba ou fer ou shopping apre ou al fer lezot keksoz ki ou annan pou fer. Sa ki mwan mon en pwen bann pwen ki mon’n anvi fer sorti.

An menm tan Mr Speaker, mwan mon krwar ki sa Mosyon ler i koz lo pri lavi Onorab Ernesta in met sa bann serten pwen devan li.  E in nonm parey ou’n dir deal avek sityasyon pri lavi and whatnot, be ki i fer?  Dan distrik, ou konnen parfwa nou get keksoz enn pti pe tro larz. Enn pti pe tro global.

Bokou nou la parey serten MNA in dir i annan nou’n   ganny elekte. In fer sorti byen kler nou i annan nou in ganny elekte, i annan pa’n ganny elekte zot pa konn distrik me selman mwan mon pe koz la pou bann MNA ki’n ganny elekte direkteman dan bann distrik.

Annou mon bann koleg Onorab get keksoz en pe pli lokalize. After all zot reprezant en distrik zot. Petet zot pa in touch ek zot dimoun, petet zot pa al lo teren, zot pa koz ek zot dimoun akoz mwan lo mon kote mon konnen mon bann dimoun i an kontak. Alor annou get keksoz en pe pli lokalize.  Mwan mon dir ek zot annou get li asiz dan ou distrik, koz ek ou dimoun.  Pa fer krwar ou koz ek zot, koz avek zot. Koz avek zot antre an kontak avek zot.

Alor ler ou fer sa ou pou konnen ki zot bann needs. I annan dimoun mon asire i vin kot zot petet zot biro i fermen zot pa ganny akse ek zot dimoun, i annan ki dir depi eleksyon i annan serten in pase dan nor mon pa pou dir lekel.

I annan depi eleksyon in pase zot pa ankor war li ditou.  Be si i ti aktyelman pase i ti a konnen son bann dimoun ou konnen ki arive. Nou annan en serten kous nou popilasyon ki zot vilnerab. Zot vin ver nou zot vini e mon krwar bann ki’n la depi oparavan zot konn byen.  Zot in vin la zot i annan letan en boutey gas i fini, kote zot vini?

Zot pa pou kapab tap laport DA akoz DA en civil servant. I la i gardyen parey lezot civil servant i gardyen larzan Leta. I pa kapab zis tir larzan dan Kof Leta pou donnen li. I bezwen zistifye kantite letan i pran.

Mwan enn mon bann zabitan i vin kot mwan i demann en boutey gas mazinen, ou asize si ou ti konn ou dimoun ler i vin kot ou konnen i annan 3 piti, 3 piti anba laz papa petet in ale. Ou konpran?  Ki ou fer dan sa ka? Ou bezwen ed li. Alors ler mon retourn ver mon pwen ki mon komans lo la.  Franchise kot i antre ladan.  Be si i annan franchise dan distrik en. Pri i ase pri i ba li parey nou dir rezonnab, affordable be lezot laboutik otour sa distrik la i pou bezwen compete avek li.

Akoz this is parey zot dir free market this is the art of competition. Ou bezwen compete.  Alor mon pa dir i pou fer otomatikman me solman i a ankouraz pri re-desann.  E se sa mon pwen ki mon le met devan, ou konpran?  Se sa Mr Speaker en pwen ki mwan oule refer sorti.

Mr Speaker   osi mon’n konmans avek sa mon zis met lanfaz lo la. Konbyen ozordi i annan en fwa mon ti tann en keksoz lo televizyon toultan mon fer riye ek mon bann koleg.  En dimoun ti dir aktyelman pli bonmarse pou pran en avyon lo Erport Enternasyonal Pointe Larue pou al Praslin ki pey en taksi pou sorti Takamaka pou al anvil.

Sa in ganny dir bann fars ki dimoun in fer. Par lo la Mr Speaker    ou bezwen realize Onorab Lemiel sa pwen boner petet bokou pa ti pe ekoute. Mon’n port atansyon in dir en dimoun i al shopping li i pou pran bis. Kantite komodite ki i kapab anmenn ek li dan en sak dan bis? Ek sa eleman social distancing ankor.

Konmsi ou pa kapab ou konpran transpor alor. Ou bezwen realize ki si mon pou zis avan mon dir zot sa mon pou fer sorti en pti pwen, pou zis azout lo sa ki mon’n dir. Mon zis donn zot en realite sityasyon. Prezant sa devan zot.

Ou en fanmir ordinerman en fanmir li ki i fer.  I desann enn fwa par mwan i al fer son bann achat i al fer son bann shopping.  Laplipar du temps zot desann STC parey mon bann koleg Onorab i dir bokou zot osi zot frekant STC zot al STC pou fer zot shopping le mwan.  I pa zis en kestyon pri li nou bann komodite de baz wi i ase ba me selman STC i annan son dezyenm vole i normal sa, son dezyenm vole komodite sa bann non-essential sa petet i en pti pe pli o.

Me selman bokou dimoun i al pou fer son achat sa bann komodite esansyel. Me selman pou save letan la, pou save letan menm save larzan akoz ou bezwen kou transportasyon sorti laba isi pou ale and what not bril refuel.

Alor zot prefere fer tou zot achat STC. En fanmir let’s say i annan 1,2,3 mon pe kont en zanfan, 4 zanfan. 5 dimoun dan en fanmir.  Ok.  2 adilt 3 zanfan.  Ou’n al fer ou shopping le mwan ou. Konmela ou konnen ki mannyer nou fer achat mon pa konn zot petet i annan ki fer lotreman, me selman mon konn laplipar mon bann dimoun ki mannyer zot fer.

I    sa fanmir 5 dimoun la petet i asosye avek en lot manm fanmir i osi i annan 5 zot ladan.  Oubyen vwazen, zot desann zot.  Ok. Zot pran en pirat zot desann.

Mr Speaker silvouple mon ler mon’n entervenir mwan mon’n bann Manm   entervenir bomaten mwan mon pa’n fer okenn malelve nanryen mwan.

Silvouple Mr Speaker atraver ou dir Onorab Ferrari donn en pe legzanp silvouple. Mon fatige tann li! I pe disturb mwan i pe kas mon chain of thought ek son bann malelve la. Fek dir Lasanble i edik lepep.

Pou kontinyen Mr Speaker mon ti pe koz lo sa bann fanmir ki asosye al fer zot achat. 2 fanmir zot asosye ek kanmarad zot desann zot al fer en sel shopping pou en mwan oubyen 2 mwan zot.  Laplipar du temps zot al ver bann wholesales ok?

Apre zot pas la STC osi me selman mwan pwen se ki la kantite keksoz ki zot pran la ou pa kapab, zot pa kapab remont dan bis. I bokou, menm en pirat, en transpor, en loto i pa ase.

Ou konnen ki zot fer 3 ,4 trip zis mazin sa zot en.  3,4 trip sorti Takamaka konbyen pou ariv ou? Petet Onorab Ernesta i pa la, la petet i ti ava reponn, i ava reponn ler si i vini me selman petet Onorab, Onorab Mondon i konnen osi konbyen en pirat pou pran ou sorti Takamaka. Petet li i fer pirat sorti Takamaka pou al anvil.  I koute, i koute ou konpran Mr Speaker?

Alor mon pe dir se sa ki mon pe sey dir. Ou annan en franchise dan rezyon ou sorti Takamaka ou tonm Anse Royale kekfwa 4 trip, oubyen 3 trip pirat petet i a kout ou en R600 i pa kout ou en R1000 en R1200.

Alor se sa ki mon pe sey dir malgre zot pe sey shoot down sa lide zot pe riye, zot pe soz parey zot labitid parey bann pti manrmay, me selman en keksoz nou bezwen realize si nou pe anmenn solisyon. Ok?

Mon personnelman mon an faver franchise. Me selman nou bezwen vwar, nou bezwen kestyonn la volonte nou Gouvernman e sa mon dir sa dan en fason pozitiv akoz an fas avek sityasyon COVID.

Alor nou bezwen mazin byen ki Gouvernman la God forbid nou tonm dan en 2enm wave Gouvernman pou son priyorite pou sanz drastikman li.

Alor nou bezwen konnen nou bezwen realiz sa pep Seselwa la deor.  Malgre nou pe anmenn sa, nou bezwen konnen en Gouvernman li i osi i annan son serten priyorite.

E mon konnen pou deal ek pri lavi i en priyorite Gouvernman sa. Me selman fas avek COVID petet Gouvernman avan i mazin franchise i pou bezwen mazin ki mannyer mon pou garanti ou saler ki ou pou kontinyen manze demen malgre sityasyon COVID e ou dan lockdown.

Sa i enportan pou refer sorti. I annan keksoz ankor Mr Speaker mon bezwen refer sorti i en lot pwen se ki kestyon lespas. Kestyon lespas dan serten distrik.  Mon distrik par egzanp sa ki mwan mon konnen Mr Speaker Pointe Larue mon krwar i reste zis en bout later pou dir later komersyal anba dan plato. Ok?

Alor Pointe Larue i annan en problenm lespas. Nou pa pou kapab met en, fer zot fer en building or and whatnot en franchise la poudir sa franchise.  Nou pa pou kapab kontrent lespas.

I annan in dir servi bann existing businesses bann, fer vin bann distribiter.  Be kantite ki ti a voudre akoz ou konn byen ou bann Onorab, Onorab Ghislain in refer sorti li kartel.  Ou krwar sa bann boug pou le kas zot kar… zot sa…zot bann chain ki zot annan pou zot al cater pou STC zot?  Konmsi zot war sa zot konmsi. Se sa ki mon ti a voudre dir.

Alor, nou bezwen vin avek bann solisyon bokou zot in dir keksoz lot kote latab me selman en keksoz ki malerezman, malerezman LDS i kontan kritike me selman i  pa vin ek solisyon.

E la mon pe montre zot malgre zot rankinen, zot riye, zot fer zot isi laba koz off-mic, mwan personnelman mwan mon pe dir zot zis en pti keksoz.  Sa parti ki la ki apel United Seychelles la linovasyon toultan nou’n vin avek nou.

Malgre i annan in dir sa Gouvernman in spent and whatnot not.  Mwan mon annan en mesaz pou pas zot.  Dan sa Gouvernman la napa zis siporter US, si i annan zot siporter tou.  Alor ler zot kritik Gouvernman i dir spent la zot pe menm kritik zot prop siporter.

Alor mwan montre zot ki mannyer kanmenm zot dir isi laba ki mannyer enn parmi bann pli Manm pli zenn Manm Lasanble ozordi i vin avek i vin propoz serten solisyon senp ki demen i kapab ede. Si petet nou dan lockdown or Gouvernman i trouv li dan en fason ou en lot pa kapab fer bann kree, build bann franchise dan bann distrik or bouze ek sa lide franchise. Senp.

Nou’n war la an fas ler nou dir sa nouvo normal tou keksoz pe al online or i fonksyonn par telefonn. Akoz sa 2 keksoz i, sa 2 keksoz i konplemant kanmarad zot. Online, telefonn laplipar letan ou kit en nimero telefonn or ou fer tou ou zafer online.

Ki mon pe sey dir ler ou fer sa alor online services la i a vin avek bann supplementary service li. Bann delivery service.  Mr   Speaker mon pa mon pa konnen si ou’n war mwan mon’n fer sa remark pandan bann letan COVID la. Sa pti   mon   dir li sa pti lendistri mwan sa pti seller lendistri la, delivery.

In konmans marse li i ti pe boom aktyelman nou’n war ki serten dimoun i call zis mazin sa en. Ou pe fer ou pe rod serten keksoz ou, serten komodite. Zis mazin sa lo kote letan osi time management e so larzan ou bezwen en keksoz ou. Ou kot Lakour, ou imobil e ou pa kapab bouze petet ou en dimoun avek dezabilite or pou rezon ou en lot ou napa en transpor. Ki ou fer? But you go online.

Tou dimoun i annan akse.  Sa Gouvernman i en keksoz ki in fer se in anmenn mwayen telekominikasyon dan tou lakaz a laporte tou Seselwa. Malgre nou tou le de kote nou’n kritike nou’n dir wi i ser nou anvi i fer desann me selman tou dimoun i annan akse avek internet.  Kanmenm en data 49 zot pou annan.

Ki ou fer, ou al lo ou telefonn senp. Ou ale, ou tap website STC ok, sa i en solisyon pou sa zafer franchise sa Mr Speaker.

Onorab Ernesta apre i a petet i donn mwan i a dir mwan ki i panse lo la petet si sa i en solisyon. Ou tap lo ou telefonn ou al lo website STC i donn ou tou son bann products ki available ou selekte, ou selekte. ok.  E ler ou fini petet i sarz ou en pe i pa pou parey en pri pirat petet i sarz ou en fee minimal pou transportasyon.

Akoz ou bezwen mazinen ki i pa pou anmenn zis pou ou petet li i pou annan 2,3 dimoun ki pe fer sa an menm tan dan rezyon. Ou order ou bann zafer within 30minit 1erdtan in delivre kot ou pa in solve ou sa problenm transpor.

Kou transpor, letan.  Alor petet sa i en solisyon.  En lot keksoz ankor Mr Speaker servi fasilite ki deza la. I pa zis bann biznes ki deza la servi sa bann laboutik prive. En senp solisyon petet dan tou distrik mon krwar i bezwen annan en ladministrasyon distrik, en sant kominoter ki annan lespas.

Petet en lide sa en. Petet STC i kapab vini 1 fwa par mwan rezyonalman parey zot in dir petet Anse Royale        or petet Takamaka.  I vin avek sa bann prodwi esansyel, esansyel i met la e zot vann parey in fer kot, sa kot APEX laba.

APEX in fer, GSL zot in zwenn ansanm zot vini e Seselwa i vini alor sa bann dimoun i ganny sans vin kot zot ladministrasyon distrik ki pli pre ek zot ankor zot fer zot achat la. This could be, this is a mobile franchise, this is a temporary franchise   li   osi i en franchise.

Mr Speaker osi nou mazin lontan STC, SMB sa letan ti annan bann container trucks bann gro, gro konminyon.  Nou’n war dimoun ki pe fer dan lavil why not STC pa kapab fer parey. Ok. Zot transpor i al dan rezyon zot fer lanons e bann dimoun i vini i aste. Zot aste apre zot retourn kot zot alor sa osi i ede.  Petet   i ede si nou war Gouvernman pou rezon ou en lot i pa kapab fer franchise an batiman petet i kapab fer bann franchise ki mobil.

Sa en nide ki mon le met devan.  Mr Speaker avan mon konklir mon zis anvi share en leksperyans. Petet bokou zot pa pou realiz sa mwan mon war biznes franchise i anmenn i kree osi lanplwa.

Nou pe nou’n dir la i annan fees lo bann kot dan Gouvernman i annan Seselwa pe rod travay, i annan progranm URS. Mwan mon rapel Mr Speaker bann letan SMB mon papa ti kaptenn lo bato Enterprise. Enterprise 1 sa bato ti anploy bann letan SMB.

Mr Speaker   ti anploy en douzenn dimoun sa douzenn dimoun ti dan lanplwa zot ti nobou sonny zot fanmir. Me selman en keksoz ki mon ti a kontan fer sorti Mr Speaker akoz sa franchise pe deroule la ti annan distribisyon ki ti bezwen ganny arive.  Bato   ti bezwen al Praslin ek La Digue li.

Alor komodite ti ale, pri ti reste afordable e i annan mon de Onorab aktyelman   i annan 3 Onorab   ki sorti Outer island sa kat toultan   zot in lager en keksoz. Pri materyo be lontan Enterprise ti anmenn materyo li. Sa ti en solisyon sa.

Bato Leta, fuel Leta ti anmenn materyo e materyo ti ba pri ti ase ba ti ase affordable.

Alor sa i bann keksoz ki ou bezwen war, franchise osi akoz sorry vi ki ou pe anmenn konmisyon ou pe anmenn sa bann prodwi de baz, eskiz mwan Mr Speaker.

Anmenn prodwi de baz be i annan en bout sa bato la ti anmenn siman, ti anmenn lapousyer ros, blok ti en solisyon.

Mon bann koleg Onorab alor sa ti en solisyon pou zot petet si nou ankouraz franchise ankor. I ankouraze ki zot kapab fer desann sa pri materyo.  Atraver ou Mr Speaker Onorab Woodcock mwan mon’n lo bato ek mon papa Grand Anse Praslin dimoun ti ganny louvraz. Sa bann drayver zot tou.  Ou war ler i dir ou Enterprise in vini la zot pe ganny 4,5 kours zot.  Zis mazinen larzan zot ti pe fer.

Alors se sa Onorab Woodcock malgre ou’n dir vot kont be ankouraze, ankouraze vot pou sa.  Franchise i a vini i a kree lanplwa dan ou prop distrik, a ed ou bann dimoun.  Alor se sa ki mon anvi dir Mr Speaker.

Alor pou konklir Mr Speaker mwan mon zis anvi dir ki mwan mon pou vot pou sa Mosyon, mon pou vot an faver parey zot in mon’n fini fer remarke depi lo konmansman.

Mon pe vote akoz mon santi rezyon les napa en rezo distribisyon pwen STC, napa en franchise ni en distribution center.

Mwan mon ti a voudre i annan enn dan mwan distrik oubyen pres ek mwan.

Swa Anse aux Pins, swa Cascade.  E mon konnen i ti pou ed mon bann dimoun. Se pou sa rezon mon pe vote mon pe vot pou sa Mosyon pou nobou ede anmenn solisyon pou mon bann dimoun akoz mwan mon’n ganny dir depi ler ki mon’n antre dan sa Lasanble anmenn bann lide, anmenn bann propozisyon, koz pou ede redwir deal avek sa sityasyon pri lavi.

Koz pou vant mon popilasyon e se sa ki mon pe fer ozordi.  E sa pou sa rezon zabitan Pointe Larue, pep Seselwa mwan mon pe ankouraz e mon pe vot an faver sa Mosyon. E mon demann mon bann koleg lo tou lede kote latab met politik partizan de kote met vant Seselwa an premye. Mersi.

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Valmont.  Mon ava donn laparol Onorab Sandy Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi tou bann Manm e tou bann dimoun ki pe ekoute. Spesifikman dimoun Takamaka dan distrik loter Mosyon.

Mr Speaker mon kontan letan Onorab Valmont in koze. En keksoz ki mon’n observe ek Onorab Valmont ozordi in kalm dan son lapros, i pa’n oule personn disturb li ler i pe koze.

Parske li menm li in fer sir in ekoute letan tou bann Manm pe koze. Mon krwar sa i en bon lapros ki’n komans avek parske Onorab Valmont ti enn bann dimoun enn bann Manm dan Lasanble ki sak fwa ou ti koze dan   lepase li i ti gognard ou, i ti riye e ozordi i pe renye tousala. E mon kontan e mon felisit li pou sa.

Me malerezman tou sa ki’n koz lo la sete bann zistwar ‘’Alors en zour dan nou pei.’’ Kot ti annan en bato, ti anmenn materyo kot li i ti lo la koman en pti garson, ti debark partou e li in vwar tousala. Tousala se bann zistwar alors en zour ki ti egziste dan nou pei e anba sa menm Gouvernman ki li i form par ladan in detri tou sa zistwar ‘’Alors en zour.’’

Mr Speaker Mosyon anmennen par Onorab Ernesta son lentansyon i bon li.   Lentansyon i bon parske Onorab Ernesta i anvi en servis en pe pli pre avek son bann dimoun Takamaka.

Takamaka in ganny dekrir koman sa distrik pli lwen parmi lezot distrik. Alor lentansyon i bon me selman letan Mr Speaker   in remind nou avan nou ti pran break poudir annou refer sir Mosyon i retourn lo ray kot i ti ete, tir li dan rigol kot i ti ete.

I en pe difisil Mr Speaker pou fer sa parske in fini pran lapant descendant mon krwar i pe kas likou i pe al tonm bor lanmer.  Selman mon a sey gete ki mannyer mwan mon kapab antre ladan.

Reponn bann Manm mwan mon enn ki pou reponn zot tou. Si zot anvi raise en point of order anba 56(1) silvouple rode kote i ete komans lev zot lanmen anler.

Mon konmanse, Mr Speaker mon krwar letan nou pe koz lo Mosyon COVID an relasyon avek annan en STC franchise  dan  bann distrik nou bezwen pran kont en keksoz koman en Lasanble.

I annan plizyer Seselwa la deor ler nou pe rod en franchise pou Takamaka pou bann lezot distrik lwen, i annan plizyer nou bann frer e ser Seselwa la deor ki napa en saler.  Nou annan plizyer nou bann frer ek ser Seselwa la deor ki napa en lanplwa.

Nou annan plizyer nou bann frer ek ser Seselwa ki pa konnen mannyer pou fer de bout zwenn. Ki pa konnen ki pou met dan bwat son zanfan pou al lekol. Nou annan frer ek ser Seselwa ki’n perdi plas travay, bann lotel Banyan Tree nou’n vwar bann travayer Coral Strand yer swar dan Nouvel.

Nou annan plizyer lezot ankor bann staff Savoy pe anvoy nou mesaz, pe teks nou, pa konnen kot zot stand, pa konnen ki arive avek zot. Tousala i bann sityasyon anba COVID ozordi Mr Speaker.

I pou enportan letan nou pe mazin franchise depans ki Gouvernman pou al fer dan bann distrik, akoz detrwa MNA i anvi sa arive.  Nou bezwen pran kont nou bann frer ek nou bann ser ki la deor, ki pa vreman konnen kote li i antre dan tou sa ki nou pe rode.  I enportan pou nou pran kont sa.

Ozordi sityasyon COVID in fer ki nou pei ozordi nou annan diferan dimoun avek diferan sityasyon. Mwan mon kontan dan sa Lasanble mon ti mansyonn non detrwa dimoun dan mon distrik.  E zot in ganny asiste, me parkont i annan plizyer nou bann dimoun deor la Mr Speaker, plizyer biznes ozordi pa ankor ganny en lasistans.

Alor i en portan letan nou pou al met en lot fardo lo Gouvernman atraver Mosyon, pe demann li pou al kree bann franchise dan bann distrik ki dapre Onorab Valmont pou kree lanplwa, pa pou marse Mr Speaker.

Ozordi tou labank in dir, ‘’tyonbo en kou!’’  Gouverner Labank pe dir ek nou veye ki mannyer nou depanse.  Gete ki nou pe fer.  Nou koman en Lasanble nou pa kapab vini anmenn en tel Mosyon met en fardo lo pei. Met en fardo lo Gouvernman pou al kree bann franchise dan distrik,  avek bi mazin bann vye franchise dan lepase kot ti donn nou travay Seselwa, mazin bann vye franchise ki ti donn Seselwa en laboutik.

Mr Speaker sa  ti ‘’Alors en zour’’  in fini sa. Letan Onorab Adelaide i dir poudir i ti a kontan en lot alternativ, i pa vedir ki Onorab Adelaide pe dir ki sa zabitan Baie Lazare parey Onorab Ghislain, Mr Speaker mon konmans ek li, pe fer nou krwar poudir sa zabitan Baie Lazare son Onorab pa oule i fer en pti keksoz obor son lakaz pou li fer en franchise.

Pa sa ki Onorab Adelaide pe dir.  Onorab Adelaide pe dir avek son zabitan Baie Lazare poudir si i annan en lot alternativ apard fer franchise ki ava pli fasil pou sa dimoun,  “fer. ” Ki i ti pe sey dir Mr Speaker?

Si ozordi nou annan nou en Lasosyasyon Retailers ki nou ti al en meeting avek zot.  Zot in met bann pwen devan, zot eksplik nou zot problenm e la Mr Faure pe dir annou travay ansanm.

Be nou annan en Lasosyasyon Retailers, annou gete avek sa lasosyasyon ki mannyer avek sa pti gin resours ki nou annan, sa pti gin letan anba sa nouvo normal, nou kapab ed zabitan Takamaka avek zabitan Baie Lazare ki Onorab Adelaide ti pe rode.

E ki Onorab Ghislain atraver ou Mr Speaker in konfiz tousala li.  Li in fer dimoun krwar en lot keksoz. Sa ki Onorab Adelaide ti pe rode, leklersisman.  Ki mannyer nou kapab ganny en keksoz fasil pou bann dimoun ki reste pli lwen.  Olye fer plis depans (ekoute Onorab Ghislain taler mon’n ekout ou mwan.)

Olye ou fer plis depans annou rode ki mannyer ansanm koman en Lasanble, koman en pei nou kapab ed nou dimoun dan en letan difisil.  Me parkont ki nou’n tande lot kote Mr Speaker, anba sa Mosyon COVID i annan Manm ki’n vin avek let Mrs Soundy.

Let Mrs Soundy fodre ganny lir.  Let Mrs Soundy fodre lev anler.  Be mon anvi dir avek Lasanble Mr Speaker let Mrs Soundy in la pou plizyer lannen, okenn Manm ki anvi en kopi let Mrs Soundy war Onorab Loze. Li 2enm Mr Speaker.  War Onorab Loze i a donn zot en kopi let Mrs Soundy.

Let Mrs Soundy nou’n bat zot avek e ozordi nou 15 lo 10. E nou pou bat zot ankor ek let Mrs Soundy 25/0!  Mon dir zot ozordi la.

 

(APPLAUSE)

 

HON SANDY ARISSOL

Li 2enm. Mr Speaker letan dan sa Lasanble atraver Mosyon sitan enportan, letan zot koman bann Manm zot dir nou pe koz lo vant Seselwa, ou tann en Manm ki vini i dir ek ou i annan en malpropte anba lili. Konmsi mon demann mwan letan nou pe koz manze kote malpropte anba lili i antre?

Mon’n lir Mosyon Onorab Ernesta mon pa war kote malpropte anba lili i antre.  Me ozordi mon ganny en konfirmasyon akoz Mr Speaker,   Mr Michel in sorti dan Caucus SPPF in ale!  Ozordi mon konpran akoz Onorab Basil Hoareau in sorti dan Caucus SPPF in ale.

Ozordi mon konpran akoz Onorab Waven William in nerve, i eksite avek Caucus US Mr Speaker. Parske Onorab Loze in dir nou i annan en malpropte anba lili ki ankor la pa ankor tir!  (laughter)  Ok. Be sa i enportan pou zot regle zot problenm apre zot a vin lev zot let Mrs Soundy avek zot.

Konmsi Onorab, Onorab, Onorab Gill ti remind nou taler “Bring it on! ” Anvoye ankor bann let ki zot annan Mr Speaker sa i a fer ki zot ava ganny detrwa vot ankor dan sa lot eleksyon ki ape vini.

Prezan mon ava al lo 2enm pwen sa se STC.  Onorab Loizeau in eksplik nou en keksoz kler. Ki ti pase dan lepase. E letan Onorab Loizeau in eksplik sa, i pa en zistwar ki’n evante Mr Speaker.    I bann fe ki’n arive dan nou pei.  Letan nou koz lo SMB ki ti egziste, letan bann Manm   i koz lo SMB bann franchise ki ti egziste. Be senm sa ki ti arive dan bann franchise.

Letan bann Manm. Mwan dan mon distrik i annan en ansyen Minis Mr Speaker.  Dan mon distrik in pas dan enn mon dan laboutik avan eleksyon prezidansyel, in fer per enn mon Endyen dan mon laboutik pou donn li R3000, akoz i pa pe travay!

I egziste sa Mr Speaker.  I annan.  Letan Onorab Loizeau i dir poudir i annan bann dimoun dan Gouvernman ki MNA ki ti Minis sa letan, zot ti pase zot ti pran zot kartron konmisyon zot ti ale zot pa ti peye. I annan sa.

Ozordi nou koze ek sa bann marsan zot dir nou. Letan mon aprann poudir i annan marsan ki zot in sitan pran konmisyon dan son laboutik zot pa’n pey li, zot in bezwen donn li en bout ozordi pou li fer building ki apel ‘Pou li.’

Tousala in rennyen anba SMB annou get SMB ozordi in vin STC be akoz zot krwar SMB ti sanz non in vin STC?  Be pou plizyer rezon Mr Speaker.  Ozordi Mosyon pe demann nou pou fer bann franchise e letan Onorab Loizeau i dir nou per. Of course, nou per, parske se zot menm SPPF ki ankor la apre 43an, sa pti dat ki zot pa kontan nou koz lo la Mr Speaker, Ki Onorab Audrey ti remind nou la  li 3enm. Ki Onorab Audrey ti remind nou Mr Speaker 43an i enportan pou nou kontinyen al lo la, al lo la e pou nou remind zot.

Letan mon get SMB.  Letan Onorab Ghislain i dir ek nou pou dir zot ti fer Lamars Diri ‘64. Ok?  Letan Onorab Ghislain ti dir zot ti fer Lamars Diri 1964 akoz sa letan mon krwar ti napa diri.  Be letan SMB ti pe entrodwir SMB, eski ti napa letan ki SMB ti napa diri li?  Ti napa letan ki SMB ti napa lay, zonnyon, detrwa komodite? I normal sa.

Me parkont be zot ti napa kouraz Mr Speaker pou zot fer lamars sa letan?  Zot   pa ti fer zot ti fer zis en letan?  Letan SMB en lepok ti pe fer monte lo zil labyer dan bwat toilet paper, ki nou ti vwar zot. Bann trik ki ti pase zot bliye? Tousala sete anba SMB Mr Speaker.

Letan bann vol in pase par isi, par laba e anba SMB nou aprann i annan en bann gro building in fer Sengapour en pe partou dan lemonn.Tousala ou google ou vwar ozordi. Tousala anba SMB menm nou pe koze.

Letan 50milyon i perdi anba SMB swadizan pou aste manze pou lepep Seselwa, Mr Speaker be bann zistwar envante sa? Tousala i dan rikord anba SMB. Me parkont letan Onorab Wavel Woodcock i dir voler zot sot anler zot eksite.

Be mon a mon’n zot detrwa legzanp voler.  Pa vedir ki mon pe montre zot ledwa pe dir zot voler non par mwan ki pou dir zot voler. Lepep ki pou deside lekel ki vole.  Letan anba SMB perdi 50milyon personn pa konnen oli.  Enn i dir ek ou aste manze, lot i dir ou dan labank Baroda Langleter, lot i dir ou pe tournen, lot i dir ou ti anvoy laba. Mr Speaker mannyer i apele sa, bann bon Samariten?

Be sa i apel en akt volez, voler.  Sanmenm  sa ki apele.  Prezan zot ava deside antre zot lekel ki’n vole lekel ki pa’n vole. Sa zot ava deside antre zot.

Letan SBFA par egzanp Mr Speaker i perdi plizyer larzan, zot pran loan zot pa rann, lot i pran detrwa fwa zot pa rann. Be ki akt i apele sa bann bon Samariten sa?  Oubyen i apel bann akt volez, voler?  Me parkont mon pa pou dir zot ki’n vole mwan, zot ava deside antre zot lekel ki’n pran lekel ki pa’n pran. Mon redir ankor.

Be napa nanryen pou zot eksite ladan sa parske tousala Mr Speaker i dan rikord e i la atraver sa Lasanble.  Se pou sa rezon Onorab Ernesta mon bann Manm   lo mon kote latab pe kontinyen enplor ou poudir ozordi avek sityasyon COVID ki nou ladan, i enportan pou nou balanse, sa ki Gouvernman pe dir avek sa ki nou Lasanble nou pe dir.  Avek sa ki Gouverner Labank pe dir avek tou lezot sekter pe dir.

Alor nou pe propoze ki letan zot pe fer tou sa analiz, pa bliye mon repete, nou annan en  Lasosyasyon Retailer’s Association deor avek Louisianne Jacques koman son sekreter e Mr Naidu koman son Chairman.

I enportan dan sa lespri kominikasyon, dyalog, annou vwar ansanm ki mannyer nou kapab ed nou la kominote avek sa ki nou annan ozordi olye al met plis fardo lo lekonomi pei.

Plis fardo lo sa pti Seselwa ki’n ganny anbete poudir i pa kapab son MNA pa oule azout enn pti bout kot li pou nou kapab rode ki mannyer ansanm nou kapab ed li.

3enm e mon dernyen pwen Mr Speaker mon anvi met en latansyon. Letan mon’n tann koz lo SMB, STC ek sa zafer kart la. I enportan pou nou realiz en keksoz ozordi, sa bann kart ki pe ganny donnen la dan distrik ki pou swadizan asiste dimoun la, i enportan sa pou nou mazinen ki pe arive avek.

I annan plizyer dimoun pe vann son kart.  Plizyer dimoun pe vann sa kart.  E i annan plizyer biznesmenn pe aste sa bann kart ek sa bann manrmay pou lavaler R200, R250.

Sa osi nou bezwen pran kont.  Lafason nou pe fer keksoz pou nou asiste nou dimoun eski pe marse? Si i pa pe marse pa i byen pou nou asize ansanm pou nou revwar pou nou gete ki mannyer nou asiste nou dimoun ankor enn fwa, Mr Speaker.

Tousala ti bann konsiderasyon ki nou bezwen pran i bann konsiderasyon ki nou bezwen asize pou nou analize me annou pa zis senpleman anmenn en Mosyon e demann Gouvernman pou fer tel keksoz. E parey in ganny dir Mosyon pa binding dan Lasanble Nasyonal.  Ki nou’n ganny dir pou dir akfer nou pe anmenn Mosyon si pa binding sa 4enm.

Onorab Aglae Mr Speaker, i demann nou akoz nou anmenn Mosyon dan Lasanble si Mosyon pa binding.  Nou sa ki nou ti pe dir senpleman se lo nou kote nou dan lopozisyon zot ki dan Gouvernman. Si i annan keksoz sitan enportan parey sa pa bezwen zot anmenn en Mosyon pou nou fer en zournen lo la pou nou tann malpropte anba lili lo la.

Me parkont zot ti kapab zot koman en Lasanble, al kot Gouvernman, zot Gouvernman anvi ki zot annan zorey zot Gouvernman parey ti dir dan kanpanny. Zot ti kapab dir ek li be get sa, nou annan en keksoz irzan lo latab, alor nou ti a kontan gete ki mannyer zot kapab antre ladan.

Me letan nou dan Lopozisyon nou anmenn Mosyon parske nou napa zorey Gouvernman nou. Dan COVID zot in kit nou ater trankil, zot pa’n enterese konsilte nou dan nanryen.  Be zour pou annan en Mosyon pou nou koz avek Egzekitiv, nou pou bezwen fer li zisteman atraver Lasanble Nasyonal.

Prezan binding pa binding ekoute pa ekoute, nou lo kote Lasanble nou’n fer serten travay.  E pa bliye nou’n anmenn plizyer Mosyon.   Onorab Ramkalawan ti anmenn en Mosyon an relasyon avek ouver nou borders, ki lanmer ki lo Erport, nou ti anmennen.  Tousala an relasyon avek COVID.  Nou’n ganny bann Mosyon ki pe met bann Komite ansanm pou rode ki mannyer nou kapab travay koman en pei en pti pei, pou soutenir nou zabitan, pou sekiriz nou Sesel Mr Speaker. Tousala i bann keksoz ki nou byen fer. Mon repete pou nou terminen Mosyon Onorab Ernesta son lentansyon i bon.

Pou anmenn en servis pli pre avek son dimoun avek son kominote.  Dezyenmman   lo sa Mosyon mon ti a kontan ki nou kapab servi bann resours ki nou deza annan Mr Speaker. Par egzanp bann lezot outlet ki nou annan ki mannyer ansanm nou kapab koz ek sa bann outlet pou deservi nou zabitan.

Trwazyenmman avek bann resours mwayenn ki annan, labank pa pe donn loan in dir tyonbo par isi par laba. Annou pa met okenn depans an plis lo fardo nou dimoun oubyen lo Gouvernman isi.

Mon a fini ek sa 3 pwen Mr Speaker e mon ti a kontan remersi ou pou zot latansyon zot tou ki’n donn mwan latansyon. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER       

Mersi, mersi Onorab Sandy Arissol. Yes Onorab Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mr Speaker mon annan zis enn pti pwen vi ki mon non in ganny leve an relasyon avek let Mrs Soundy e in annan tout en ekspoze lo voler, volez lakizasyon in ganny balanse a gos a drwat.

Mon annan zis en pti klarifikasyon mwan Mr Speaker. I annan zis en Manm ki’n leve in taye dan sa Lasanble ozordi an relasyon avek sa let Mrs Soundy. E i pa asiz la lo nou kote.

 

MR SPEAKER       

Non, non, non, non, non Onorab, Onorab mon ti a kontan ou retract sa statement ki ou’n fer. Akoz …

 

HON JOHAN LOZE

I would most graciously retract it Mr Speaker.

 

MR SPEAKER       

Mersi, rezon ki sa Manm in leve i annan lezot travay ki i pe fer e mon lofis i okouran. Bon nou pou kontinyen nou deba.  Mon ava donn laparol Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, tou laglwar i pour Bondye ki’n donn mwan sa privilez pou kapab reprezant lezot dimoun isi dan sa Lasanble.  Mr Speaker, nou Lasanble i bezwen eksplor tou posibilite ki annan atraver sa Mosyon pou asire ki lentere nou bann dimoun la deor, avek sa sityasyon ki nou pe fer avek i ganny pran dan tou posibilite posib, Mr Speaker.

Mr Speaker, mon ti ava swete ki loter Mosyon ti a konsider propozisyon ki mon pe met devan koman amannman.  Byensir mon osi enterese avek sa lamannman ki Onorab Hoareau in propoze.  ‘’Ki sa Lasanble i demann Gouvernman pou travay   ek STC an kolaborasyon avek envestiser enterese pou etablir bann fasilite franchise wholesale ek retail outlet kot i posib dan rezyon sid e rezyon kot napa.  E pou osi get lo fer desann kou lavi.’’

Mr Speaker, letan Mosyon ti ganny prezante mon ti pe met mwan dan soulye bann zabitan dan sid.  Esey konpran en pti pe lespri, lentansyon e merit sa Mosyon.  Mr Speaker, i fer mwan mazin sanson Gatto, i, konmela i premye lo Chart.  ‘’Ler ou pa pe mars dan mon soulye, ou pou zanmen konnen kwa ki mon pe resanti.’’

Mr Speaker, sa Mosyon i annan merit baze lo spesifisite e realite zabitan dan sid Mahe e dan rezyon kot pa ankor etabli sa bann tel fasilite. Mr Speaker, mon vwar sa Mosyon anliny ek manda Komite COVID ki fek ganny formen isi dan sa Lasanble, dan sizer solisyon posib pou soulaz lavi nou sitwayen kot i posib ek lefe lenpak lekonomi lo Seselwa.  Kree par pandemik COVID.

Mr Speaker, parey mon’n dir i kree en levantay loportinite pou revwar aktivite desizyon Gouvernman ki pe fer ki nou form parti koman en Lasanble pou anmenn pli meyer solisyon posib, Mr Speaker.

Mr Speaker, an siportan sa Mosyon, mon pou osi lans en lapel ek Gouvernman, pou parey Mosyon Onorab Georges ti demande ki ‘Gouvernman ek tou son bann lazans i kontinyen angaz ek tou kous popilasyon pou konn zot soufrans e ekout zot bann propozisyon fas ek sa sityasyon.’

Lasante i enportan, wi Mr Speaker.  Koze lo met mask e gard zistans i neseser.  Me ler vant i vid ek traka lemwan i reste en douler.  Ou komans devlop maladi mantal, Mr Speaker e komans pa anvi tann mask e social distancing, me anmenn en lavi strese.

Mr Speaker, yer swar nou ti vwar ki mannyer serten travayer Coral Strand ki strese akoz zot pa ankor ganny peye.  Be Lasanble Mr Speaker, in aprouv larzan e Gouvernman in garanti ki saler travayer etranze in garanti ziska Desanm.  Me ki problenm? Akoz i pran bokou letan.  Akoz esper ziska Vandredi ouswa 2 semenn pou fer sa bann travayer ganny zot larzan?

Mr Speaker, sa se bann kestyon ki sa Lasanble i bezwen pe demande.  Mr Speaker, kestyon fondamantal apre sa Mosyon, kwa Mr Speaker?  Apre sa Mosyon ki Onorab Takamaka pou fer e ki sa Lasanble i annan lentansyon fer, Mr Speaker.  Se sa ki devret nou focus.

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab Paul Ernesta.  I reprezant distrik Takamaka.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mon retract Mr Speaker.  Onorab Ernesta, ki sorti Takamaka.

 

MR SPEAKER

Mersi.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mon pe demande ki i pou fer an plis e ki sa Lasanble i kapab fer an plis?  Mr Speaker, mon krwar sa i merit focus travay sa Lasanble pou fer sir ki lentere sa bann zabitan i ganny pran an kont.

Lasanble in vin met devan problenm lepep atraver kestyon e Mosyon.  Gouvernman son responsabilite se pou fer, adres problenm, me pa fer pep krwar ki problenm se sa Lasanble ki responsab pou rezourd.

Mr Speaker, nou la pou dir avek Gouvernman e pou propoz solisyon.  Mon sizere alor ki Onorab Loter Mosyon, ki en Manm lo Komite COVID, ki’n dir mwan yer in koz ek serten sef dan STC.  Mon anvi demande ki Sef Egzekitiv STC i vin pronons li devan Komite COVID, Mr Speaker.  Mr Speaker, pou nou bouze e donn sa fasilite rezyon sid.  Annou pa tarde avek.

De lot kote, Gouvernman atraver son bann Minis zot souvandfwa vin isi dan sa Lasanble e dir zot pa pou kit personn deryer Mr Speaker.  E parey CC Member pou Distrik Takamaka, ki Minis pou Gouvernman Lokal, mon lans en lapel ki li osi i angaz li ver donn Takamaka sa servis.

Mr Speaker, mon osi demande ki Komite Lasirans Lasanble e Komite COVID i swivre sa demars mwan par mwan pou asire ki sa proze i ganny realize, Mr Speaker.  Mr Speaker, zis koze li menm pa pou abouti dan dernyen.  Se ki volonte, mon repete,   ki volonte ki Gouvernman an zeneral nou tou nou annan pou adres sityasyon an fas avek nou.

La Mr Speaker, mon profite pou lans en lapel.  Annou get osi vitman dan welfare sa bann ki vilnerab ek repeyman zot lakaz ek PMC.  In ler pou evalye vreman ki sa bann dimoun pe fer fas avek, ek en Bidze redwir lafen lemwan.  Sitwayen i annan en swa pou aste konmisyon.  Wi ouswa non.  Me i annan keksoz ki obligatwar lo li pou peye, tel parey elektrik, delo, telefonn e lakaz.  Mr Speaker, sirtou repeyman son lozman.

Lasanble i ankor pe esper Minis Lafanmir ek lamannman Lalwa ki pou permet Lazans Sosyal asiste ek repeyman lozman swa ek Gouvernman ouswa ek Labank Komersyal.  Ouswa atraver evalyasyon pou sa ki pli vilnerab pou annan en rediksyon pandan sa moman kot saler in ganny redwir Mr Speaker.  E mon’n ganny dir la i dan zanviron 28 a 30 poursan, Mr Speaker.

Sa servis i enn parmi ki a redwir serten depans pou permet fanmir aziste zot depans.  Mr Speaker, Egzekitif de lot kote i bezwen koup lo gaspiyaz, koup lo labi e montre sa volonte pou adres sa problenm parmi plizyer lezot solisyon ki pep deor la pe koz lo la.

I annan ankor aktivite ki Gouvernman i kapab koup depans lo la, ki pa enportan. Parey zot dir Seselwa fer li, zot osi zot bezwen walk the talk, Mr Speaker.

Mr Speaker, mon sizere osi ki zot get en pti pe lo kote transpor piblik.  Nou pe koz lo distrik dan sid.  Mr Speaker, pa in ler osi olye zis sa bann omnibus ede bann lekol me pou osi servi manm piblik.  Akoz ki negosyasyon pa ganny fer ki bann omnibus i kapab donn en servis dan bann distrik lavil.  Ki ava liber sa posibilite pou SPTC donn plis bis dan bann distrik ki lwen.  Mr Speaker, sirtou letan nou pe koz social distancing.

Mr Speaker, avek mon sipor mon osi pare pou siny en petisyon si Loter Mosyon i anmennen, akoz petisyon pa nouvo pou mwan, e i en lot mwayen e en zouti ki pep i kapab servi an plis Mr Speaker.  Si vreman nou anvi ki sa fasilite i ganny ofer.

Mr Speaker, de lot kote in enteresan.  Sa deba in enteresan akoz in annan en levantay pwen enteresan ki’n ganny fer sorti, Mr Speaker.  Mr Speaker, pa egzanp sa kart ki Lazans Sosyal pe donnen e nou vwar ki i annan en legzizans ki sa i ganny servi zis kot STC, Mr Speaker.

Mr Speaker, me mon’n ganny en text, en dimoun ki pe dir mwan be regarde, dan laboutik STC pa tou keksoz ki ou kapab gannyen.  Par egzanp ou pa kapab aste en boutey gas dan laboutik STC.  Me akoz ki avek sa kart, pa kapab liber dimoun pou kapab al dan lezot laboutik.  Mon krwar poudir sa osi i en pwen ki dizon si Komite Covid i deside anmenn CEO STC, pou annan en dyalog avek li, nou bezwen vwar.

I pa en keksoz zis STC ouswa Lazans Sosyal in deside.  Me petet desizyon ki ti ganny pran lo sa kart, letan pase, ozordi avek sa sityasyon pandemik i pa parey.

Alors mon krwar poudir si nou anvi vreman ed sa bann dimoun ki tonm dan sa bann ran vilnerab deor, ki pe servi sa kart. Mon krwar poudir nou kapab osi donn zot sa sans pou zot kapab annan sa swa Mr Speaker.

Akoz la nou pe koz swa e nou bezwen konpran poudir STC i pa vreman donn tou sa swa Mr Speaker ki en lakaz ouswa en fanmir i bezwen.  Alors, sa kart mon krwar si nou pe koz donn tou benefis endividi, Seselwa nou devret kapab asire ki sa kart, sa dimoun i kapab al osi en pti pe partou pou li kapab fer son konmisyon.

Mr Speaker, mon ti a kontan fer sa bann rekomandasyon swivan avan ki mon terminen.  Mr Speaker, taler mon’n demann en kestyon apre ki Lasanble in pronons li lo sa Mosyon.  Apre ki nou’n fer bann zoli entervansyon ki annan plizyer size ki’n ganny met devan,  mon pe demande ki sa Lasanble atraver Komite COVID, semenn prosen Mr Speaker, si Loter Mosyon i pare, ki nou angaz nou avek CEO STC. E la mon ti a kontan demann li Mr Speaker, atraver en konversasyon si ou permet li, akoz mwan mon ti a kontan i reponn mwan, akoz I mean business lo sa ki mon pe dir.

So, mon pou demann li si vreman Onorab Ernesta ou ti annan en konversasyon avek STC e ki zot, zot in dir ou poudir wi sa posibilite i la.  E mon dezyenm kestyon se ki eski Gouvernman Lokal osi zot in a lekout sa demann?  Akoz dan zot manda i ekrir kler ki zot sipoze osi antre dan sa bann kalite lentere ouswa demars, pou kapab fourni sa bann servis.

Trwazyenmman eski CC Member ki osi Minis pou Departman Gouvernman Lokal i pe osi pouse pou sa demars ganny konkretize?  Akoz pou mwan sa i enportan.  Akoz si non, mon pou demande Mr Speaker atraver ou ki Komite COVID-19 atraver Loter Mosyon si i dakor, ki semenn prosen nou tonm dakor pou nou zwenn avek CEO STC.  Avek en reprezantan Minister pou Finans.  Reprezant Gouvernman Lokal pou vwar ansanm ki fason nou kapab realiz sa proze pou bann zabitan dan sid.

Mr Speaker, mon pe dir sa avek tou senserite, akoz letan mon ti pe anmenn sa Mosyon, lo pou kree en Komite COVID, mon ti annan sa koman enn parti bann travay pou anmenn bann solisyon pou bann tel problenm.

Mr Speaker, dezyenmman nou bezwen osi  ganny en dyalog avek Minister Lafanmir.  Akoz Minister Lafanmir mon rapel  letan zot ti pe fer sorti sa bann kart avek problenm ki serten bann zabitan Grand Anse Mahe  ti pe dir mwan, mon ti fer li mon devwar pou telefonn zofisye welfare pou demann li, be  regarde akoz ki sa dimoun i bezwen servi sa kart zis kot STC.

Mr Speaker, i pa’n kapab vreman donn mwan en larepons, me mon’n sezi taler poudir ou’n ganny en dokiman ki pe eksplik rezon det par deryer lafason ki sa kart in ganny entrodwir.

Be Mr Speaker, par lefe ki nou pe koz enklizivite, nou pe ankouraz partisipasyon, nou pe koz pa kit personn deryer,  mon santi ki lafason ki sa kart in ganny entrodwir sa lepok avek realite konmela i pa parey.  E mon krwar poudir pou fer zistis nou merit rekonsider lafason ki nou’n fer li, ki sa dimoun petet ozordi i pa bezwen en bal diri, me petet ozordi ler in ganny sa kart, i annan en lot nesesite ki monte ki ava permet ki kapab servi sa kart pou osi ganny a keksoz, Mr Speaker.

Pa bliye Mr Speaker, reveni in ganny koupe envolonterman par 28 a 30 poursan, ki vreman pe tap serten nou bann kous popilasyon ki vilnerab.

Mr Speaker, prezan lo STC, Mr Speaker.  Gouvernman pe donn li en sibvansyon R6 milyon ki sorti dan fon piblik, Mr Speaker.

Fon piblik kot nou tou nou pe kontribye ladan.  Mr Speaker, mon panse ki letan si vre CEO i vin devan Komite COVID, nou bezwen vwar avek li lafason zot pe zer ou larzan.   Mr Speaker, mon felisit ou dan sa pozisyon kot ou ete ki ozordi avek lentrodiksyon pano soler in redwir nou kou kouran, ki lenstitisyon Lasanble i servi.

Me akoz ki STC ziska ozordi pa ankor kapab enstal pano soler lo tou sa bann batiman, Mr Speaker. En ta lespas sa pou kapab koup lo kouran e petet servi sa larzan pou ankor ed Seselwa.  Mon aprann poudir zot bill kouran i apepre 1milyon par mwan, Mr Speaker.  Mr Speaker, me  en ta larzan sa!

Mr Speaker, be si nou entrodwi pano soler e lezot bann gaspiyaz ki arive, me sa i demann en zefor lo kote administration  sa paraetatik.

Mr Speaker, be se sa bann konversasyon ki nou bezwen gannyen, akoz sa Mosyon, lespri sa Mosyon i merit sa Mosyon Mr Speaker, dan sa moman ki nou ladan i annan son lenportans. Mr Speaker, de lot kote mon’n lir manda Gouvernman Lokal.

La ankor parey mon dir nou bezwen vwar.  Akoz letan mon get manda Departman Gouvernman Lokal e mon anvi fer rapel Mr Speaker, ki mon annan en Mosyon ki devan Lasanble, ki pe demann pou revwar servis ki Departman Gouvernman Lokal i ofer, an relasyon avek sityasyon ki nou ladan e pour lavenir.

Letan nou pe koz empowerment, letan nou pe koz enklizivite e kot desizyon i sorti a la baz ki vreman avek nouvo eleksyon Konsey Distrik dan lavenir,  ki sa i vin en vre realite, Mr Speaker.  Akoz ozordi i pa pe deservi byen sa rol.  I annan bann mankman e mon pa pou tro antre ladan.

Me selman sa ki mon anvi refer sorti se ki Mr Speaker, mwan mon disponib, mon pare, I mean business.  E loter Mosyon mon pou demann ou akoz ou osi ou en Manm lo Komite COVID, mon krwar nou bezwen bouze lo la akoz zis koze li menm zot dir poudir Mosyon pa binding. Me Mosyon nou kapab tir bann rekomandasyon e bann rekomandasyon nou bezwen pe angaz avek Gouvernman pou kapab sey vwar en solisyon.

Akoz piblik deor la pe demande be ki vreman rol Lasanble Nasyonal. Mon’n vot pou ou wi, me selman sa ta koze, pa bokou ki pe ganny fer.  Me i pa vedir ki sa sizyenm Lasanble pa’n fer bokou, me nou anvi zis fer le pwen ki nou bezwen al pli lwen.

E Mr Speaker, mon pe demande, Chairman Komite COVID i la, demann son gidans.  Akoz mon krwar poudir sa demann i enportan, i dan lentere sa kous dimoun laba dan rezyon sid e lezot dimoun ki napa.  E mwan avek sa bann leklersisman ki mon’n demande mon pou a port mon sipor.

Akoz i pou fer mwan vin konsistan avek Mosyon ki Onorab Georges ti anmennen pou sa dyalog Nasyonal, konsistan avek demars ki Lasanble ti fer letan i ti zwenn bann sekter prive.  I fer mwan konsistan avek bann diferan demars ki pe ganny fer e lo swe ki pe sorti dan tou bann distrik.

Mr Speaker, avek sa de mo mon remersi ou e mon esper sa bann leklersisman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab William. Bon an vi ki mon annan en dernyen entervenan, apre mover Mosyon pou fer son reply.  Mon sizere ki nou kontinyen apre nou ava fer en sel adjourn.  Mon napa lentansyon pou pran en nouvo Mosyon apre sa enn.  So, si zot dakor, nou fini ek sa Mosyon apre nou adjourn.  Dernyen entervenan i Onorab Ahmed Afif.  Onorab, laparol i pou ou.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou bann Manm Onorab.  Bonn apre midi tou dimoun a lekout.  Mr Speaker, mon mazinen bokou in ganny dir lo sa Mosyon e i annan en kantite lopinyon ki varye byensir ki’n ganny prezante.

Pou mwan Mr Speaker, e sirtou pou piblik ki la deor ki pe ekoute, mon ti a kontan zot port zot latansyon premyerman lo akoz en Mosyon i ganny anmennen.  Pou mwan mon mazinen i annan 3 rezon en Mosyon i ganny anmennen.

Enn, se pou atir latansyon piblik lo en topik ki tou dimoun pe koz lo la, en topik azour.

Dezyenm se pou donn en loportinite pou ganny plizyer lopinyon. E mon mazinen dan sa legzersis pou ganny plizyer lopinyon e sirtou ki i sorti lot kote latab.  I kapab osi en loportinite pou zot anvoy en keksoz pou fer nou parey Leader Lopozisyon tanzantan i dir, pou fer nou glise lo en keksoz ki kapab anmenn kontrovers.  Sa osi i posib.  En lot rezon, i kapab zot anvi montre atraver zot bann entervansyon en bon limaz ki zot annan pep Seselwa a ker.  Zot enterese lo kou lavi, zot pe rod fason pou fer desann pri lavi.

E finalman trwazyenm rezon, se parski zot annan en demann e si zot annan en demann zot pe rod serten aksyon e se la ki dan bann entervansyon avan mwan, mon’n tann Manm pe kestyonn en pe.  Parski ou ti a konpran en Mosyon i sorti lo sa kote latab, ki li i pa dan Gouvernman.  E alor en fason pou fer tande sa problenm, met pwennvi deor e apre fer en demann, se atraver sa lenstitisyon.

Me kan i sorti lo lot kote latab, ki parey nou’n ganny dir zot annan zorey Prezidan.  Ki mon pa tro konnen si zot ankor annan zorey Prezidan, en lepok i ti’n marye, zot ti ansanm, apre ti’n divorse.  I paret in retournen, me selman la i pe rod koz ankor e anmenn Linite Nasyonal.  So, mon pa tro konpran kote problenm i ete.

Me selman, ler mon’n lir Mosyon devan nou, mon idantifye 2 problenm ladan ki Onorab Ernesta pe anmenn devan.  I dir problenm premye se pri komodite pe ogmante e dezyenm i dir bokou fanmir pa ganny akse avek komodite esansyel a en pri konparab parey anvil.  E se pour sa rezon li i pe demann en solisyon.  E son solisyon i dir, enn fodre Gouvernman i travay ek STC oubyen dezyenm, kolabor avek sekter prive pou konsider etablir franchise.

Savedir, finalman ler mon pe lir li e mon pe sey konpran ou Mosyon, mon krwar ou pe dir finalman annan franchise STC.  Se sa ki ou pe dir.  Kolabor avek sekter prive pou konsider etablir franchise.  Mon mazinen sa i bezwen franchise STC sa.  Dan bann rezyon ki napa parey rezyon sid.

Alor, ou 2 problenm, pri komodite in monte, apre lot bokou fanmir pa ganny akse.  Annou get premye, akoz pri komodite in monte?  Bokou in ganny dir lo la, deviz i ser.  In sorti R14 in ariv R19.  Marsandiz li menm deor son pri an Dolar in monte.  Apre i annan pri transportasyon pou ariv Sesel.  Sa osi in ede pou fer bann pri monte.  Parski nou nepli annan avyon e bato avek frekans ki ti annan dan lepase.

Be ki nou kapab fer pou nou rezourd sa bann problenm?  Rezon mon pe al lo la se parske Onorab Ernesta in prezant problenm e li in vin avek en solisyon.  Mwan mon krwar i enportan ki ler nou get en problenm nou al an detay lo sa problenm avan nou get son solisyon.  Pou nou konnen kote problenm i ete.

Alor, premyerman.  Premyerman deviz ki ser, ki nou kapab fer.  Annou pa al tro an detay, i pa lo Mosyon. Me mon mazinen ganny plis deviz.  Touris i difil la ozordi, lapes en pe difisil ganny pwason osi ek tou sa problenm COVID ki annan. Me dan lagreman lapes osi, bann ki nou annan.  Annou fer mannyer nou ganny en pli bon rannman.  Rod fourniser ki annan bann pri pli abordab.

Me la kot mwan mon krwar i annan en pwen tre enportan ki mon pa konnen si Onorab Ernesta in analize avan in dir ek nou, ler pou fer franchise, STC ki fodre pran.  E sa la kot mwan mon annan en kantite kestyon, Onorab Ernesta.  Mon annan en kantite kestyon, akoz ou’n pik lo STC koman en legzanp.  Mon ti a mazinen ou ti a dir be STC i legzanp ki nou tou nou konnen koman en landrwa ki premyerman i efikas, i pe vann bann keksoz ki bann pri meyer ki annan dan Sesel.  E alors si li i ti kapab ariv pli pre ek nou lakour i bon.

Me Onorab Ernesta, mwan personnelman baz lo leksperyans ki mon’n vwar.  Baze lo fe e mon a prezant detrwa,  mon kestyonn sa lobzektif, sa swa ki ou, ou’n fer ki STC i devret sa legzanp ki nou pik lo la e li ki devret fer en franchise.

Akoz mon dir sa? Mon a donn en senp legzanp.  Mr Speaker, washing liquid.  Mon annan en portre la, Sunlight 750 mililit, R29.75 kot STC.  Sa en dimoun ki’n fek donn mwan yer sa.  Me par kont ou annan sa enn ki zonn, li i apel Fairy, i 1 lit li.  I plis ki sa 750 mililit, li i kout R29.95.  En pti git pli ser.  Me selman i annan en lit ladan e si STC son pri ti pou al lo menm baz avek sa, sa boutey Sunlight ti pou kout R40.

Savedir ler ou konpar en keksoz ki esansyel, washing liquid.  I esansyel sa.  STC zis dan en legzanp i 33 poursan pli ser ki en lot laboutik Endyen ki egziste ozordi.  E sa dimoun in donn mwan sa yer e mwan mon’n dir li montre mwan en portre bann pri yer.

Ki mannyer ou kapab dir nou poudir STC i en legzanp lefikasite ler mon pran kont STC, 2017,  in fer li en turnover plis ki R1bilyon.  Me son profi i zis 1poursan.  I pres pou li tonm dan kategori sa ki OECD ler ti fer son rapor ti dir be tou retailers pe deklar pert.  I pres pou li ariv laba li.  Me selman li i en lorganizasyon Gouvernman.  Be ki mannyer i pou fer profi si li ozordi, ou pe dir ek nou sa se legzanp ki nou devret pran parski son pri i meyer, e mon fek montre en pri en keksoz esansyel ki pa meyer.

Me kot li, si nou pe koz lefikasite i pey elektrisite ek delo, R2milyon par mwan.  Be sa se en legzanp lefikasite? Li menm li ki zis son rent R4 milyon par mwan.  Sa se en legzanp lefikasite?

An 2013, e mon pa pe al tro lwen dan listwar la, an 2013 se STC.  Pa ni SMB, ki li i ti deside e i en biznesmenn li STC.  I desid pey pou en bout later pou lokasyon ki i annan en batiman lo la, R823mil par mwan lo en later ki Parti Lepep ti pe lwe ek Gouvernman pou R6mil par mwan. Be sa en legzanp lefikasite sa?

Se sanmenm sa organizasyon 2013 ki li i ti pey avek STC, i ti pey ek Parti Lepep pou en kare later ki V18998, R50 mil par mwan.  Kan Parti Lepep li i ti pe lwe sa bout later avek en lot, ek Gouvernman pou R11 mil par mwan.  Eski sa se en legzanp en lorganizasyon ki pe rod lefikasite? En legzanp en dimoun ki annan en kou ki ba e ki pou donn nou pri ki meyer?  Mon krwar mon Onorab, i pa kapab.

E ler nou, nou ti fer, Onorab Valmont ti pe demande akoz, ki nou fer dan Lasanble.  Si nou riye, oli solisyon.  Ler, nou, nou ti met tou sa bann zafer a laporte Gouvernman ek STC,  toudswit zot ti ale, zot ti dir be nou pa pou kapab kontinyen R823 mil par mwan.  Pres R10 milyon dan en lannen, se la akoz sanmenm sa Lasanble ki Onorab Valmont in dekrir LDS koman negativ, ki’n sov zot R10 milyon par an.

Se la kot zot ti deside pou zot al aste sa landrwa.  E ler ti fer evolisyon ti 13.4 milyon.  Me ki zot ti deside peye?  STC ki ou pe dir nou dir li fer franchise?  R17milyon.

E ler nou ti dir avek zot be si zot fer zot prop batiman.  R8 mil par met kare square house, i ti pou ariv zot, pa ni ti pou ariv R12 milyon.  Zot ti dir non, me nou deza annan larzan, annou fer li.  Se sa lorganizasyon ki ou pe dir ek nou ozordi li i pou donn meyer pri, meyer servis ek pep Seselwa.  I bezwen pey marsandiz pou tou sa bann lepokase?

Be mwan mon pa vwar sa en keksoz ki fer en sans parske i pa donn nou legzanp ki mannyer i pou manage son larzan byen.  Annefe, lefe ki i pe fer en profi, i vedir tou dimoun ki pe aste ek li i pe pey tou sa bann kou, an plis ki sa i pe fer en profi.  Me si tou sa bann kou ti’n tonbe pa nou koman konsonmater ti pou ganny pri bokou pli ba.

E probableman tou sa bann zafer pri lavi eksetera, mon asire ti pou still annan sa problenm.  Be i ti pou bokou, bokou mwens.  I enteresan ki ler mon’n ekout bokou sa bann deba Mr Speaker, mon’n antann en kantite kontradiksyon.  E ler mon’n ekout Onorab Valmont, eskiz nou si par ler ou vwar i vin en sourir lo nou figir oubyen en Manm i pas en komanter, be i normal sa.  Akoz kontradiksyon ki mon’n tande dan largiman.

Par egzanp.  Ou dir nou aret viv dan lepase, toultan nou pe koz lo lepase.  Be mwan mon’n donn ou legzanp ki resan, 2013, 2014, kont 2017.  Me ler ou pe koz lo enterpriseEnterprise i en keksoz lepase, me selman ou pe koz lo la.  Apre ou dir nou aret koz lo lepase.  Ler ou dir ou get la anndan ou vwar zis negativ, me selman bann dimoun ki la dapre ou bann dimoun entelizan.  Me entelizan i al ek negativ?  Ler ou dir koz lo keksoz ki relevan, relevan dan sa Lasanble.

E mon pe koz tou keksoz ki relevan avek sa Mosyon, ou pe koz lo MNA ki devret pey boutey gas akoz DA li i pa kapab tir dan Bidze.  Konmsi MNA i kapab tir dan Bidze li.  Mon pa tro konpran sa bann largiman mwan, apre ou dir be ou siport sa Mosyon, selman ou annan bann pli bon nide.  E sa se al online e ou kapab fer tou keksoz ou ganny delivre.  Be then akfer ou bezwen sa franchise dan sa ka.  Pa bezwen franchise.

So, eskiz nou si par ler ou vwar en pti sourir vin lo nou figir, me selman i enportan pou nou et realis dan lafason nou fer en keksoz.  E i enportan pou al dan lepase e mon pou dir ou akoz i enportan pou al dan lepase.  Parske STC ozordi i sanmenm sa lorganizasyon ki ti SMB dan lepase e nou pa kapab bliye sa parski i annan en keksoz ki komen ladan.

Sa se son propriyeter se Gouvernman Sesel.  Sa in reste parey, zis non ki’n sanze.  Naryen ankor pa’n sanze.  I pa’n sanz ownership li.  Se ankor Gouvernman Sesel ki propriyeter e mon bezwen dir, li son rikord i probableman pli move ki STC, akoz?  Ler nou pe koz, Onorab Ghislain ti dir poudir dan lepase ti annan Lamars diri, zot ti fer SMB zisteman pou anpes mankman serten marsandiz debaz, eksetera.

Be ler zot ti pran $150 milyon loan, ki Gouvernman ti garanti, selman larzan ti al kot SMB pou etabli en prawn farm, Coetivy.  Ki’n arive ek tou sa larzan?  Wi nou’n maze en pe prawn nou e ti bon kalite, Tiger Prawn, pli bon probableman ki nou deza gannyen isi.

Me sa unit zanmen in fer profi li.  Zanmen in fer profi li e sa ti ariv 20an pase, zanmen in deza fer profi.  Alor eski i ti vreman ganny kree pou benefis pep Seselwa?  Mon bezwen demann sa kestyon, parski ou ti dir SMB ti ganny kree pou fer benefis pep Seselwa.  Eski i ti fer sa?

Nou’n ganny mansyon $50 milyon.  Me i enportan pou koz lo la, parski sa i 18an pase e mon vwar son relevans akoz Prezidan ki la ozordi, Mr Faure ti akoz lo la zis 5an pase e i ti dir poudir larzan ki ti vin koman en kado pou Sesel e ler i dir Sesel mon mazinen se Gouvernman Sesel.  Gouvernman ti pran, ti donn avek SMB koman en kado li.  Li osi in donn en kado.

Me sa ki drol, e sa lorganizasyon e sanmenm sa Gouvernman ki zot pe dir nou fer konfyans avek, son liv e mon annan son paz pou 2002.  Bidze 2002, reveni Gouvernman i zis R27, 919milyon.  Savedir $5milyon.  Se tou,  Grant ki sa lannen Gouvernman ti gannyen.  $5 milyon.  Me sa 50 ki Mr Faure i dir ti antre sa lannen 2002 i pa dan liv Gouvernman li?  Kot in ale?

Dezyenmman si, e san sa lorganizasyon son nouvo non ki STC, zot pe dir nou fer konfyans, fer franchise.  Li menm li sa Gouvernman ki ti donn li en kado, $50milyon, parske ler ti antre ti donn li koman en sibvansyon.  Me dan depans Gouvernman  pou 2002 ti napa en sibvansyon e si ti annan mon mazinen bann lot kote latab ki Caucus ti ava rapel ler diskisyon Bidze ti pase, ki mannyer ti annan en gro sibvansyon pou SMB sa letan, $50 milyon.

Me ti napa, be ki mannyer in resevwar alors?  Ki mannyer in resevwar alors dan liv SMB, Mr Speaker.  Dan liv SMB ki ozordi i menm propriyeter e i apel STC, ki zot pe dir annou fer franchise ek li,  dan liv SMB napa en reset, en Grant sorti kot Gouvernman Sesel $50milyon an 2002, napa.

E dan liv SMB an 2002 ki Mr Faure i dir zot ti transfer larzan Bank of Baroda pou aste konmisyon pou pep Seselwa akoz ti napa deviz, dan liv SMB napa en depans $50milyon e Anti-Corruption Commission in konfirmen li osi poudir dan kont Baroda zanmen dan $50 zot in vwar parski i pa dan liv SMB.

 

(APPLAUSE)

 

HON AHMED AFIF

E se sanmenm sa lorganizasyon ki ozordi zot pe dir ek nou fer konfyans, donn li franchise pou li fer plis biznes.  Me avek sa rekolt ki mwan mon’n vwar, akoz nou bezwen annan en konfyans pou nou dir, be, be wi, donn li ankor plis biznes, i ava al dan tou distrik.  I ava kolabor ek sekter prive.  Sekter prive nou pa kapab koz ek li nou?  Parey en Manm in dir, pa i annan Retailers Association?  Pa nou kapab koz ek zot si i annan en problenm pou gete ki mannyer pou fer desann pri lavi?

Ou dezyenm morso problenm ki ou ti dir, Onorab Ernesta. Bokou fanmir pa ganny akse avek komodite esansyel a en pri konparab parey anvil.  Me ou konnen akoz Onorab Ernesta zot pa pe ganny akse avek sa bann komodite?  Enn bann rezon e sirtou dimoun vilnerab, parski dimoun vilnerab ki ganny welfare souvan.  Se parski sa kart ki zot pa oule nou koz lo la.  Parski si mon tronpe Onorab Hermine in dir koumsa i pa konpran dan sa Mosyon napa kart okenn landrwa.

Be i enportan nou koz lo la, parski i form parti dan sa problenm.  Sa kart pa kapab servi apart sa Lorganizasyon STC ki ti SMB avan, ki son rikord i sitan move.  Sa kart pa servi apart kot li.  Alor, mwan mon pe dir si nou konnen nou anvi fer pri desann e enn bann fason fer pri desann se konpetisyon, alors annou koz avek Retailers Association, e dir get sa, Lazans pou Proteksyon Sosyal i pe donn welfare, sa lannen in ganny aprouve en gro sonm dan welfare parski dimoun napa louvraz, dimoun i bezwen ganny ede, eksetera.

Be si zot anvi ganny en bout dan sa biznes kot dimoun pou vin aste keksoz, montre nou ki zot kapab fer.  E mon asir ou Retailers Association, bann marsan an zeneral pou compete avek STC pou fer desann pri.  E se sa fason ki dan en lekonomi lib ou bezwen fer keksoz desann.

E ler zot dir, mon pa rapel, eskiz mwan Mr Speaker ti annan en Manm Onorab ki’n dir poudir ler nou’n liberalize in annan en ta problenm, pri pa’n desann.  Be vwala enn bann problenm zisteman.  Napa konpetisyon lib akoz en bann zot, zot pou ganny donn larzan Gouvernman ki pou al kot zot.  Zot pe ganny en biznes preferansyel, lezot pa pou gannyen ou.

Malgre ki ou pri i pli ba.  Mon’n donn legzanp zis en komodite, ou pa pou gannyen sa biznes ou, akoz en marsan in ganny favorize dan tousala.  Sa pa apel en lekonomi lib sa.  Sanmenm sa ler nou dir lekonomi lib pa pe marse, parski i pa lib li.  I pa lib li, i en lekonomi kontrole kot zot pe fer sir zis en bann ki ganny privilez e alors zot espekte pri pou desann.  Me pri pa pou desann koumsa.  Fodre ou fer li lib.

Alors Mr Speaker, zis pou terminen mon oule dir ki pou mwan ler mon pe regard sa problenm ki devan nou, nou bezwen kapab idantifye problenm.  E ler nou trouv sa solisyon, sa solisyon ki devan nou i kler poudir nou, nou bezwen annan premyerman konfyans. Konfyans poudir sa lenstitisyon ki nou swazir pou nou aste keksoz avek i en lenstitisyon ki pou donn meyer pri, meyer prodwi pou tou dimoun. E pour lemoman baze lo sa ki mwan mon’n vwar i pa kapab STC.  Pa kapab STC.

Mwan mon ti a demande poudir tou bann Manm ki anvi vwar en rediksyon dan pri marsandiz dan Sesel, pa bezwen krwar poudir fer franchise i en solisyon.  Parski i pa en solisyon dan li menm.  Pou mwan solisyon se regard sityasyon ek lenfrastriktir ki egziste ozordi.  Lakonpannyen ki egziste ozordi, ki bann retailers, i annan en kantite zot.  Rod en solisyon atraver sa bann dimoun, met STC ladan tou.   Me selman son pri i bezwen desann, pep Seselwa i bezwen benefisye e nou bezwen annan nou en marse lib.

Mon krwar se sel fason pou nou fer sir ki pep Seselwa i ganny valer pou son larzan e ki nou konnen poudir pri marsandiz vreman pou desann dan Sesel.  Keksoz devan nou pa pe vin pli bon, la avek sa sityasyon COVID ki pe devlope, mon konnen i riske anmenn plis konplikasyon.  Se la letan, fodre nou pa dir napa letan, bann zafer napa letan pou koze, be nou’n toultan pare pou koze nou.  Se la letan pou aret fer bann desizyon vit parey Onorab Ernesta pe zis dir tay lo STC, fer sa.  Donn li franchise.

Sa ou Mosyon pe dir. Me ou pa’n get lezot posibilite, i annan en kantite lezot posibilite.  La se letan pou nou regard bann posibilite, nou pa bezwen pran 1an pou fer sa.  Nou kapab fer li vit, me selman annou pa tonm dan bann konklizyon vit zis pou dir fer franchise, sa en solisyon sirtou kan nou konnen sa lenstitisyon ki ou ape rekomande se enn ki son rikord i pa le meyer.

Zis avan mon terminen, Mr Speaker, mon ti komanse an dizan akoz en dimoun i anmenn en Mosyon.  Enn bann rezon se byensir pou ou kapab prezant problenm, donn loportinite pou dimoun donn zot lopinyon. E probableman mon mazinen sa ti lobzektif, donn en lopinyon pou fer nou fer en tape lo STC avek SMB pou zot kapab dir, be sa bann zans pa kontan STC zot, zot pa konnen.  Me STC i anploy travayer, e alor kekfwa zot a krwar.

Be vre, be akoz mon’n tann zot lot kote ler zot pe dir.  Zot pe dir, poudir nou, nou pa kontan sa bann lorganizasyon.  Mon oule fer kler avek zot, nou pa kontan bann pratik ki serten lorganizasyon i fer. Sa ki nou pa kontan.

E ler Onorab Ernesta i vini i dir ek nou, be swazir senn la fer franchise e, sa solisyon.  Nou dir non, se pa solisyon.  Solisyon i bezwen en keksoz ki nou asize, nou etablir e nou fer sir nou konnen ki pe arive e nou fer bann pratik ki meyer pou sesel.

E avek sa mon ti a kontan dir Mr Speaker, mon pa trouv sa Mosyon fer sans lafason ki in ganny drafte e parey detrwa Onorab in demande, si ti kapab met keksoz ki ou Mosyon, son bi prensipal se pa pou fer franchise, se pou fer desann pri lavi e servi STC pou fer sa e lezot dimoun, mon ti a konsidere.  Me pour lemoman parey i ete, mon pa krwar in ganny worded dan en fason ki pou fer mwan anvi donn mon sipor.  Mersi bokou, Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Bon mon ava donn laparol Onorab Paul Ernesta pou son Right of Reply.  Onorab Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Koleg Onorab, zabitan Takamaka e tou dimoun a lekout, bonn apre midi.  Mr Speaker, i enportan petet apre sa 2 zour ki mon’n ekout tou bann entervenan ki’n koze. Premyerman, permet mwan dir zot tou mersi.  Mersi pou tou zot bann kontribisyon ki zot in aporte ouswa ki zot i pa’n aporte.  Mon dir sa akoz i enportan nou re sitye nou.  Zis an ekout an dernyen entervenan avan zis avan ki mon koze, mon krwar i enportan petet, mon’n vwar bokou back somersault ki’n ganny fer.  Mon pou demann dernyen entervenan pou li kapab pran en desizyon.

Mr Speaker, mon Mosyon i lir comme tel;-

‘An vi ki nou lekonomi pe eksperyans lefe negativ COVID-19, kot pri komodite pe ogmante e koman konsekans bokou dimoun pe ganny afekte.  Dan sa konteks mon demann Lasanble pou fer en demann ek Gouvernman pou travay ek STC oubyen kolabor avek sekter prive pou konsider etablir franchise ouswa retail outlet dan bann rezyon ki napa, parey rezyon sid.  Sa ava ed bokou fanmir pou ganny akse avek komodite esansyel a en pri konparab parey anvil.’

Mr Speaker, letan mon ti pe prepar sa Mosyon, menm mon rapel depi an Me, mon ti komans travay lo sa Mosyon. Me mon ti konnen bann kestyon ki ti kontinyen monte dan mon latet, mon ti konnen ki dan Lasanble zot pou fer politik letan sa Mosyon pou arive.  Me la tou politik in fini, me nou bann fanmir, nou bann zabitan, nou bann dimoun pa pou mete politik dan lasyet.  Zot sityasyon ki zot pe fer fas avek i bann sityasyon reel.

Mon siport mon Koleg Onorab ki’n koze avan mwan pli boner an siport an mon Mosyon, in servi sa sanson mon krwar Gatto, ki dezyenm actually lo Chart, in dir personn pa konnen.  Mr Speaker, i malere mon koman sa MNA elekte dan en distrik, kot letan mon zabitan i vin kot mwan pe dir mwan, MNA nou dan en sityasyon, MNA lavi, bann pri bann komodite esansyel i en pti pe tro bokou.  Ki nou fer?

E de plis si zot ti’n ekout byen, ekout byen dan mon lentervansyon, ekout byen dan mon soumisyon mon Mosyon, mon ti eksplik byen bann sityasyon ki nou bann dimoun pe fer fas avek.

I annan ki’n deside pran lo zis en konteks sa Mosyon.  Zot in deside zis koz lo kart, ouswa zis koz lo franchise.  I normal. Me sa Mosyon i al bokou pli lwen de la, i al bokou pli lwen ki kart, i al bokou pli lwen ki franchise.  Kot i pe demann nou koman en Manm Lasanble.  Zot rapel, mon ti demann zot sa, pou nou eksplor sa nide, pou nou anmenn bann solisyon posib ki kapab ede amenn solisyon pou nou bann dimoun, sirtou nou bann dimoun ki dan pli vilnerab.

Annou koman bann MNA, bann Manm Lasanble ki’n ganny elekte ou non, annou reprezant nou dimoun, annou konekte, annou santi ki nou dimoun pe santi.  Annou pa zis fer li akoz nou anvi pran en pozisyon politik.  Parey mon’n dir, nou problenm, nou konsern i bokou pli lwen de la.

Mr Speaker, a sa pwen dan mon preparasyon ankor mon’n zwenn, wi Onorab William le 01 Zen, 2er apre midi mon ti zwenn non selman avek CEO STC, me osi avek son General Manager e osi Ms Matombe ki ansarz mon krwar bann laspe zeneral STC.  Wi i annan bann bon lentansyon e pet mwan at this point in time remersi zot enn pou zot lakey, pou zwenn avek mwan.

E zot ti menm fer mwan remarke ki premye fwa ki en Onorab, letan pe prezant son Mosyon ki annan pou fer avek STC, i vin zwenn avek zot pou diskit lo size STC.  Malerezman in fer mon konpran pa ti fer.  Ok.

E dezyenmman mon salye STC pou dan sa premye wave si oule COVID ki nou’n pas atraver, zot in kapab asire ki pep Sesel in kontinyelman e in touzour.  Si nou swiv byen bann nouvel letan in pase, in touzour annan komodite esansyel pou asire ki nou pep i kontinyen ganny akse avek sa bann komodite.  E vwar la bann bi ki sa Mosyon pe anmennen.

E dezyenmman, mon’n osi zwenn avek sekreter parey Onorab Arissol in dir.  Mon’n osi zwenn avek sekreter Retailers Association e se li ki’n konfirm avek mwan egzakteman kantite bann retail outlet ki annan.  E se li ki’n met a mon latansyon bann konsern ki bann retail outlet pe fer fas avek.

E in dir mwan fer sir ki bann konsern i pas atraver, e se sa dan sa Mosyon i anmenn pou Gouvernman kolabor e travay avek Sekter Prive osi.  Pou vwar bann konsern Sekter Prive pe fer fas avek pou zot kapab rezourd bann problenm, anfen ki nou a fer, ki pri lavi i ganny bese.

Wi, Onorab Henrie.  Dan preparasyon mon Mosyon, mon krwar mon’n koz ek ou pli boner, mon’n montre ou sa konsern.  Wi, part of it i annan pou fer petet bann markup ki bann prodwi i fer antre.  Wi, mon krwar aparey Onorab Gill in dir, nou kapab zwenn ansanm pou nou travay ansanm, pou anmenn sa Private Members’ Bill. Mwan mon siporte sa nide kot anfen tousala bann keksoz ki kapab ede pou anmennen en meyer lavi, en lavi pli meyer marse pou nou zabitan, pou nou bann pep.  E se sa bann keksoz kot nou bezwen travay lo la.

Me i malere Mr Speaker, letan mon vwar serten Onorab ki swadizan zot pe reprezant zot constituent, pe zis pran bann pozisyon, san neseserman fer bann resers lo vre sityasyon ki nou pe koz lo la.  Zis zot vini, zot vin dir nenport kwa.  Sa i danzere e i malere.

A sa pwen Mr Speaker, mon anvi fer resorti ki Onorab Clifford Andre, ti dir, i ti menm propoze pou mwan retir sa Mosyon.  Be mon krwar Onorab Andre pa konekte avek son dimoun e i pa konnen ki pe pase dan son distrik e i pa konn douler son bann dimoun.  Mr Speaker, sa propozisyon ki Onorab Andre pe dir, i pe demande.  I pe dir annefe ki sa ki Lazans pou Proteksyon Sosyal pe fer par donn bann dimoun, donn zot zis kart pou fer konmisyon i ilegal.  Mon krwar Onorab Pillay in sey fer serten koreksyon ki mon krwar ki ti neseser e mon mazinen petet i dan menm direksyon ki CEO ASP in anmenn sa propozisyon.  Petet Mr Speaker, pli tar i ava koz lo la.

Par kont dan Lalwa koman en Avoka, dan Lalwa Proteksyon Sosyal i fer provizyon ki lasistans i donnen in-kind and in cash.  E se sa ki zot pe servi baz pou zot asiste zot bann dimoun.  Tandis, baze sa ki zot pe dir, si tou, si tou dimoun ti ganny cash, me sa benefis pa ti pou arive atraver tou nou bann dimoun.  I enportan note Mr Speaker, ozordi ASP pe asiste 5288 dimoun.  Ok. Si nou diviz sa par distrik i fer en mwayen apepre 200 ekek dimoun ki pe ganny asiste.  200 ekek fanmir ki pe ganny asiste.

Mr Speaker, letan mon’n ekout Onorab Andre pe koze.  Mr Speaker, mon dan tou mon konnesans, swa dan tou mon sa.  Mon dir erezman mon pa’n vin en Avoka.  Mr Speaker, mon al pli lwen.  Letan i enportan, i enportan ki dan nou Mosyon, dan sa Mosyon nou’n mank bokou loportinite sa Mosyon ti pe anmenn nou pou nou kapab koz vreman lo sityasyon.

Pe donn nou opsyon, ti pe donn nou sa sans pou anmenn bann propozisyon, pou nou kapab ede anmenn solisyon pou nou zabitan.  Me non, pa pou vin mislead nou bann dimoun parey Onorab Adelaide in fer letan i dir Prezidan i siny Mosyon.

Me koman en Manm Lasanble i konn tre byen ki Prezidan pa sinyen Mosyon.  Prezidan i siny Lalwa e Lasanble letan bann Mosyon i pase, Lasanble i fer sentez sa bann propozisyon e i anvoy kot Egzekitiv e dan sa ka kot Prezidan pou konnen ki’n ganny deliber lo la.

Mr Speaker, i enportan ozordi Onorab Paul Ernesta in table sa Mosyon, pa pou US, pa pou Onorab Ernesta, me plito pou zabitan dan bann distrik ki pe ganny serten difikilte pou ganny akse avek komodite debaz a en pri bonmarse.

 

(APPLAUSE)

 

HON PAUL ERNESTA

Sa rezon ki in fer mwan anmenn sa Mosyon.  Ozordi mon krwar bokou zot mon bann koleg letan in koze in tous en pe lo la.  Yer, sityasyon yer i pa parey sa sityasyon ki nou ladan ozordi ek sityasyon ki nou pe al ladan demann.  I enportan nou konpran sa.  Nou pa kapab zis pran tou koman bann fetakonpli, dir tou keksoz pou ok.  Annou mazin nou bann dimoun.  I en portan ki ozordi COVID pe donn nou sa loportinite, sa sityasyon COVID pe donn nou sa loportinite pou nou kapab vreman anmenn akse bann komodite.

Akoz demen annou dir pou annan en lot lock down parey mon koleg in dir pli boner.  Annou dir pou annan en lot lockdown dan pei.  Restriksyon mouvman i ganny mete, letan restriksyon mouvman i ganny mete, bokou bann laboutik pou diferan rezon pa kapab cope, i fermen.  Kote bann dimoun pou ganny akse avek komodite.

Gouvernman in kre STC, si zot ekout byen mon Mosyon, ekspreseman pou asire ki nou annan akse avek komodite esansyel a tou pri, a tou moman ki i annan e sa i a en pri abordab.  Gouvernman pa’n sanze lo son misyon, pa’n sanze lo son komitman.  Menm si i konnen i annan sa sityasyon marse lib.

So, mon bann koleg, mon bann frer e ser annou anmenn sa sipor neseser ki nou bezwen pou nou kapab anmenn sa Mosyon pli devan ki Gouvernman i ava kapab vwar en solisyon pou sa problenm.

Letan zot pe ekout sa Mosyon parey mon pe dir, petet dan son wording in annan, mon pare pou mwan zenn avek Onorab William.  Mon pare, akoz sa Mosyon ki enportan se ki nou pep, ki enportan, se ki nou dimoun i ganny pli meyer solisyon pou zot problenm e keksoz i arive.  E se-pour-sela ki mon apre pou aksepte lamannman ki Onorab William in prezante,

Mr Speaker.  Permet mwan at this point pou mwan zis lir propozisyon lamannman Mosyon ki a sa pwen petet i ava kapab enfliyans ouswa ankouraz tou nou bann koleg lo lot kote latab pou vin join nou pou kapab anmenn sa sipor neseser anver sa Mosyon.

Permet mwan Mr Speaker.  Propozisyon Onorab William i swiv comme tel;-  Sa Lasanble i demann Gouvernman pou travay ek STC an kolaborasyon ek envestiser enterese pou etablir bann fasilite franchise oubyen wholesale ek retail outlet, kot i posib dan rezyon sid e rezyon ki napa. E pou osi fer tou posib pou redwir pri.’   E vwala propozisyon Mosyon ki mwan mon pare pou mwan aksepte Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, i paret ki i resanz ou wording konpletman.  Si ou aksepte sa lamannman nou pou al dan en lot deba.

 

(Laughter)

 

 

HON PAUL ERNESTA

Mr Speaker, ki enportan se ki nou dimoun.  Nou dimoun i pas devan.  Sa Mosyon parey mon’n dir pli boner i pa pou Onorab Paul Ernesta.  Sa Mosyon i kot nou rod en fason pou nou anmenn en solisyon pou problenm nou zabitan e nou bann dimoun ki pe fer fas dan sa sityasyon aktyel. E letan lavenir ki pou vini.  Mon napa problenm Mr Speaker, pou nou kapab konsider sa.

 

MR SPEAKER

Eski ou pou pran sa amannman, ou pou move sa amannman.  Akoz si ou move i ganny segonde, nou pou bezwen ouver deba lo sa amannman, akoz i sanz kontenir ou Mosyon dan en fason sibstansyelman. Yes, Onorab Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Ok.

 

MR SPEAKER

Si ou santi poudir sa ki ou pe dir la i osi form par lespri ou Mosyon, par deryer ou Mosyon.  Then i ok, nou kontinyen lo la.

 

HON PAUL ERNESTA

Yes, Mr Speaker, parey mon’n dir wi mon santi sa i form, se sa lespri ki Mosyon pe anmennen e mon pa krwar petet si, selman sa i depan bann Manm pou nou kapab komans en lot deba ankor.  Mon santi se sa ki i pe reflekte dan lespri sa Mosyon.  Mon krwar it’s ok.

 

MR SPEAKER

Dakor, savedir ou pa pe pran li koman en amannman, ou pou kontiny avek ou Mosyon?  Me sa ki ou’n dir ki Onorab William in prezante, in donn ou, i form par lespri sa Mosyon.

 

HON PAUL ERNESTA

Yes Sir. Yes Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ale.

 

HON PAUL ERNESTA

Thank you, Mr Speaker.  So, Mr Speaker, mon krwar nou pou move an parennen an kont sa konsiderasyon propozisyon ki Onorab William prey mon’n dir in prezante devan nou.  I en bon propozisyon ki annefe ki i reflekte lespri e i form parti sa Mosyon, mon napa problenm pou nou konsider.  E an menm tan avan mon konklir Mr Speaker, i enportan pou mwan pas en mesaz out there.

Ozordi nou dan sityasyon abnormal.  Nou tou nou pa konnen ziska ki tan sa sityasyon pou anmenn nou.  E i depann lo nou tou.  Mon pou zwenn avek CEO Labank Santral, kot bokou fwa dan son konferansdepres in demann nou pou sakenn de nou.  Gouverner, sorry.  In demann sakenn de nou pou nou fer en sakrifis.  Nou bezwen revwar nou bann depans, nou bezwen vwar lo lafason ki nou fer keksoz pou nou kapab kontinyen servis dan sa letap ki nou ladan.

E so Mr Speaker, avek sa demann ki mon pe demann nou tou pou nou fer, mon move ki, mon demann Lasanble pou nou tou, menm i annan bann ki pa’n koze.  Parey mon konnen mon koleg ki en zabitan Takamaka, i pa’n fer kontribisyon, me selman mon konnen i pou vot an faver Mosyon, akoz sa i pou byennet zabitan nou distrik e tou  lezot popilasyon an zeneral.

So, mon demann nou tou pou nou ansanm anmenn en sipor pou sa Mosyon.  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ernesta.  Bon, ki point of order Onorab Henrie?

 

HON GERVAIS HENRIE

Mr Speaker, mon oule fer en, koriz en statement ki Onorab Paul Ernesta in dir.  Mon pa’n oule enteronp li dan son prezantasyon pou respe pou Lasanble.  Akoz mon krwar in dir en keksoz ki abes prestiz Lasanble Nasyonal dan fason ki in apros nou travay.  Letan i dir poudir bann zofisye STC in dir avek li ki personn pa’n zanmen pran kontak avek zot letan nou’n koz lo zot lorganizasyon.  Sa i fo.  Mon ki ti premye dimoun pou anmenn en Mosyon lo STC an 2018 dan Lasanble Nasyonal, e mon annan rikord.  Akoz letan mon ti prezant mon Mosyon, mon ti annan telman lenformasyon lo Financial Report STC.  Kote mon pou ganny sa?

Akoz mon ti an kontak ek the Chair, CEO and Chairman of the Board. E nou’n ale menm swiv bann vizit avek COGA, nou’n annan plizyer enteraksyon avek zot e ziska konmela mon annan en tre bon relasyon avek CEO, avek Chairman Board e mon krwar poudir i malere ki sa in ganny dir.  Akoz i afekte fason ki dimoun i krwar nou fer nou travay an deor Lasanble.  Mersi.

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Dakor. Mersi pou sa klarifikasyon.  Bon, annou pa antre dan deba.  In fer en klarifikasyon lo en pwen ki ou’n leve Onorab.  Bon, nou’n ariv moman pou nou pran en vot lo Mosyon ki devan nou.  Mon ava demann tou Manm ki an faver.

Non, i annan en Mosyon, i pa’n aksepte sa amannman. En Mosyon.  Tou Manm ki an faver.  Okenn Manm ki kont?  Bon, mon’n ganny 12 Manm ki’n vot an faver e mon’n ganny 15 Manm ki’n vot kont.  Savedir Mosyon in ganny defet, i pa’n ganny approve par Lasanble Nasyonal.

Bon avan nou terminen mon ti a anvi zis pas lo lenformasyon ki mon’n ganny avek Lazans Proteksyon Sosyal lo sa sityasyon kart, son rezon det deryer sa progranm.

Tou lasistans ki ganny donnen par Lazans Proteksyon Sosyal i en form progranm lasistans sosyal e sa enn prensipal ki target spesifikman bann lakour ki vilnerab i sa progranm Social Safety Net, ki tou dimoun i konn li koman lasistans welfare.

Bi sa progranm i pou asiste bann lakour ki vilnerab, pou ganny zot bann bezwen debaz esansyel e sa i ganny fer a baz en assessment zot bann zwenn.  Lasistans i ganny donnen atraver en reprezantan sa lakour, ki normalman sa dimoun ki ansarz sa lakour e ki’n fer laplikasyon de lapar lezot manm sa lakour.  An retour si sa lasistans i ganny aprouve, sa lasistans i bezwen benefisye tou dimoun dan sa lakour.  Espesyalman bann depandan dan sa lakour, bann zanfan.

Sa Act ki gouvern ASP, Lazans Proteksyon Sosyal, i fourni lasistans finansyel e osi lezot form led. E dan lepase nou’n remarke ki lasistans finansyel ti pe ganny abize, oubyen ti pe ganny depanse lo bann keksoz ki pa esansyel.  An plis ki sa, i annan lenstans kot lezot manm sa lakour pa ti pe benefisye avek sa lasistans.

Alors an Oktob 2018, Gouvernman atraver Cabinet of Minister ti aprouv propozisyon ki ASP i antre an partenarya avek STC pou fourni lasistans an form led in kind, avek en bi pou reponn a bann problenm ki’n mansyonnen avan.

Akoz STC?  STC i en lakonpannyen Leta ki asire ki i toultan annan bann komodite debaz a en pri abordab.  STC i en lenfrastriktir ki an plas pou asire ki lasistans ki ganny donnen i ganny depanse lo en group prodwi ki ganny konsidere esansyel pou en lakour.   Par egzanp lakol ek sigaret i otomatikman ganny diskalifye e pa pou ganny aksepte pou peyman.

Ziska aprezan i annan 3,047 aplikan ki pe aktivman benefisye anba sa progranm, ki pe resevwar lasistans ant R500 ziska R4000 atraver STC.  Pou note ki STC pa lesel lakonpannyen ki pe fourni sa kalite lasistans.  I osi annan PUC, HFC avek PMC ki kouver peyman bill litilite e repeyman lakaz. Vwala alors sa kominike ki’n sorti kot Lazans Proteksyon Sosyal.

Bon, avan nou konklir nou travay ozordi mon annan en pti lanons pou mwan fer with regards to en workshop ki pe ganny fer demen.  Sa workshop i pe ganny organize par Komite Communicable Disease, HIV/AIDS & SRHR e sa i en capacity building workshop pou tou Manm anba proze SADC-PF.  Sexual Reproductive Health and Rights, HIV & AIDS Governance Project.

Sa aktivite pe fer demen bomaten ICCS, dan Committee Room 1.  Depi 8.30 bomaten ziska 12.30.  E lanrezistreman i komans 8.15.  Tou Manm i ganny envite pou partisipe e zot prezans e partisipasyon pou enportan akoz sa workshop pou fourni zot avek lenformasyon ki pou ed zot partisip dan deba lo 2 Mosyon ki sa Komite pou table byento lo size HIV/AIDS ek SRHR. 

Sa i lanons ki mon’n anvi fer e avek sa mon ti a kontan remersi tou Manm.  Yes, Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi, Mr Speaker.  Mr Speaker, i annan lanons en meeting ki mon ti a kontan partaz avek bann Manm.  Komite COVID pou rankontre Lendi le 13 Zilyet, 8.30 bomaten dan Committee Room 3, avek Lazans Lagrikiltir, avek reprezantan Fermye, avek Departman Trade.  E pou lenformasyon Onorab Ernesta, STC osi in ganny envite pou partisipe.  So, bann Manm Komite lo response Gouvernman pou COVID-19 i ganny sa notis e lezot Manm osi ki anvi asiste zot welcome.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Bon avek sa mon ti a kontan remersi tou bann Manm e osi remersi tou dimoun ki a lekout e ki’n swiv travay Lasanble Nasyonal ozordi.  Lasanble i adjourn e nou repran nou travay Mardi le 14 Zilyet, 9er bomaten.

 

(ADJOURNMENT)