::
Home » Verbatim » 2020 » Verbatim Wednesday 01st July, 2020

Verbatim Wednesday 01st July, 2020

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

 Wednesday 01st July, 2020

 The Assembly met at 9am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Speaker in the Chair

 

 

 

MR SPEAKER

Bonzour tou Manm Onorab, e bonzour tou dimoun ki a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal.

Bomaten koman nou business nou pou pran Second Reading Mental Health Care Bill 2019. E toudswit mon ava demann parliamentary reporter pou al apel Vis-Prezidan ki pou prezant sa Bill devan Lasanble Nasyonal bomaten.

Vis-Prezidan Mr Vincent Meriton, Dr Susan Fock-Tave ki Chief Medical Officer, Dr Daniella Malulu Consultant in- Charge Psychiatric, Mr Victor Pool Senior Legal Draftsman, bonzour e welcome dan Lasanble Nasyonal.

Mon dir en welcome spesyal mon 2 koleg Dokter ki nou’n fer parkour ansanm atraver nou bann letid Kolez e Politeknik. En welcome spesyal bomaten pou zot dan Lasanble Nasyonal.

Avek sa mon ava demann Onorab Charles De Commarmond pou move Motion for Second Reading.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker.  Bonzour VP avek ou delegasyon. Tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker anba Order 64(2) nou Standing Orders mon oule move ki   Mental Health Care Bill, 2019 (Bill No. 6 of 2019) i ganny lir en Dezyenm Fwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond. Eski mon kapab ganny okenn Manm pou segonde? Yes Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker. Bonzour, Mosyon in ganny segonde.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay. Bon mon ava demann Vis-Prezidan prezan pou prezant son Bill.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker e bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout. Mr Speaker i en plezir pou mwan prezant sa Prozedlwa lo Lasante Mantal avek Lasanble Nasyonal.

Mr Speaker problenm lasante mantal i trwazyenm lakoz maladi globalman. An 2020 i pou kondisyon prensipal fardo maladi dan lemonn. En tyer depans lo maladi non transmisib dan sa prosen 20an pou nou problenm lasante mantal.

1 dan 4 dimoun i ekspekte rankontre en problenm lasante mantal pou kour son lavi, lasante mantal ek drwa imen i relye dan 3 fason enportan.

Premyerman lasante mantal i afekte drwa imen, dezyenmman vyolasyon drwa imen i afekte lasante mantal, e trwazyenmman promosyon drwa imen i ranforsi lasante mantal.

Lenvers i osi vre.  Letan nou koz lo lasante mantal ozordi zour, fodre pa ki nou krwar ki sa i en keksoz ki konsern lezot dimoun e i pa konsern nou ditou. Nou tou nou a risk pou ganny en problenm lasante mantal, e kestyon prensipal ki leve se ki mannyer ki nou, nou ti a kontan ki lezot dimoun i tret nou dan en tel sityasyon?

Eski nou ti pou anvi ki lezot dimoun i abiz tou nou drwa? Vol tou nou byen, angiz ki nou pa konpran? E alors zot annan drwa fer sa ki zot oule avek nou. Eski nou ti pou anvi ganny anfermen dan kaso, dan fernwar, dan loubli? Oubyen dan nou prop malpropte lwen avek tou dimoun? Larepons i sertennman non.

Me pourtan sa i sor ki bokou dimoun avek maladi mantal grav i pas ladan atraver lemonn. Tandans in toultan i ‘fou’, ‘son latet pa bon, anmas li e fou li en landrwa’ olye ki tret li byen pour ki i kapab kontinyen fonksyonnen dan lasosyete parey nenport ki.

Sa Prozedlwa ki devan nou i vin for pou rektifye bokou sa bann krwayans, konesans, latitid e pratik ki’n relye dan lafason ki sosyete i tret dimoun ki annan maladi mantal.

Parey ozordi nou tou nou solider avek dimoun ki annan dezabilite fizik. Nou bezwen montre menm degre solidarite avek dimoun ki annan dezabilite mantal.

Sa Prozedlwa ki mon pe demann Lasanble Nasyonal pou aprouve, i anliny avek en Konvansyon lo drwa bann dimoun ki pe viv avek dezabilite. En Konvansyon ki ti vin an fors an 2008, e Sesel ti ratifye li an 2009.

Sa Lalwa i enn alor ki lontan ti’n ler pou li pase, tou bann profesyonnel lasante mantal i dakor ki i absoliman neseser ki nou pa tard plis ankor pou pas li.

Lalwa lasante mantal aktyel ti vin avan ki Konvansyon ti vin anfors, e i pa totalman an konformite avek konvansyon.

Annefe sa Lalwa pa’n ganny enplimante dan son totalite. Nou ti sezi loportinite lasistans teknik Commonwealth Foundation pou fer en letid pli aprofondir lo lalwa aktyel.

Rezilta sa letid ti montre ki i pa ti pou posib pou fer enn de azisteman, enn de amannman lo sa vye Lalwa. Me ki en nouvo morso Lezislasyon ti neseser.

Sa Prozedlwa ki mon pe propoze alor, i adres bann defayans dan vye Lalwa. E i met Sesel lo bon semen pou adres lasante mantal dan en fason ki zis, ekitab e respekte bann pasyan, kliyan ek zot fanmir.

Sa Prozedlwa i anmenn en transformasyon total dan lafason ki nou adres lasante e maladi mantal. I vir bokou nou bann perspektiv e persepsyon anba lao.

Striktir langaz e lespri Lalwa aktiv i vize ver proteksyon sosyete kont dimoun avek problenm lasante mantal.

Parkont, sa Prozedlwa ki mon pe met devan Lasanble i premyerman vize ver proteksyon drwa dimoun avek dezabilite.

Mon oule fer kler ki i pa pe donn okenn nouvo drwa, i senpleman pe asire ki bann drwa fondamantal dimoun avek maladi mantal i ganny proteze a tou moman, menm dan letan kot zot pli vilnerab letan ki zot maladi pa permet zot defann zot drwa.

Dezyenmman, sa Prozedlwa i garanti ki tou dimoun avek problenm lasante mantal i gard zot lotonomi pou pran desizyon lo zot swen. Savedir ki mannyer e par ki zot anvi ganny trete.

I fer provizyon pou determinen per sa ki nou apel en Advance directive, oubyen en direktiv ekrir davans.  Ki kalite tretman zot anvi, ou pa anvi resevwar, lekel ki pou pran desizyon pou zot, e bann lezot laspe konsernan swen dan letan ki zot akoz zot maladi, zot pou napa kapasite mantal pou fer li.

En direktiv ekrir davans i en konsep ki nouvo pou Sesel. Me i ganny servi dan bokou lezot pei, pa zis pou swen maladi mantal, me sirtou pou bann malad fizik. Prozedlwa i osi rekonnet drwa pasyan pou refiz tretman.

An menm tan i fer provizyon pou donn tretman dan bann ka kot pasyan pe met son lavi oubyen lavi lezot dimoun an danze.

Bann lezot konponan sa Prozedlwa i konsern drwa laliberte.  I elimin konsep ladmisyon envolonter kot souvandfwa sete fanmir ki ti rod Lord Lakour pou fors servis lasante met pasyan dan ward psikyatrik.

Prozedlwa i met limit lo kantite letan ki en pasyan i kapab ganny retenir koman en ladmisyon irzan, san son konsantman. E i prevwar lord Tribinal Lasante Mantal pou kapab kontinyen retenir sa pasyan san son konsantman. I osi fer provizyon pou pasyan oubyen son fanmir fer rapel a bann tel desizyon.

Prozedlwa i defann met pasyan dan kaso. Annefe servis lasante in aboli kaso dan Lopital Sesel depi plizyer lannen. Pratik atas ou anmar pasyan i ganny limite a bann sityasyon presi, e i annan limit lo kantite letan ki en pasyan i kapab ganny atase.

Tretman dan lakour e dan kominote i en lot konponan ki ganny adrese.  Lanfaz i lo reabilitasyon e lentegrasyon dan kominote.

Mr Speaker, prezan mon a pas lo bann parti e mon a dir detrwa mo lo sakenn. Sa Prozedlwa i annan 9 parti. Premye parti i parti preliminer ki enkli son non kourt. Dat ki i pran lefe e donn definisyon bann terminolozi.

Dezyenm parti i determinen lekel ki kapab fer en dyagnoz en maladi mantal. I osi prezimen ki tou dimoun avek maladi mantal i annan kapasite pou pran desizyon lo zot swen e tretman.

Trwazyenm parti adres lafason ki en dimoun avek maladi mantal i kapab asire ki son swe, an se ki konsern son swen letan i pa kapab pran desizyon pou li menm i ganny respekte. Lalwa i fer provizyon pou en direktiv ekrir davans parey mon’n eksplike.

Tribinal Lasante Mantal i annan pouvwar pou adres okenn konplent anmennen par profesyonnel lasante, pasyan oubyen son reprezantan.

Katriyenm parti i adres drwa dimoun avek maladi mantal.  Dignite e entimite dimoun avek maladi mantal, i bezwen toultan ganny respekte.  I adres proteksyon kont diskriminasyon e labi.

Senkyenm parti i tous swen en tretman. Otan ki posib en dimoun avek maladi mantal i dwatet ganny swen e tretman pli pre ki posib avek son lakour.

Ladmisyon volonter;- kot sa i pa posib, savedir kot swen ek tretman kot son lakour pa posib tretman ek swen i ganny ofer dan en fasilite swen lasante mantal.

Ladmisyon asiste;- si en dimoun avek maladi mantal napa kapasite pou pran sa desizyon, se son reprezantan ki pou fer demann pou ladmisyon. I ganny admet apre en evalyasyon endepandan par 2 profesyonnel lasante mantal, sa i ladmisyon asiste.

Ladmisyon dan ka irzan;- dan ka kot en dimoun avek maladi mantal i reprezant en danze grav pour li menm oubyen pour lezot dimoun i kapab ganny admet Lopital koman en ka irzan.

Sizyenm parti i etabli konsey swen lasante mantal avek reprezantan Minister Lasante, Servis Sosyal e Sosyete Sivil parmi lezot.

Konsey pou osi enkli en dimoun avek maladi mantal, ensi ki en manm fanmir. Konsey i anmenn rol sirveyans lo servis lasante mantal. Etablir bann standar kot pour landrwa kot i donn servis, bann servis li menm ek bann lentervansyon pou swen lasante mantal.

Setyenm parti i etabli en Tribinal swen lasante mantal, pou ekout bann ka rapel, kont bann ladmisyon asiste, laplikasyon pou ladmisyon asiste, prolongasyon pou en tel ladmisyon.

E osi nenport konplent vyolasyon drwa dimoun avek maladi mantal dan bann fasilite. Tribinal i ganny prezide par en Mazistra.

Wityenm parti i konsern lofans e penalti. E 9enm parti i fer provizyon pou fer bann regilasyon anba Lalwa e osi provizyon pou anilasyon Lalwa Lasante Mantal 2006.

Avek sa 2 mo Mr Speaker. Mon ti a kontan soumet Prozedlwa Lasante Mantal 2020 pou konsiderasyon Lasanble Nasyonal.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan. Bon prezan mon pou ouver deba lo merit e prensip zeneral sa Bill ki devan nou, Mental Health Care Bill.

Okenn Manm ki oule entervenir? Yes Onorab. Nou a komans avek Onorab Clive Roucou.

 

HON CLIVE ROUCOU

Mersi Mr Speaker. Bonzour Vis-Prezidan avek ou tim, bonzour tou koleg Onorab.

Mr Speaker. Sa Bill ki devan nou, parey dan son objects and reasons i site. Se pour asire ki bann dimoun ki pe viv avek maladi mantal ki zot ganny sa swen neseser. E ki zot drwa i ganny proteze pandan ki zot pe resevwar zot swen e tretman.

Mr Speaker avan ki mon kontinyen lo sa Bill ki devan nou, nou bezwen konpran byen ki savedir lasante mantal. Alor pou senplifye sa definisyon, se kondisyon lasante en endividi. Avek son byennet psikolozik,  e emosyonnel kot sa i permet li fonksyonn lo en nivo ki satisfezan, an relasyon ek son lemosyon e son konportman.

E dan lot kote maladi mantal i fer referans avek bann kondisyon ki afekte konportman, fason mazinen e analize, e latitid oubyen tanperaman en dimoun an relasyon ek son sityasyon toulezour.

Alors ler mon’n lir sa definisyon la Mr Speaker, par ler nou menm nou isi menm dan Lasanble, nou bezwen kalkile si vre nou osi tou parfwa nou pa’n ganny tape ant enn ek lede.

Pou kontinyen Mr Speaker permet mwan donn detrwa legzanp bann kondisyon ki kapab annan en lefe lo nou lasante mantal. Par egzanp depresyon, lenkyetid, adiksyon e enn ki par egzanp eating disorder.

E parey bann maladi parey schizoprenia, bipolar zis pour nonm enn de. An kontinyasyon en bon lasante mantal i vreman enportan, e sa i devret dan tou nou staz lavi. Depi ler nou en zanfan, adolesan epi dan letan ki nou en adilt.

Alor en bon lasante mantal i permet nou viv en lavi an bonn sante. Mr Speaker mon senserman krwar ki lasante mantal, e maladi mantal i kontinyen reste en defi dan lemonn antye. E Sesel li menm pa’n ganny eparnye.

Permet mwan demontre gravite maladi mantal dan lemonn avek detrwa statistik. Mr Speaker, i ganny estimen ki plis ki 264milyon dimoun i soufer avek depresyon, e sa i pli komen parmi bann madanm ki bann imsye.

Plis ki 45milyon i soufer avek en kondisyon ki apel bipolar, schizophrenia plis ki 20 milyon, dementia plis ki 5milyon. 43milyon dimoun i eksperyans en kalite maladi mantal dan lemonn par lannen.

1 dan 25 adilt Lanmerik i viv avek en maladi mantal ki sever. E lanmwatye tou bann maladi mantal ki kronik ki en dimoun i eksperyanse i komans a tre zenn az, apepre 14an, zis mazinen.

E isi Sesel pa ni fodre nou koz lo lakantite adiksyon drog, e lalkol ki en fakter grav. Ki kontinyen kontribye dan lakantite maladi mantal isi Sesel.

Mr Speaker isi Sesel nou defi i menm ganny demontre dan bann vokabiler ki nou servi, dan bann mo vokabiler an Kreol ki nou servi, bann mo ki menm pa determinen leta mantal sa endividi.

Parey ler nou dir en dimoun i fou, i fol, i toke, i retarde, tousala pa demontre maladi mantal sa dimoun. Atraver sa bann mo, ou menm var diskriminasyon kot nou war sa in ganny dir i fol, alors nou pa ekout li sa i retarde nou pa ekout li. Alor diskriminasyon i lo tou nivo.

La bann endividi ler zot vini kot zot in fini ganny label zot pa ganny triy pikan. Nou war bann dimoun ki vin dan Lopital dan minot ki’n ganny antase avek zot lili, kot zot ganny met dan kaso. E mon kontan ozordi Vis-Prezidan ozordi i dir tousala in ganny tire.

Mon kapab dir en kantite fwa sa bann pasyan in ganny maltrete. Pa pozitivman me kekfwa nou pa ti konnen ki mou ti pe fer. Me sa Bill ki la devan nou i pe geri tou sa bann letan kot sa bann keksoz in ganny mal fer.

Dan son 9 parti dan sa Bill mwan, mon pou pran trwazyenm e katriyenm parti sa Bill respektivman. Kot i koz sa ki zot in apel, ‘’Advance directive and nominated representative and rights of person with mental illness.’’

Dan sa trwazyenm parti sa Bill en laksan for i ganny mete lo drwa sa endividi, pour fer son demann lo kalite swen ek tretman ki i anvizaze gannyen? Mr Speaker sa pwen i vreman enportan, me petet i osi en pe konfizan. Ler mon mazinen ki dimoun pe mazinen par deor ler zot pe mazinen si sa dimoun i annan en maladi mantal, ki mannyer i pou kapab desid son tretman.

Alors mon ti ava voudre ki Vis-Prezidan an konsiltasyon ek nou 2 Dokter, zot ti a donn en leksplikasyon en pe pli kler nou bann dimoun an deor e menm nou bann koleg Lasanble pou pli byen konpran sa.

Me pour mwan, sa i parey nenport ki pasyan ki pe soufer avek dyabet ek tansyon ki kapab desid lo zot tretman lo son bann lefe pozitiv e negativ ki annan lo zot. Me sa dimoun osi dan en letan kot i stab li osi tou i kapab prepar son tretman, mazin lo sa kalite tretman ki benefisye li as a whole.

E dan katriyenm parti sa Bill lanfaz in mete lo sa lenstitisyon e sa bann profesyonnel lasante ki pe donn sa swen kot zot respe drwa, dignite sa bann dimoun ki pe soufer avek maladi mantal.

Ankor enn fwa la mwan mon apresye ki ler Vis-Prezidan i dir kaso antase ek lili in fini. Alors pou konklir Mr Speaker sa Bill ki devan nou i enn ki vreman enportan, pou asire ki sekirite nou bann frer ek ser ki pe soufer ek maladi mantal kelkonk ki zot ganny trete byen sa okenn diskriminasyon.

Alors isi nou lo sa kote latab, nou mazin tou nou bann frer ek ser ki pe viv avek en maladi mantal. Nou dir kouraz osi bann fanmir, ki zot pros in ganny afekte dan en fason ou en lot. Ki zot pe travay nwit e zour pou soutenir zot bann manm lafanmir.

E mwan an partikilye mon mazin 1 mon etidyan ki mon’n fer Lekol ki’n fer son Diplonm dan ners, me ziska ozordi i pa ankor kapab practise pou en rezon ou en lot. Mr Speaker mon ava ankouraz tou mon bann koleg pou get sa film a beautiful mind, ki baze lo en dimoun, en matematisyen ki ti pe soufer avek schizophrenia me a lafen dizour i ti ganny en Pri Nobel.

Finalman sa Bill ki devan nou i rekonnet drwa fondamantal tou bann dimoun ki pe viv ek maladi mantal, kot zot ava kapab partisip dan zot swen e tretman. E sa Bill i fer provizyon avek bann profesyonnel lasante, pou tret bann pasyan byen e respekte zot e fer, e dan zot desizyon kont zot maladi.

Ankor ladan menm nou bezwen mazin lanvironnman osi ki nou bann frer ek ser profesyonnel lasante ki travay avek nou bann dimoun avek maladi mantal. Pou asire ki zot lanvironnman i bon, e zot kapab delivre li a la oter. Alor Mr Speaker mon pou siport sa Bill. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Clive Roucou. Mon ava donn laparol Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Bonzour Mr Speaker. Mersi Mr Speaker. Bonzour tou Onorab koleg, e tou dimoun a lekout kot lakour. Mr Speaker mon pou komans dan sa fason we are all broken to some extend or another. Koman imen we are all broken.

Vis-Prezidan dan son prezantasyon in dir poudir ki nou tou nou a risk pou sikonm a maladi mantal. Mwan mon pa pou senpleman dir a risk. Mwan mon krwar ki imen pa parfe e napa en imen ki viv li en lavi antye, en lavi plen. A fully lived life ki viv li throughout son lavi avek en kondisyon lasante mantal parfe. Nou tou nou tap nou lipye, nou tou nou tonbe en moman ou en lot. So we are all broken.

Petet nou ki pa rekonnet bann siny e sentonm lasante mantal, me tan ki nou pa realize ki sa se bann keksoz ki ariv avek nou tou ki kapab ariv avek nou tou.

Nou kontinyen annan en latitid us and them, nou kontinyen annan en latitid si pou mwan paraphrase Onorab Clive Roucou nou kontinyen segregate dimoun e tret zot koman fou ek fol, term zot koman fou ek fol. E nou pa santi konpasyon pou zot, nou pa santi okenn konpasyon pou sa ki zot pe pas atraver.

E solisyon i pa dan sa direksyon mon annan en zanmi ki mon’n konn li depi lanfans e toultan nou’n ganny dir poudir i shy, i en dimoun shy i pa kontan koze, i pa kontan enterakte. Dimoun ekstrememan entelizan ,though.

Se letan ki in al Liniversite ki in ganny diagnosed avek serten personality disorders, e yer swar letan mon ti pe fer mon bann resers mon’n call li, e i ti pe koz ek mwan lo la.

E se alaz 24an letan i Liniversite ki in realize ki i ti annan li en problenm lasante mantal, en problenm medikal ki ti kapab ganny trete ki’n komans undergo tretman. E interestingly enough, letan in retournen sorti Liniversite, tou dimoun in war en sanzman dan li.

E dimoun in sort of ‘wow’ konmela ou koze, ou enterakte, you’re a fun person now.’ Be still menm, in pran li apepre en dizenn lannen pou li finalman kapab konmans avoue e dir ‘look, mon personnalite in sanze set akoz mon anba serten tretman, mon pe resevwar serten swen. E throughout mon lanfans mon pe grandi ki zot in konn mwan, mon pa ti zanmen fully functional.  Mon ti annan serten problenm’.

E sa set en dimoun ki mon’n konnen depi zenn, depi lanfans. E sa set en leksperyans personnel ki li in partaz avek mon over the years.  E i zis fer ou mazinen konbyen dimoun nou annan isi Sesel ki undiagnosed, untreated pou bann diferan staz bann keksoz ki kapab pe mars mal lo en pwennvi lasante mantal avek zot sa bann dimoun.

So premye keksoz, 1 bann premye keksoz ki nou annan pou nou fer se arete avek sa panse ki zot bann fou ek bann fol, apre nou sa bann dimoun normal. E deza sa mo normal e sa barenm normal mon pa konnen kot nou pou ganny 1 pou mezire pou aplike pou lekel ki normal, e lekel ki annan issues of wellness dan nou sosyete.

Deza si nou pou get nou sosyete onnetman dan lamazorite fanmir Sesel i annan issues. 1 bann pli gro issues ki mwan, mon krwar ki nou annan Sesel se sa manni pou kasyet keksoz, pous anba tapi e pa koz lo la. Labi zanfan i occur. We make it worse par kasyet, pa koz lo la.

La konmela nou’n evolye nou pratik labi vye dimoun, e sa osi nou kasyet nou pa oule koz lo la. Nou annan nou en kiltir of fathering children that we do not take care of.  Nou inseminate zanfan apre nou pa okip nou zanfan nou pa fond en fanmir. Let alone nou pa’n fond en fanmir me at least pran ka ek nou zanfan.

Sa osi i bann keksoz ki nou nou’n aksepte, i normal be ki konpletman abnormal.  E nou annan problenm lo labaz fanmir, nou annan problenm wellness lo lasante mantal, nou annan problenm depandans.  Letan ki nou kontinyen fer krwar ki nou byen, nou sosyete i byen, tou nou dimoun i byen tou keksoz i ok.

E nou kasyet bann issues ki devlope, ki arive at a very base at kot i pe arive depi dan fanmir depi lo nivo imen koman en endividi, nou pa pou zanmen head towards okenn solisyon. Pou apresye en pe kot nou’n arive ozordi, nou get en pe lepase, the history of mental illness.

En dimoun dan lepase ki ti soufer avek bann kondisyon mantal ti pas atraver bann keksoz vreman move. Akoz maladi mantal ti ganny asosye avek posesyon demonic, bann move lespri, bann pratik la sorselri.

E en dimoun ki ti soufer ek lasante mantal ti bann dimoun pou ganny ostracized dan sosyete. I ganny tire, i ganny met apar, ganny anmare an permanans, viv dan son prop defet, take dan en pti kaso nwanr, met konpletman apar avek larestan sosyete imen.

Tretman vreman afreux ki nou, nou ti pratike koman imen lo en subset ou kapab dir dimoun ki feb, pli fay. E in menm annan bann pratik atraver listwar kot zot ti fouy en trou dan krann en dimoun pou les sorti a bann evil spirits.

Be la ozordi nou pe travay lo en morso Lezislasyon ki li son baz fondamantal se human rights of bann dimoun ki soufer ek maladi mantal. Devan nou, nou annan en morso Lezislasyon ki koz fortman lo drwa sa bann dimoun. I set out klerman ki mannyer en dimoun i kapab ganny admet dan Lopital, ki mannyer i kapab ganny detenir, e trete ou non.

I set out drwa en pasyan, e i set out lekel ki annan drwa donn konsantman lo non en pasyan ou non.  E ki mannyer sa pasyan li i go about fer son bann demars pou li ganny en dimoun ki kapab koz lo son non, e donn konsantman lo son non ou non. E sa issue lekel ki kapab pran desizyon lo non en pasyan e anba ki sirkonstans sa i kapab ganny fer i 1 bann sanzman fondamantal ki annan dan sa morso Lezislasyon ki devan nou.

E par lepase sa i enn bann sours labi lo dimoun ki’n soufer ek maladi mantal. Desizyon ki ganny pran lo non en pasyan i kapab sanz son lavi. I kapab sanz son lavi pour le meyer, si sa dimoun i annan en problenm reel ki bezwen ganny adrese par swen. I kapab sanz son lavi pou le pir si sa ki pe arive i zis en mazinasyon pou poz lanmen lo byen sa dimoun ouswa pou met li akote dan lasosyete.

Be whichever direction i pran i sanz lavi sa dimoun, e sadly atraver listwar in annan en lenpak lo en kantite dimoun sa zafer la. Tre resaman mon ti ganny sans ekout Dokter Ah-Moye kot ti pe koze devan TRNUC e i ti dekrir son leksperyans letan i ti fek retournen koman en zenn pratikan.  E i ti koz lo lafason ki back then anba lepok kolonyal lasante mantal ti ganny pratike Sesel.

E enn bann keksoz mon rapel ki ti dir i ti dir, ti sifi ki en Zofisye Lapolis i anmenn ou e ou ganny pran ou ganny mete laba, e i ti annan zis en medsin ki ti ganny administre en pikir e sete sa, ti en one size fits all pour tou dimoun.

E ti en pe efreyan pou tann sa, ti en pe disturbing ki back then zis en polisye, en dimoun i ale i raport ou ek en polisye e sa polisye i atrap ou i anmenn ou e ou ganny trete pour maladi mantal. And it’s been like that for years nou’n kontinyen koumsa, me selman i ti en pratik aksepte.

Be erezman nou’n evolye e koman en Manm Bills Committee nou’n ganny sans enterakte bokou avek sa Bill li menm, bann keksoz ki ladan pou pronons nou bann konsern lo la. Mwan in menm annan bann serten keksoz ki ti konsern mwan e Onorab Georges in dir mon leve lo floor be mon’n deside plito pou mwan pa al dan sa direksyon.

Be mon’n devlop bokou ladmirasyon osi pou sa bann dimoun ki dan sa metye, sa bann profesyonnel ki pe asize devan lo panel. E mon krwar koman en Manm Lasanble Nasyonal, mon bezwen dir zot mersi pou zot kouraz, zot devosyon e zot profesyonnalizm ki zot annan, pou fer sa vokasyon ki zot in swazir pou fer.

Akoz klerman i pa fasil.  Zis par asiz avek zot pas atraver sa morso Lezislasyon, premyerman mon admir zot komann, zot size e zot profesyonnalizm ki zot annan. E ou realize ki Sesel nou’n form bann profesyonnel vreman ekselan, e mon krwar ki nou bann pasyan fitir e bann deza egzistan i dan tre bon lanmen avek zot.

Be parkont en keksoz ki mon realize kot nou Lasanble nou en pe fay, i rann nou en pe pli afebli letan nou pas atraver Lezislasyon se ki nou pa konnen vreman ki bann Policy, plans and programs egzakt ki zot pou vin avek sorti dan sa morso Lezislasyon. Sa i tant pou paraliz ou en pe letan i ariv kot zot Bidze pou konsernen.

E Onorab Georges li menm has for sometimes now been advocating, ki letan Lezislasyon i vin devan Lasanble i vin avek en roll out plan bidzeter. E sa i en febles ki nou, nou annan prezan. Akoz nou pa konnen egzakteman ki Polisi enplimantasyon ki pou dekoul direk avek sa morso Lezislasyon. Ki zot plan lonterm? E ki bann progranm egzakt ki zot pe al enplimante? E konbyen i pou koute?

Sa i en febles pou nou ki nou bezwen adrese at some point in the future. Mon’n osi realize dan mon bann enteraksyon avek zot, ki zot met bokou lanfaz lo wellness self-care pou bann pasyan. Akoz en kantite fwa letan nou pe koz ek zot letan nou pe reference lasante mantal zot, zot pe koz ek nou lo wellness. Ki mon pou dir zot mersi ankor akoz sa osi i vin en ledikasyon pou nou.

Letan ou pe koz avek en profesyonnel ki konn son size e li son fason refer lo sa size i refer lo la dan la pozitiv. Nou, nou pe rod mental problems mental illness zot, zot pe koz nou wellness. Deza i montre how far evolved ki zot, zot ete konpare avek nou. Zot, zot in ariv en staz kot zot pe konserv zot avek wellness zot bann pasyan zot.

Nou, nou ankor pe rod maladi, problenm, zot, zot in anvi ariv en lot landrwa ki in admirab pou nou akoz nou pa ankor konpran sa nou. So deza mon krwar nou, nou’n ganny sans lo Bills Committee devlop en serten amount of trust and respect pou zot atraver bann enteraksyon ki nou’n annan avek zot.

Onorab Roucou letan in koze in referans la schizophrenic koman enn bann maladi mantal ase koman ki annan. Selman ankor in osi koz lo dependency. Be mon pou plito al lo sa kote dependency, depandans lo lalkol, depandans lo drog, depandans lo labi e bann relasyon abusive ki egziste dan sosyete ozordi.

Nou annan nou en gro problenm, nou annan nou en gro lack of wellness mon kapab dir dan nou sosyete ozordi.

I menm resaman, mon’n fer en konversasyon avek en dimoun ki i ti pe annan en serten issues, ler bann casino ti pe fermen. Prezan mon ti pe dir li ‘be ou en pti pe parey en dimoun ki lo eroin ou, ou annan depandans lo gambling’. ‘Non, non, mon napa problenm mon pa lo eroin’. Mon dir ‘mon pa’n dir ou lo eroin mon, mon dir ou annan dependency issues, zis parey li eroin in son bekiy ou casino i ou bekiy ou annan lendepandans lo la’.

Be nou pa rekonnet en kantite fwa nou pa ekipe pou rekonnet, so mon krwar i enportan sa lanfaz lo la kominote. Tretman dan lakominote, swen dan lakominote, lenformasyon dan lakominote. I pa sifi pou nou annan en Lezislasyon ki pa vivan, mon pa konnen si mon pe enpoz lo zot en pe tro. Be mon krwar nou pou bezwen annan en ledikasyon a labaz lo sa issue.

Mon pa pou dir lasante mantal sorry. Mon’n fer a fot tro bokou lot fwa lo sa issue wellness la, mon krwar nou bezwen edik nou pep, nou bezwen edik bann fanmir pou rekonnet bann siny letan i komanse. I pe ariv tro bokou ozordi i la prezan vivan avek nou dan lamazorite fanmir i la. E i annan fanmir ki pe viv bann sityasyon terib ozordi Sesel.

Akoz ni menm sa ki pe sibir li i pa rekonnet kwa ki i pe sibir. E pli move sa 1 ki li i annan sa lack of wellness li i pli pa konnen ankor akoz si i ti konnen i pa ti pou dan sa sityasyon. So ou annan sa 1 ki’n kase ki li i pa konnen ki something has broken e prezan ou annan son fanmir ki pe sibir le konsekans la maladi. So i annan en kantite ki pou ganny fer e mon prezimen ki sa i tonm par anba zot bann plans and programs e zot bann Polisi konsernan ledikasyon e lenformasyon.

Be once again i reste mon pou remersi zot, e mon pou vot an faver sa morso Lezislasyon ki devan nou. Akoz mon krwar i annan serten lirzans pou heal nou sosyete, from en kantite keksoz ki’n al mal e ki ankor pe al mal dan fondasyon nou sosyete li menm.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Loze. Mon a donn laparol Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon pou akord mon kontribisyon lo sa Bill ki mon krwar i en Bill trez enportan pou plizyer rezon. Premyerman ler nou get bann neuro psychiatric disorders dan lemonn, nou vwar poudir i form en gran parti la kantite dimoun ki soufer avek sa kalite maladi. I form anviron 14.4poursan globally.

E ladan ou kapab dir 9.1per 100thousand people i swiside akoz senpleman bann maladi mantal. Mr Speaker lannen pase, non pa lannen pase me 2an pase zour WHO Day, main theme sa zournen ti ‘Depression, Let’s Talk About It.’

E mon konnen poudir Minis Jean-Paul Adam koman Minis Lasante sa lepok, i ti attend en konferans an Brazzaville e ti annan sa famous Brazzaville Declaration ki ti dir ki nou pei ti fer en pledge  ki nou bezwen met plis resours imen e plis resours finansyel lo bann maladi non kominikab e sa i enkli maladi mantal.

Alor Mr Speaker i anmenn mon lo sa size adiksyon ki nou annan konmela dan nou pei lo size drog. Adiksyon i en maladi mantal, i form parti bann psychotique disorders e nou annan ozordi anviron 6mil a 7mil zenn ki adikte avek diferan drog e prensipalman eroin.

Mr Speaker Lafrik bann konferans ki mon’n ganny sans attend lo sa size, lo size demographic dividend i montre ki bokou fwa nou zenn sirtou bann pti pei koumsa parey Sesel, Maurice ki tonm dan drog i fer ki nou pa benefisye avek nou popilasyon. Nou human resources. Alor bokou nou bann  dimoun ki pe tonm dan drog pa vin bann dimoun prodiktiv e zot pa kapab viv zot en lavi normal si zot pa trete.

Alor ozordi sa Bill ki devan nou i anmenn en keksoz tre enportan pou sa bann dimoun ki dan adiksyon drog. Nou konnen poudir ozordi tretman prensipal se methadone, e nou konnen poudir i annan lezot sibstans ki bann dimoun i servi ki annan lezot fason osi ki kapab ganny detox.

Alor i fer ki sa bann dimoun ozordi zot a konsyan zot drwa poudir pa neseserman zis sa latizann ki zot pe ganny donnen par APDAR ki zot kapab trete avek, si zot fer zot resers zot al vwar lezot Dokter zot serten konsey, zot a vwar poudir i annan serten lezot latizann osi ki kapab ed zot pou zot detox pou zot sorti lo sa sibstans.

E nou ozordi lo nou kote LDS nou pe demanti sa rimer ki pe fannen par serten manm dan sa lorganizasyon APDAR, ki pe dir koumsa poudir nou kot LDS nou kont methadone, nou kont tretman. Si ozordi nou pe vot pou sa Bill i vedir ki nou pe donn zot, zot dignite sa bann dimoun ki dan drog ozordi.

Nou pe donn zot nou sipor, nou pe redonn zot parske Onorab Loze taler in mansyonnen poudir Dokter Ah-Moye ti koze dan en deliberasyon ki i ti pe fer i ti dir dan en letan kolonyal ti annan en one size fits all medicine. Be ozordi nou pe war en pe sa bann keksoz lo kote adiksyon drog, alor sa bann dimoun ozordi zot a konsyan poudir zot pa neseserman bezwen sivre en sel kalite terapi oubyen en sel kalite tretman.

E zot ava rod lenformasyon, zot ava konsyan zot maladi e zot a kapab osi rod bann advice avek bann plizyer lezot Dokter, enn nou vwar 2 la devan nou ki tre kalib dan sa domenn e vwar ki kalite latizann ki suit zot pli byen pou zot kalite adiksyon. Nou annan osi en gro problenm lalkol dan nou pei Mr Speaker. E tousala osi i annan diferan fason bann dimoun i kapab trete.

Mr Speaker sa ki sa Lalwa osi i anmennen de nouvo se ki i anmenn osi en Board ki kapab vwar en pti pe bann appeal si bann dimoun ki ganny nonmen pa pe donn sa swen oubyen pa pe reprezant sa pasyan parey i ti sipoze, ok.

Lo sa Board of appeal i pou annan osi en pasyan ki soufer avek sa kalite maladi, ki petet ki ava anmenn en lot perspektiv. Me byensir si i pe pran son tretman i pou kapab asiz byen lo sa Board, e diskit sa bann keksoz ki konsern lasante mantal. E sa i en pa dan bon direksyon akoz i pe anmenn sa ki nou apel participative democracy dan desizyon sa Board.

Mr Speaker mon pa pou koz tro longman lo sa Bill me selman mon krwar poudir i en Bill ki al dan bon direksyon akoz i pour anmenn parey mon’n dir sonn partisipasyon en pasyan lo sa Board pou vwar en pe pou diskit en pe ki bann kalite latizann ki zot kar pou pli bon ensidswit. E osi i pou donn dignite pasyan ki soufer avek maladi mantal.

Avek sa Mr Speaker mon ti ava kontan termin lanmenm e dir ki mon pou donn mon sipor total pou sa Bill. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab John Hoareau. Mon ava donn laparol avek Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker. Bonzour tou dimoun. Mr Speaker mon prezantasyon ki ava ase bref. Dabor mon komans li dan mon kapasite koman Chairman COGA. E kekfwa en dimoun ava demande be, ki COGA i annan pou fer avek mental health?

Pou la senp rezon ki an 2018, nou ti fer vizit bann Manm Komite i ava rapel nou ti al fer vizit Les Canelles kot Wellness Centre i ete.  E ler nou ti laba, anfet nou ti laba pou nou swiv en assurance ki ti’n ganny fer vizavi pa APDAR, me vizavi sityasyon drog dan Sesel.

Be letan nou’n laba bann staff in tande poudir ti annan en Delegasyon Lasanble Nasyonal e akoz proksimite sa Sant la i separ en 2 en kote i pe dil avek bann tretman labi sibstans e en kote pou bann dimoun avek problenm lasante mantal.

Donk zot in anvi vwar nou e nou’n mazinen poudir nou i annan letan, donk nou’n entertain zot request e nou’n fer en pti e sanz bref avek zot. E zot in lev plizyer konsern serten nou Komite in adres direkteman avek bann Departman spesifik Gouvernman. Me i annan enn ki zeneral e ki pou pran en pe letan e zisteman mon ti a kontan lev sa size la, se sa akoz mon ti dir mon pou pran laparol premyerman koman Chairman COGA.

Sa Sant Wellness Centre lontan pou bann dimoun ki mazinen i ti Psychiatric Hospital. Apre i ti ganny demoli e rebatir an 2013 atraver donasyon Gouvernman Lemirat Arab Ini pou en sonm R24milyon e pou fer li dan sa Sant ki i ete ozordi. E letan i ti ganny ouver an Avril 2013.

Parol Minis Lasante Minis Larue sa letan, i ti dir zisteman parey Onorab Loze in dir avan ‘’Sa sant dezormen pou apel Wellness Centre’’ akoz pei i anvi bouze from Lopital psikyatrik. Me i pe regard li koman en sant ki anglob lasante mantal dan son totalite.

E alor i ti sipoze vin en Sant resours pou bann endividi, fanmir avek kominote ganny sipor, lespwar, lenformasyon e servis pratik pou adres zot byennet mantal.

Me kestyon ki nou bezwen demande ozordi eski vreman sa Sant pe fer sa? Eski i annan lespas? Eski i annan fasilite? Eski i annan resours an term lekipman an term resours imen pour akonplir sa bann target ki nou ti’n ganny promet 7an pase ?

E sa ki nou, nou’n konstate letan nou’n vizite par egzanp fason ki bann dimoun ti pe dormi lepok ki nou, nou ti al laba i posib ki in sanze depi sa. Me i pa ti neseserman leka. Fasilite twalet pou bann pasyan zonm, madanm.

Sa separasyon sa trankilite, sekirite bann staff. Nou panse poudir i annan lespas pou amelyorasyon.  E se sa alor pledwari ki mon ti ava fer avek Vis-Prezidan ki prezan avek nou ozordi, lo lapar bann dimoun ki pe travay dan sa sekter pou anmenn tou soutyen neseser pou bann endividi fanmir e pei vizavi lasante mantal.

Pour ki a lavenir pei i konsider annan en proper center ki dil avek lasante mantal kot i annan tou son bann fasilite.  En pe parey nou’n tann en plan pou en Master Plan pou Lopital e ki alor sa i en keksoz ki pei i merit seryezman konsider envestir ladan.

Pour ki alor nou anmenn sa servis lo pli o nivo posib e pour kwa pa Sesel i a vin en legzanp dan larezyon si pa lo nivo Lafrik. Mon pa pou osi al anbisye pou dir nivo lemonn me fason ki nou tret nou bann ser e frer Seselwa, ki annan en sityasyon lasante mantal. Sa alor i premyer parti mon prezantasyon ki monn koz koman Chairman COGA Mr Speaker.

Mon dezyenm bout mon ava dir ki monn apresye tou bann prezantasyon ki’n ganny fer ziska prezan.  I montre sa kontinite langazman Lasanble Nasyonal lo sa size. Bann Manm zot ava rapel ki an Mars 2017 nou ti zwenn avek Konsey bann Travayer Sosyal dan en rankont ki nou ti fer anler dan Committee Room 3.

E zot ti vin koz avek nou koman bann Manm Lasanble pou angaz en pe plis avek bann size sivik dan sosyete, pou ki mannyer nou kapab pouse.  Ki bann devlopman dan nou pei i arive.  E size lasante mantal ti monte dan sa rankont.

E zot ti dir ek nou poudir i annan sa Bill ki pe vini dezormen ki mannyer prezan lanfaz ti pou ganny mete lo dignite, lo drwa bann pasyan ki zisteman nou vwar parti 4 a Lalwa i adres byen bann dimoun avek maladi mantal partikilyerman lartik 15 ziska 20.

Be dapre bann prezantasyon ki’n ganny fer ankor monn dir in byen reserse i annan pasyon, i annan lemosyon. Me mon santi poudir nou mank en keksoz pou nou kapab fer gran piblik Seselwa apresye sityasyon mannyer i ete lo teren. Mon pa’n tann nonm statistik ditou lo sityasyon lasante mantal Sesel.

Konbyen nou frer avek ser ki dan sa sityasyon? Ki kalite problenm? Parski i annan diferan varyete sa bann problenm. Onorab Roucou in mansyonn detrwa. Alors ki bann diferan problenm ki nou annan dan pei? Kote sa bann dimoun zot ete, e ki nou pe fer or ki nou’n fer ziska konmela koman en pti pei vreman pou adres sityasyon?

Nou rekonnet zefor ki tou bann lebra Gouvernman, me pli enportan travayer lasante zot menm, e sirtou bann zenn ki’n swazir pou al dan vokasyon lasante e pou anmenn en soutyen pou bann endividi ek fanmir ki pe sibir dan diferan fason.

Ziska prezan eski vreman nou’n fer en swat exercise pou nou vwar bann mankman e kwa ankor ki nou kapab fer pou amelyore? Parski mon ti a kontan vwar sa Lalwa i vin vivan, kot sipor vreman i ariv dan nivo kominote e mon pe dir sipor i ariv dan nivo kominote akoz koman Manm Elekte pou distrik Mont Buxton monn ganny plizyer calls souvandfwa par bann fanmir ki anvi zwenn mon pou sey rode n sipor pou zot manm fanmir.  E la mon ava petet adres nou bann frer e ser Seselwa.

Parti 4 sa Lalwa i koz lo drwa dimoun avek problenm lasante mantal. Nou vwar souvan bann dimoun i filmen bann dimoun, e sa bann filmen i ganny sirkile.  Pou serten i en joke i en moman pou zot i en moman pou zot riye me ziska ki zistans nou ale ki kantite fwa nou kontinyen fer sa bann zafer? E i pa zoli i anbaras serten dimoun i afekte dignite sa endividi. E alor mon demann mon bann frer ek sers Seselwa pou nou arete fer sa.

Parske demen nou menm nou kapab tonm dan sa sityasyon, nou pa pou oule dimoun i fer sa avek nou, nou pa pou oule dimoun i fer sa avek nou pros. Alor akoz ki nou fer avek en lot? E koman en pti pei ki nou tou nou konn kanmarad ki bokou nou i parante, mon krwar nou tou nou  ti a kontan vwar nou tou bann endividi viv dan dignite.

E se sa alor ki nide pou en Sant Nasyonal ki vreman pran swen avek sa sityasyon i merit ganny konsidere o pli vit posib pour ki nou bann dimoun pa dan lenzirditan, pe dormi anba en bus stop, pe dormi partou, e ki alor prezan i ekspoz zot avek labi avek maltrete lezot dimoun, lezot Seselwa ki napa konpasyon pou zot ki dan sa sityasyon.

Alors la ankor en pledwari ki mon ti a kontan fer avek Gouvernman lo lapar bann endividi e fanmir dan mon constituency Mont Buxton ki dan sa sityasyon.

Mon ava termin avek sa pti anekdot Mr Speaker mon koleg Onorab Roucou in koz lo en film beautiful mind ki Russell Crowe i ak ladan en zoli film ki vreman tousan. Pou ou kapab konpran en sityasyon en dimoun ki annan sa problenm maladi mantal.

Me i annan en lot film ki apel 55 steps ki ti sorti an 2017. E sa film i rakont en vre zistwar lo en pasyan ki ti dan en Lopital San Francisco, e alor li i ti refize pran en latizann ki zot ti donn li. E en madanm i ti apel Colette Hughes e i rod en avoka,  e Hilary Swank ki akt sa avoka. E i rakont sa traze ki zot in bezwen fer.

E dan listwar i enn bann major Civil Rights case dan listwar Lanmerik, ki ozordi zisteman nou pe vwar rezilta ki sa 2 dimoun ti fer dan bann tar dan bann lannen 80 pou anmenn drwa e dignite dimoun ki pe sibir avek maladi mantal pour ki zot ganny rekonnet, zot drwa ek zot dignite i ganny rekonnet.

So i travay e listwar 2 madanm tar dan bann lannen ‘80 ki ozordi nou pe war osi i annan son lefe dan nou pei Sesel. Alor avek sa 2 mo Mr Speaker mon ti ava remersi tou dimoun pou zot latansyon. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Henrie mon a donn laparol Onorab Sylvanne Lemiel.

 

HON SYLVANNE LEMIEL

Mersi Mr Speaker. Bonzour VP avek ou delegasyon, bonzour tou mon bann koleg e tou dimoun a lekout.

Mr Speaker lasante en dimoun i anglob son laspe fizik, spirityel, sosyal e osi mantal. Lasante mantal an partikilye i fondamantal pou asir en bon kalite lavi e permet dimoun pou eksperyans en lavi ki meanningful kot li sa dimoun i kapab vin en sitwayen ki’n aktiv, kreativ.  E enn ki kontribye aktivman dan byennet son fanmir e devlopman son kominote.

Lasante mantal i diferan avek lezot laspe lasante n zeneral, akoz dan serten sirkonstans dimoun ki soufer avek problenm lasante mantal i kapab pa dan en pozisyon pou pran en desizyon lo zot menm. Maladi mantal si nou kapab apel li, sa i kapab al pou en long peryod letan e i menm annan dimoun ki bezwen viv avek pou leres zot lavi.

E sa i afekte zot bokou. Lenpak lo zot fanmir i osi konsiderab, i osi en fe ki bokou bann ki soufer avek maladi mantal pa toultan ganny aksepte avek bann tretman ou counselling ki apropriye akoz zot menm, oubyen zot fanmir i kasyet zot kondisyon akoz petet lakanmizri. Sa kalite latitid pa zis detri sa dimoun me i fer li vin pli vilnerab pou ganny abize, eksplwate e neglize. E malerezman sa i agrav son sityasyon.

Ozordi dan nou pei ler nou get statistik ki’n ganny donnen par Minister Lasante lo la kantite pasyan ki’n ganny admet avek maladi mantal, pou lannen 2018 e 2019, i montre ki sityasyon i serye, e fodre nou double zefor pou nou fer fas ek sa sityasyon.

Mr Speaker mon a pas en pti kou lo sa statistik ki nou’n ganny donnen an 2018, si i annan 65 zonm, 24 madanm sa ti bann nouvo ka ki ti ganny raporte. Bann ka ki ti ganny re admet ti annan 154 zonm e 83 madanm parmi osi i ti annan 13 zanfan. Sa ti 4 garson e 9 fiy.

An 2019 nou i annan nou nouvo ka 63 zonm, 19 fanm. Ka ki ti ganny re admet ti 150 zonm 71 fanm nou ti annan nou 7 zanfan 4 garson e 3 fiy.

Mon santi ki sa bann statistik i zis pou bann dimoun ki’n ganny admet.  Me mon asire ki sif i kapab pli o lo la kantite dimoun dan nou pei ki soufer avek problenm maladi mantal. Sa Lalwa devan nou i reprezant en pa pozitiv dan direksyon pou nou dil avek problenm lasante problenm mantal. I met devan nou en lapros diferan kot nou osi konsider drwa bann dimoun ki annan bann kondisyon oubyen malad.

Sa i tre enportan akoz ler nou vwar ki en endividi i dan bon leta lasante, i kapab donn direktiv davans lo bann laspe son tretman e sa i montre ki koman en pei nou pe bouz dan en bon direksyon. Sa i protez sa dimoun kont labi 1 bann move keksoz ki souvan rezilta en dyagnostik pou kondisyon mantal.

I kler Mr Speaker ki problenm maladi mantal i osi ganny agrave par diferan fakter swa sosyoekonomik, me parfwa menm kiltirel. Par egzanp bann travay ki met bokou presyon lo dimoun, problenm finansyel, stigmatizasyon, e dan nou kiltir ouswa sosyete Seselwa, en keksoz ki koman se siperstisyon.

Nou tou nou’n tann bann sityasyon ozordi kot entel ti byen en pti moman ou tande swa parey dimoun i dir in fou oubyen i fol akoz move lespri. Tou sa i bann keksoz ki nou bezwen koz lo la e rod solisyon. Mon konstate atraver mon parkour dan mon distrik e pandan mon karyer ki Minister Lasante in fer fas avek bokou defi pou kapab donn swen, e tretman dimoun ki pe soufer ek problenm lasante mantal.

Resours imen tel ki ban spesyalis parey psikolog, psikyat, konseye, occupational therapist eksetera i neseser. Lenfrastriktir i osi reste en challenge ki nou bezwen overcome. Napa ase fasilite pou kit pasyan espesyalman bann ki bezwen reste pou tretman a lonterm. Menm defi an sa ki konsern problenm lasante mantal parmi zanfan ki pe osi vin en problenm, ler nou konsider lenpak fleo sosyal parey adiksyon avek drog ek lalkol.

La realite Mr Speaker i ki nou bezwen protez bann ki kapab pli vilnerab kont fleo sosyal. E osi labi ki kapab annan en lefe mazer lo zot lasante mantal. Koman en pei mon pa kapab kasyet sa problenm e espere ki i ave ale lo li menm. Listwar in prouve ki bokou pei ki’n fer sa pa’n reisir donn bann dimoun ki malad en lanvironnman sen pou zot viv.

Sesel in pran en lot semen, nou bezwen kontinyen rod fason pou adres sa bann defi.  E sa Prozedlwa ki nou pe diskit lo la e ki mon asire i pou ganny aprouve pou prepar nou pou fer fas avek sa bann defi. Mr Speaker mwan mon’n toultan siport en lapros ki anliny avek konvansyon Nasyon Ini lo drwa bann dimoun avek dezabilite.

I nou rol koman lezislater, i nou langazman koman reprezantan nou pep pou fer sir ki tou dimoun i ganny en lavwa.  Personn pa devret ganny met akote akoz zot diferan, oubyen akoz nou pa konpran zot. Personn pa devret per pou dir mon pa byen, alors ed mwan. Fodre ki nou fer nou sosyete vin 1 ki konpran plis, apresye plis, e montre plis konpasyon.

Mon ve i se ki okenn dimoun ki soufer avek nenport ki kondisyon lasante mantal pe enport si i annan mwayen oubyen non. Nou devret kapab met an plas en progranm ki ava pran sarz sa dimoun, akonpanny son fanmir, e ed zot pou viv en lavi dan dignite ek lanmour.

Ler nou debat sa Prozedlwa, les sa gid nou konsyans e konnen ki nou tou ki la anndan ler nou aprouv sa Lalwa nou pou pe fer en kontribisyon enportan pou nou pei.

Wi, fodre pa ki nou fer ilizyon ki sa Lalwa pou adres tou keksoz, me mon krwar i pou ede. Dan lespri lartik 40 nou konstitisyon annou fer sa pa pou asire ki menm bann ki annan problenm lasante mantal i a kapab realiz sa ki nou konstitisyon i demande. Mr Speaker mwan mon pou siport sa Lalwa ki devan nou. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Lemiel. Mon ava donn laparol Onorab Regina Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker. Bonzour tou dimoun a lekout, Minis ek ou delegasyon e koleg MNA.

Mr Speaker sa Prozedlwa ki devan nou i enn ki pou ganny mon sipor, selman an menm tan ki mon pe siport sa Prozedlwa i bon fer resorti konsern bann profesyonnel ki pe an se moman travay avek pasyan ki annan problenm maladi mantal vizavi sa Prozedlwa.

An menm tan ki zot santi sa nesesite annan en keksoz modern, en Lalwa modern ki pou gouvern lafason ki bann pasyan mantal i ganny trete parey sa group ners Commonwealth ti propoze, zot konsern ki letablisman e lanvironnman aktyel ki zot pe travay ladan pa zwenn sa kriter ki sa Lalwa pe demande.

Malgre ki Lalwa a ganny aprouve, si Gouvernman napa sa volonte pou amelyor lanvironnman ki sa bann profesyonnel i travay ladan, i pou reste en defi pou zot delivre sa bon servis malgre sa bon lentansyon.

Ozordi pasyan avek behaavioural disorder pe ganny met dan menm landrwa ek pasyan APDAR, napa segregasyon. Pasyan par anba 18an, tou i dan menm landrwa avek pasyan withdrawal. Anler kot Wellness Centre travayer nepli konnen anba ki zot tonbe, i annan en dezord total, zot pa konnen si Acute Mental Health i anba APDAR oubyen si APDAR ki tonm anba Acute Mental Health.

Tou pasyan i ansanm, zonm, fanm i servi menm fasilite e ou kapab konpran ki lenpak sa i annan lo en pasyan ki deza tourmante. Acute Psychiatric Unit ki oparavan ti sitye dan Lopital in ganny bouze Les Cannelles pou en pe letan kot Wellness e dapre konpran i pe ganny take over par APDAR.

E Mr Speaker la mon oule port latansyon Vis-Prezidan ki en unit pou Acute Psychiatric Treatment i devret toultan antase avek en Lopital.  Parey i ti ete avan. Akoz ler ou annan en lirzans sa ki zot apel Code 9 sa letan i pou pran sa pasyan ariv kot sa service emergency i lwen. E sa pasyan a ganny letan mor avan i ariv kot servis. By the time i ganny en lanbilans pou transfer li sa zistans, i pou’n tro tar.

E la mon pe echo santiman bann profesyonnel ki pe travay ek bann pasyan kot Wellness Les Canelles Mr Speaker.

Ozordi nou war Mental Home ki’n osi ganny izole e anvoy North East Point.  E la Mr Speaker pou plis ki 14 an sa landrwa zanmen in ganny okenn renovasyon. I koule, i annan fungus, i dan en leta ki pa bon. Pa akoz zot sa bann dimoun ki laba i annan problenm mantal ki nou devret negliz zot.

Mr Speaker ou kapab mazin en zenn pti ners ki fek graduate, ki ganny anvoye dan en tel lanvironnman pou travay, ki mannyer i pou santi li ? sel keksoz ki annan ki anmenn en sourir dan son lazournen se ler Clark Ninin i sant en kou, si non son lazournen pa pou pas byen.

Outpatient Unit pou mental intervention pou counselling i sitye dan en trou, kot staff pe travay lo zot zenou. Landrwa pa konvenab pou zot travay. Wi, nou pe anmenn nouvo Prozedlwa ki pou modern me dabor nou devret regard dan posibilite pou osi annan landrwa modern e konfortab pou bann service provider e bann pasyan.

Mr Speaker ozordi addictology oubyen sourd ki nou appel sa substance use disorder. I ban fakter kontinyel ki kontribye pou mental disorder e napa en unit separe pou tret sa bann pasyan. Tou i anba menm twa. Annou get bann drwa ki a dimoun mantal i annan. Part 3 seksyon 12(5) i dir ki en dimoun ki apwent en reprezantan pou reprezant li i annan sa drwa sanz sa si i anvi. Me dan pratik ki nou war.

Dan bokou lenstans Lakour i enterfer e met lobzeksyon ou ranvers sa desizyon. Sa dan li menm mon war li koman en vyolasyon drwa sa dimoun. Minis in koz lo drwa en pasyan refiz tretman, mon konnen ki parfwa i pa zis refiz tretman me en pasyan i santi ki li son lekor i pli adapte ek en kalite latizann.

Parey si i pli kontan modecate par egzanp ler Dokter pou donn li artane i pou refize ziska ki Dokter i kapab convince li ki se modecate ki pli bon pou ou kondisyon.

E li son fason panse i pli difisil pou fer li pans lotreman. Alor mon kontan ki Prozedlwa pe donn zot osi drwa, la nou get part 4, 16(1) i osi koz lo respe pou sa pasyan. Son dignite son privacy.

Lartik 18 i koz lo proteksyon a pasyan kot diskriminasyon, e lartik 19 i koz lo protez sa pasyan kont leksplwatasyon e labi.

Tout an dizan sa Mr Speaker petet Minis dan son larepons i a kapab eksplik nou en keksoz, en keksoz ki mon pa’n war dan sa Prozedlwa, se drwa pou en dimoun vote. Parski ler en dimoun i lo tretman i annan en sound mind pou fer desizyon parski enn ki kapab fer desizyon pou son tretman i osi kapab swazir pou ki i pou vote, san ki en lot dimoun i bezwen trenn li dan izolwar pou dir li swazir sa enn oubyen swazir sa lot.

Alor sa osi nou devret respekte. Avek sa 2 mo mon popu donn m on sipor pou sa Prozedlwa e ler nou ava al dan Staz Komite mon ava annan ankor keksoz pou elabore Mr Speaker. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Esparon. Bon nou ava pran en break e nou ava retournen 11er pou kontinyasyon deba lo Mental Health Care Bill.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Nou ava kontiny nou travay, e sa se entervansyon lo Mental Health Care Bill ki’n ganny prezante bomaten. Mon ava donn laparol Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker Lartik 40 nou Konstitisyon i prevwar bann aktivite si oule, ki koman en sitwayen, nou tou nou bezwen kapab fer dan nou pei, pou ki nou kapab si oule partisipe aktivman dan devlopman nou pei, me osi ede anmenn nou pei pli devan.

Me malerezman i pa tou nou sitwayen ki pou kapab fer sa.  I pa tou nou sitwayen ki pou kapab realiz laspirasyon Lartik 40 nou Konstitisyon.

Zisteman akoz diferan kondisyon, enn bann kondisyon ki nou’n vwar i en keksoz ki kapab anpes en dimoun realiz bann laspirasyon lartik 40 nou Konstitisyon se zisteman kondisyon lasante mantal. E sa i fer i enportan ki lankadreman.

E ler mon koz lankadreman, mon koz lo en nivo kominoter si oule lo en nivo lafanmir li menm, kominoter Nasyonal. I bezwen 1 ki permet okenn dimoun ki trouv zot dan en sirkonstans oubyen dan en sityasyon kot i annan en kondisyon lasante mantal, kot son lavi, son kondisyon kalite lavi pa redwir a en pwen kot sa dimoun i viv san dignite.  I pa ganny trete ek konpasyon e si oule i viv en lavi ki mank lanmour konpletman.

E mon krwar koman imen sa i enportan pou nou konsidere sirtou ler nou regard bann sityasyon ki’n arive otour nou. Mon’n komans koumsa Mr Speaker, akoz i neseser pou nou etablir byen konteks dan ki sa Lalwa in vin devan nou Lasanble ozordi.

Souvandfwa bokou nou, nou pase anvil oubyen lezot landrwa, nou kapab rankontre nou serten endividi pe fer serten keksoz. Par egzanp nou bezwen dir, nou pou war en endividi ki pe fouy dan en bin, i mal sanze, i devergonde i si oule i lafason ki nou dekrir li nou dekrir son kondisyon i pa zoli, i pa zoli pou nou war, i pa zoli pou nou gete.

E souvandfwa i vin en burden pou son fanmir. Me anba sa kondisyon ki’n amenn sa dimoun pou fer sa aksyon, i annan diferan keksoz ser, ki pou annan lenstans kot sa dimoun parey nou dir, i annan dimoun pou dir be sa i son ensinifyan pou li menm ki fer li al fer sa.

Me i annan en lot laspe, se ki sa dimoun pe soufer avek serten kondisyon mantal ki pa permet li reste oubyen fonksyonnen dan en kominote parey en lot dimoun, oubyen en lot group dimoun ti pou kapab fonksyonnen.

E sa pou mwan i kre en problenm, i kre en problenm akoz nou pa pe kapab dil avek sa sityasyon. Akoz esansyelman sa dimoun i devret kapab annan bann lenstans ki kapab anmas li, bann lenstans ki ava permet li ganny en lasyet manze. Bann lenstans ki i ava permet li ganny en landrwa dormi.

Sa dimoun pa devret dan semen a sa moman.  I annan dimoun ki pran li en plezir. Mon, mon pa dir sa lagir, mon dir sa avek bokou rezervasyon Mr Speaker. I annan dimoun ki pran li en plezir pou filmen serten sa bann dimoun, pran sa bann video poste.

E sa pou mwan personnelman i en mank respe pou dignite imen parfwa. Akoz si nou pe filmen sa dimoun dan en letan kot i inebriye, in bwar in konsonm lalkol. Mon pa konpran dan lanmizman, me si nou pe filmen sa dimoun e li i pa konnen ki i pe fer? E li pa realize ki sa ki i pe fer i en detriment pou son lekor.

Me ou sa ki pe fer sa aksyon ki ou pe avek li, ou konnen pou dir sa i leka. Mon konsider li ou pe fer en krim, ou pe abiz lo, si oule lo linosans;- ou pe abiz lo inabilite en dimoun pou konpran son sityasyon ki ladan. E se la kot mon krwar sa Lalwa ki devan nou i enportan, sa Lalwa i sanz konteks dan ki nou get sa sityasyon.

I sanz lizye atraver ki nou get sa sityasyon, akoz i esansyel pou nou revwar ki mannyer nou koman en Nasyon, koman en pep nou regard sa sityasyon relye avek bann kondisyon lasante mantal. Menm pou mwan personnelman i vin en difikilte pou mon menm servi sa term maladi mantal.

Akoz i sitan en size ki’n vin taboo o kour lannen, kot menm bokou fanmir i kasyet sa bann problenm ler i arive, i pa koz lo la. In en size ki’n vin si oule en kondisyon difisil kot in menm vin en defans, devan Lakour ler i annan bann propriyete ki pe sanz lanmen.

E bomaten mon’n asize mon’n regard atraver bann diferan case ki mon’n kapab rankontre ki’n pas Ankour.

Kot in annan bann mansyon, kot kondisyon lasante mantal in vin en eleman dan sa zizman, swa kot sa dimoun in fer en krim. Swa kot in annan en lesanz en propriyete. Tousala i fer ki lasante mantal i en keksoz enportan pou sosyete konsidere, i enportan alors nou regard lankadreman dan ki nou pe met lasante mantal ozordi dan nou pei.

Mr Speaker, fodre nou aksepte ki sa i en letid i en lasyans. Nou annan 2 Dokter anndan isi ki zot enterakte avek fizyonomi imen, e zot konpran son son laspe lasante pli byen ki nou tou la anndan. Me koman bann profesyonnel dan nou domenn, sakenn antre nou si nou fer resers oubyen nou regard diferan laspe sa sityasyon lasante mantal. Nou pou vitman konstate ki i annan sitan eleman asosye avek.

Par egzanp enn bann kondisyon isi Sesel ki nou pa koz lo la, me ki annan dimoun ki pe soufer avek se Alzheimer. E dan bokou ka, bokou fanmir i struggle avek Alzheimer akoz zot pa konnen si sa parante i ganny Alzheimer until ki en dyagnostik i kapab ganny fer pou determinen si sa dimoun i ganny Alzheimer.

E mon mon’n rankontre sityasyon dan fanmir kot i annan dimoun ki’n ganny Alzheimers. E zot reaksyon, zot konprenezon zour ou lannmen i sanze, serten keksoz zot mazinen ki mannyer pou fer. Me serten keksoz zot konpletman bliye mannyer pou fer, e bann aksyon ki zot fer i pa ki zot fer pou nwir okenn dimoun. Me zot pa pe realize ki sa i pe al an deor nonm ki nou, nou pe mete.

Ki annan lezot keksoz ki’n relye avek labi sibstans, ki’n anmenn bann kondisyon lasante mantal atraver labi sibstans. E sa dan bokou ka dan bokou fanmir i kasyet li, i pa oule met li devan. E i fer ki prezan ou war pou dan en sityasyon kot ou pe dil ek sa, e ki lafanmir li menm i napa en rekour pou vin avek.

E souvandfwa problenm i ganny met dan lanmen bann profesyonnel parey Dokter Malulu ki la. E ki zot menm zot, zot pou vitman dir nou poudir resours ki zot annan pou zot kapab tackle sa problenm. I pa adekwat akoz sityasyon parfwa i vin konplike, kot menm sa bann dimoun ki pe soufer ek sa bann kondisyon.

E sa bann dimoun ki sipoze donn zot sa bann swen i trouv zot dan en lespas limite, e menm sa lespas parfwa agresyon i ganny fer kont bann dimoun ki pe provide swen. E sa parfwa i kapab dekouraz bann dimoun ki anvi antre dan sa domenn pou vin pran en karyer an relasyon avek sa.

E tousala i bann eleman ki malgre ki nou’n, nou annan sa Lalwa devan nou ozordi, i enportan li ozordi, i enpotan ler nou regard merit sa Lalwa. Akoz sa Lalwa i pa pou zis ki nou pe fer en lalwa e ki deswit nou pou war en sanzman radikal dan konteks ki nou trouv nou ladan ozordi, i pa le ka.

Sa sanzman i pou en sanzman gradyel, i pou en sanzman lonterm. Akoz i pou tou depan lo lakantite resours ki ou kapab met a dispozisyon, dil avek sa sityasyon. Akoz si nou pran en legzanp ozordi Mr Speaker, ozordi nou pe dil avek COVID-19.

Tou nou lizye tou latansyon ki nou pe porte i lo COVID-19, me i pa vedir akoz ki COVID-19 ki dyabet in ale, i pa vedir akoz ki COVID-19 kanser in ale i pa vedir akoz ki COVID-19 bann kondisyon relye avek malad leker in ale, i pa vedir akoz ki COVID-19 ki lafyev dengue in ale.

E se pour sa rezon ki lasante mantal, tretman lasante mantal, lankadreman tretman lasante mantal in soufer avek sa lizye si oule parfwa. Kot lizye ki nou kapab porte pou met lo la i pa’n ase toultan, i pa’n adekwa toultan.

E mon oule dan sa konteks felisit travay ki Dokter Fock-Tave, Dokter Malulu e lezot bann dimoun dan zot lekip. In fer pou zisteman mon konnen ki zot in travay en kantite, pou kapab anmenn sa Lalwa devan nou ozordi. In en batay pou zot.

E ler mon ti pe ekout Dokter Fock-tave pandan bann prezantasyon ki nou ti pe fer lo sa Lalwa avek Bills Committee. Mon ti enpresyonnen par lefe ki i ti montre nou ki i en dimoun ki’n involve avek son size, e ki se sa lesansyel pou nou kapab dil avek problenm lasante mantal.

I demann en volonte personnel ki sak dimoun i kapab mete pou tackle sa sityasyon. E sela kot nou war nou ozordi avek sa lalwa devan Lasanble Mr Speaker.

Mr Speaker sa Lalwa i pa san serten eleman i bezwen ganny adrese. Akoz sa bann eleman i bezwen ganny adrese? Akoz i annan bann definisyon enportan dan sa Lalwa, ki mon konnen ki lofis Attorney Zeneral in lyez avek Chairperson Bills Committee ki nou pou bezwen fer serten lamannman.

Akoz mon dir sa Mr Speaker? Dan sa Lalwa parey Minis, parey Vis-Prezidan in eksplike nou pe koz lo bann advance directives kot ler en dimoun i byen ki kapab donnen i byen nou pe koz lo bann drwa ki en dimoun avek kondisyon lasante mantal i annan. Me en eleman enportan sa Lalwa se sa eleman seclusion, se sa eleman kot nou beze servi bann institunalisation si oule met bann dimoun dan bann lenstitisyon pou kapab tackle serten problenm ki zot prezante.

E mon konnen dan sa Lalwa in vreman difisil e mon konnen in annan en deba ase feros otour sa size, kwa ki’n permet sosyete fer akoz sa Lalwa i pe prekoniz en kalite tretman kominoter ki pou pa retir sa dimoun ki annan sa kondisyon lasante mantal dan sosyete, dan kominote, pou sey servi son kominote, son lanvironnman pou ed li avek son kondisyon.

Me bann Dokter ki la i ava aksepte osi ki baze lo bann resers lo bann diferan landrwa kot nou koman any person nou kapab lir, i pa toultan leka ki sa pou posib. I pou annan de lenstans ki pou bezwen annan si oule servi, oubyen ou pou bezwen servi bann lenstitisyon kot pou bezwen met bann dimoun ki pou soufer avek bann kondisyon lasante mantal. I pou annan bann lenstans kot nou pou bezwen fer sa.

Par egzanp 1 bann problem ki nou pe war pou souleve par egzanp kot bann manman ki pe servi, ki lo labi sibstans ki pe abuse sibstans zot zanfan i kapab ne avek bann kondisyon ki kapab anmenn bann problem lasante mantal. E ler ou pou annan en priz ansarz en manman ki annan en zanfan koumsa. Kote pou met sa manman si deza li menm li i deza lo trotwar dan semen?

Si ou pou retourn li dan kominote ekspekte ki kominote i kapab dil ek li, ou pou pe fer en mistake akoz deza in difisil pou kominote dil ek li, e la ou annan en lot dimoun ki’n antase ek li en zanfan ki pou bezwen pran swen avek.

E bokou pei nou bezwen admet in struggle avek sa sityasyon. In struggle avek ki kalite degre lenstiti si oule, servi bann diferan metod dan bann lenstitisyon pou kapab anmenn tretman oubyen anmenn priz ansarz bann pasyan ki annan bann kondisyon lasante mantal.

E le 2 Dokter ki la, i pou premye pou dir nou, poudir sa i pa toultan meyer swa me zot konnen poudir i pou annan sirkonstans ki sa i pou bezwen arive.

E en lot rezon akoz mon pe soulev sa pwen Mr Speaker se si nou regard bann Zizman ki’n pas devan Lakour nou pou vwar dan serten sirkonstans sa dimoun ki’n komet sa lofans in ganny trouve ki i soufer avek swa schizophrenia, swa lezot konsesyon mantal ki demann, pa zis pran sa dimoun met dan en kaso.  me i demann en tretman prekonize ki i annan en tretman pou kondisyon mantal ki sa dimoun i annan.

I pa ki sa dimoun i en kriminel, me i en kriminel ek en kondisyon lasante ki bezwen ganny trete. E pa ki kan en dimoun i ganny kondannen ki si i malad ou pa pou donn li tretman.

Ozordi par egzanp en kondannen i ganny koupe ou pou bezwen anmenn li kot Dokter pou li koud sa koupe. En kondannen i tonm malad dan Prizon, ou bezwen anmenn li kot Dokter pou li ganny tretman e i parey pou en kondannen ki annan en kondisyon lasante mantal i pou bezwen swiv serten tretman.

E mon krwar sa i bann kestyon fondamantal ki taler panel i ava koz ek nou lo la, ki mannyer Gouvernman going forward dan son bann Policy i pou ankadre sa bann priz ansarz, i pou ankadre sa bann travay ki bezwen ganny fer e pou met resours pou feed si oule dan sa striktir ki nou’n anmennen pou nou kapab dil ek sa size.

Bokou dimoun an deor ava dir be ozordi Lasanble pe pas sa letan pou koz lo – mon pou servi sa term dan mon fason Kreol kri fou, pou koz lo dimoun fou eksetera. I enportan sa akoz nou pa konnen kan ki dan nou fanmir nou pou ganny en dimoun ki rankontre enn sa kondisyon.

E son difikilte li sa kondisyon se ki sa dimoun ki annan sa kondisyon i pa kapab dir ou from son pwennvi ki li i pe war. Akoz ou, ou pe war ou pwennvi – ou pe get li atraver ou pwennvi.

E se sa problenm ki ou pou war poudir nou pou rankontre koman en sosyete going forward, ki mannyer diagnostic sa bann dimoun i kapab ganny pran sarz, ki nou ava annan ase dimoun konpetan pou diagnose sa bann kondisyon.  E koman en edikater mon’n vwar sa pli prevalan ler ou pe dil ek zanfan dan lekol.

Par egzanp pa nou tou edikater ler nou fek komans nou karyer ki kapab idantifye zanfan ki annan problenm ADHD. Pa nou tou ki kapab idantifye zanfan ki annan problenm dyslexia. Me souvandfwa par egzanp paran i remarke i annan zanfan ki dan plas ekrir (d) i ekri (b), e sa i en precursor si oule, realize ki zanfan i kapab annan serten problenm dyslexic.

E la kot ou bezwen annan serten travay ki ganny fer ek zanfan. Ou pou war dan bokou ka i annan zanfan ki ou met li dan en laklas pou fer lapratik fantastik, me as soon ki ou dir li ekri i ganny migrenn, i ganny latet fermal, i ganny problenm konsantrasyon zisteman akoz ou pa konnen ki pe pase dan son lespri e i mank nou sa. E sa zanfan i grandi pou vin en adilt ki al dan sosyete avek sa bann menm problenm ki i anmase dan Lekol.

So si i annan bann Lalwa nou annan bann Lalwa ki ed nou fer bann priz ansarz pli kler, pli konpreansiv pou dil ek sityasyon, i pou ed nou going forward ki mannyer nou kapab dil ek sa sityasyon.

Mr Speaker atraver, ozordi mon’n, mon pa oule dir ki mon’n acquire sa kantite leksperyans pandan letan ki mon’n dan Lasanble. Me mon krwar nou tou dan nou parkour koman imen koman Seselwa la ater, kot nou’n vire tournen nou’n vwar dimoun, nou’n vwar fanmir, ki’n ganny brize atraver sa bann problenm. Kot en papa en moman donnen ti pe kontribye pou son zanfan, en sel kou apre i nepli kapab. Swa akoz problenm lalkol swa akoz lezot problenm ki’n arive e ouswa akoz sa kondisyon en sel kou ki’n arive.

Nou’n vwar zanfan ganny kit zot Lakour e paran pa kapab dil avek sityasyon ki sa in kree. I fer ki tro souvan nou koman en sosyete, nou pa oule koz sa bann problem akoz nou pa oule ganny reminded of the worse side of society. Me nou bezwen koze lo la akoz i enportan si nou oule anmenn en solisyon pou problenm ki nou annan.

Nou pa pou trouv tou solisyon toudswit, e mon pa anba okenn ilizyon ki mon krwar sa Lalwa pou adres tou keksoz me, sa ki mon kapab dir i en konmansman. E ki nou prezan koman en Lasanble koman parti gouvernans pei nou bezwen kontinyen siport zefor Gouvernman pou anmenn resours, pou ed sa bann dimoun ki pe fer sa travay, enn sa travay en portan.

Avek sa Mr Speaker mon ti ava demann ou mon koleg dan Lasanble pou siport sa Prozedlwa. E si zot annan kontribisyon dan Committee Stage ki mannyer nou kapab ranforsi sa Prozedlwa si nou al Committee Stage, anmenn li e annou fer li dan en fason kot ansanm nou koman en Lasanble kolektivman annou sey adres sa problenm ki konsern lasante mantal.

Mr Speaker mon konnen ki si mon pa tronpe i le 10 Oktob i Mental Health Day, so i byen ki avan mental health day ozordi by the time nou annan Mental Health Day, Sesel nou pou annan en nouvo Lalwa ki dil avek lasante mantal. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sebastien Pillay. Mon ava donn laparol Onorab Francois Adelaide.

 

HON FRANCOIS ADELAIDE

Mersi Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis ek ou delegasyon tou Manm Onorab e tou zabitan ki a lekout. Mr Speaker dabor mon anvi salye Dokter Malulu ek Dokter Fock-Tave avek tou bann endividi ki’n travay dir pou anmenn sa Prozedlwa dan Lasanble pou protez sa group sitwayen ki’n toultan ganny kit deryer e konsidere koman swa fou ouswa fol ouswa bann dimoun ki napa lespri.

Mon oule egalman salye tou bann travayer ki’n travay dan en fason ou en lot avek sa bann kliyan ki’n kapab ganny afekte avek sa kondisyon. Mon oule egalman remersi mon bann zanmi ners, mon bann zanmi nursing assistant, physio therapist, occupational therapist e tou lezot, menm bann cleaners ki nou’n kapab pas en bon pe letan ansanm ler mon ti travay Les Cannelles avek zot.  Menm nou pa’n ganny sans dir mersi me ozordi mon oule profite pou remersye zot pou sa bon travay ki zot in fer.

Mr Speaker i vreman en vokasyon ki zot in swazir pou asiste bann tel kliyan an mezir zot travers dan sa bann etap zot lavi. Ankor enn fwa mon dir zot mersi zot tou.

Sa Lalwa dan bann gran liny i pe prezerv dignite en imen ki pe annan ki pe soufer ek bann tel kondisyon. Parey mon’n dir Mr Speaker mon’n ganny sans travay ek sa bann kliyan, viv avek zot, manz avek zot, detann avek zot. En leksperyans ki’n mark mwan ziska ozordi.

E mon pa kapab mank sa lokazyon pou dir enn de pti mo la ki nou annan en Lalwa ki pe kontinyelman lager pou prezerv zot dignite koman bann imen.

Ler mon ti kalifye Mr Speaker mon apel an 96 koman en fully fledged nurse mon premye landrwa ki mon ti al travay sete Les Cannelles Hospital. E si ou war mwan la ozordi dan sa Lasanble ou kapab konpran ki kalite bann leksperyans ki mon’n anmase laba avek sa bann dimoun.

E souvandfwa se bann dimoun i pa tou dimoun ki anvi ekout zot, me selman ler ou ganny sa sans ler ou annan sa devosyon pou ekout zot i kapab fer ou sorti en zouvriye e menm vin en Prezidan. Akoz sa bann dimoun zot vreman doue ki mannyer pou koz ek ou, mannyer pou eksplik ou me Selman parler bann pti kondisyon petet zot in ganny met laba anler e nou tou nou’n vir ledo lo zot. E sa pou mon i sad.  

E petet la mon ava lans en lapel avek tou bann dimoun ki annan petet bann fanmir ki annan petet bann lasante mantal parey nou pe dir, bann kondisyon koumsa pour pa zet zot.  Kontrer ankouraze vwar zot, vizit zot e donn zot sa bann parol lespwar akoz at the end of the day nou tou parler nou kapab annan en pti lasante mantal en pti problenm. E petet si nou ganny sans nou sape. Me i annan dimoun ki pa ganny sans sape.

E se pour sa rezon ki mon anvoy sa mesaz ozordi la deor pou tou dimoun donn lanmen kontribye e ed sa bann dimoun pour ki zot a reganny zot dignite. Mr Speaker parmi enn mon lopinyon ki mon mazinen ler mon ti laba koman en zenn nurse, mon ti deside fer en sanzman, mwan osi.  Akoz mon osi mon ti get sa bann dimoun i pa zis bann malad ouswa whatsoever, me selman mon ti remarke ki poudir zot in ganny institutionalised.

E konmsi zot reste anba lenstitisyon e zot in perdi preski tou zot bann lazwa de viv. E mon ti deside avek mon apel sa bann letan Sister Louise ki ti la avek Sister Nibourette.

Dan meeting mon ti demande pou nou fer bann keksoz en pe diferan, mon ti propoze ki nou pou fer sa bann dimoun fer lapriyer tou le swar. E bann dimoun pa ti krwar konmsi, akoz sa ban dimoun in toultan ganny pilil konmsi in toultan in en routin e mon ti dir nou pou fer zot fer lapriyer. E i pa ti ganny byen resevwar premye kou, me apre Mrs Louise ti dir mwan be ou a pran sa responsabilite ou menm.

So, mon krwar mon ti pe travay bomaten, so mon ti dir be ok si mon’n donn sa nide mon krwar ki mon pou bezwen enplimante. So mon pa ti pran mon off apre midi mon ti reste, e ler bann pasyan ti’n fini manze fer lapriyer mon monte mwan menm mon lev mon lanmen zis mon ganny en blessing sorti kot Bondye, e mon ti fer lapriyer ek sa bann dimoun.

Premye kou vre zot pa ti petet zot pa ti pe tro, tro konpran ki pe arive, me dan lespas en semen ler ou pase deor, ler 6er, Vis-Prezidan ou tann zis lapriyer bannla pe anvoy dife.

E i montre ou ki mannyer ou kapab ed en dimoun si ou donn li sans. E mon krwar zot in pratik sa sistenm fer lapriyer tou le swar, e mon krwar zot ankor pe fer pou le moman, menm lot fwa mon ti tan Onorab De Commarmond dir zot pa fer lapriyer State House.

Mwan mon krwar poudir ou fer, akoz mon’n war ou souvandfwa dan bann lanmes e mon war i drol ki mannyer Onorab De Commarmond in dir sa. Me selman met sa laba me Selman mon pe dir ou, ki poudir par ler pa fodre tou kou ki nou, ler nou annan bann dimoun ki nou kapab donn lespwar fodre tou kou nou debout pou nou lager pou zot.

Par egzanp ler mon dir ou’n get Dokter Fock-Tave ek Dokter Malulu mon vreman apresye zot akoz laplipar ditan sa bann dimoun i ganny kite dan en kwen, e mersi bokou pou sa Lalwa ki ou’n anmennen pou uphold zot dignite.

Mr Speaker parey mon dir tou dimoun dan lavi i pas atraver sa bann keksoz.  Mon mazin mwan ler mon i deside antre koman en politisyen bokou bann parti SPPF ti krwar mon fou.  Zot ti konsider mwan koman fou. (laughter) E mon ti persevere.  E ler mon ti met mon kandidatir pou met MNA Baie Lazare ankor zot ti dir mon fou.

Konmsi zot pa ekspekte poudir ou annan bann pouvwar – ou annan bann pouvwar ki kapab anmenn sanzman dan pei;- anmenn sanzman dan sa bann dimoun. Be Mr Speaker ler mon ti ranport eleksyon bann Parti Lepep ti krwar zot ki fou!  (laughter) Akoz zot pa ti ekspekte ki poudir non en dimoun, en Adelaide pou vin en MNA! Zot ti krwar mon fou avan, apre zot dir zot ki fou!

Savedir i montre poudir tou dimoun dan lavi i kapab fou en kou e nou pa devret les personn tonbe. Mr Speaker i fer mwan mazin ankor en kou sa msye ki ti fer pizza. Zot ti krwar i fou li osi i pe melanz tou bann manze ansanm bannla i dir i fou, me ozordi pizza i en pla ki mon krwar mazorite dimoun i apresye.

E sanmenm sa ki i fer ou konpran ki bokou dimoun i annan sa bann skill, me selman par ler zot ganny konsidere koman fou. Ziska ler zot kapab prouv zot lekor. E once zot prouv zot lekor i refer nou imen re mazinen e dir i enportan pou donn tou dimoun en sans.

Mr Speaker ler mon pe koze dan sa sityasyon la, mon pe mazin en kou mon bann koleg ners anler Les Cannelles e partou dan bann Departman e i annan en keksoz ki zot pe fer mon konpran. E petet Vis-Prezidan dan ou larepons ou ava elabor lo la.

Mon’n aprann ki i annan bann mannev ki zot pe fer pou zot pran sa landrwa e pou donn avek en lot Departman. E bann dimoun zot in eksprim zot konsern e vi ki ozordi nou pe koz lo drwa bann dimoun avek sa bann kondisyon, e mon krwar i en landrwa pou zot al petet al pran zot tretman, al petet al fer enn de bann program reabilitasyon.

Menm pou reste pou 1 semenn 2 semenn, mon krwar sa landrwa Les Canelles ti en landrwa ki ti ideal.  Akoz parey mon’n dir mon’n pas laba ti annan en gran landrwa deor kot bann dimoun ti ale tou diferan bann fler.  E mon krwar nou pa devret ipokrit ler nou pe anmenn sa Lalwa, pou ki osi nou donn bann dimoun bann lespas ki zot bezwen sirtou bann staff lasante, ler zot dir zot bezwen en landrwa pou fer en keksoz.

E sirtou pou sa bann dimoun mon krwar Gouvernman i devret pran sa koman en priyorite.  Pa anvoy isi anvoy laba, me pran sa bann demann serye. Akoz si ou annan en demann ou annan en landrwa, ou annan bann bon Lalwa mon krwar definitivman i pou fer ki sa bann dimoun i ganny en lavi en pe meyer.

E apre mon’n aprann osi poudir petet i annan bann progranm ki ou pa zis met sa bann dimoun lo en lenstitisyon, me ou anvoy zot deor pou zot kapab kontinyelman travay dan zot plas ki zot ti annan oparavan, retir bann stigma. Mon krwar tousala i pou ede redonn sa bann dimoun zot dignite.

Mr Speaker avan mon fini mon pa kapab oubliy sa pti bout ki mon’n deside demann Vis-Prezidan, petet mon pa aa ganny sans ankor. Nou annan sa zafer Black List i annan en Black List mon tande, mon osi mon tande mon ti lo la. E bokou dimoun zot ganny afekte zis akoz zot pa pe travay, zot pa ganny drwa ganny en lakaz.

Zot pa ganny en later e souvandfwa sa bann presyon koumsa la, i deranz moral dimoun. E mon pe panse ki dan sa lemonn ki nou pe viv ozordi, i pa pou normal pou nou kontribye pou fer dimoun ganny plis stres oubyen bann kondisyon, moral ki kapab lead dan bann kondisyon lasante mantal.

So i enportan Mr Speaker mon ti a kontan ki Vis-Prezidan dir mwan si sa lalis i ankor la e lekel ki ansarz? Si pa ou, lekel? E eski ou pou annan kouraz pou anmenn sa dan Konsey Minis dan meeting pou dir silvouple aboli sa bann fason ki zot tret Seselwa!  Tret Seselwa avek tou dignite,  akoz si ou pou les nou epanouir, ou les nou viv dan liberte, byensir nou pa dir pou elimin net, me selman bokou bann dimoun pou kapab ganny en lavi en pe pli meyer.

Mr Speaker dan Staz Komite petet i annan ankor enn de pwen ki mon pou met devan. Me mon oule termin avek sa. Syantis in dir poudir imen konmela zot pe servi apepre 10poursan zot lespri, savedir i reste ankor apepre 80poursan pou nou kapab kontinyen, wi non mon’n dir plis ki 10 petet 80 akoz mon osi mon kapab vin en syantis demen mon kapab petet dekouver en pti zafer ankor.

Mon pe met 80poursan. Savedir i annan bokou keksoz ki nou pa ankor apersevwar.  So i enportan dan sa demars parey mon’n dir o konmansman, pou nou aksepte nide nenport ki endividi. I enportan pou nou konpran nide nenport ki endividi.

E in ler pou nou tir sa mantalite ki ler petet nou krwar nou’n asiz lo sez lekol nou en pe pli malen ki nenport ki. Tou dimoun i annan son lentelizans dan son fason, e mon krwar sa i enportan pou nou respekte an menm tan ki nou pa bliy sa bout lasante mantal.

E i nou devwar nou tou ansanm pou nou ed nou kanmarad pour ki nou ava ganny en Sesel meyer kot lasante mantal.  I pou la li me selman i pa ava bann kondisyon ki nou imen nou fer. be bann ki bondye i anvoye sa en lot zafer.

Mr Speaker mon remersi ou pou donn mon en pti pe letan pou koz lo la.  E mon oule ankor en kou remersi tou mon bann koleg nurse e Dokter, e tou bann staff ki’n travay avek sa bann kliyan e mon swet zot tou kouraz dan le fitir.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Adelaide. Mon ava donn laparol Onorab Audrey Vidot.

 

HON AUDREY VIDOT

Mersi Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker, Vis-Prezidan avek delegasyon, koleg Onorab e tou manm piblik ki a lekout.

Mr Speaker se ansanm koman en nasyon ki nou kapab garanti en nasyon an bonn sante. Sa Lalwa ki devan nou Lasanble ozordi i form parti vizyon e langazman Gouvernman pou en meyer swen lasante e kot tou dimoun avek lasante mantal dan Sesel i attend en pli o nivo lasante fizik sosyal, mantal e spirityel pour ki tou dimoun i viv an armoni dan nou sosyete.

Mr Speaker pou nou attend en meyer swen lasante mantal, sa Lalwa i konplimant sipor pou realiz bann obzektif ki nou anvi akonpli. Mon oule felisit tou mon bann frer ek ser profesyonnel, ki’n montre zot langazman pou asire ki sa Lalwa i vin devan nou Lasanble pou ki nou adres bann defi ki’n tous servis e swen lasante mantal nou pep e ki nou donn nou langazman pou fer sa travay ansanm.

Mr Speaker pour Sesel sa Lalwa pe siport lenportans ki nou merit pe donn swen nou popilasyon avek lasante mantal e swen ki nou donnen i bezwen konpreansif e de ot kalite e ki gratwit dan bann landrwa ki ofer servis lasante pou nou pasyan avek lasante mantal.

Sa Lalwa pe osi ranforsi gouvernans swen lasante mantal e responsabilite pou rann kont nou servis lasante Sesel. Mr Speaker mon pou aport mon sipor pou sa Lalwa, akoz mon rekonnet ki nou lasante i reste touzour nou responsabilite.

E rol Gouvernman pou entansifye son progranm ledikasyon lasante, pou ede ankouraz bann bon latitid pour ki nou viv pli an bonn sante. Mon fer resorti an konmansman mon lentervansyon se ki ansanm koman en Nasyon ki nou kapab garanti nou Nasyon en bon lasante.

Akoz Gouvernman ek sosyete sivil i kapab konplimant progranm ledikasyon, en meyer lasante par kontinyen fer bann konpanny agresif kont labi sibstans e labi lalkol, pou anpes maladi ki kapab ganny evite. E zisteman lasante mantal i 1 parmi.

Mr Speaker mon’n ekout bokou mon bann koleg Onorab dan zot bann entervansyon.  En keksoz ki fer mon reflesir lo sa size ki nou pe koz lo la ozordi, letan parfwa nou koman bann Dirizan nou bann lentervansyon oubyen lafason ki mannyer nou konport nou, i osi donn bann legzanp lot zenerasyon ki pe swiv.

Nou koman bann Dirizan parfwa nou annan bann lenplikasyon ki nou anmennen lo nou pep. Kot mon pe ale dan sa laliny mon pe fer refleksyon parfwa i annan nou bann Dirizan nou kontan pratik bullying, e nou bann zenn ki swiv nou zot obzerv nou. E menm parfwa nou menm nou dan nou bann kominote oubyen dan nou lavi toulezour, lafason ki nou tret piblik i annan en gran diferans lenpak ki nou mete lo nou bann dimoun.

E si nou pe donn bann move legzanp e lafason ki parfwa nou tret nou bann dimoun, i pa neseserman a en oter respektif, nou bann dimoun i vwar zot lebra i tonbe.  E si zot annan en sipor zot anvi al rode en gidans pou zot kapab rezourd zot bann problenm, zot perdi sa lespwar e kot la zot tonm plis danm defi.

E nou bann zenn ki pe swiv nou ler nou bann Dirizan nou pe bully kanmarad, zot osi zot pe pratik li, swa dan kominote swa dan lakour, swa dan lekol. E bokou fwa mon asire nou bann profesyonnel lasante zot in vwar en travay ek bann zenn ki’n tonm dan bann sityasyon kot zot perdi lespwar.  Akoz zot war zot pe ganny maltrete.

E toultan mon dir nou koman bann Dirizan nou bezwen fer sir ki nou donn bann bon legzanp pour ki lezot i swiv parey.

Mr Speaker mon bann koleg ki’n entervenir parey mon’n dir, in koz fortman lo lenportans sa Lalwa ki devan nou. Menm si nou annan lezot size ki pe konsern e domin nou popilasyon ozordi. Me sa Lalwa osi i tous en size ki nou bezwen pa zanmen neglize, e kontinyen gard son lenportans pou nou montre nou sipor avek bann ki dan bezwen.

Mr Speaker sa Lalwa pe siport en kiltir konpasyon e meyer swen pou lasante mantal. Alors par siport sa Lalwa nou Lasanble pe montre son langazman pou siport sa kiltir e latitid, konpasyon ek swen ki nou donn pasyan e nou bann dimoun avek lasante mantal.

E par siport sa Lalwa, nou pe osi siport standar etik e profesyonnel dan servis ki ganny ofer avek nou ban ser ek frer ki dan bezwen en meyer swen lasante. E mon a dir zot mersi pou zot latansyon. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Vidot. Mon ava donn laparol Onorab Ahmed Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Bokou Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan, bonzour Dr Malulu, Dr Fock-Tave, Mr Pool.  Tou dimoun a lekout.  Mr Speaker, mon pa’n sanse pou mwan kapab partisip dan bann sesyon Bills Committee ki ti dirize par Onorab Georges.  E alor mon’n mank en pe lo background ki donn en pe sa Bill.  Me selman mon’n kontan mon’n ekout bokou sa bann entervansyon avan mwan, e sirtou sennla par Onorab Adelaide ki donn nou en lot perspektiv lo maladi mantal.  Sirtou lo lafason nou definir li.  Ler i dir en dimoun i krwar sa enn i fou, saler sa lot osi i krwar poudir ou osi ou fou.   I en fason get keksoz.

E en laspe enportan ki in koz lo la, se ki sa Bill petet pa adrese, kwa ki pa koz dimoun pou fer zot ganny bann problenm ki fer zot malad.  E sa osi i en laspe enteresan, me i pa ganny kouver dan sa Bill.

Mr Speaker, sa ki mon kontan regarde ler mon vwar en nouvo Bill, se ki benefis i pe anmennen si ti napa en Bill oubyen en Lalwa? E dan sa ka nou vwar poudir ti annan en Lalwa avan li e menm en lot avan li.  Annefe sennla nou pou apel li, sennla ki la devan nou i apel Mental Health Care, Bill.  Be avan li ti annan Mental Health Act, 2006, ki la nou pe al repeal.  E avan sa Mental Health Act, 2006 ti annan Mental Treatment Act, 1906.  Savedir levolisyon in pran 100an, apre la in pran 14an sennla dernyen.

Alor, mwan mon ti enterese konnen kwa vreman ki’n sanze dan sa nouvo Lalwa opred sa enn ki nou pe al repeal la.  E enn bann keksoz ki mon’n trouve, ki diferan se sa striktir administrative ki egziste ozordi, vizavi sa ki nou pe al mete anba sa Lalwa.

E sa ki mon vwar dan lepase, se ki nou ti annan en consultant in-charge ki li i ti pran direktiv avek Director of Health Services.  Apre sa la i annan son health services e sa a consultant-in-charge i ganny sipervize par en Commission, Mental Health Commission e lo la, lo sa Commission i annan Direkter Health Services, i annan en spesyalis, i annan Ziz, i annan reprezant Social Affairs. 

Me sa Director Health ki li i sipoze pe siperviz, sa Commission ki sipoze pe siperviz management, me li osi i asiz lo la.  Prezan par lao sa Commission, sa ki egziste ozordi, i annan en Mental Health Board, e lo la i annan PS Health, i annan Social Affairs, i annan en Ziz, i annan ankor sa Director of Health Services.

So, vreman mon mazinen, sa ki nou apel checks and balances pa ti vreman egziste.  Parski si ou pe al appeal kont en desizyon lafason en pasyan i ganny trete, ou pe al kot sa Commission, me i asiz lo la.  Si ou pe appeal kont desizyon Commission, toutfason sa menm dimoun pe asiz lo sa Mental Health Board.

Alor enn bann sanzman ki mwan mon’n vwar dan sa nouvo striktir ki annan, ou still annan sa consultant in- charge, me prezan li i pe raport avek en Mental Health Board.  E lo sa Board i asize li, selman i ex- officio. E lo sa Board i annan bann dimoun e zot louvraz i vreman siperviz sa management, etabli bann standar, enspekte e donn konsey Gouvernman.

Me selman, sa Director Health Services i ex-officio, alor la lo premye nivo ou vwar en nivo sipervizyon.  Answit si annan desizyon ki ganny pran ki kliyan, sa pasyan oubyen sa dimoun ki li i responsab pou sa pasyon i pa satisfe, i annan prezan en Mental Health Tribunal ki ganny prezide par en Mazistra.  Savedir en Ziz.  Answit i annan psychiatrist, i annan reprezantan Biro Attorney Zeneral, reprezantan Minister Lasante e Sosyete Sivil.

Alor, dan sa fason i paret poudir i annan i amelyorasyon dan striktir, dan ladministrasyon, e ki pou fer alors ki sa ki nou pe met an plas pou kapab tret dimoun avek maladi mantal, oubyen ki annan problenm lasante mantal.  Mon pa per pou servi sa mo lasante mantal, akoz mon’n vwar li in aparet 146 fwa dan sa Lalwa.  Alor i pa kapab en mo ki taboo.  Napa naryen mal pou servi mon mazinen, parski in aparet dan nouvo Lalwa ki zot pe prezante.

E ler nou retourn lo sa Mental Health Tribunal, si ou pa satisfe avek son desizyon ou kapab al kot Lakour Siprenm, e si ou al kot Lakour Siprenm ou pou servi menm sistenm fer ou lapel parey en Mazistra, si ou ti’n al ver en desizyon en Mazistra, ki mannyer li i ti pou fer son lapel vizavi Supreme Court.  Alor e zot annan menm pouvwar Lakour.

Alor dan sa sans, ler mon pe get levolisyon Lalwa sorti sa ki nou annan pou sa ki nou pe al adopte si nou vot pou li ozordi e i ganny assented,  se en modernizasyon en term striktir.  Dezyenmman, sa ki mon vwar se nou pe amelyor lafason nou definir en dimoun ki malad.  E la nou pe servi, mon vwar mansyon International Classification of Diseases, WHO.  Savedir nou pe dir, pou nou kapab dir ou annan sa problenm maladi mantal ou lasante mantal, nou servi bann standar ki pli o e sa se bann standar WHO.  I annan bann lezot provizyon tel ki advance directive kot sa dimoun i kapab dir egzakteman, i donn direktiv ki mannyer i devret ganny trete.

Oubyen sa dimoun ki annan pouvwar lo li, i kapab li dir ki mannyer i ganny tret.  Alor sa dimoun ki pe soufer avek maladi mantal i annan en proteksyon anba Lalwa ki fer sir poudir i ganny trete selon lafason ki li i krwar i devret ganny trete.

I annan lezot keksoz ankor, tel ki en online register ki fer sir poudir tou sa bann dimoun in ganny anrezistre en landrwa, tou zot bann direksyon ki zot donnen i la, i dan en file, i kler. Alors si zanmen demen zot bezwen kapab fer en investigation, tou sa bann keksoz in ganny liste dan en fason kler.  Ki alors tou dimoun ki tonm dan sa malez si oule, e ki bezwen kapab ganny en tretman, i annan en nivo proteksyon ki modern e ki o.

Alors dan sa sans mon vwar poudir sa nouvo Lalwa i en Lalwa ki anmenn modernizasyon.  I en Lalwa ki donn plis drwa avek bann dimoun, e i en Lalwa ki mon mazinen avek sa letan ki nou ladan, i pou anmenn nou pli devan.

E avek sa, mon ti a kontan dir, mon pou remersi tou dimoun ki’n travay lo la, ki enkli bann manm ki lo panel.  Mon bezwen dir en mo spesyal osi pou Onorab Bernard Georges ki mon konnen in fer bokou, pa zis lo sa Bill, me bokou lezot Bill.  Ki in travay lo la.  I non selman anmenn bann dimoun pou ganny zot pwennvi, koriz bann fot Lezislatif ki annan.  Manage tou sa bann deba ki en keksoz tre difisil par ler.  E fer nou kapab bouz avek sa lavites ki nou vwar nou pe fer e mon konnen san li sa bann travay ti pou bokou pli difisil.

Alors, pou tou dimoun ki’n kapab fer en keksoz dan en fason ou en lot pou moderniz nou lezislasyon, mon dir zot mersi bokou. E avek sa Mr Speaker, mon pou siport sa Bill ki devan nou.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Bon nou annan ankor en pti pe letan, e menm si nou al en pti pe apre midi, mon ava paran ankor en entervenan.  Mon a donn laparol Onorab Egbert Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis- Prezidan, ou delegasyon, dokter e mon ti a kontan ozordi, vi ki i lazournen bann  dokter, swet tou dokter tou le meyer dan zot travay, spesyalman ki ozordi nou pe debat  lo sa Bill Mental Health, osi tou sipor avek bann dokter  ki spesyalize dan sa domenn e bann lezot staff ki pe ede pran swen  avek tou bann endividi ki pe soufer  avek sa kondisyon lasante mantal.

Mr Speaker, lasante mantal ki enkli nou leta emosyonnel, psikolog, nou leta sosyal.  I pran kont ki mannyer nou panse, nou santi, nou reakte.  I osi determinen ki mannyer nou reakte fas a sa lanvironnman ki otour nou, sa endividi ki otour nou e ki mannyer nou pran desizyon ouswa nou fer nou swa.

Mr Speaker, bokou nou dan en fanmir i kapab annan enn nou manm ki soufer avek en tel kondisyon.  E mwan depi lanfans mon mazinen, ti annan mwan en tonton ki ti ganny deklare, parey nou ti dir an Kreol lontan, i fou.  E li in pas, pa ankor mor, i ankor dan en lenstitisyon e in pas bokou son lavi dan en lenstitisyon pou li kapab ganny tretman swivan sa kondisyon lasante mantal.

E ler mon ti ankor zanfan, bann aksyon ki i ti pe fer, ki mon ti kestyonn mon lekor, akoz mon pa ti tro konpran ki pe pase.  I fer ou realiz bokou ki sa bann dimoun parey, zot viv dan zot prop kalite lemonn.  E an grandisan ou vwar poudir zot vwar keksoz diferaman, ouswa zot fer keksoz diferaman.  E parey i annan en fason dir ki dir, fodre ou fer sir ou pa antre dan zot lemonn osi.  Akoz ou osi ou riske ganny deklare koman en dimoun mantal.

Me mon konnen poudir bann ki travay dan sa domenn, zot bezwen konpran sa bann pasyan ki annan en tel kondisyon, pou zot kapab pli meyer donn sa pli bon swen e care ki parfwa i vreman difisil.  Mwan mon’n travay lopital, mon’n ganny aske avek ward psikyatrik e nou vwar bann difikilte, bann problenm ki bann staff.  Ki swa nurse, ki swa dokter i bezwen fer fas avek.  Akoz sa bann pasyan zot pe viv dan zot prop kalite lemonn zot menm.

Mr Speaker, en dimoun ki ganny deklare ouswa eksperyans lasante mantal i annan bann sentonm parey nou dir, ki karakteriz ouswa ki pou determinen si sa dimoun pou ganny plase dan en lenstitisyon ouswa si i pou ganny deklare mantal.

Ou annan bann mood ki ganny afekte, son konportman i sanze, son fason panse ouswa perçoivre bann keksoz, perceive  bann keksoz i sanze.  Me bokou nou, nou pa konpran ouswa nou pa konnen kwa ki pe koz sa problenm lasante mantal.   E i annan diferan fakter ki kapab anmenn en dimoun swa en endividi pou li kapab vin en pasyan mantal.

Nou annan bann fakter biolozi, zenetikman.  Nou annan bann fakter zenetik ki konsern nou laservel.  Nou annan bann leksperyans, bann life experience, leksperyans lavi.  Parey nou fer fas avek bann troma.  Parey nou dir bann aksidan.  I annan lavi sibstans, i annan nivo stres.

Nou annan osi sa ki nou apel bann fakter rediter ki swa i dan fanmir, ki kapab zenerasyon ant zenerasyon ganny vwar poudir enn ou de manm dan fanmir i kapab deklar en problenm lasante mantal.  Me i annan bann diferan siny osi ki nou kapab obzerve, ki kapab ki swa ou manz tro bokou, ou dormi tro bokou, ouswa ou fer li vis vers, mwens.  Ou manz mwens, ou dormi mwens, ou viv ou lekor dan izolasyon, ou viv dan en leta konfize, ou annan bann mood swing.

Parey i dir. Detanzaot ou annan bann konportman ki sanze.  Ouswa ou tenir lo bann memwar repetitive, kot parfwa ou akont menm keksoz tou lazournen, ou krwar ou pa ankor koz lo la, me selman ou’n koz lo la ek sa dimoun.  E osi ou devlop bann inabilite pou desarz serten ou bann sans konesans ki ou memwar i permet ou.  E sa i afekte ou lavi toulezour.

E Mr Speaker, mon krwar sa Bill i vin dan lemoman letan kot sa group dimoun nou’n toultan kategoriz zot, bann pasyan, konmsi nou’n get zot dan en fason en pti pe enferyer.  E tou zot keksoz, menm zot tretman zot izole.  Parey si ou get psikyatrik ward i anba laba dan en trou.

Ouswa ganny mete dan en sant parey nou koz Les Canelles laba.  Nou a pa’n aprann okenn valer ouswa pou sey konpran ki si sa lasante mantal, ki mannyer nou aport soutyen a enn nou pros ki pe soufer, pou donn li serten sipor dan plas nou izol li, inyor li konpletman.  Nou pa’n rann zot zistis ler mon pe gete serten fason pratik.

E sa Bill, li menm li pe sey adres en pe dan sa lalin menm si i pa pou kapab fer tou.  Me selman i pe fer bann provizyon neseser.  Par egzanp dan Part 1 sa Bill, kot i fer provizyon pou annan care e servis pou pasyon ou endividi avek lasante mantal.  Kot zot pa pe ganny met akote, si zot in ganny diagnose par en lenstitisyon ouswa par en medical professional.  Kot servis i ava la, e swen i ava la pou zot.

E osi i pe anmenn proteksyon e promot zot drwa akoz zot en imen zot osi.  Zot bann drwa ki Konstitisyon, bann drwa fondamantal i egzize pou en imen ki pe viv.  Zot drwa i ankor la malgre zot annan serten defayans, zot bann drwa fondamantal, drwa lavi, drwa respe, drwa dignite.  Tousala i ankor la e nou merit pe protez sa bann drwa.  E sa Bill, dan Part 1 i fer provizyon pou sa.

E ler nou regard lo Part 2, nou vwar ki fer provizyon lo ki mannyer bann zofisye medikal ki spesyalize dan domenn lasante mantal ouswa en endividi ki annan en dimoun ki i vwar poudir be son konportman pe sanz sanze drastikman, i pa pe konport li parey en endividi normal.  I kapab anmenn li e devan en lenstitisyon konpetan pou li kapab ganny diagnose, ganny gete.

E sa i a determinen si sa endividi i annan en lasante mantal, en problenm mantal e osi vwar son kapasite pou pran bann desizyon medikal fas a tretman neseser.

Mr Speaker, dan Bill Part 3 i fer provizyon pou annan sa ki nou apel sa Advance Directives, parey in ganny dir. E sa i bann desizyon legal ki ava ganny mete, parey nou dir an Angle, bestow lo en endividi, i kapab en manm fanmir pou li act on behalf sa endividi ki annan sa problenm mantal. E pou pourswiv bann desizyon neseser si zanmen i annan mankman ouswa i pa kapab li menm egzers sa drwa pou li fer bann desizyon.

E sa i enportan Mr Speaker, akoz nou’n vwar poudir bann lenstans i annan diferan form labi kot i annan serten dimoun avek problenm mantal ki’n ganny kit deryer ouswa ki’n ganny neglize parey mon’n dir e zot pa pe ganny sa bann tretman ki neseser.

Mr Speaker, Part 3 i fer provizyon pou nominen en reprezantan lo behalf sa endividi e ki li i pou assume en responsabilite osi anver tretman ek swivi, pou sa pasyan ki annan en problenm lasante mantal.  I osi definir rol sa reprezantan e bann limitasyon ki anmennen, ki atas avek baze lo bann desizyon lo tretman medikal.

E mon vwar poudir tou keksoz i bezwen ganny fer an bonn fwa, dan lentere pasyan li menm, pa dan lentere sa endividi e a okenn moman pou fer sir ki okenn desizyon baze lo tretman i ganny pourswiv e i ganny fer li byen.

Letan nou pe get lo Part 4 dan Bill li menm, kot i pe anmenn en nivo proteksyon, sa ki enportan.  En proteksyon legal anver sa endividi ki annan problenm mantal e osi parey mon’n koz lo la boner, asir son dinyite, son drwa osi pou annan en privacy.

Menm si ou mantal, ou bezwen reste anba lobzervasyon, souvan i annan en lizye ki bezwen ganny mete lo ou.  Me selman ou annan en privacy ou osi, ou annan en lavi e sa osi i ganny proteze dan sa Bill.

E osi i pran an kont ki koman en imen ou annan drwa a lenformasyon, proteksyon kont okenn form diskriminasyon.  Akoz en pasyan ek en lasante mantal i vilnerab.  I annan serten vilnerabilite akoz i pa pou kapab enterpret bokou bann aksyon vize ver zot dan en fason byen ou mal.  E osi i anmenn en lot form proteksyon, se sa form okenn form leksplwatasyon.  Kot sa endividi pa ganny servi dan okenn fason malapropo ouswa dan benefis serten endividi pou li komet serten aksyon osi ki pa dan norm.

E sa osi Mr Speaker, i fer proteksyon okenn form labi parey nou’n dir. Mr Speaker, dan Part 5 sa Bill, i pe anmenn provizyon pou care, tretman.  Sa ki enkli bann ladmisyon ki’n ganny fasilite, si en manm in vwar poudir. En manm fanmir ouswa en endividi in vwar poudir tel dimoun pa pe konport li byen, i annan en prosedir ki ganny fer anba Part 5 pou facilitate sa dimoun vin devan, en lotorite konpetans, medikal pou kapab ganny en assessment e diagnose.

I osi fer provizyon pou annan bann ladmisyon volonter.  Si ou, ou menm ou santi petet mon letan lespri i dan en lot kalite, ou ale volonterman e lotorite konpetans, lasante i pou akey ou e la ou a ganny sa servis ki ou pe rode.

E osi i pran an kont tretman pou en endividi ki’n ganny neglize ouswa pa’n ganny rekonnet parey nou dir, i kapab dan semen napa en landrwa reste, i tousel, nou vwar li pe pase dan lari bazar pe fer bann aksyon, parey i deza annan ozordi.  I donn pouvwar sa lotorite konpetans osi pou pran aksyon.  I kapab dan ka emergency osi, pou pran desizyon medikal anver sa pasyan ki annan problenm mantal.

Mr Speaker, nou rekonnet ki parey dan tou Lalwa ki pe vini, ki pase devan nou.  Ler nou annan bann provizyon parey, i annan letablisman en Board.  E sa Board li i ava la pou sofgard e pran bann desizyon, akoz souvandfwa, parey Onorab Esparon in fer resorti taler, kot bokou keksoz Lakour i deside, e osi parfwa i pa neseserman i en bon desizyon ki Lakour, ouswa si en endividi in vini, in anmenn en ka baze lo lasante mantal sa endividi, lo abilite pou pran serten desizyon,  nou vwar poudir i kapab annan serten leksplwatasyon.

Ouswa serten labi pou fors serten desizyon ki pa korek ouswa ki pa al an term sa endividi.  E baze lo la, la nou pe koz lo tretman e care, sa Board li i ava deside si vre sa dimoun, si i annan en claim osi ki ganny dir, zot pe met mon fanmir lo tel tretman, i pa en dimoun mantal, ouswa in wrongly diagnose osi.  Sa Board osi i kapab pran bann desizyon pou siport okenn ka ki ava ganny met devan, pou pran desizyon si pou kontiny sa dimoun lo tretman ouswa non.

Si in annan malpractice, si serten fanmir in profit dan serten lafebles baze lo zot pozisyon pou fer deklarasyon en dimoun mantal.  Tousala i ava en lenstans oversight par sa board pou li kapab met serten keksoz an perspektiv, fer keksoz mars drwat.

Mr Speaker, pou terminen lo sa Bill, lo Part 8.  Ki fer osi annan en penalti pou okenn lofans ki ganny komet relye avek tretman ouswa desizyon en dimoun avek lasante mantal.

E sa i osi al anliny parey kot i konsern Lalwa i konsernen, pou anpese ki i ava annan bann fo deklarasyon, i ava annan serten ki pou profit lo lafebles, pou fer ki sa endividi ki annan en problenm mantal koman en imen i ganny trete avek respe e dinyite.

E mwan Mr Speaker, mon pou donn sipor sa Bill akoz mon santi poudir in ler, its high time pou nou rekonnet poudir en endividi, en pasyan ki pe viv avek en problenm mantal i en imen.  I annan en drwa lavi e nou bezwen donn li sipor neseser.

E mwan mon ti a swete osi ki nou valoriz en pe, parey ler i annan Mental Health Day, annou valoriz en pe sa bann pasyan.  Parey nou fer avek bann lazournen, diferan lazournen ki ganny fer.  Nou vwar medyatize, pe fer en pti fonksyon. Me annou sey valoriz osi sa bann pasyan avek mental health, ki zot a santi zot at least sa zour en pti pe spesyal e nou a konpran en pti pe zot lemonn ki zot pe viv ladan.  Avek sa Mr Speaker, mersi e mon sipor sa Bill.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Aglae.  Bon i reste 4 entervenan e nou pou kontinyen nou travay apre midi 2er.  Zis avan nou break mon annan 3 pti lanons.  I annan 3 Komite ki pe meet pandan break.  Aparaman 2 ki pe meet toudswit koman nou break la, sa se IAC, zot pou meet dan Minister’s Room an vi ki nou annan kontrent bann meeting rooms.  So, IAC pou meet dan Minister’s Room la midi en kar.

Committee for Communicable Diseases, HIV/AIDS & SRHR zot pou annan meeting avek plizyer stakeholders.  Zot pou pran Speaker’s Conference Room e zot osi zot pe meet midi en kar.  E Media, Youth & Culture Committee zot pou meet midi edmi dan Committee Room 3.  E nou break, Lasanble i re pran travay 2er apre midi.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bonn apre midi tou Manm Onorab.  Bonn apre midi Vis- Prezidan avek ou lekip. Ankor pou bann dimoun deor ki konpri Dr Susan Fock-Tave, Dr Daniella Malulu, e Mr Victor Pool. Ki reprezantan AG’s Office.  E mon a dir bonn apre midi osi tou dimoun ki a lekout.  E ki pe kontinyen swiv travay Lasanble Nasyonal. Nou pou kontinyen avek deba lo Mental Health Care Bill.  E, prosennman lo mon lalis, mon annan Onorab Jean-Francois Ferrari.  Onorab Ferrari laparol i pou ou.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker bonn apre midi.  E mon pa pou tro long. Mon ti a kontan premyerman, remersye Mrs Regina Esparon pou son lentervansyon. Ansanm avek li nou’n reflesir en pe lo sa Prozedlwa, e nou’n konsilte. E mon santi ki bokou bann pwen enportan Onorab Esparon in met deor, e pou sa mon remersye li.

Enn bann pwen ki mon ti a kontan fer, se pou mon kosyonn en pe nou Lasanble nou pei. Konmkwa en Lalwa i pa vedir ki tou keksoz in sanze, zour o lannmen ki nou’n vot sa Lalwa. Annou pa fer sa fot.  Nou pe fer en Lalwa ki neseser, e ki dan a syek ki nou pe viv, nou pe donn dinyite en serten group pasyan, en serten group dimoun ki soufer avek en maladi. Dan sa ka, en maladi mantal, e nou pe donn zot, zot dinyite. E sa se en keksoz ki vreman enportan.

Tou keksoz, tou bann evolisyon dan sa domenn i istorik. E, i pa parey mon’n tann en dimoun pe dir ki, dan lepok Kolonyal ti koumsa, me pa ti koumsa. Sa i en evolisyon normal, istorik, kot dan tou pei dan lemonn bann keksoz i amelyore.

Mwan menm mon, mon sorti dan en fanmir avek detrwa Dokter ladan, e mon papa in okip sa ki nou apel Lazil Anse Royale pandan en pe letan. E sa i en travay ki’n mark li en kantite. Akoz in war bokou levolisyon dan bann lannen 60.  Mon annan mon gran ser, i en Spesyalis Psikyat. E li osi, nou’n koz lo levolisyon dan sa domenn, e difikilte dan sa travay. Plizyer fwa, mon war Dr Malulu mon pa konnen, plizyer fwa in antre dan lakour avek bann mark lo li. Akoz i pa en travay fasil i en travay ki annan son danze, son bann challenges. E pou sa nou, nou annan bokou respe pou sa profesyon.

Me selman, la ki nou’n fer sa Lalwa ki nou pe al vot sa Lalwa. Mon santi ki nou bezwen demann nou lekor sa kestyon, eski nou pe donn bann profesyonnel lasante mantal, apard sa Lalwa, bann fasilite, bann lekipman ki zot bezwen pou zot delivre lo sa nouvo Lalwa? Mon krwar se sa ki enportan.

Nou pa kapab, nou bezwen avanse, e al en pe dan direksyon ki Onorab Georges in persiste pandan en pe letan. Ki ler ou fer en Lalwa, ou bezwen akonpanny li avek bann mezir, bann zouti ki pou permet en bon enplimantasyon sa Lalwa.

Alors, mon kestyon pou Vis-Prezidan ki pe prezant sa Lalwa ozordi. Se pou demann li, pou li re asir sa Lasanble ki lepep Seselwa i kapab kont lo komitman Gouvernman pou delivre lo bann fasilite. Akoz bann fasilite Mr Speaker, ki egziste pou lemoman, e ki mon’n ganny sans vizit en pe, i vreman, vreman pa akseptab, e pa lo nivo ki i devret ete dan sa seksyon nou servis lasante. I fer mwan ankor bokou plis annan respe pou sa group profesyonnel, ler mon war sa difikilte. E mon demande si sa bann drwa ki nou pe donn bann pasyan, zot pou kapab retrouv sa bann drwa ler zot pe ganny trete. Oubyen eski en zour nou pou retrouv nou dan en sityasyon, kot bann paran sa bann pasyan. En paran en zour pou deside met Minister Lasante Ankour for failing to deliver. Pa akoz zot pa anvi, me akoz zot napa fasilite.

Detrwa semenn pase, e mwan mon en dimoun ki vizit lopital tre souvan.  Osi souvan ki mon kapab. Mon’n al vizit en pasyan ki annan substance use disorder, e avek en kantite lezot konplikasyon;-  konplikasyon fizik, mantal, eksetera. Anyway, mon pa bezwen dir ki son vre sityasyon, me en sitasyon vreman difisil, e fer lapenn.

E sa pasyan ti dan en lasanm Hermitte Ward.  Dan bout Hermitte Ward, zot ti’n izol li, e i ti en sityasyon ase dramatik. Akoz pou antre kot li ou ti bezwen met tou sa bann PPE. E pourtan, i ti dan, i ti pe partaz en bout en ward surgical.

La en landrwa kot lizyenn, transmisyon maladi eksetera, i en konsern sitan grav. Alors mon’n demande be, me Mental Health Department, zot napa en Acute Ward? Zot napa en landrwa konmsi ki pou zot kapab anmenn zot bann pasyan ki vreman dan bann sityasyon grav?  I paret ki non.  E se la kot mon problenm i vini. E se la kot mon lans en lapel avek Gouvernman.

Byensir   i annan sa problenm labi sibstans, ki pe kre bokou, bokou problenm mantal dan nou pei. Me labi sibstans, i enn, bann koz bann maladi mantal. I en group pasyan ki tonm anba sa servis. E, i pa devret lenvers. I pa devret ki tou bann fasilite i ganny tire avek Mental Health, e i ganny donnen, oubyen i tonm anba responsabilite APDAR, oubyen lezot servis ki okip substance use disorder.

Mwan, mon ti a kontan vwar ki Departman Mental Health, i vreman ansarz, e vreman la pou ofer sa parasol, sa levantay servis ki vin tou kote. Akoz, annou pran, ok mon’n koz en pe lo substance abuse, lo bann minor mental health disorders, en pe depresyon, anxiety, eksetera.  VP, si mwan mon ti soufer avek anxiety, e mon ti bezwen al asiz lo ban oubyen dan en lasal kot en ners pe pran notes lo son zenou, kot napa lalimyer, kot tou dimoun pe panik. Be mon ti pou re sorti pli malad ki plito byen.

So, i annan, nou’n koz lo acute cases, be then there are the minor cases. Bann ka ki nou devret kapab dil avek ase rapidman.  Pou donn zot lasante. E pou ki zot ale zot pa retourn ankor.

Me, eski sa servi i annan sa bann fasilite pou fer sa?  Mon pa krwar, e mon pa anvi ki nou sorti dan sa Lasanble an dizan ki, kot nou anbet nou lekor, nou dir la i al, nou’n fer en zoli Lalwa. Savedir la nou kapab al kot nou, nou kapab al repoze, akoz nou’n fer nou travay. Non.

Lalwa prezan i bezwen translate into action.  E se sa ki mwan mon pe advocate pou nou bann travayer dan sa servis. Ki zot ganny gete avek en pe plis mwayen, avek en pe plis lespas. Apre avek bann lespas en pe apropriye, pou ki zot pa demen ganny bate. Zot pa demen ganny agrese, zot pa, zot bann pasyan ki ou pe sey geri, i vin pli pir. Alors, sa se mon lapriyer, e mon swete ki Gouvernman, Egzekitif i ava ekout sa.

Mon ava zis terminen Mr Speaker, an dizan ki, en lapel i bezwen al osi pou bann fanmir. Akoz nou koman en pep, mon krwar nou ankor annan sa kapasite pou nou ed nou bann ser, nou bann frer, nou bann tonton, nou bann –.

Nou sa kalite dimoun nou, pou nou kapab pran en pe sa tretman, sa latansyon. Pran en pe lo nou, pa met tou lo Dokter. Nou devret kapab pran en pe lo nou. Me selman ler nou viv dan en sityasyon kot Gouvernman i dir avek ou, pa bezwen fatig ou, nou ki pou okip tou sa bann keksoz. Nou ki pou fer sa, ou. Nou kas sa lasenn, nou kas sa kiltir.

E mwan mon anvi relans en lapel,  pou ki sa bon kote lo nou kiltir la, ki si nou annan en dimoun kot nou ki kekfwa, mon servi sa mo – kekfwa i a apropriye, ki en pe bet, bet. Oubyen ki pe sa, be i form parti nou fanmir sa. Nou la, nou pa anvoy li dan en lenstitisyon, omwen ki son sityasyon i grav.  Me omwen ki nou fer en pe nou bout, nou koman bann vre Seselwa.

E osi koman bann dimoun ki annan sa psikolozi, sa bann remed ki mwan mon apel sa en psikolozi, kekfwa en pe Afriken, Kreol. Kot nou geri li avek nou lanmour, nou geri li avek nou latansyon. Nou pa anvoy li geri anba responsabilite en lot dimoun.

So, sa se mon dezyenm lapel. E mon espere ki bann dimoun ki la deor, i santi poudir, i rekonnet poudir zot annan sa responsabilite dan sa sosyete pou zot osi fer zot bout. Alors Mr Speaker, mon ava fer de pti pwen pandan Committee Stage, me sa se en demann ki mon’n fer avek VP spesifikman. Pou li re asir sa Lasanble ki son Gouvernman i committed pou donn bann mwayen pou enplimantasyon sa Lalwa, ki mon santi i en bon Lalwa.  Be mon ava pe siporte.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari. Mon a donn laparol Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Vis Prezidan avek ou lekip.  Mr Speaker, premyerman mon ti a kontan remersi sa 2 Dokter ki lo panel devan, pou zot travay zot pe fer, e zot kontribisyon.  Mon santi poudir i pa en louvraz fasil.  E parfwa letan ou pe vwar bann diferan sityasyon ki devlope lo nivo kominote, ou kapab konpran parfwa, ki degre demann i annan lo bann endividi. Bann profesyonnel, pou zot kapab desarz zot responsabilite.

Mr Speaker, i byen ki sa Lalwa in vin devan nou, en Lalwa ki pli modern.  E, nou pe vwar ki nou pe sey e lev standar. An menm tan lev bann nivo target pou kapab zwenn nivo enternasyonal.  Mr Speaker, me sa dan li menm li, parey in ganny dir.  Annan en nouvo Lalwa, Lasanble i pas li. Lasanble son rol pa fini la, Mr Speaker.

I malere ki parey dan lafason ki nou organiz nou. Nou annan peu resours, nou pa kapab fer sitan, me solman ki fason letan sa Lalwa i pase. Lasanble i asire ki, sa Departman konsernen ki annan pou fer avek lasante mantal, parey i ganny egzize atraver Lalwa. Ki zot ganny bann resours neseser, an menm tan koman en Lasanble, nou annan en vizyon. E, en timeline ki ganny donnen par Egzekitif, lo ki fason zot pou adres bann lakin ki sa Departman pe fer fas avek.

Nou a dir petet wi dan Bidze, me dan Bidze parfwa osi, ou pa vreman vwar sa lavans ouswa sa progre.  Me mon ti ava kontan si Vis Prezidan ti ava re afirm nou, ki avek nouvo devlopman nou’n vwar ki sityasyon o nivo Nasyonal, bann ka pe ogmante. Mr Speaker, e la i pous mwan poudir ki tou sitwayen i at risk lasante mantal.

Isi dan sa Lasanble osi tou Mr Speaker, letan ou pe pous devan ou bann konsern, e demann distrik, baze lo larepons ki en Minis i donn ou.  Parfwa ou sorti la avek bann latet lour. E i bann komansman lasante mantal.

Mr Speaker, dan sosyete osi, bann Polisi, bann stratezi, ouswa bann servis ki sitwayen sipoze rezouir, letan sa bann target, ouswa sa bann servis pa ganny donnen byen. Ouswa, stratezi e plan pa pou marse, pou bann dimoun ki sipoze rezouir sa benefis, i anmenn serten lefe lo son lasante mantal.

Mr Speaker, mon’n pran sa lapant akoz mon santi poudir i annan sa nesesite pou nou pa zis armoniz bann Lalwa. Akoz si ou get sa Departman, e ler ou fer referans avek bann diferan Departman, e Lazans Gouvernman ki sipoze konsolid sa travay o novo lokal dan distrik. Mon santi poudir i annan en lakin, Vis-Prezidan.

E, mwan mon ti a kontan ganny ou komitman, pou zot revwar en pti pe lapros ki zot pe pran o nivo distrik. E la mon pe koz bann Lazans parey lafanmir, sosyal ensidswit. E, pa oubliy bann NGOs, akoz parfwa nou pa tro regard bann NGOs avek en fason pozitiv.  Konmkwa ki petet zot pe mal servi resours ki zot ganny donnen. Me solman mon konnen poudir i annan plizyer bann NGOs ki kapab donn en koudmen lo en baz avan gard. Ki nou lasante mantal i ganny kontrole.

Mr Speaker, si ou get bann challenges par egzanp, resours imen, lespas pou sa bann dimoun travay i limite.  E, prezan si ou regarde i annan en tandans ozordi, bann attempt pou swiside parmi bann zenn i bokou.  Mr Speaker, maladi mantal dan bann zanfan, ek bann adolesan, pe ogmante. E ou annan bann dumping ki ganny fer lo sa Departman, kot ou vwar poudir i annan serten bann fasilite pou kapab ankadre sa bann dimoun i manke.

E bann keksoz ki nou’n kontinyelman koz lo la, me ou santi poudir i napa en timeline. E Lasanble mon krwar nou bezwen os nou travay pou fer sir ki sa oversight role lo Egzekitiv vizavi bann komitman.  E mon kontan ki pli boner Chairman COGA in tous en pe lo la. Me nou santi poudir parfwa bann komitman pa pe ganny onore.

E la i fer ki bann dimoun konsernen i manz anndan.  Be ler ou manz anndan osi, i met serten presyon, ki fer ou komans devlop osi problenm mantal. Akoz si ou pe rezerve, ou pa kapab koze pou ou fer sorti ou demann. I anmenn serten presyon osi lo sa bann zofisye.

Mr Speaker, mon get dan servis piblik. Mr Speaker, ozordi nou bann zenn profesyonnel, en bon pe zot i anba presyon mantal. Vizavi lafason ki bann serten bann Polisi ek stratezi pe ganny met devan. Kot sa eleman konsiltasyon pou vreman analiz keksoz avan desizyon i ganny pran, ki Lasanble in koz bokou lo la.  Lenportans konsiltasyon.

E nou’n vwar dan bann mezir, pou enplimant bann mezir COVID, sa eleman konsiltasyon. Me nou’n vwar ki i anmenn sa presyon mantal lo plizyer dimoun. Mr Speaker, mon pe dir sa, pou mwan montre poudir i annan serten dekoneksyon ant plizyer Lazans, ki mon, mon ti ava swete ki, sa armonizasyon ki nou koz lo la, sa armonizasyon i pa zis dan Lalwa.  Me ki i annan plizyer Lazans, zot pa devret konmsi, zot pti bout ki zot pe fer pa vin zot pti baba. Pou dir be sa pou mwan sa, mon pou gard avek mwan, nou pa oule lezot enterfer ladan.

I annan bokou sa. I annan bokou bann pti rwayonm, kot ozordi ou vwar poudir, menm si nou annan en peu resours imen, si nou ti ouver en pe. Akoz i pou annan overlapping, me ki mon santi poudir, nou ti kapab adres nou menm, akoz nou en pti pei nou.

Me si nou al avek en latitid kot sakenn pou sey, pou tant pou kontrol pou li, me solman i dir ou, a be, mon annan problenm mon bezwen resours imen isi laba. Me mon santi poudir, i annan sa nesesite pou revwar servis, e bann responsabilite, pou fer sir ki dan sa pre gard, avangard, avan ki sa maladi mantal i vreman devlope.  Ki i ganny atake ase byen.

Mr Speaker, lo resours osi tou. Resours, nou koz lo peu resours, me solman nou vwar poudir i annan gaspiyaz.   E, gaspiyaz nou’n fatige koz lo la. Me, mon santi poudir, i annan sa gran nesesite pou egzekitiv regarde ki bor sa priyorite dan sa sekter i ete. Akoz si non, nou pou kontinyelman pe dir ki napa resours, me solman letan nou pti pe resours ki nou annan nou pa pe itiliz li byen.

Mr Speaker, sa nouvo Lalwa la, i annan serten legzizans ki i anmenn avek li. E i ti pou bon konnen, akoz sak fwa nou vot lo Lalwa. Me solman i manke, mon santi i mank serten eleman. Par egzanp pou nou vwar, nou’n pas en Lalwa, en rollout plan parey in ganny dir o paravan. Ki bann depans adisyonnel lo en baz priyorite sa bann Lalwa i anmenn ek li. Pou fer sir, ki Lazans konsernan ki pou al enplimant sa bann nouvote dan sa Lalwa, i ganny sa resours adekwat, me lo en baz priyorite, pou li kapab donn en servis efikas.

Mr Speaker, mon pa pou dir bokou lo la, akoz plizyer keksoz in ganny dir. Me solman, mon zis swete ki sa komitman, sa political will, i ganny mete pou fer sir ki sa Departman i vreman donn sa servis, ki sa bann profesyonnel ti ava swete zot ganny sipor pou zot kapab byen fer zot travay.

Mr Speaker, dernyen pti pwen ki mon ti ava kontan met devan se ki, nou pe pas sa Lalwa. Me domestikasyon Nasyonal, i malere ki ler Lasanble i fini vot lo en Lalwa. Me nou santi poudir medya petet la, ouswa serten sosyete sivil devret pe edik pep lo bann tel Lalwa ki pe sorti. Akoz menm si i annan bann raportaz ki ganny fer par SBC, me i manke sa eleman ledikasyon pou nou bann dimoun vizavi bann Lalwa ki pe pase.

So, avek sa, mon ti ava demande ki Vis-Prezidan i osi regard ladan. Akoz mon krwar poudir i annan en fason ozordi pou nou kapab pli byen enform nou bann dimoun, e edik nou pep.

Mr Speaker, avek sa de pti mo, mon pou raport mon sipor pou sa Bill, akoz mon santi poudir i pe bouz dan en bon direksyon pou lavenir. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab William.  Mon a donn laparol Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon pa pou tro tarde akoz plizyer keksoz bann entervenan avan mwan in fini dir. Me mon pou komans avek en statement ki en Manm avan mon in dir pli boner. Sa statement i ti dir ki, we are all broken. Mon pou al en pti pe pli lwen ki sa pou dir, ki, ‘some are broken because they were broken.’  Enn bann rezon prensipal akoz dimoun i ganny afekte mantalman, i akoz bann sirkonstans ki zot in fer fas avek. I bann sirkonstans ki zot in pas ladan.  Bann sikatris lavi, bann trauma lepase. Parey enn de Manm in koz lo la, bann dimoun ki’n ganny bann labi.  Ki’n ganny abize fizikman.

Annefe, nou fek pas en Lalwa lo vyolans domestik ase resaman, e nou konnen poudir labi fizik i en keksoz ki afekte bokou dimoun mantalman. E ki kapab kre bann sityasyon dan lavi sa bann dimoun. I afekte zot personnalite, e menm kre depresyon, e lezot lefe advers ankor. I annan bann lezot sirkonstans osi ki afekte bann dimoun, e la mon mazin bann zanfan.

Parey bann zanfan ki ganny neglize, bann zanfan ki paran i kit zot kot lakour, zot pa pe ganny sa latansyon zot paran. Ouswa bann zanfan ki ganny abize dan lakour. Sanmenm bann keksoz ki tromatiz bann zanfan, e ki afekte zot, zot devlopman. Pou zot devlop bann konportman ki akseptab par lasosyete olye bann konportman anti sosyal.

I annan plizyer sirkonstans, bann ka, bann labi ki dimoun i pas ladan ki afekte zot moralman, ki afekte zot mantalman, labi seksyel. E en keksoz ki in afekte bokou dimoun mantalman, menm zot lasante mantal, se viktimizasyon.

Mr Speaker, bokou dimoun in ganny viktimize dan sa pei, ou kapab apel sa bullying.  Parey en Manm in servi sa term pli boner. E, nou koman en pti nasyon, nou annan nou 40an listwar viktimizasyon.  Kot ou konnen i annan bokou dimoun dan nou sosyete pou plizyer lannen, in pas dan bokou bann labi fizik. Bann troma psikolozik.

Parey ozordi nou pe ekoute lo Truth and Reconciliation TRNUC, kot in fact yer, mon fek ekoute, kot en madanm i ankor pe ganny tromatize, in afekte li mantalman,  in afekte son lavi. Tou son lavi in ganny afekte ek sa, kot en manm son fanmir in disparet. E bokou dimoun son fanmir in disparet, zot pa konnen kot zot fanmir i ete.  Sa in tromatiz zot en kantite.

E, i annan bokou bann dimoun ziska ozordi, i annan ki ankor pas dan sa bann sityasyon. E dan lepase in montre poudir bann ki’n perdi zot biznes, zot biznes in ganny sezi, zot later ti ganny sezi. E Onorab Pillay boner ti pe koz parey i annan bann dimoun ki’n perdi zot louvraz, e zot in tonm dan alcoholism.

, dan lepase mon’n tann zistwar akonte, dimoun ki mon konnen, bann zanfan ki pe akonte ki zot papa ler ti ganny pouse pou rezon politik dan zot louvraz.  Ouswa zot pa ti kapab ganny louvraz, e nou ti war zot tonm dan alcoholism. Ki’n afekte zot zanfan, ki’n afekte zot lakour, ki’n afekte zot paran. E menm bokou ozordi zot ankor still annan sa sans, zot pa konn zot idantite.

Akoz ti annan en lepok dan nou pei, kot plizyer dimoun ti ganny forse pou al an egzil. E ler zot ti laba, zot ti stateless, zot ti pe zis roam about. Zot psikolozi ti’n ganny afekte, e sa in afekte osi zot zanfan ki osi soufer troma, ki zot fanmir, ki zot paran in pas ladan atraver.

Mr Speaker, dan nou listwar en kantite keksoz in arive ki’n afekte bokou Seselwa mantalman. Sirtou, apre koudeta e dan parti inik, e ziska resaman. E, ozordi nou kapab konpran sa lenpak, sa realite dan parey mon’n dir, dan Truth and Reconciliation ler sa bann dimoun pe eksplik zot troma. Lafason ki zot in ganny afekte.

E i annan en kantite dimoun Mr Speaker ki’n soufer bokou, e ki ozordi zot pa dan en sityasyon normal. E mon mazin zistwar en frer ki ti ganny bate ek Larme Sans Souci, e 2 son dalon ti ganny touye, e zot ti ganny zet dan en ranpar.

I ti rakont nou, sa letan mon ti lo en NGO ki ti apel The Voice. E sa NGO nou ti dil avek bann zafer Drwa Imen. E sa garson, sa msye ozordi ti akont mwan ki mannyer in ganny tromatize par son leksperyans. Ki’n afekte li mantalman.  Ki ziska ozordi i ankor tromatize, i pe viv ek sa sikatris. Sa lafreyer i ankor la, kot toultan i bezwen get deryer son ledo.  E bann depresyon ki in pas ladan, i ankor pe viv avek sa ozordi.

Bokou ki’n sibir, bokou dan nou pei, in sibir plizyer labi. Parey mon’n dir zot, e zot zanfan ki’n witness sa bann keksoz, e viv soufrans zot paran, in ganny osi afekte psikolozikman. Ki annan en lenpak lo nou pei ozordi.  Alors Mr Speaker, nou listwar in zwe en gran rol lo bann problenm mantal ki nou annan dan nou pei ozordi. E malerezman nou bezwen dir, sa Gouvernman SPUP ozordi US, in kontribye en bon pe, pou afekte lasante mantal nou pep.

Mr Speaker, tan ki nou bann frer ek ser pa’n ganny sa closure, i pou difisil pou zot kapab move on dan zot lavi. E, gran mersi atraver sa Lasanble Nasyonal, ozordi TRNUC sa Komite pou Laverite, Rekonsilyasyon Nasyonal, pe ed zot, pou zot unburden zot lekor.  Pou geri sa bann boubou, e donn zot en soulazman. E sa en keksoz ki bokou dimoun i bezwen, sa soutyen, sa lankourazman. Sa sans pou zot unburden zot leker, ganny sipor tou dimoun.

M Speaker, mon dezyenm pwen osi ki nou bezwen pran kont. Nou bezwen pran kont ki ozordi, enn bann rezondet akoz nou annan bokou maladi mantal, e sa enn de Manm in tous en pti pe lo la. Se ki akoz nou annan nou en gro problenm drog. I en problenm alarman, e ozordi nou annan bokou bann heroin babies ki pe ne. Bann zanfan, bann manman ki’n addict lo eroin.

E sa bann zanfan zot a risk ganny bann problenm mantal parey ADHD, e ODDS. Nou bezwen anmenn en lager pli for pou elimin drog dan nou pei. Akoz, i pou kree plis maladi mantal dan nou lavenir, dan fitir nou pei, parmi bann zanfan ki pe ne avek sa bann adiksyon.

So alors Mr Speaker, e zisteman sa osi i fer mwan anmenn lo en lenformasyon ki mon fek gannyen resaman. Nou pe koz lo reabilitasyon bann zenn, bann pasyan ki lo drog, sirtou bann drog for, parey heroin.  Be mon sagren pou mon aprann ozordi ki Dove Centre Praslin pe al fermen, i pe al ganny transfer anba Minister Lafanmir. I en sant ki ti pe fer en louvraz pou ede rehabilitate bann zenn, kot ti pe ganny serten servis enportan, psikolozik tousala. E la mon sagren pou mwan aprann ki sa sant pe fermen.

E alors Mr Speaker mon bezwen dir, poudir Lalwa i en keksoz ki enportan li. Me, aksyon osi i enportan. Nou bezwen la, vi ki nou pe diskit lo sa Lalwa, once sa Lalwa i pase nou bezwen fer sir ki nou pe enplimant sa bann keksoz ki nou met dan Lalwa.  Avek sa de mo Mr Speaker, mon pou esper lo Staz Komite bann deba, bann propozisyon. Mwan osi mon annan enn ou de, avan ki mon pran en desizyon lo sa Bill. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Woodcock. Mon a donn laparol dernyen entervenan Onorab Wavel Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  E mon a dir bonn apre midi ou menm ou Mr Speaker, e tou koleg Onorab. E Vis-Prezidan avek son delegasyon. Mr Speaker, premye kestyon ki pou mwan, mon ti a kontan poze. E, ki petet atraver sa i permet mwan pou fer en refleksyon lo sa ki nou pe diskit lo la, e pou nou regarde son vre lenportans ki i annan dan nou, dan plan Gouvernman pou nou pei. Se letan mon pran konsiderasyon ki sa Bill ti ganny gazete le 8 Avril 2019. E sa i fer ki i annan plis ki 1an pase depi ki sa Bill ti down pou First Reading.

E depi Avril 2019, la ozordi, ofet ozordi si mon pa tronpe i le 1 Zilyet.  Avril, Me, Zen, Zilyet, ki vedir 15 mwan pli tar, nou pe regard son Dezyenm Reading. Sa dan li menm pou mwan, i montre en mank serye.  Konpran mwan byen. Si nou ti pe vreman, koman en pei met lenportans lo lasante mantal. Avan lannen pase, nou ti’n devret fini avek sa Bill.

Nou ti’n devret regard tou son bann keksoz ki ladan, ensidswit. Pou nou kapab donn li son lenportans. E, petet sa eleman kot 15 mwan pli tar ki nou pe regard sa Bill, pou mwan letan mon met sa an relasyon avek sa ki pe vreman arive lo teren. Ki plizyer Manm in eksprimen. E la spesyalman sa ki Onorab Esparon in eksprimen.  I fer mwan poz kestyon, ki plan vreman pou lasante mantal?

E malerezman pou mwan personnelman, ou pa war en plan. Parski i annan tro bokou konfli, tro bokou pa konnen ki pou fer. Tro bokou pa konnen ki mannyer nou pou bouz devan.

E mwan, mon rapel byen letan Wellness Centre ti pe ganny konstri, ti en kado sa, ti en kado. E son plan sete mental health, e i ti pou vin en sant ki ti pou vreman, en o nivo. E Sesel nou kontan koz lo sa direksyon nou.  O nivo, pou Sant par Ekselans dan Losean Endyen. Absoliman parey letan nou koz lo bann lezot keksoz. Ozordi pa konnen, APDAR ki ansarz?  Ki mannyer i partaze tou sa bann zafer?

E menm sa zafer lasante mantal, bann dimoun in bouz North East Point, ti sipoze lo en baz tanporer, pandan ki sant ti a pe ganny kree. E tanporer, parey bokou keksoz i vin permanan. E alors ozordi i annan en sityasyon kot malerezman pa tou dimoun ki konnen. E dan milye sa sityasyon, i resanble ki nou bann profesyonnel pa tro asire ki zot rol.

Mr Speaker, i annan en konfli kler, ant APDAR avek sa seksyon dan lopital ki ansarz mental health. E mon kapab met li dan en lot fason, i resanble ki i annan en konfli ant Dr Herminie avek Dr Malulu.  Si nou anvi personnaliz li. Parski sakenn pe fer sa ki pou li.

E, letan enn ki en eksper, i sey dir keksoz, lot fou kalot ladan!  Nou pa kapab kontinyen koumsa. E, sa mon anvi met li klerman devan Vis-Prezidan.  In ler pou sa sityasyon ganny rezourd, enn fwa pour tou. Eski nou anvi vreman pran zwen avek lasante mantal nou pep? Spesyalman pou nou regard bann dimoun ki’n ganny afekte direkteman. Be, annou regarde ki rol sa Wellness Centre, e si fodre nou build en lot centre pou ki lot keksoz i ganny fer. Annou fer li, me annou arete avek sa konfli.

Mr Speaker, letan mon kontinyen regard sa eleman mental health.  E Onorab Pillay in mansyonn bann diferan kondisyon, in osi mansyonn Alzheimer, par egzanp. Koman enn bann kondisyon ki trakasan. Nou tou nou konnen ki poudir tou le zour nou pe perdi, se pa konbyen milyon cells dan nou latet, dan nou brain. E, ki sooner or later nou komans bliy keksoz, prezan nou dir lavyeyes, isi laba.

E nou tou nou pe, Dementia. Dementia toulezour nou pe al ver li, letan nou bliy non en dimoun, Dementia menm ki pe rantre dousman, dousman. Selman nou rod tou kalite rezon. Be mwan, mon anvi servi sa ki Onorab Pillay in mansyonnen in relasyon ek Alzheimer.

Nou pe koz nou anvi donn swen, nou anvi isi, nou anvi laba. Me, mwan selman letan mon regard sa travay ki Mrs Church avek Ms Lionnet, zot pe sey fer pou zot ganny en sant.  Zot ganny promet en zour, lannmen ki kase, lot, lot, lot. North East Point. Zot fer tou bann demars pou zot ganny bann eksper sorti Lanmerik pou vini, lot, lot, lot. Me apre sa, zot zis kontinyen vir an ron.

E pourtan sa se sekter prive, se bann dimoun ki anvi donn zot lanmour, donn zot devosyon. Be by now nou ti ava’n war ki pou dir, i annan en keksoz konkret ki pe ganny fer.

E la mon anvi dir avek Vis-Prezidan atraver ou Mr Speaker, zot in ganny dir i annan en bout laba North East Point, ki kapab ganny servi. Apre sa, non, ou pa pou kapab servi. Be si vreman nou enterese avek mental health of nou bann dimoun. Parski la, mon krwar i annan en lot eleman, e mon pe refer to sa ki Onorab Pillay in dir, mon krwar i annan en lot eleman.

Se pa zis bann dimoun ki ankor for ki petet lespri in ganny afekte. Me osi, bann ki vye. Ou a krwar i annan en eleman kot sa ki vye, nou dir sa i vye sa, son latet in ganase, i isi, i laba. San ki nou vreman pran letan pou nou realize, ki poudir nou kapab ed sa bann dimoun. Nou kapab ed zot pou zot konnen ki poudir i annan dimoun ki pran swen avek zot. I annan dimoun ki kontan zot.

E apre sa zot kapab zot osi tou, pa pou retourn 100 poursan parey nou ti ava espekte zot. Me selman atraver swen, zot kapab bouze. Alors, mon trouv bann sityasyon kot sa eleman mental health i en boulko. Nou bouz li isi, letan nou anvi tap li en kou North East Point, nou anvoy li North East Point.  Letan nou anvi anvoy li Lazil ankor Les Cannelles, nou anvoy en bout laba. Nou anvoy en lot bout tou landrwa. Pa kapab, nou bezwen deside once and for all ki nou pou fer.

E la, nou demande, what about mental health nou bann dimoun lo sa 2 zil?  Nou 2 lezot zil, Praslin ek la Digue? Ki zot fer zot? Eski zis zot ganny en vizit?  What about a centre pou zot osi tou? Parski, nou konnen ki pou dir, tretman pou bann dimoun ki malerezman in ganny en problenm mantal, i pa neseserman dan lakour.

Akoz, dan lakour tou dimoun i annan lezot keksoz ki zot pe fer. E ofet, letan mon ti pe regard sa Lalwa, letan pe pas lo bann lofans ensidswit. Be, i vre ki parfwa i pou annan neglect. Akoz sa bann dimoun parfwa zot demann latansyon 24 lo 24. Parski ou pa konnen keler zot sote. E menm dan nou langaz kreol, dan nou langaz kreol pa nou annan sa lekspresyon poudir, ozordi son lalin pa bon.

Be sa dimoun li parfwa i annan zour ki son lalin i bon. Be, ou pa konnen ki zour son lalin pa pou bon. E se pou sa rezon ki i demann sa swen en pe plis.  E parfwa nou tant pou dispit avek bann dimoun parey, kan ofet, se pa dispit ki zot bezwen.  Kekfwa zot bezwen zis ou asiz o bor zot, kares zot en pti git, dir zot enn de pti parol. Rakont zot enn, de zistwar, fer zot reviv zot letan, zot zenn tan. E tousala i ed zot pou zot re tune zot lespri, e alors vot vin calm.

Mr Speaker, tousala i montre nou ki mannyer sa bann keksoz nou bezwen pran li serye. E mon kontan ki mannyer Onorab Woodcock in ede pou met keksoz an konteks. E nou kapab koz zis zoli parol ozordi, me selman mwan mon senserman krwar ki poudir, kot i konsern lasante mantal sa pep. Sa pep i bezwen pas atraver en prosesis gerizon.

Sa pep i bezwen gerizon. Parski ozordi nou pep, i en pep fer lapenn. E mon ti pe regard lo Happiness Index, se happiness ki annan en gran rol pou zwe avek nou kondisyon mantal. E Sesel dan sa 156 pei, i pa ni feature. Mon ti ava kontan ki Sesel ti ava partisip ladan pou nou regarde lo Happiness Index.

E nou bezwen zis, nou tou ki la nou politisyen, nou zwenn dimoun.  Letan nou zwenn dimoun, konbyen zot ki dir avek nou zot vreman happy.  Oubyen, eski si nou onnet avek nou lekor, eski nou pa plito zwenn dimoun ki ape struggle dan lavi? Fristre, in al kot en biro pou kot i ti espekte ganny en lasistans, oubyen ganny en larepons i pa’n gannyen.  Anvoy li kot ‘a’, ‘a’ in dir ek li al kot ‘b’, ‘b’ in dir avek li al kot ‘c’, ‘c’ in dir avek li retourn kot ‘a’. Eski nou pa, eski la realite se ki ozordi nou annan nou en pep ki fristre. E se ki pou sa rezon ki swisid, swisid in vin en vre fleo.  Swisid i en vre sityasyon ki regard nou dan nou lizye.

Onorab Lemiel in donn plizyer statistik bomaten. E tou sa bann statistik i devret fer nou koman en pep reveye. Letan mon’n demann kestyon, mon’n aprann ki an term swisid, pou diferan rezon. Swa bann relasyon ki kase, swa fristrasyon dan travay, swa espektasyon, tou sa bann keksoz.  On average, toulezour, toulezour dan nou pei Sesel, i annan en attempted suicide. Dimoun ki’n bwar bleach, dimoun ki’n sey bwar 15 pilil, dimoun ki sey bwar en lot keksoz. Toulezour, Sesel i annan omwen en dimoun ki sey pran son lavi.

Eski, sa pa devret fer nou reflesir seryezman? Eski sa pa devret fatig nou? Eski sa pa devret fer nou dir, be i annan keksoz ki bokou pli profon?  E Mr Speaker, letan Onorab Woodcock in koz lo Truth Commission, nou tou nou ti lo Komite pou Lasanble letan nou ti pe regarde pou nou set up sa.  Onorab De Commarmond ti Vis-Chairperson. Letan nou ti pe regard sa bann ka. Definitivman nou ti war ki poudir i annan gro problenm.  E ozordi letan nou antann bann dimoun pe koze. Bann dimoun ki finalman in ganny sa platform pou li kapab koup sa labse.

Parske sa i parey en lapse ki’n mir sa. And this is all part of the healing process. Regard bann keksoz ki nou tande, e Onorab Woodcock in koz lo ki mannyer nou pep, in en pep ki’n ganny kase, dan tou direksyon. Wi, letan bann dimoun ti ganny detenir ilegalman, sete pou kas zot. Letan Mr Philippe Boule, ti ganny mete dan en pti kaso Kordgard Santral, sete pou kas li. Letan plis ki 75 dimoun ti ganny mete dan prizon Union Vale, sete pou kas zot. Letan bann paran, ti remarke poudir zot paran in disparet.

Eski nou realize ki’n pase dan sa bann paran? Ou garson ki ou’n nouri li, ki ou’n donn li tete, ki ou’n fer li debout koman en zonm. En zour i sorti kot ou, e i pa zanmen retourn kot ou? Ou pa war li ditou. Oubyen dan bann sityasyon kot, ou garson, parey Simon Desnousse. Ou garson in ouver en sopin labyer i pe asize, i dir i ganny en phone call, i dir i pe al en pti kou i pe retournen, e apre ou tande ki poudir son lekor in eksploze, i par bout Anse Forbans, Marie Louise?

Eski nou konnen ki i pase dan en dimoun? Mazin nou la, letan nou antann ki poudir en zenn dimoun in mor dan en aksidan. E si nou annan en zanfan ki anviron sa laz, letan nou senpatiz avek sa fanmir, nou dir mon frer oubyen mon ser, mon pa konnen ki mwan mon ti pou fer, si ti mon zanfan.  Mon garson i menm laz avek pou ou. Me mon admir ou kouraz. Wi nou regarde, nou pe admir sa kouraz, me eski nou konnen ki mannyer anndan in asasin, asasinen? E alors, mazin tou sa bann dimoun ki zot zanfan in ganny touye.

Yer nou’n tann nou ser Livette Hermitte pe rakonte, ki mannyer son garson Ricky, ler i ti ganny enformen ki son garson ti’n ganny pike. Eski nou mazinen ki mannyer son leta mantal i ete?  E i vre nou pe sey fer en keksoz dan nou pei pou nou anmenn linite, pou nou anmenn rekonsilyasyon e tou, pe  sey anmenn dimoun  pou dimoun demann pardon. Me selman tousala i reflekte dan leta mantal bann dimoun. Letan en dimoun i dir, mon pa kapab pardonnen, i reflekte en leta mantal sa. Letan nou koz ek manman Damendra, tou sa bann keksoz.

Frer ek ser, Mr Speaker, koleg Onorab, mon pe sey dir, nou pei i annan en long distans pou li pase. E nou pou bezwen dousman, dousman anmas sa bann pti bout. Letan Brian Victor i donn son temwannyaz. E bokou nou, nou’n plere, letan nou’n antann en zonm ki ti’n, mwan mon apel li en zonm ki’n, somebody who’s come back from the dead.   Ou apel li, ou en zonm mor, me selman ou vivan.

Tousala, se bann keksoz ki nou bezwen fer fas avek. E letan nou pe pas sa morso Lalwa, annou pa krwar ki poudir sa morso Lalwa pou rezourd tou nou problenm.  Annou mazinen ki poudir nou pou bezwen desann dan leker nou pep, nou pou bezwen desann dan pli profon nou pep, pou nou kapab lev li.

Get yer Mr Speaker. Yer nou’n bezwen fer en pledwari, e Onorab Gill li osi tou in ede pou fer en pledwari, pou ed serten dimoun, pou zot nobou ganny en bout later.  Be, sa nou krwar ki poudir i pas a la lezer parey nou dir.  Me sa se bann keksoz serye, bann keksoz profon sa. Bann viktimizasyon, bann dimoun ki’n kalifye.  E nou annan bann zenn, nou annan ban zenn ki’n perdi zot lespri akoz zot in al etidye, parey nou kontan dir, zot in burn the midnight oil. E apre sa, zot pa’n ariv lwen.

Tousala i annan bann lenpak kot apre zot tonm dan lalkol. I komans avek 2 boutey, i al lo 3 boutey, i ale, i ale, i ale. Apre sa en zanmi i dir avek ou, be fim sa i ava ed ou pou ou dormi byen aswar. Ou fimen apre ou trouv ou pe rann lapel, ou ape kick. E apre ou lavenir i fini. Alors Mr Speaker tousala.

Security clearance, eski nou asize pou nou analize, kwa ki Security clearance in fer pou sa pep. An relasyon avek son letan mantal.  Son lasante mantal. Alors, letan nou pe regard tousala, e petet Vis- Prezidan pli vye parmi nou la ki’n dan Gouvernman. Petet ou, ou konn plis ki nou, ou a kapab ed nou dan ou larepons.

E, petet, sa i en bon lokazyon, lefe ki nou dan bann mood rekonsilyasyon, linite, demann pardon. Petet Vis- Prezidan li osi Mr Speaker, pou serten keksoz ki in kapab fer dan Gouvernman, kot in ser serten dimoun, i ava en lokazyon pou ou demann sa pep pardon.

 

MR SPEAKER

Onorab. Onorab mon krwar … imputing.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Ok mon ava … imputing, Ok.  Me selman Vis-Prezidan i konpran egzakteman ki mon pe dir. Mr Speaker, letan nou Lafors Militer, letan Mr Roseline i vini e i dir ki SPDF in sanze. Kontan, me selman apre letan zofisye, bann Mazor i dir,  ki mannyer zot ti annan lentansyon fer Koudeta si zot ti perdi eleksyon. Tousala ankor enn fwa i montre nou, Mr Speaker sa i piblik.  Piblik, demann Mazor Anacoura? Mazor Anacoura in vini in dir piblikman.  Ki mannyer Solda ti ganny bouze, pou ki si zot perdi eleksyon zot pou fer Koudeta.

Koudeta i vedir ankor enn fwa, disan ki ganny verse.  E parey Bishop French in deza dir, Bishop French in deza dir, tro bokou disan in ganny verse dan later Seselwa. Dan sa later ki nou apel nou pei, ki nou apel li paradi, i annan tro bokou disan, pep Seselwa.  E si mon pe dir tousala se mon e dir, nou pou bezwen annan en gran travay.

Letan nou pas sa Lalwa, apre sa, pep Seselwa li menm li. Tou bann dirizan pou bezwen fer sa travay, pou nou regard leta mantal nou pep. Ki mannyer nou pou kapab sorti dan sa bann sityasyon, e anmenn happiness.

Parey mon zanmi i dir ek mwan, li i ti ava kontan ki Seselwa i vin en happy people. Wi, mwan mon ti a kontan ki Seselwa i vin en happy people. E se sa ki nou pou bezwen travay, pou li vini. E sa ki nou pe fer la, annou pa oubliye. E mon kontan letan Onorab, i annan en Onorab. Mon krwar Onorab Saunders, in koz lo bullying.

Wi, bullying i annan en gran rol, e nou konnen ki poudir bullying i fer zanfan spesyalman pran zot lavi.  Be eski nou, eski pa nou tou nou konnen lekel pli gran bully ki’n annan dan sa pei Sesel?  Wi, Vis-Prezidan, mon war ou pe regard mwan konmsi ou pa konnen.  Wi pli gran bully ki’n egziste dan sa pei. Mon pou dir fran, se pa lot ki Mr Rene!

Yes, se li pli gran bully. Parske se li ki ti siny tou sa bann lord pou detenir nou bann frer ek ser! Se li ki ti donn lord pou fer tou, tou nou bann zenn Seselwa. Bann ki’n disparet, bann ki’n al an egzil, tousala. E alors, nou pep in ganny bullied.

E mwan letan mon’n ekoute, letan Brigitte Payet, koman en fiy, mon konnen ki poudir Onorab Pillay pa konfortab. Yes.

 

MR SPEAKER

En moman Onorab Ramkalawan.  Yes, Onorab Sebastien Pillay?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker. Mon le seek ou gidans. Ler nou ti nonm involvement Onorab Ferrari avek Koudeta, lo sa size ler TRNUC ti komanse, Lopozisyon ti fer en ta tapaz, e en ruling ti ganny donnen ki dezormen dan Lasanble nou pa vin servi bann keksoz ki pase dan TRNUC, akoz sa Komisyon i annan en manda pou li fer son travay. E, nou Lasanble nou annan en manda pou nou fer nou travay.  E nou pa oule ki sa ki nou, nou pe fer ouswa sa ki nou dir, i enfliyans ouswa afekte travay sa Komisyon. Sa ki ti ganny dir dan Lasanble.

Depi ler mon pe ekout sa lentervansyon ki’n pase la, nou pe ganny zis referans sa ki’n ganny fer ek bann case TRNUC. Mon napa problenm ek sa mon, if that, si nou ganny drwa fer li.  Nou tou, nou a fer li. Sa ki nou ti a kontan ganny gidans, lo kote nou pou ale?

Akoz ler nou ti fer li, nou ti nonm Onorab Ferrari konsernan bann Land Rover ki i ti ladan, eksetera. Nou ti ganny problenm.  Nou ti ganny dir retract, e apologies. E nou ti fer. So, zis fer li, zis pou mwan konpran kot nou, ki laliny nou kapab tire konmsi?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay. Bon Onorab Ramkalawan nou bouze, e nou.  Wi, mon konnen nou tante pou nou fer referans avek ban travay TRNUC. Me annou sey konsantre lo travay ki devan nou.  Kontinyen Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, sa ki Onorab Pillay pa konnen, se ki mwan mon pa pe fer referans avek travay Truth and National TRNUC, letan mon mansyonn sa bann dimoun.  Mr Speaker, tou sa bann dimoun ki mon’n nonmen. Damendra, se pa TRNUC ki’n nonm Damendra. Maryse Eulentin son manman, i mon zanmi personnel. Avan TRNUC in koz ek mwan. Livette Hermitte, manman Ricky Hermitte. Mon pa’n tann li yer mwan, mon pa’n konn Livette yer mwan. Nou ti gard ansanm. E apre sa, in toultan mon zanmi.

Si mon nonm Alton Ah-time, se parski son manman ti vin vwar mwan, avan menm. Son manman in mor avan i annan TRNUC. Son ser Georgette i mon zanmi personnel. Parey zanmi Onorab Prea tou. Si mon nonm Brian Victor, se pa TRNUC ki’n fer mwan konn son zistwar. Se Brian victor in koz ek mwan personnelman.  In fact mon kapab menm dir Mr Speaker. Mwan, mon parmi sel dimoun ki’n met lanmen lo latet Mr Brian Victor pou mwan war tou sa bann blesir ki i annan!

I pa le les personn ankor.  Zis pou montre ou sa lyen ki mon annan. Alors mon pa pe fer referans avek travay TRNUC mwan.  Mwan, mon ape koz avek ou, first-hand experience. Alors, mon espere ki ou pa’n melanz keksoz.

Alors, e tou sa bann case viktimizasyon, labi, ensidswit. Se bann dimoun ki’n vin vwar mwan personnelman.  Mwan mon pa bezwen TRNUC pou dir mwan, in fact i annan en kantite bann keksoz petet mon a zis anpasan Mr Speaker.  Ki pe pase devan TRNUC, mon konn bokou plis ki sa bann dimoun ki pe vin donn zot temwannyaz.  Petet en zour mon ava ganny sans, mon ava al laba mon osi, mon ava rakont sa ki mon konnen.

Alors Mr Speaker, wi, letan Ms Payet i koze, e i dir son papa ti en lesklav.  Se sa. E leta mantal, i annan osi pou fer avek lesklavaz. E Onorab Gill, I’m sure si i ti koze, i pou osi koz lo lesklavaz. Ki mannyer in afekte nou popilasyon.  Black lives matter.

I annan en link avek lesklavaz tousala. Alors Mr Speaker, mwan, mon anvi senpleman dir, wi nou pei nou pep i viv anba tro bokou stress, tro bokou presyon, tro bokou divizyon. E ozordi, nou tou nou realize ki poudir, si nou pa ti for, nou ti pou fou dan sa pei.

 

(APPLAUSE)

 

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Si nou pa ti debout for, nou ti pou fou dan sa pei. E annou pa per pou servi sa mo fou.  Parski i dan nou vokabiler, annou pa sey pas bokou lakrenm lo la. Parski i dan nou vokabiler. Nou koz lo la, e nou, nou anvi war ki poudir keksoz i sanze. E mon a terminen an dizan ki mon kontan letan Onorab Adelaide i nonmen ki poudir apre ki i ti’n train, i ti travay Les Canelles Mental Hospital, i ti fer bann dimoun priye.

Mr Speaker, mwan koman en Pret mon ti ansarz parwas Anse Royale. E enn mon responsabilite sete Lopital Mantal, e wi mon mazin bann Claribel, Clara, ensidswit. Letan nou ti pe sante, mon ti priye avek zot. E letan zot ti rasanble, zot ti donn en serten trankilite d’esprit, parski pou mwan sete linosans ki mon ti eksperyanse.

Alors, mon anvi terminen an dizan avek Dr Malulu, nou konnen poudir ou latas i difisil. E ki sa Lalwa i pou, nou espere ki ou ava ganny sa bagaz, sa sipor ki neseser pou kapab fer en bon travay. E, mon konnen ki Dr Fock-Tave in ede li osi tou pou dan travay ladan. I pa en Psikyat oubyen en Psikolog, li plito en ENT. Me mon swet zot kouraz, tou bann dimoun ki travay laba.

E la mon mazin tou bann zanmi. Mon mazin sa 2 Doris, bann lezot ki’n vreman devoue. E nou dir zot kouraz, e nou, nou ava donn zot tou sipor neseser.  Me, selman dan leker se sa sosyete ki nou pe viv ladan. Mersi bokou Mr Speaker.

 

 

(APPLAUSE)

 

 

MR SPEAKER

Mesi Onorab Ramkalawan. Mon ava donn laparol. Mon war Onorab Audrey Vidot in lev lanmen. Onorab Vidot.

 

HON AUDREY VIDOT

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker, anba Order 56 (1), mon ti le dir ou atraver, Onorab Ramkalawan atraver ou, si i ti kapab letan i fer referans lo mwan, i servi mon non, mon sinyatir, Audrey Vidot. Saunders wi mon sinyatir fiy, akoz a plizyer repriz mon’n war li koriz Onorab Charles De Commarmond, letan i nons Onorab Flory Larue. Alors, mon ti ava swete i practice what he preach. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Vidot.  Yes, Onorab Ramkalawan?

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, i vre toultan mon melanz Vidot avek Saunders. Me petet, non, mon pa fer li ekspre. Mon melanz sa, e sa petet se parski mon’n konn li koman. So, mon’n konn li son sinyatir Saunders, e mon’n osi konn li koman Vidot. Me, selman li menm li in deza dir dan Lasanble ki poudir, tou lede i pou li! Alors petet mon ava dir avek li, i annan enn ki ou’n -.  Non, mon pa ava dir. Mersi bokou Mr Speaker. Selman i annan enn ki pou reste pou reste pou ou toultan. E sa se, ok.  Mersi bokou. Sorry Onorab.

 

MR SPEAKER

Bon mon pozisyon i kler. Se ki tou Manm ki isi dan sa sizyenm Lasanble, in sermante lo en non. E, se sa non ki nou devret pe servi isi dan sa Lasanble.  Ok? Ler nou sermante nou dir lekel nou, wi, me, son non ofisyel. Mon pa anvi fer referans avek plizyer Manm ki’n sanz non dan sa Lasanble.  Me, nou konnen ki i annan plizyer Manm ki’n sanz non dan sa Lasanble. E nou adres li par son non ofisyel. Bon, aprezan mon ava donn laparol Vis-Prezidan, pou li fer son repons. E, pou li osi abord okenn klarifikasyon ki neseser. Vis-Prezidan laparol i pou ou.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker, Mr Speaker mon a donn detrwa pti klarifikasyon. Premyerman, mon krwar in ganny dir depi bomaten ki lasante mantal i enkli nou leta emosyonnel, sosyal, psikolozik.  I afekte mannyer nou reflesir, mannyer nou, e prouv bann santiman dan diferan staz nou lavi. E mannyer nou reazir.

Mr Speaker, i osi determin lafason ki nou mannye bann diferan stress dan lavi. I fason osi ki mannyer nou adres bann defi dan relasyon personnel dan travay. Lafason ki nou pran desizyon, realiz nou abilite pou vin pli prodiktiv dan lasosyete.

Mr Speaker, lasante mantal i enportan dan staz nou lavi, depi lanfans, adolesan ziska adilt.  Me dan tousala Mr Speaker, i annan kapasite pou nou apresye sa ki byen otour nou.  E par ler i annan nou ki deside zwe aveg, be selman, annou apresye sa ki byen otour nou. Dan nou fanmir, dan nou kominote, dan nou pei. Annou get bann keksoz ki anmenn nou boner, ki anmenn nou rekonfor, ki anmenn nou zwa de viv.  Nou viv sa nou. Si pa pou byen pou nou ganny lenpresyon ki Sesel i sa dernyen trou, kot i annan zis fernwar.

I en pei ki, lo diferan, lo nenport sityasyon ki ganny rank lo nivo enternasyonal, Sesel i fer byen. E ler bann dimoun deor i dir ou sa, savedir i annan keksoz ki nou pe fer ki byen. Pa zis i annan keksoz, i annan en kantite keksoz ki nou pe fer i byen.  E Lasanble i form parti sa, akoz se ler bann Manm Lasanble i mont lo podium lo nivo enternasyonal.  Zot eksprim sa lazwa e lafyerte pou et Seselwa, en sitwayen Seselwa.

Nou bezwen osi Mr Speaker, apresye bann keksoz ki zoli. En zarden fler, en bouke fler, lapli ki pe tonbe apre ki en lazournen tre ansoleye.  Bann verdir, nou verdir dan tou son diversite.  E bann keksoz ki fer en diferans dan ou leta emosyonnel e mantal. En soley le ve, en soley kouse Mr Speaker. E bann keksoz ki nou pran li koman en fet akonpli, bann keksoz ki enportan pou nou lasante mantal.  Nou happiness.

E krwar mwan ler sesel i vini donn tou son bann donner lo nivo happiness, nou pou ganny grade koman enn bann pei ki pe fer pli byen. Mr Speaker, mon napa okenn dout lo la. E, nou osi dan Lasanble, ensi tou bann ki pe ekoute, nou napa dout lo la. Me selman byensir, ou bezwen kapab met ou pwen devan. E mwan, mon pe dir, en keksoz ki reflekte en realite. Mr Speaker mon ti a kontan remersye bann Onorab ki’n fer en kontribisyon valab dan sa travay ki nou pe fer.

En Manm Onorab in koz lo bann dimoun ki pa’n ganny dyagnoz, ki pa ganny trete.  E, in fer sorti ki sak fanmir i annan son bann defi. In koz lo depandans, in koz lo alisinasyon, in koz lo bann dimoun ki kapab ganny posede. Me nou realize ki tousala i osi vir otour ki mannyer nou ganny elve dan lafanmir.  En Onorab in koz lo la taler, ki Gouvernman i dir pa trakase, nou pe rezourd tou problenm.

Non lasante enkli nou lasante mantal, i nou responsabilite.  Gouvernman i annan son bout, me pli gran parti i zwe par nou. So, ki mannyer nou e lev zanfan kot lakour i enportan.  I annan en kantite deba ki’n pase isi dan sa Lasanble, nou’n koz lo ki mannyer nou elve zanfan.  Ki mannyer nou donn marmay bann talan pou kapab fer fas ek diferan sityasyon dan lavi. Enkli, bullying ki nou’n dir, e fer sa ki byen, dir sa ki byen. Malgre par ler ou ganny gete koman the odd men out.

So, ou pe koz bann coping skills, bann social skills ki ou aprann dan lafanmir, dan kominote, dan bann peer groups ki ed ou apre dan lavi trouv ou sanite. Trouv keksoz ki zis. E pa perdi dan bann tandans ki par ler i anmenn ou dan en tandans ki, ou kapab fer ditor ou prop lekor. So, zisteman nou pe diskit sa ozordi.

E, ki mannyer ou pratik ou lafwa. Detrwa Onorab in fer referans ek sa. Li osi i enportan. Ki mannyer ou kapab antre dan ou prop lekor, meditate, priye, e resarz ou batri pou ou kapab vin devan. E wi lapriyer, bann kantik, i en keksoz ki form parti nou lavi toulezour.  Pa zis manze, zonm pa viv zis lo dipen tousel, in ganny dir dan Lekritir.

So, tou sa bann lezot keksoz i enportan pou fer nou imen, e fer nou apresye kanmarad, e viv pou kanmarad. So, i en keksoz ki ozordi nou pe demande ki tou Seselwa i viv li onnetman, avek tou senserite. Akoz, nou bezwen sa si nou le bouz devan.

E sa Lalwa, sa Prozedlwa i donn nou sa loportinite pou nou kapab diskit en pe lo sa bann size, akoz i en keksoz ki reel. Napa en pilil ki vann farmasi ki pou rann nou, nou lasante mantal. Se nou, nou menm an parti ki kre li, se kominote, se lafanmir ki kree li. E se pou sa rezon ki nou’n dir nou le met lanfaz lo swen   i ganny donnen pli pre ek lakour. Les li ganny reabilite, les li ganny entegre dan kominote. Akoz, son plas i dan kominote.

Si en keksoz mon’n aprann ek sa bann Dokter, ti annan bokou plis ki zot, zis sa ki la.  Ti annan en gran group mon’n zwenn. Zot pe fer mwan konpran ki solisyon se pa dan sa bann fasilite, malgre nou bezwen bann fasilite. Se dan lakour, dan lafanmir, kot sak dimoun i ganny valorize.

Blood is thicker than water, Angle i dir. So, malgre en dimoun in fer en fot, se dan lafanmir ki i ganny pardonnen, e i ganny met devan pou nou kapab bouz devan. Mr Speaker, en Onorab in demande, ki mannyer nou asire ki sa plan, ki sa Lalwa ler i pase, i vin en keksoz ki pou vivan? Byensir, Mr Speaker, nou bezwen annan plan. Nou bezwen annan progranm, nou bezwen annan Bidze pou fer sir ki sa Lalwa i war lalimyer lazournen, war lalimyer di zour. So, i annan en kantite keksoz ki bezwen ganny fer par Gouvernman, atraver tou son bann Lazans. E mon dakor avek tou bann entervenan ki’n koz lo nesesite, ki nou armoniz nou bann servis, pou benefis bann kliyan ki nou deservi. E, nou devret plis ki zanmen, aret fer dimoun boulko. I annan dimoun in koz lo la.

Nou devret focus, e gard sa bann dimoun o sant nou latansyon. Tret sa bann dimoun koman bann Lerwa ek bann Larenn, bann Prens ek bann Prenses.  Akoz se zot ki donn validite nou legzistans dan Gouvernman pou donn sa servis ki nou donnen. E sirtou dan lasante kot nou, ki en pledwari ki nou ti fer.  En serman ki nou ti fer dan en fason solannel, pou nou servi dimoun, donn zot lasante, e sov lavi

Mr Speaker, lezot Onorab ki’n koz lo, eski Wellness Centre pou kapab delivre sa lobzektif ki Lalwa pe mete? Me, napa zis Wellness Centre, i annan wellness Centre, i annan lezot lebra ki enplike dan donn sa servis. Mon a vin lo la en pti pe pli tar.  En Onorab li osi in koze, in demande ki kantite, donn nou en pe statistik an plis ki sa ki Onorab Lemiel in donnen?

Dapre papye ki mon annan la, statistik pou 2019 i montre ki, ti annan 313 dimoun an tou ki’n rod servis. 303 adilt, 213 zonm e 90 madanm, e 10 zanfan. 7 pti garson ek 3 pti fiy.  An plis ki sa, bann servis pe, i annan 968 dimoun ki zot pe vwar lo en baz regilye, pou bann difikilte, bann defi mantal ki bann sitwayen pe fer fas avek.

Me, ler ou get standar, e bann sif ki WHO i donnen. I dir 1 poursan dan ou popilasyon, i pou ganny afekte par maladi mantal sever. E 10poursan par maladi mantal ki modere. E enn dan sak 4 dimoun i kapab ganny afekte.  E enn dan sak 4 dimoun dan kominote i kapab ganny afekte.

So, si nou pran tou sa bann definisyon ki pe depi bomaten nou pe met ansanm, nou a war ki si nou tou nou azir, nou koste zepol ansanm. Nou kapab evit en kantite sa bann statistik la. E fer plis fler fleri, e fer li pli gou. Depi dan lakaz kot nou viv. Ki mannyer nou kapab toler plis kanmarad. Dan kominote, ki mannyer nou kapab toler plis kanmarad, dan en distrik, e dan pei an zeneral.

Mr Speaker, nou bezwen sa, si nou le bouz devan. Akoz, sa imen i vin lo receiving end tou sa bann servis ki nou donnen. E si nou get imen, Seselwa koman en parti prenon tou sa ki nou pe fer, i pou anmenn en diferans.

Ki nou’n fer so far? Mon’n ganny demande. So far, i annan plis staff ki pe ganny rekrite. I annan 2 aspiring psychiatrist ki pe ganny liste pou al training lannen prosenn.  Malerezman akoz COVID nou pa pou kapab al plis formasyon sa lannen. Nou pe desantraliz bann servis dan distrik atraver bann Sant Lasante, dan lakour, e osi dan bann landrwa kot i annan bann Maison Trwazyenm-Az. An dot mo, bann Homes for the Elderly.

E osi nou pe met en Spesyalis pou bann diferan group laz. E bann group laz i konm swivan;- 0 a 18 an, zanfan. Adilt, depi 19 ziske 64an. Apre bann dimoun ki avanse ant az 65an an montan. I annan osi en survey ki pe ganny fer parmi bann dimoun trwazyenm az, pou detekte prevalans maladi Alzheimer.

Pou Alzheimer i annan ki pe ganny fer, i annan travay ki pe ganny fer, nou a vin lo la en pti kou. I annan osi training ki pe ganny fer pou bann carers ki pe travay avek bann dimoun ki aze.  Nou pe osi update nou Polisi. Nou pe met a zour nou care package, e pe devlop bann standard operating procedures ki pou permet swiv avek sa Lalwa. Pou li kapab dekole byen, parey kouto dan diber, parey Kreol i dir. Pou fer sir ki keksoz i mars byen.

Mr Speaker, ki bann resours ki nou pou bezwen? Nou bezwen resours imen, mon koz lo la en pe.  Nou pou bezwen lenfrastriktir, i annan en kantite koze ki’n ganny fer lo la. Nou bezwen apart ki resours imen fizik, nou bezwen formasyon.

E formasyon i pa ziz formasyon bann dimoun ki travay dan Servis Lasante, me sansibilizasyon manm fanmir, manm kominote, manm sosyete sivil, bann Minister, pou ki nou tou nou pe koz menm langaz.  Pou nou kapab armoniz nou servis, e partaz resours. E fer elimin, e detri plito sa persepsyon ki sakenn i annan son pti rwayonm. Sel rwayonm ki nou devret pe travay avek, se rwayonm sa bann dimoun ki vin kot nou. E la nou pe koz bann dimoun avek serten problenm, oubyen maladi mantal.

Mr Speaker, i annan osi pwen ki’n ganny fer sorti ki, wellness avek APDAR pe partaz lespas. Wi nou pe partaz lespas, akoz lespas i limite, e bezwen i en kantite. E nou abilite pou kapab bouz devan, e mont par lao sa tanpet ki nou pe fer fas avek. En tanpet sosyal. Se ki nou bezwen konnen ki nou devret partaz resours, e konnen ki napa konfli. Me gete ki mannyer nou pou sakenn adres bann defi dan en letan ki resours i limite. Me osi an menm tan permet ki resours i akimile pou kapab reponn bann bezwen resours ki en kantite ki partou kote.

Se pou sa rezon ki nou dir, bann fasilite i enportan, lenfrastriktir i enportan. Be si nou met lanfaz lo kominote dan lakour, i ava ed nou retir presyon lo nesesite pou annan resours. Me, selman nou apresye ki resours pou bezwen.

Mon bann Dokter, koleg Dokter in dir mwan, ki nou bezwen annan en sistenm, en Unit Acute Psychiatric Treatment dan lopital, akoz i ede, i la kot bann servis i ete, si zanmen i annan bann sityasyon agrave, ou konnen ou annan bann lezot servis ki kapab vin a ou ed, pou kapab met keksoz, e fer li retourn normal.

Be selman mon ganny rekonforte par nou 2 Spesyalis lasante mantal. Ki dimoun i vin agresiv ler ou pa konnen, ou pa abord li.  Ler ou pa konnen ki i gannyen, e ler ou napa zouti pou kapab dyagnoz e travay avek li.

Dr Malulu, in ganny dir taler ki nou per pou li. Me pourtan i dan bann sityasyon ki pa bokou nou la, toultour latab ti ava anvi antre ladan. Me pourtan i sorti, parey Angle i dir unscathed, me i pe riye, i pe mentenir en bon dialog, en bon konversasyon avek sa bann dimoun.

So, si nou kapab kominote, si nou kapab koze, si nou kapab konpran ki mannyer nou pou fer li. Nou pou tir presyon lo, 1) Dr Malulu, nou fer en ta pti Dr Malulu dan bann kominote ki pe zwe en rol avek nou pros, e ed zot kapab re entegre dan kominote. E pran zot lavi amen.

Wi, nou bezwen fasilite modern avek bann dernyen keksoz ki Lasyans i ofer.  Me selman nou bezwen fer li, o fir e an mezir ki nou resours i akimile. Tou an prenon kont defi ki COVID in met devan nou, e ki nou bezwen priyoritizm pou nou kapab sorti dan sa kriz, dan sa tanpet egzistans.  Apre bouz devan pou nou kapab rebondir, debout lo en fondasyon ki Sesel i annan. E bouz devan.

Kot i konsern Mental Home North East Point, i koule, i annan fungus. Be zis mon a fer, en Onorab in mansyonn sa, mon’n bliye lekel. Ki i annan reparasyon pe al ganny fer, nou pe bouz sa bann pasyan dan sa wing. Nou ava repar sa wing, ki apre nou kapab permet ki lezot wing i ganny repare. Pou permet lezot servis, oubyen lezot lorganizasyon o nivo sosyete sivil ki pe donn nou en led.

Lezot lorganizasyon ki pou mwan i parey lor, akoz zanmen nou pou annan ase travayer dan Gouvernman pou ede fer sa ki zot pe fer. Akoz zot konplimant nou. So travay pe ganny fer pou nou kapab permet sa bann Lorganizasyon Sosyete Sivil osi ganny en lespas pou donn en servis ki nou santi i neseser pou adres sa bann defi.

Mr Speaker, i annan osi kestyon ki’n ganny souleve, bann dimoun ki par ler nou war zot pe an lenzir di tan ki zot pa fer naryen. E nou ti a kontan remersye bann Onorab ki’n fer sorti sa bann pwen. Me selman anba Lalwa, la anba sa Prozedlwa i annan tou bann fasilite ki’n mete, pou ki en sitwayen i kapab enform lafors lotorite konsernen, e kapab fer laplikasyon pou anmenn en dimonn ki nou santi in kapab perdi.

Dan en fason tanporer perdi son fakilte mantal, e anmenn li dan en fasilite pou kapab adres li ziske ler i kapab re pran, e re debout lo son lipye.

Mr Speaker, i annan osi pwen ki’n ganny fer sorti, ki Departman Lasante, sa Lalwa ozordi in vin devan. Mon ti a kontan fer sorti ki rezilta en travay kolaborasyon. En travay asarnen, swivan sipor ki nou ti gannyen par Commonwealth Foundation.  Ki ti dir nou bezwen annan en National Mental Health Advisory Committee, ki mon konpran Dr Fock-Tave i chair. Korek Dokter?

E i pa li tousel.  I pa travay sa Dokter tousel. I pa travay en fanm tousel, me en travay en bann zonm ek fanm partou atraver tou sosyete in donn en koudmen. Akoz, ler bann premye proze ti vin devan, i ti ganny partaze avek medya, avek nou isi menm dan Lasanble Nasyonal, avek sosyete sivil, avek bann Lorganizasyon Relizye, avek bann Minister, Departman avek Lazans. Akoz nou ti oule ki ler nou vin isi dan Lasanble, tou keksoz in ganny armonize, e nou kapab bouz devan.

Me nou war ki malgre ki nou fer sa, i annan enn de pti keksoz ki bezwen kapab aranze. E ler nou vin lo Committee Stage nou a gete. E, mon krwar avek bonn volonte. E, fodre dir ki toultan Gouvernman i annan bonn volonte, e i annan sa volonte politik pou fer sa ki byen. Akoz depi ler nou o pouvwar nou’n fer sa ki byen pou lentere nasyon lepep Seselwa, e sitwayen.

Mr Speaker, mon’n aprann ek Dokter ki enn bann problenm ki ou gannyen ek maladi mantal, se ler ou hallucinate.  Ou persevwar keksoz ki pa et. E egzakteman, ler en dimoun pe hallucinate, mon krwar i annan nou 2 Dokter la, ki devret fer en evalyasyon lo li.  Mwan, akoz mon pe dir sa Mr Speaker, avek ou permisyon, en Onorab in mansyonn Black List.  E mon krwar Black List  i  en persepsyon, en keksoz ki pa egziste. Ki mon krwar nou 2 Dokter nou devret fer li travay, e get sa Onorab ki’n mansyonn sa.

 

(laughter)

 

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mr Speaker, nou aksepte nide nenport ki, pou nou kapab fer byen.  Gouvernman napa monopoli konnesans ozordi.  Gouvernman i travay avek Lasanble ek sekter prive, avek sosyete sivil partaz keksoz ler nou vin devan tou dimoun i aksepte.  E sa i form parti sa prensip ki Prezidan Danny Rollen Faure, ti komans avek ler i ti vin o pouvwar an 2016. Latransparans, rann kont, avek bonn gouvernans.

E, se egzakteman sa ki nou pe fer la ozordi. Se egzakteman ler Prezidan ti aksepte ki, mon bezwen TRNUC, nou bezwen vir paz, nou bezwen closure.  Mon pa kapab blok en tel Lalwa, i dan mon lentere, dan lentere Sesel an antye pou nou bouz devan. Se pou sa rezon ki i ti met tag lo latab, e osi an menm tan in permet ki TRNUC in fonksyonnen.

E lo tro zour, mon ti dir, ler nou pe lans sa travay ICCS. Nou ti dir, i annan laverite dan Sesel ki tou otour nou. Ou trouv li lo sourir nou bann zanfan, ou trouv li lo lenfrastriktir, ou trouv li lo performans nou bann profesyonnel, ou trouv li lo labote nou pei. Dan lar, nou lanvironnman, e ki mannyer touris i pe kas booking pou li vin Sesel. Si menm la avek COVID, akoz Sesel i annan en kantite laverite ki’n viv pandan sa dernyen 40 ekek lannen.

Me an menm tan nou bezwen rekonnet ki i annan laverite ki pa’n devret arive, ki nou kanmi.  Ki nou onte, ki nou bezwen demann pardon, e ki nou bezwen kapab vir paz. Be selman le moman nou fini avek sa, nou bezwen bouze. Nou bezwen vir ver le fitir, akoz nou bann zenn, nou bann zanfan i le lavenir. Ki annan pou mwan ozordi?  Ledikasyon les mon a servi sa byen, lasante les mwan servi li byen, pou nou evit en sityasyon ki annan sa bann statistik ki mon’n nonmen Mr Speaker.

Mr Speaker, tou keksoz i dan nou lanmen, mon krwar ansanm nou pou kapab reisir. E en Onorab in mansyonn nou bann benefis. Wi, benefis se moderniz servis zwen lasante mantal, met proteksyon bann dimoun ek dezabilite mantal. E, fer sir zot dinyite, zot entimite i ganny proteze, e travay ki nou fer i transparan.

Mr Speaker, eski nou pe donn, fasilite, lekipman, zouti, plis lespas, e permet ki bann travayer i travay an sekirite? Wi, mon pe donn langazman ki nou pe delivre lo sa bann resours, lo sa bann fasilite.  O fir e a mezir ki resours ki resours i akimile. E o fir e an mezir ki nou kapab priyoritizm bann priyorite.  E kestyon swen lasante mantal, i en priyorite parmi lezot priyorite.

Mr Speaker, in ganny dir ki, nou lasante i nou responsabilite, i en responsabilite partaze avek la kominote, lafanmir parey mon’n dir.  Sosyete sivil ki permet nou tou sorti ganyan, ganyan. E ki napa enn ki gannyen, napa enn ki perdi. Volonte politik i en keksoz ki’n toultan la, zanmen nou met bann profesyonnel lasante, e for that matter lezot profesyonnel dan Gouvernman kont Minister, kont sa Lazans, kont sa Departman.

Nou pe travay ansanm. Parol ki bann pwennvi, e parol pwennvi, e pozisyon ki bann profesyonnel atraver servis piblik. E an partikilye profesyonnel dan lasante, i annan pwa, akoz se zot ki’n etidye, se zot ki konn Lasyans, se zot ki gid bann policymakers lo fason ki nou bann Polisi pou ale dan lentere nou bann end- users, dan lentere nou bann popilasyon.

E wi, mon dakor SBC i bezwen zwe en rol, e lezot medya en rol pli aksantye kot i konsern sansibiliz popilasyon lo ki mannyer nou kapab pran en responsabilite partaze, kot i konsern lasante mantal. Gouvernman United Seychelles, pou kontinyen kontribye pou alez soufrans dimoun ki annan maladi mantal.

Gouvernman SPUP, SPPF, Parti Lepep, avek United Seychelles, pa’n zanmen, Gouvernman pa’n zanmen kontribye pou anmenn soufrans pou Seselwa.

 

(laughter)

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

I toutafe le kontrer. Sa ki’n servi son pozisyon, sa ki’n abiz son pozisyon, i responsab pou li.

War nou bann Konstitisyon, lir nou bann Konstitisyon zot a konpran ki sa ki nou prezante. Nou reprezant sa ki meyer dan, i ete dan nou sosyete. Nou reprezant lazistis sosyal.  Nou reprezant lentegrite total teritoryal nou pei. Nou reprezant sa ki sak Seselwa i devret kapab servi son potansyel a la limit pou li kapab fer marse son fanmir, son pei. Lala ki nou reprezante. Pa bezwen met en goni nwar lo nou silvouple.

 

 

(laughter)

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

 

 

Pa bezwen anmenn Dr Malulu ladan.

 

 

(laughter)

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mr Speaker, mon bezwen adres en lot pwen. En Onorab in fer sorti ki 15 mwan pli tar ki sa Lalwa ti fer First Reading ki nou’n vin devan. Ti annan ankor konsiltasyon, mazinen nou ti enplik en kantite Lazans. Nou pa ti anvi avek en sityasyon sitan sansib, zis tay avek. E i en keksoz ki nou’n vin avek la ozordi, en keksoz nou’n vin avek ozordi apre ki nou pas atraver en letap konsiltasyon konpreansiv. Ki ozordi malgre tou bann diskour ki’n ganny fer, tou dimoun i dakor ki i en Prozedlwa ki lontan son letan in ariv. In ariv ler pou nou aprouve.

Mr Speaker, napa konfli, ant 2 Dokter. I annan konpetisyon ant 2 Lazans, pou donn en meyer servis, sa 2 group popilasyon ki enplike. Bann dimoun ki ganny afekte par toksikomanni, savedir problenm drog ek adiksyon. E, bann dimoun ki afekte par lasante problenm mantal. 2 Dokter i zwenn, 2 personnalite i zwenn, i diskite. Konpetisyon i gete ki mannyer nou pou kapab. Dan resours ki pti git, ki mannyer nou kapab fer pli byen. E kontinyen gard sa 2 group o sant nou latansyon.

Diskisyon pe ganny fer pou gete ki mannyer nou kapab partaz sa resours Wellness Centre, e servi li pli byen. Gouvernman pa ankor donn son dernyen mo. I annan en proze ki pe al devan Gouvernman pou kapab diskit lo la Mr Speaker. Byen koze i fer byen konpran. Mal koze i fer diskisyon.

Mr Speaker, lo Happiness Index mon’n koz lo la. Mr Speaker, ler ou struggle dan lavi, pa vedir ou pa kapab zwir en moman boner. Nou dan lavi nou bezwen struggle.  Nou bezwen transpire, nou bezwen trimouse. Pou nou etidye lekol, nou bezwen transpire pou nou aprann ABC, Algebra, Geometry, Lasyans.

Sanmenm ozordi nou pe met lanfaz lo ledikasyon STEM, Science Technology Engineering ek Maths. Nou bezwen trimouse, nou bezwen transpire. A sak staz lavi, si nou pa struggle, then keksoz pa pou vin byen. Se, selman dan diksyoner ki lareisit i vin avan travay dir.  Me dan lavi ou bezwen travay dir.

So, nou bezwen struggle, me pa vedir ki nou pa kapab trouv happiness dan travayan dir.  E wi, swisid en keksoz ki regretan, be annou gete ki mannyer kominote pei an zeneral, en sosyete nou kapab arm nou bann zenn garson. E, sirtou nou bann zenn garson, avek plis coping skills pou kapab reziste bann tandans bullying ki nou’n dir.

E ozordi i lo en nouvo platform, platform nimerik, kot si ou paran pann gid ou, ki ou pou war, kote ou pou ale. E, skills ki mannyer ou kapab defann ou kont sa. Vre, ou kapab sikonbe a sa bann nouvo tandans malez sosyal ki malerezman i la pou kas nou. E nou, nou bezwen fer sir koman endividi, koman en fanmir, koman en kominote. Nou lit kont sa dan en fason asarnen, e sanses.

Mr Speaker, sa morso Lalwa pa en baton mazik pou adres sityasyon lasante mantal. I en mayon dan en lasenn servis. Ladan i annan son morso legal, i annan son morso administrativ, son morso konponan, son morso enfrastriktir, son morso finansyel,  pou kapab donn sa servis konpreansiv ki Seselwa pe espekte.

E ki osi fodre dir ki Seselwa i form parti prenon atraver, sosyete sivil. Atraver fanmir, atraver kominote.  Me nou napa okenn lentansyon, mon repete Mr Speaker. Nou napa okenn lentansyon fer okenn Koudeta. Ozordi nou koze dan bwat vote. Dan detrwa mwan pou annan en eleksyon, lepep Seselwa a koze dan bwat vote. E nou lo kote United Seychelles, nou pou aksepte sor e rezilta sa ki Seselwa i dir. E mon demande ki Onorab ou donn en langazman ki ou pou aksepte swa Seselwa.

 

 

(laughter)

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mr Speaker, dernyen pwen Alzheimer’s Association. Dan Sesel i annan plas pou tou dimoun.  Depi endividi, depi groupman asosyativ pou kapab zwe en rol. E, i annan plan ki mannyer nou kapab travay avek sa lasosyasyon, tou an prenon kont sa kantite travay ki Departman Lasante i bezwen fer pou kapab donn en meyer fasilite lenfrastriktir tou son bann servis.

Alzheimer’s Association pa’n sorti lo drawing board. O kontrer, i la, e bann keksoz pou kontinyen marse, e pou annan dyalog, e diskisyon parey nou toultan fer.

Bann kategori;- i annan Schizophrenia, i annan kategori dimoun ki afekte par maladi mantal an rezilta labi sibstans, i annan maladi limer, i annan depresyon. E bann dimoun pli aze i annan maladi bliye, i annan mank fasilite rezonnen. E osi parmi zanfan i annan ADHD, avek marmay ek problenm konportman. Vwala Mr Speaker sa de mo ki mon ti le dir, e mon ti a kontan ankor en fwa remersi tou bann Manm Onorab ki’n fer en kontribisyon valab.  Thank you.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan. Bon in ariv moman pou nou pran en vot lo merit e prensip zeneral Bill ki devan nou.  Mental Health Care Bill. Mon ava demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Mersi Madanm Deputy Clerk. Bon Lasanble in vote lo merit e prensip zeneral Bill ki devan nou. Avek 28 vot an faver, napa against, napa abstain.  Mon ava prezan demann Madanm Deputy Clerk pou fer Formal Second Reading.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi a tousA Bill of an Act to provide mental health care and services for persons with mental illness and to protect promote and fulfill the rights of such persons during delivery of mental health care and services, and for matters connected therewith or incidental thereto. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Bon mon sizere ki nou -. Yes, Onorab Georges?

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon ti anvi zis a port a latansyon Lasanble avan ki nou break, oubyen deside si nou pou al dan Staz Komite. Ki mon fek resevwar pandan sa kouans sa apre midi, 2 rapor lo sa Bill ki’n ganny prezante yer avek Secretary of State for Health.  Ki okenn Manm pa ankor vwar. I, 2 rapor ase detaye, e i 2 rapor ki sorti isi menm.

Se Lofis Sef Ziz, avek Tribinal Lafanmir ki’n fer, e i annan detrwa statistik enteresan. E mon’n ganny permisyon Sef Zis, pou sirkil sa rapor avek bann Manm, ki mon pa ankor fer ankor. E mon ti anvi zis an port sa a ou latansyon pou deside, si bann Manm ti a kontan take that into consideration, avan ki nou al dan Staz Komite. Olye zis discard zot, akoz zot tre enteresan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Meri Onorab Georges. Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman.  Mr Chairman sa lenformasyon i vreman enportan, akoz si nou pran kont ki Sef Zis osi i Tyermenn sa komite, e bann lenformasyon i kapab relevan to bann diskisyon ki nou annan lo bann lamannman ki nou kapab fer dan Committee Stage.

Mon krwar i ti ava meyer ki nou ganny loportinite.  Mon ti ava propoze si LGB pa ti a kapab fer en move ki nou adjourn sa pou lemoman. Ki nou kapab konsider sa 2 rapor, pran sa bann lenformasyon an konsiderasyon. And then retournen pou nou fer nou travay lo sa Bill.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay. Eski zot le petet adjourn avan nou antre dan Staz Komite, kot Manm i a ganny sans pou asimil konteni sa 2 rapor, avan nou al dan Staz Komite? Onorab Charles De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mon ok avek sa propozisyon.

 

MR SPEAKER

Dakor. So, eski nou move ki nou adjourn deba lo la?  Ok, eski i annan en Manm ki pare pou move?  Pou nou adjourn deba a en moman apropriye, oubyen mon pa konnen si zot le ki nou fer li semenn prosenn? Yes, Onorab De Commarmond?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Anba nou Standing Order nou move ki nou adjourn debate lo sa Bill ziskan semenn prosenn. Pou ki nou kapab ganny sight of dokiman ki annan devan nou. Pou nou kapab pli byen deliberate letan nou a repran. Mon propoz sa Mosyon la. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond. Yes, Onorab Ramkalawan?

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, mwan mon ti ava kontan konnen, ki lenplikasyon sa 2 rapor pou annan lo sa BillI mean, si sa 2 rapor pe donn nou statistik, pe donn nou persepsyon. I napa naryen pou fer avek sa Bill. I pou napa en lenpak direk lo sa Bill.  Parski sa Bill li, i ape rod lo sa kote ladministrativ, ou war?  Kot konmsi letan ou pe regarde the rights of persons with mental illness. Tou sa bann, care and treatment, Mental Health Board, Mental Health Tribunal.  Mwan, mon ti ava kontan si napa naryen pou fer direkteman ki pou afekte sa Bill parey i ete.

Mwan, mon ti ava dir annou pa adjourn, annou pran en break.  E apre sa nou retournen pou fini sa Bill. E, mon pa konnen si Onorab George i a kapab diriz nou en pe lo la. Pou adjourn pou trenn ankor, mon krwar nou’n trenn 15 mwan, la i la. E nou tou nou’n dakor, nou fini avek.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Bon mon napa, mon pa’n have sight of sa 2 rapor. Mon ava demann Onorab Georges pou donn en repons.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker efektivman, rapor i fer serten rekomandasyon pou amann Bill. Donk, i annan probableman serten propozisyon ki i ava bezwen ganny amande.  Donk se pou sa rezon ki mon’n lev sa la, zis avan nou antre dan Staz Komite. Par egzanp, mon pe regard paragraf 19 sa premye rapor, ‘’it is recommended that the Bill reviewed and the provisions added to address treatment and detention for longer periods of time,’’ eksetera.

Donk, sa se en propozisyon ki kapab ganny aksepte, i kapab ganny rezete, ou i kapab ganny inyore. Me kekfwa, bann Manm ti ava kontan. Mon konpran ki trenn ek en Bill i pa the best thing, e mon ti ava swete ki nou ti a ganny sa pli boner. Me malerezman i fek sorti yer.  E mwan mon fek ganny li apre midi, ler Sef Zis in tande ki sa deba ti on.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Bon mon le gidans ou Onorab Georges koman Chairman Bills Committee. Mon konnen nou’n fer en kantite travay lo la.  Kot menm in retourn kot AG’s Office pou re polish up and so on.  Mr Victor pool osi in travay en kantite lo la.  Koman Chair Bills Committee, gid nou Lasanble.

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker, lenformasyon i zanmen tro, e mwan, mon al lo sa baz. Si, napa okenn urgency pou pas sa Bill ozordi. Ki nou bezwen, bezwen fer li, kekfwa nou ava vwar enn de keksoz dan sa rapor ki ava amelyor sa Bill. Donk, selman lo sa konsiderasyon, mon sizesyon ti ava ki bann Manm i pran konesans sa 2 rapor, avan ki nou al dan Committee Stage. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges. E parey mon krwar nou pe fer osi tou avek Civil Code and all that, nou pou kit li lo Order Paper pending. Ou dan ou kapasite koman Chair Bills Committee, ou ava dir nou kan nou pou pran li, pou nou al dan Staz Komite. Apre pou nou fini, pou nou go through the process of the Third Reading. Ok  nou ava fer li koumsa.  So, i annan en Mosyon now, pou adjourn debate lo la. Eski okenn Manm i segonn Mosyon?  Yes, Onorab Simon Gill?

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker, mersi.  Mosyon i ganny segonde.

 

MR SPEAKER

Mersi, nou ava pran en vot lo Mosyon, to suspend debate, ki tou bann Manm i ava ganny sans war sa 2 rapor. E apre nou ava met en dat pou nou rekonsider sa Bill ki devan nou. Mon ava demann tou Manm ki an faver?  Okenn Manm ki kont?  Bon rezilta vot i comme swivan, mon’n ganny 16 Manm an faver ki deba i ganny sispann.  Zero kont, e zero abstansyon.  Savedir Mosyon in pase. E deba lo sa Bill i ganny sispann a en dat ki nou ava konfirmen avek Lasanble.  Yes, Onorab Georges?

 

HON BERNARD GEORGES

Mon krwar pa ou’n kapab ganny zero abstansyon Mr Speaker. Akoz, si  zis 16 in vot an faver, personn kont. Pou bezwen annan plizyer abstansyon.

 

MR SPEAKER

Wi, bon mon annan, eskize rezilta mon ganny koumsa.  I vin 12. Mon ava rezwe sa rikord.  Lo 28 Manm, ki ti vot an faver pou merit e prensip. Napa okenn Manm ki’n bouze la anndan. Lo sispann deba, mon ganny 16 Manm an faver, zero kont, savedir i annan 12 Manm ki’n abstain.  Sa, i nouvo format ki nou pe swiv depi ler nou’n pas lo revizyon Standing Orders. Se sa rezon ki Deputy Clerk in e pli anons rezilta. Se the Chair ki anons rezilta, and this is the way forward.

Bon, eski nou pran en break la, nou retournen nou kontinyen nou travay apre? Oubyen eski nou adjourn for the rest of the day?  Mon pe esper zot koman Lasanble pou donn – Yes, Onorab Ferrari?

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker, Parey yer ankor, mon pou tonm an zenou avek ou.  Mon ti a kontan on behalf of nou Komite Response to COVID, prezant sa bann terms of reference. Si ou ti release Minis, nou ti a pran sa apre nou ava kapab adjourn. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Bon mon ti a kontan remersi Vis- Prezidan pou pas preske en lazournen avek nou.  Vis- Prezidan i a konpannyen par Dr Susan Fock-Tave, Dr Daniella Malulu, e byensir Mr Victor Pool. Vis Prezidan avek ou delegasyon, ankor enn fwa mersi bokou, e nou ava eskiz zot dan Lasanble Nasyonal.

 

(THE VICE-PRESIDENT AND HIS DELEGATION WAS FROM THE HOUSE)

 

MR SPEAKER

Bon, mon a donn laparol Onorab Jean-Francois Ferrari.  Non, Onorab Waven William. Prezant TOR pou sa nouvo Komite, ki annan pou fer avek COVID.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker, Mr Speaker mon annan plezir pou prezant sa nouvo terms of reference Komite Select in ganny formen.  An menm tan dir ki in annan en lagreman ki sa Komite, i ava ganny apele en Komite Nasyonal, Lasanble Nasyonal.  Ki pou sirvey bann mezir Gouvernman lo sityasyon pandemik COVID-19.

E koman son bann terms of reference, Mr Speaker i sanble annan en pe problenm avek. Premye Lartik, se pou angaz avek Egzekitif, son bann diferan Lazans e lezot parti prenon dan en lapros pli enkliziv, dan en prosesis konsiltasyon.

Mr Speaker mon demann en leskiz akoz mon pe ganny en pe problenm avek mon, pa ti espekte ki mon pou ganny prezant sa.

 

MR SPEAKER

En moman Onorab.  Mon ava demann parliamentary reporter pou pran dokiman avek ou, pou donn Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mr Speaker, i ok la. Premyerman se pou angaz avek egzekitif son bann diferan Lazans, e lezot parti prenon dan en lapros pli enkliziv, dan prosesis konsiltasyon, realis ek bi pou adopte en plan kler kont bann menas sa pandemik ki Sesel pe fer fas avek.

Dezyenmman, se pou fer pep Seselwa en platform de partizan kot propozisyon, nide, e solisyon a ganny analize. E diskite lo en baz konsansis.

Trwazyenmman, se ler i neseser pou angaz ek bann Lorganizasyon, Lenstitisyon Enternasyonal, pou partaz leksperyans e pratik pou ralye sipor dan lentere Nasyonal kot i posib.

 

MR SPEAKER

Se tou Onorab?

 

HON WAVEN WILLIAM

Mr Speaker en enstan. E katriyenmman,

 

MR SPEAKER

Bon mon ava demann parliamentary reporter pou pran sa hard copy avek Onorab Ferrari, i ava pas ou.  Koumsa nou a kapab bouze.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mr Speaker, malerezman mon pou bezwen lir li an Angle.  Akoz, mon ti’n tradwir li an Kreol. So, mon lir li an Angle.

 

MR SPEAKER

Yes, go ahead.

 

HON WAVEN WILLIAM

To engage with the executive and all conserned agencies and stakeholders. In all inclusive unrealistic consultation process, with the aim of adopting a clear road map on the post COVID-19 challenges facing Seychelles.

Dezyenmman se;- To offer our nation a cross party forum where proposals, ideas and solution are discussed. And consensus becomes the ultimate objective.

Trwazyenmman;- When necessary, to engage with international organizations and institutions, so as to share experiences and rally support for the national cause wherever possible.

Katriyenmman;- To examine and conduct oversight on COVID-19 response-related projects, as well as the work of Government High Level Committees, set up for this purpose.

Senkyenmman;- Without prejudice, to the work of the Finance and Public Accounts Committee, and the Committee on Government Assurances. To have the power to send for persons, papers, and records which it feels will be relevant in its deliberations.

Sizyenmman;- To analize and consider the extent to which each legislative or regulatory response to COVID, respect and protect personal rights and liberties of all citizens. And ensures that the exercise of the legislative powers is subject to the sufficiency parliamentary scrutiny.

E Mr Speaker, nou ti osi koz lo, the review and dissolution. So, the first review of the Select Committee will be undertaken at the end of August 2020, when a report shall be delivered to the National Assembly, and the President of the Republic thereafter. The Committee shall access the need for its work to continue at each meeting and may resolve to dissolve when appropriate.’

So, Mr Speaker, sa se nouvo terms of reference ki’n ganny diskite. E, la nou pe prezant avek Lasanble pou aprouvasyon ki sa Komite a kapab kontinyen son travay parey sa bann terms of reference ki nou’n met devan zot pe demande.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab William. Yes, Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker, mon ti a kontan Segonn sa Mosyon. E demande ki Lasanble i aprouv sa bann terms of reference.  Zis pou dir ki bann, mon ti anonse dernyen fwa ki mwan, mon pou chair sa Komite. E sa se an en Lakor de partizan ki Onorab William ti’n ganny efektivman propoze pou chair Komite. Me in prefere ki ofer ki mwan mon fer li. Mon’n aksepte, e Onorab William will be The Vice-Chair of the Committee. E lezot Manm mon krwar Lasanble i konnen.

Mon ti a kontan dir avek Lasanble ki deza la, pou ki nou pe bouz vreman tre vit, mon annan deza 2 let ki’n pare, pou al kot Minister Finans, pou demann en pe dokiman. Notaman bann, en assessment ki Minister Finans in promet Lasanble without prejudice to FPAC.

Ki’n promet Lasanble lo FA4JR bann lasistans ki zot in gannyen, zot in pran, gannyen avek Lasanble pou job retention. Ki mon krwar, i en komitman avek IMF, e en komitman avek Lasanble Nasyonal.  E mon ti a kontan rapel Minister Finans, ki sa i en komitman serye ki’n ganny promet.  E lepep Seselwa i anvi konnen, e i merite konnen ki mannyer sa larzan in ganny depanse.

So mon ti ava lans en lapel, e mon ava anvoy sa bann let atraver Sekretarya pou fer ki Lasanble Nasyonal i ganny sa bann lenformasyon osi pli vit ki posib koman si mon kapab dir, depi yer.

Me sa i nou demann ki nou pe fer, alors mon ti a kontan demann tou bann Manm pou aprouv sa bann terms of reference pou nou kapab komans travay. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mr Speaker, i bon ki nou fer konnen osi ki Komite in tonm dakor pou pa pran okenn allowance pou fer sa travay, sirtou dan sa bann moman difisil. E nou krwar poudir sa travay, i en travay ki enportan ki sa Komite Lasanble i fer pou pep Seselwa. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Bon Lasanble i ava pran en vot lo bann terms of reference ki’n ganny prezante pou sa komite. Mon ava demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Bon, mon’n ganny 26 Manm an faver, e personn kont.

Savedir bann terms of reference pou sa nouvo Komite in ganny aprouve par Lasanble National. Non, aparaman Standing Orders mon krwar pa mansyonnen, pa fer mansyon ki nou nonmen konbyen abstention. Be mon krwar dan revizyon nouvo Standing Orders mon krwar ti annan en deba lo la. Si, nou pou enkli pou nou nonm kantite abstention. Mon sorry pou, mon prezant mon leskiz pou fot ki mon’n fer avan. Parey mon’n dir, nou pe touzour aprann ki mannyer nou pou fer sa travay.

Bon, mon osi tou anvi retourn en pti pe lo ki mannyer nou adres bann Manm. Wi, mon konnen depi ki nou swear- in sa Manm i donn son non ki i swear-in lo la. E sa i vin son non ofisyel ki Lasanble, e Sekretarya i pran.

Me mon konnen anmezir letan i ale, i annan plizyer moman atraver bann sityasyon legal kot en Manm i kapab sanz son non.  Both, male Member or female Member.  Nou konnen poudir sa i arive. E ler sa i ganny fer, Sekretarya i ganny enformen, e nou osi sirkil sa avek bann Manm.

So, pou lemoman nou annan en lalis ofisyel tou bann non bann Manm. E si fodre nou ava fer Sekretarya ankor sirkil avek le 2 lofis, ki nou pa rankontre bann sityasyon parey. Kot en Manm i ganny refer dan en lot fason, par en lot non. Ok?  So, nou ava zis ganny sa kler.

Avek sa, mon ti a kontan remersi tou bann Manm.  Mon ti a kontan osi remersi SBC pou sa 2 zour travay. E Lasanble i adjourn, e nou repran nou travay Mardi le 7 juillet, 9er bomaten.

 

(ADJOURNMENT)