::
Home » Verbatim » 2020 » Verbatim Wednesday 3rd June, 2020

Verbatim Wednesday 3rd June, 2020

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Wednesday 3 rd June, 2020

 The Assembly met at 9.01am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bonzour tou Manm Onorab, e bonzour tou dimoun ki a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal.  Bomaten nou pou kontinyen avek biznes ki lo nou Order Paper.  E nou pou kontinyen kot nou’n arete yer.  Me avan nou pran nou business normal, Onorab Aglae in enform mwan ki i anvi dir de pti mo regarding ensidan ki konsern son constituency.  Onorab Aglae mon a donn ou laparol.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker.  Bon  mon a dir bonzour tou Manm Onorab, tou dimoun a lekout.  Mr Speaker mon le dir de parol kot i. Konsern sa lensidan ki’n aparet dan nouvel yer swar kot en lenstitisyon ki ganny trouve dan mon distrik sa i Vilaz Prezidan kot 3 zanfan in manke plis ki 3 zour.  E la bomaten nou’n ganny lenformasyon ki sa 3 zanfan in ganny trouve anba en pon isi anvil kot Espace e aparaman Lotorite pe apremann zot.

E mwan mon le donn en sipor lankourazman sa lenstitisyon enportan ki pandan tou sa bann lannen in anmas bann zanfan ki dan en fason ou en lot zot in pas atraver bann sir konstriksyon sosyal mon kapab dir bann problenm e zot in end up laba.  San montre ledwa lo personn osi, mon osi swete ki bann paran annou mazin petet detrwa fwa osi pou nou bann aksyon e mazin byen pou dir i annan serten konsekans ki kapab met lavenir nou bann zanfan a risk e dan dout osi.

E mon profite osi pou donn en pti sipor pou travay  ki sa lenstitisyon pe fer, tou travayer ki pe travay laba, mon konnen zot travay nwit ek zour e zot kit zot lakour pou donn sa bann zanfan.  E zot vin konman en manman e menm papa a sa bann zanfan.

E Mr Speaker mon ti a kontan lo non Lasanble osi kot nou siport sa lenstitisyon pou li kapab fer sa travay ki i pa tro fasil pou zot.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Aglae.  Bon nou ava al direkteman lo nou Order Paper e Mosyon.  Mon ava call on Onorab Charles De Commarmond, Leader of Government Business pou move son premye Mosyon.  Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker, Mosyon i lir koumsa;-  In accordance with Section 3(3) of the Public Persons (Declaration of Assets, Liabilities and Business Interests) Act, 2016, this Assembly approves the proposed appointment by the President of the Republic, of Mr Bernadin Renaud as Public Persons (Declaration of Assets, Liabilities and Business Interests) Commissioner.   Mr Speaker, i enportan sa pwen ki mon fer referans avek zisteman sa Lalwa ki diriz nou dan sa direksyon sa Mosyon.

E an 2016 letan Lalwa ti pase an 2017 ti annan en amannman dan Lalwa zisteman, akoz ti difisil avek bann barenm ki ti‘n ganny mete pou ganny en Komisyoner a laoter ki Lalwa ti pe demande.  Alor nou ti amann Lalwa pou fer li vin pli soft.

E anba Lalwa 3 seksyon 3 sa Lalwa Declaration of Assets, parey nou kapab dir e i dir koumsa; seksyon 3 i dir 3 (1) mon al lo la pou nou ganny li byen.  ‘’There shall be appointed a public person declaration of assets, liabilities and business interest Commissioner, to carry out the provision of this Act.  The Commissioner shall not in a performance of his or her function be subject to the direction and control of any person or authority. ‘’

        3) La sa pwen enportan pou nou Mosyon la.  I dir ‘’the Commissioner shall be appointed by the President subject to the approval of the National Assembly.’’ 

        E se la kot a legzersis ki nou pe fer la sa Mosyon i vwar son plas dan sa Lalwa.  E zis mon an pasan mon nonm pwen 4 lo sa lartik ‘’A person who has held or is qualified to hold the post of a Judge of the Supreme Court or Justice of Appeal and     has shown outstanding distinction in the practice of law, and can efficiently competently and impartially discharge the function of the office of a Judge or Justice of Appeal, shall be qualified for appointment as Commissioner.’’ 

        Tou sa mon dir akoz nou kandida ozordi, son kalifikasyon, son bann referans i tous sa bann pwen e sa kekfwa i kava ede fer nou louvraz pli fasil.

Mr Speaker Ziz Renaud, selon ki’n ganny apwente dan sa pozisyon par Prezidan e ki bezwen laprouvasyon nou Lasanble Nasyonal.  Mon le dir de mo lo li.

Zis Renaud i parmi Seselwa ki’n travay pou en pli long letan dan servis piblik.   In zwenn servis piblik an 1965, konman en clerk e pli tar in servi konman Labour Commissioner depi 1979 ziska 1985.  I ti ganny admet konman en avoka e noter an 1989.

In zwe en rol kle dan tranzisyon Sesel pou sorti dan en sistenm Parti Inik e antre dan en sistenm pli realistik, en sistenm miltiparti ler i ti Chair bann meeting Komisyon Konstitisyonnel ki ti met fondasyon pou Konstitisyon 3enm Repiblik.

I ti direkter eleksyon pou diriz Referendum.  I ti aprouv sa Konstitisyon zisteman e eleksyon Prezidansyel e eleksyon Lasanble Nasyonal an 1993.  Ziz Renaud in diriz e ansarz Sosyete Sivil konman Chairman LUNGOS pou 10an.  In Chairman Konsey Nasyonal bann dimoun aze pou plis ki 10an.  E in en Manm Konsey Nasyonal bann zanfan  pou 3an.

I ti sermante konman premye Ombudsman an Novanm 1993.  ‘I ti premye Seselwa pou ganny apwente Ziz Lakour Siprenm an Zanvye 2004.  E an menm tan an servi lo Lakour Konstitisyonnel.  Ziz Renaud i en manm SADC Election Advisory Council depi 2011 ziska ozordi.  E in obzerv eleksyon dan en kantite pei konman en obzervater enternasyonal avek Commonwealth, avek lorganizasyon bann Parlman Francophone e avek SADC.

        In osi ansarz en misyon spesyal lo lapar Nasyon Ini pou organiz eleksyon spesyal an LiberiaPou plis ki 6an Ziz Renaud in en examiner of the Bar Examination pou ladmisyon bann avoka potansyel dan nou sistenm Zidisyer.  In osi ganny ekspoze avek Lalwa Imaniter, Lalwa Drwa Imen e Lalwa Lanmer an Liniversite Pretoria an Sud Afrique.  In ganny trained koman en medyater dan kolez Zidisyer an Reno, Nevada USA. 

E i ti ganny apwente a de repriz par Prezidan Larepiblik pou diriz 2 Konmisyon lanket spesyal pou Dylan Rose nou a rapel e Steve Khan.

An me 2007 Zis Renaud ti ganny apwente konman Ziz Lakour D’Appel ziska son retret an Zen 2019.  E konsekaman in ganny apwente konman Chairman Komisyon Drwa Imen Sesel.

Ziz Renaud i annan en leksperyans travay san presedans.  Son konnesans kalifikasyon leksperyans e konpetans alor, i kalifye li i permet li e i a permet li desarz sa responsabilite ki Prezidan Larepiblik in byen fer pou apwent li ladan.

E sa responsabilite se Public Persons (Declaration Of Assets Liabilities and Business Interests) Commissioner.  Mr Speaker tou dimoun i konn Ziz Renaud tre byen.  He  needs no introduction parey nou dir e nou konnen i pou fer travay ekselan. Alor Mr Speaker mon met sa Mosyon devan nou Lasanble Nasyonal pou sa laprouvasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Okenn Manm ki segonn Mosyon?  Ou segonn Mosyon?  Yes Onorab Wavel Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, mon’n sinyal ou pou mwan segonn sa Mosyon pou lapwentman Ziz Renaud koman sa nouvo Komisyoner.  E si ou ti ava -.

 

MR SPEAKER

Ou anvi.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Yes, mon ti anvi dir de parol.

 

MR SPEAKER

Yes, go ahead Onorab Ramkalawan.  Mosyon in ganny segonde.  Mon a donn ou laparol pou entervenir.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou bann koleg Onorab.  Mr Speaker, mon mazinen ki si ozordi nou pe fer sa lapwentman e si lo tou lede kote latab nou’n tonm dakor, ki nou pa pou anmenn Ziz Renaud isi dan Lasanble pou nou kestyonn li, se zisteman parski nou napa okenn dout lo son konpetans.  Lo son lwayote dan travay ki i fer.  Me an plis ki sa, nou napa okenn dout lo son sans lazistis e fairness.

I napa okenn dout ki Zis Renaud i enn bann zanfan Seselwa ki’n donn nou en kantite direksyon.  In montre nou semen ki nou devret pran koman en pep.  E dan tou bann zizman ki in pran dan Lakour, e an menm tan osi dan bann responsabilite ki in annan, in toultan debout pou al lo kote lazistis.

Donk nou annan tou respe pou li e alor nou krwar ki poudir i ankor annan bokou keksoz pou fer. Ofet mwan mon enn sa bann dimoun ki letan mon ti aprann ki Ziz Renaud ti pe pran son retret koman en Ziz,  letan mon ti zwenn li, mon ti dir avek li ou tro zenn pou ou pran ou retret.  Parski i ti ankor – fizikman i ti ankor tre zenn e an menm tan osi i ti ankor pe donnen.  I ti annan en kantite ki i ti ankor pe donnen.  E petet sa zafer demisyonnen a laz 70an, koman en Ziz, i enn bann keksoz ki a en serten moman petet nou pei pou bezwen re egzaminen ankor.  Parski letan ou’n ariv 70an i pa vedir ki lavi in terminen.

Atraver lemonn se a laz 70an ki serten Prezidan i ganny elekte e Ziz Renaud i definitivman enn sa bann Seselwa ki a laz 70an, ni delo sale, ni sa disel ki dan ler pa’n afekte son lespri.  Son lespri i ankor kler.

E si apre son retret, ozordi i Prezidan Komisyon Drwa Imen, se zisteman parski nou annan konfyans ki i en dimoun ki lespri i ankor bon.  e son sanz lazistis i enn ki devret fer nou fyer e fer nou etabli bann standar pli o posib.

Donk Mr Speaker, dan sa nouvo responsabilite ki nou, nou anvi aprouv Ziz Renaud,  se pou li vin Komisyoner bann deklarasyon, bann assets ki bann dimoun ki ganny konsidere koman bann public persons.  E sa se prensipalman dan sa Lalwa, i annan son schedule, kot i mete lekel sa bann public persons.  Se prensipalman bann politisyen.

E la mon anvi fer kler, kontrerman avek sa ki serten –  pa konnen si pou apel zot zournalis, ti’n metet ki konmsi Lasanble i per pou deklare zot assets, politisyen i per pou deklar zot assets.  Ki poudir depi lontan nou pare pou nou deklar nou bann assets.

E ki si an 2016 Lalwa ti pase, se pa nou Lasanble ki annan tor si sa pa’n ganny fer.  E la i enteresan ki se 2016 ki nouvo Lasanble, sa Lasanble ki nou ladan ozordi,  Sizyenm Lasanble ti komans son travay.  Oktob 2016.  E enn bann premye travay ki nou ti fer, sete pou pas sa Lalwa.  E sa i enportan pou sa bann dimoun ki fer komanter, konnen.

Me problenm zisteman in vin akoz napa personn ki’n vin devan.  Napa personn ki’n montre lentere e mon ti ava kontan fer en lapel avek nou popilasyon.  Si nou anvi nou demokrasi i bouze, fodre ki bann dimoun ki annan abilite, bann dimoun ki annan konesans, zot met zot lekor devan.  Zot prezant zot lekor pou zot kapab ganny konsidere.

E mon rapel Mr Speaker, dan sa bann letan apre ki nou ti’n pas sa Lalwa.  Ofet avan ki nou ti’n pas sa Lalwa menm, dan serten konversasyon ki mon ti annan avek Mr Faure, sa ti enn bann size ki nou ti koz lo la.  Konsernan dimoun.

Parfwa i annan bann Komisyon, bann Komisyon ki nou etabli e apre sa ganny difikilte ganny bann dimoun apropriye pou vin devan.  E menm parfwa, I’m sure serten parmi nou dan sa lasal, letan nou’n aprann ki poudir i annan serten Komisyon ki pe ganny etabli,  kot petet nou’n sey koz avek serten dimoun poudir avek zot be akoz zot pa fer zot laplikasyon.  Parski zot annan sa bann kalite?  Zot in dir ou diferan keksoz.

E sa i fer Mr Speaker, ki i kapab arive ki olye ki nou ganny the best, sa ki meyer,  Nou ganny nou sa ki second best, sa ki mwen bon.  Alor mon kontan ki ozordi Ziz Bernadin Renaud in aksepte sa nouvo challenge.  E letan in ava etabli li dan son lofis e mon espere ki sa i ava pas o pli vit posib.  I ava kapab apel lo nou koman bann politisyen, pou nou fer deklarasyon nou bann assets.  Nou ava met tou sa ki nou annan.  E si i annan okenn dimoun ki annan kestyon, zot ava kapab al kot Ziz Renaud e dir li, mon annan soupson ki poudir tel dimoun in mal deklare.  Tel dimoun in vol  e, tel dimoun in fer kek akt koripsyon.

Alor mon pe lans en lapel avek bann dimoun osi tou, ki kwa ki i lo Facebook, kwa ki i lo zot bann zournal ki pa vann, ensidswit, ki poudir la, dezormen sa laport pou ouver.  Pa zis vin fer bann lakizasyon ki fo.  Zot pou annan Ziz Bernadin Renaud pou zot al kot li e pou dir tel keksoz, tel keksoz e alor nou anvi vwar assets.  Nou anvi vwar sa bann deklarasyon e si zot fo, ensidswit.

Me selman an menm tan Mr Speaker, i enportan pou dir ki letan ou fer en lakizasyon ou bezwen osi konnen ki poudir i kapab annan son konsekans ki ale avek.  Ki par egzanp si ou fer en lakizasyon e i fo, sa public person li osi tou i pou annan sa drwa pou li challenge sa bann lakizasyon.

E mon ti ava konsey alor, tou sa bann dimoun espesyalman sa bann ki ekrir papye baze lo sa ki zot reve aswar,  pou zot ale, lir byen sa Lalwa, i apel Public Persons (Declaration of Assets, Liabilities and Business Interests) Act, 2016.  Zot kapab download li lo SeyLii.  Met li obor zot letan zot pe fer zot bann lartik, ensidswit.

Alor Mr Speaker, mwan mon’n enn ki’n toultan apiye pou sa deklarasyon.  Ofet dan manifesto LDS, pou eleksyon Lasanble Nasyonal, sa ti enn bann pwen ki nou ti mete klerman, ki fodre ki i annan en separasyon ant public officers.  Parski politisyen i pa bann public officers, alor pou tir bann politisyen anba Public Officers Ethics Commission, pou met nou separe.

E letan nou ti pas sa Lalwa nou ti reisi fer sa. A en serten moman, a en serten pwen, mon krwar ki i pou enportan, menm e sa ti form parti nou deba lo sa Lalwa pou nou kapab regard ankor sa lalis.  Parski i annan plizyer dimoun ki tenir bann O Pozisyon e ki pa tonm vreman koman public officers e alor konmsi zot en pe la dan milye.  Pou nou regarde si nou pa kapab enkli zot ladan.

Akoz i annan en ta milyon ki pase e ki pas anba, anba e alors tousala osi se bann keksoz ki nou pou bezwen regarde. Alor lefe ki nou pe apwent ziz Bernadin Renaud, lo nou kote nou ti ava kontan swet Ziz Renaud bonn sans dan son nouvo responsabilite, bonn sans dan sa latas ki i annan devan li.  E nou, nou pe dir nou pare pou nou korpere a tou moman avek bann demann ki i pou fer lo nou. E le moman ki i ava dir avek nou anmenn nou bann assets dan bann form apropriye, nou ava fer li san plis tarde.

Alor Mr Speaker, avek sa detrwa parol, nou siport lapwentman Ziz Bernadin Renaud koman Komisyoner bann deklarasyon assets dan lofis Komisyoner.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan. Mon ava donn laparol Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker. Bonzour tou koleg Onorab e bonzour tou dimoun ki a lekout oubyen pe swiv nou. Mr Speaker sa ki nou pe fer ozordi dan Lasanble    Nasyonal, i en pa anver anmenn plis transparans accountability dan la fason ki zerans oubyen gouvernans nou pei i ganny manage moving forward.

Mon dir sa Mr Speaker se set akoz par apwent en Komisyoner pou fer ki nou kapab annan sa bann deklarasyon asset. Nou pou pe reponn a en egzizans piblik ki koman bann dimoun ki ganny konsidere koman bann public person, oubyen si nou le dir dan langaz koman  politisyen i ava raise en level of accountability pou tou politisyen dezormen pou asire ki piblik a tou moman i santi zot konfidan dan bann dimoun ki reprezant zot dan bann pli O Lofis, oubyen dan bann dimoun ki pe travay dan bann pli O Lofis pei.

Mon dir sa Mr Speaker akoz si nou regard dan sa Lalwa.  Bann dimoun ki pou ganny touse anba sa Lalwa i ganny trouve anba son schedule. E dan schedule sa bann dimoun ki’n ganny liste i swivan;- Prezidan La Repiblik ,Vis-Prezidan, Speaker  Lasanble   Nasyonal ,Designated Minister, Minis  ,Leader Zafer Gouvernman ,Leader Lopozisyon, Deputy Speaker  Lasanble Nasyonal, Manm  Lasanble   Nasyonal ,Mer Viktoria e bann konseye bann District Councils ki akoz a sa moman ki sa Lalwa  ti pe pase ti annan osi koze lo bann formasyon bann District Councils, ki parey nou konnen parey Prezidan    in koz lo la ki pou annan  bann eleksyon tre byento. Ki pou fer ki sa bann dimoun vi ki zot pou dan en elected office zot dezormen ganny konsidere koman bann public persons.

I enportan Mr Speaker pou nou pran konsyans sa lalis, akoz sa i al dan en pti pe konekte avek travay ozordi ki Ziz Renaud pe fer e sa se koman Chairperson Human Rights Commission   Sesel.

E mon pran laparol bomaten Mr Speaker koman en dimoun ki’n ekout Ziz Renaud plizyer fwa pandan ki’n koze.  Mon’n swiv avek bokou latansyon bann diferan diskisyon lo Konstitisyon.  Mon’n swiv bokou avek bokou latansyon son bann diferan Press Conference apre bann eleksyon. Son bann diferan prolonzman lo televizyon pandan bann moman ki SBC in interview li.

E nou kapab dir ki Ziz Renaud i en personnaz trez enportan an sa ki konsern evolisyon demokrasi nou pei. E lefe ki ozordi nou pe apwent li a sa pozisyon i annan en lot laspe largiman ki mon mon’n souvan tann Ziz Renaud anmennen e sa se en laspe en largiman sosyoekonomik an sa ki konsern drwa imen.

Sa i en laspe enportan e mon krwar i Ziz Renaud i annan en perspektiv ase inik pou li kapab dan sa louvraz ki pou fer, konekte son travay koman zisteman pou fer ki bann public persons parey nou’n  dekrir zot anba sa Lalwa  an deklaran zot bann asset zot pa afekte oubyen pou asire ki sa laspe sosyoekonomik an sa ki konsern drwa imen nou, nou sitwayen pa ganny afekte.

E sa i enportan pou nou pran konsyans, akoz bokou fwa koman en Nasyon nou pa apresye bann keksoz ki nou annan.  Bann keksoz ki nou met an plas.  E sa Lalwa i enn bann lalwa ki ekstrememan avangard akoz ler nou regard dan bann diferan eleman sa Lalwa, nou pou vwar pou dir menm dan bann schedule in set out ki mannyer sa dimoun sa public person pou koz lo son bann assets.

E la i koz lo si sa dimoun i annan later, kan i ti aste, si i annan lezot manm lafanmir ki annan, ki dan son immediate family ki annan lakaz, later, i koz lo bann machinery plant oubyen motor vehicle ki annan dan sa dan non sa dimoun. Sa Lalwa i al menm pou koz lo bann jointly owned assets avek members of son of sa fanmir sa public person.

 So esansyelman nou sa ki nou pe fer ozordi se nou’n fer sa deba lo sa Lalwa wi, me i enportan pou piblik pran konsyans sa deba ki ti ganny fer.  Akoz parfwa nou santi pou dir petet koman Manm Lasanble. Lasanble   i ganny akize ki i ti pe fer ek sa Lalwa eksetera kote sa Lalwa ti ete.

So la i ava en loportinite koman Manm Lasanble pou nou edik davantaz popilasyon pou zot konpran, ki sa Lalwa i anmennen e ki rol sa Komisyoner pou zwe e pour kwa i enportan pou ganny en dimoun ki ganny apwente dan sa pozisyon ki annan serten kalib, pou li deservi  sa ki sa pozisyon i demande pou deservi.

E sa mon krwar Mr Speaker   i en keksoz ki tou lepep Seselwa i devret zwir e apresye, sirtou ler nou pe pas dan en letap kot pe demann plis la transparans e plis accountability.

En lot pwen enportan Mr Speaker ki nou bezwen koz lo la, se lefe ki sa bann Lalwa koumsa i annan en travay ki bezwen ganny fer, pou asire ki menm nou bann, lo nivo ledikasyon sivik. Bann zenn i ganny sans pran konsyans sa bann Lalwa.  Mon’n tann entervenan avan mwan koz lo bann lezot areas bann lezot pozisyon ki kwazir dan zot natir kwazir public person. I annan en travay ki bezwen ganny fer pou asire a tou pozisyon responsabilite ki en dimoun i gannyen i annan en legzizans ki nou maintain en o nivo transparans, accountability, pou asire ki dimoun an zeneral i annan sa konfyans ki nou  pe deservi sa fonksyon dan en fason dan en fason onnet, dan en fason transparan, e nou alaoter sa konfyans ki dimoun dimoun in met dan nou.

E mon krwar se la ki enportan dan Ledikasyon Sivik pou fer zanfan konnen. Akoz nouvo zenerasyon Politisyen pou sorti parmi bann zenn ki pe grandi. E bann zenn i bezwen Politisyen pou bezwen dorenavan rekonsilye li avek la fason ki keksoz i ganny fer avek sa bann legzizans ki pei i mete lo swa en public person.

I enportan a sa pwen Mr Speaker pou note ki mon bann koleg e la mon koz mon koz dan en fason vreman non-partizan. Kot nou tou ki la anndan nou viv dan sa ki nou apel en nespes aquarium. Tou nou aksyon, tou nou, tou nou vire tournen tou sa ki nou dir sa ki nou fer i at the scrutiny of the public. I at the scrutiny of the media. I at the scrutiny of the whole population e menm the whole world.  Akoz ozordi avek lenstans teknolozi, sa ki nou dir, sa ki nou fer i ganny mete swa lo YouTube swa lo Facebook, swa dan lezot landrwa.

E mon krwar nou lamazorite ka nou napa problenm ek sa, akoz sa i normal e freedom of expression i donn tou dimoun drwa pou li eksprim son lekor, e i healthy pou dimoun annan en freedom of expression.

Me sa ki reste osi nou pa nou bezwen toultan osi egzers serten kosyon, dan lafason ki nou egzers sa bann freedoms.  Akoz fodre nou pa bliye poudir esansyelman malgre ki en public person i ganny elekte, i reste en sitwayen Sesel avek menm drwa Konstitisyon Sesel ki tou sitwayen i annan.

E mon krwar nou annan en tandans parfwa pou oubliy sa morso. Onorab Ramkalawan i Leader Lopozisyon i still reste en sitwayen Sesel avek menm dwa Konstitisyon, tel parey Onorab De Commarmond ki Leader of the Government Business i reste sitwayen tel parey ou menm Mr Speaker.

E osi enportan Mr Speaker   a sa pwen, pou mwan mansyonnen ki nou osi annan en National Assembly Members Power Privileges and Immunities Act.  Ki dan lenstans kot bann Manm Lasanble oubyen –   la mon pe koz pou nou koman Manm Lasanble, akoz sa Lalwa i spesifik pou nou kot nou pe asir e anmenn plis sa la transparans.  I osi annan serten code of etik ki sa Lalwa i donn nou pou swiv. E serten code of ethics osi ki piblik anver nou i bezwen swiv.

E mon krwar sa i enportan akoz nou bezwen toultan mentenir the sanctity of the of nou lenstitisyon.  Decorum nou lenstitisyon toultan i bezwen ganny maintained, akoz nou lenstitisyon i one of the highest in the land.  E dimoun i eksepte en o nivo en tre o nivo, en tre o nivo pa zis konpetans, me performans from tou dimoun, depi ler nou antre dan sa lenstitisyon, premye fwa ki nou ti sermante ziska ler nou sorti.

E mon krwar sa pou mwan koman en Parlmanter in en leksperyans ki pandan mon parkour koman en Parlmanter mon’n aprann en kantite. Mon’n aprann avek mon bann koleg lo lot kote latab.  Mon’n aprann avek mon bann koleg sertennman isi lo sa kote latab.  Ou pa zanmen fini aprann.  E mon krwar i pou servi tou sa bann keksoz. E mon realize i pou servi nou dan lefitir, pou nou kapab konpran konteks politik Sesel e ki mannyer i kapab sanze pou vin en konteks vreman fantastik.

E kot nou kapab ganny en – si ou le en devlopman nou demokrasi ki pou unravel si oule Mr Speaker, ki pou napa ki pou napa parey dan okenn lezot pei dan lemonn. Akoz   mwan mon annan en konfyans, mon annan e konfyans en tre gran konfyans dan mon Nasyon, dan Seselwa.  E mon krwar pou dir nou kapab akonpli en kantite keksoz, si nou met zepol ansanm nou met zefor ansanm. E mon krwar se sa ki reste la baz, ler nou annan bann Lalwa konmsa, pou asire ki sa i anmenn nou ansanm, ki asire ki nou annan transparans, ki asire nou annan accountability pou nou kapab bouz devan.

Mr Speaker Ziz Renaud i ganny apwente a en tre bon moman koman sa Komisyoner.  I mean i pa ankor ganny apwente, me koman en Manm Lasanble e personnelman mon pou aprouv nominasyon Ziz Renaud.  Mon krwar i en dimoun parey mon’n dir lo komansman i annan sa konpetans.

E mon krwar sa bann perspektiv ki i anmennen par ler, e parey pou bann Manm Lasanble oubyen bann lezot dimoun, ti ava bon osi nou swiv bann zizman ki Ziz Renaud in donnen. Ki parfwa tre enteresan, i tre ris e i pou ed nou osi dan nou devlopman koman Parlmanter, sirtou bann zizman an ki konsern bann case konstitisyonnel.

So mon krwar o en tre bon move forward ki nou Lasanble pe fer ozordi.  E mon ti ava rekomande ki bann Manm si nou entervenir lo sa Mosyon, nou fer zistis pa zis sa Lalwa, me sa personnaz ki nou pe apwent li koman sa Komisyoner ozordi.  Mersi Mr Speaker.

 

Mr SPEAKER

Mersi Onorab Sebastien Pillay. Mon ava donn laparol Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker. Bonzour tou Onorab koleg e bonzour tou dimoun a lekout.

Mr Speaker nou pa kapab souzestim kontribisyon ki Ziz Renaud in fer dan devlopman la demokrasi Seselwa e dan the forging of la Trwazyenm Repiblik   Sesel. E nou bezwen vreman met the early ‘90s an konteks. Boner dan bann lannen ‘90 letan ki miltiparti ti ganny lanse, anonse, ti annan bokou brouyar e tanpet Sesel.

Resaman dan en diskisyon enn mon zanmi i dir mwan be la dan sa bann moman nou pe viv i en pe parey bann lannen ‘90. Mon ti dir li ‘’Non.  Non not even close. Nowhere close.’’ An ‘90 an montan ti annan konfizyon, ti annan lafreyer e ti annan dimoun ki ti vreman perdi dan tou sa bann zafer ki ti pe pase.

Dimoun pa ti abitye.  Nou pa ti viv dan sa kalite.  E soudennman vwala i ti la e nou ti bezwen naze. Ti enportan alors apre ki nou premye attempt a forge en Konstitisyon ti’n ganny rezet-e by the popular ballot. Ti’n   ganny cast akote.  E nou ti pe fer en dezyenm attempt.  Ti enportan annan en dimoun lo labar, ki ti premyerman kalm, rasyonnel ki ti kapab prozekte pouvwar – for lack of a better word.

E osi mwan mon toultan admet ki mon pa en dimoun – a man of faith, mon pa en krwayan. Me pour sa sosyete ki nou  ti ladan  ti enportan annan a man of faith at the helm, ki ti natirelman incur respe dimoun. E dan tou sa bann tanpet, sa bann brouyar ki nou ti pe pas atraver, Ziz Bernadin Renaud ti emerge koman sa dimoun ki at the time, li i ti helm.  

Ler ou gete i pa’n helm zis sa komisyon e sa deba Konstitisyonnel. The founding persons of nou Konstitisyon be ler ou get byen in helm nesans nou Trwazyenm Repiblik e nesans sa demokrasi ki nou pe zwir ozordi.

A sa moman mon a fer en pti side bar osi, mon krwar petet in ler, in plis ki ler ki SBC i fer en zefor pou fer sa bann tapes, sa bann deba konstitisyonnel vin available lo YouTube kek par digitized sa bann recordings.  Fer li available pou bann zenn zenerasyon ganny akse avek.  Ki nou ava annan sa dokiman listwar vivan, pou okenn nou zenn vwar,  ki mannyer nou’n ganny gifted sa Konstitisyon ki nou annan ozordi. Ki Onorab Georges pe absan an se moman i souvandfwa refer lo la koman enn bann meyer Konstitisyon dan lemonn.

Ziz Renaud a lepok i ti bezwen asize syez deba bann karakter tre, tre for dan nou sosyete a sa lepok. Ki mon krwar ti en very unenviable position ki nou sosyete ti’n prozekte li ladan. Be hindsight i twenty, twenty e letan nou gete nou realize pou dir i ti l’homme parfait pour l’oeuvre ki desten ti’n poz lo son zepol.

I ti ganny ede par lefe ki leadership sa letan although bann dimoun ti diametrically opposed avek kanmarad, zot ti pare pou koze avek kanmarad. Ti annan sa dyalog ti annan sa konversasyon antre zot a sa letan.

Prezidan Mancham i ti pe forge ahead avek la politique de la reconciliation e Prezidan Rene li in typical Albert Rene fashion. I ti pe dir ou no matter what lakaz pou dimoun, social safety net pou son pep, ledikasyon educate people out of poverty, lasante iniversel for all bezwen garanti, bezwen secure.  Be li i ti bezwen syez lo bann personnalite ki ti diametrically opposed ek kanmarad.

Can you imagine ou pe syez en sesyon ki lo en kote ou annan ou en very ideological tre zenn, tre enerzetik Marie-Louise Potter e de lot kote latab ou annan ou en very young, very energetic Mathilda Twomey?  E ozordi nou tou nou konn Ziz Twomey koman Ziz Twomey.

E se sa enn bann rezon ki mon pe dir SBC i bezwen fer en zefor pou fer available sa bann material pou lazenes Seselwa kapab ganny en ledikasyon, lo formasyon nou Konstitisyon. Ziz Twomey sa letan i ti en zenn Avoka e i ti hammer the point tou le zour lo sa ki ou apel bann negative rights, bann drwa ki met restriksyon lo pouvwar Gouvernman. Lo kwa ki en Gouvernman i kapab fer avek son pep ouswa i pa kapab fer ek son pep. Bann zafer drwa larestasyon, kantite letan ou kapab gard en dimoun anndan;- e toulezour sa madanm ti vini arme pare pou fer konba.

E lo lot kote ou ti annan ou mon parti pour mwan SPPF sa letan. Avek tou son bann zenn ideologues ki ti’n ganny formen pou zot konbat lo sa ki ou apel positive social rights of son pep.  Lakaz, lasante e Ziz Renaud li i ti bezwen asize e officiate sa clash of ideologies, dan en lasal anler National House over sa bann diferan personnalite for.

E i domaz petet mon ava dir ki sa letan zis DP avek SPPF ki ti’n ganny elekte pou partisip dan sa Konstitisyon. Parti Seselwa ti’n ganny met akote par elektora, menm si i annan ki ti ganny sans vini fer bann prezantasyon. Mon rapel enn ti termin avek ‘We want it all, we want it right now!’ En keksoz koumsa.

Be sete Ziz Renaud ki ti bezwen stir sa Komite dan en direksyon pou delivre nou sa Konstitisyon ki nou annan ozordi.

E i byen dan le sans ki in fer en bon travay, akoz i ti egalman erit responsabilite pou steward bann eleksyon ki ti swiv, pou li dan en sans donn lavi sa menm Konstitisyon ki li menm li i ti’n ede to give birth to.

Mr Speaker mon al laba, akoz ou pa kapab konn lafors karakter en homme, letan i dan bon letan i dan diber letan i pa asiz lo en soft cushion. Ou konn son lafors atraver sa ki i pas atraver e i fer fas avek diran ladversite. E ‘91 mon krwar ti en formative moment pou Ziz Renaud. Ti annan tou kalite criticism ki ti pe ganny level kont li. Ozordi mon tann en term in ganny coined bann papye ki zot ekri keksoz ki zot reve.

Be sa letan osi ti annan bokou dimoun ti pe reve, e bokou keksoz ti ganny ekri pour e kont.  E Ziz Renaud ti enn bann dimoun ki ti ganny heavily criticized sa bann letan, pou la fason son stewardship sa Komisyon. E i ti reisir rise above tou sa bann criticism.  I ti resi steward tou sa bann diametrically opposed personalities lo sa komisyon pou donn nesans sa Konstitisyon, ki ozordi Maître Georges in prononse koman enn bann meyer Konstitisyon o monn.

This is the strength of the man!  Se sa zonm ki nou pe koz lo la ozordi.  Se sa zonm ki nou nou’n ganny demande pou aprouv son lapwentman, son nominasyon dan sa pos ki devan nou ozordi. E mwan baze strikteman lo la, mon desizyon personnel pou mwan, se ki mon pou lev mon lanmen pou aprouv sa baze lo sa ki mwan mon’n temwanny-en mwan menm pandan sa peryod difisil, ki nou pei ti pe pas atraver.

Kot lo Ziz Renaud i ti nobou azir koman en lafors rasyonnel en personnalite kalm ki’n nobou reasir lepep Seselwa.  E in toultan en dimoun ki’n fer konfyans son pep. E la mon krwar se nou tour pou fer li konfyans ankor enn fwa.  Se nou tour pou met tou nou konfyans dan li.  Ki i pou kapab delivre lo sa misyon ki nou pe met dan son lanmen.

Me selman an terminant mon pou repet lapel ki mon’n fer pli boner. Mon fermeman krwar ki bann materyel odyo vizyel date sa lepok, date sa letan, en zefor i devret ganny fer pou ganny fer li available avek nou bann zenn Seselwa.

Lanmerik i very proud of son Konstitisyon e koz ou son bann founding fathers of the Constitution.

E zot pa as lucky ki nou kot nou, nou annan the framing, the actual framing of our Constitution recorded live available avek nou Stasyon Televizyon. E parey mon ti dir lot fwa the more democracy the merrier.  Mwan mon krwar sa si i ganny fer available i pou kontribye e strengthened la demokrasi Seselwa. Mersi Mr Speaker.                    

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Loze. Bon mon napa ankor entervenan, mon ava retourn kot loter Mosyon pour son Right Of Reply.  Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon remersye bann entervenan ki’n koze pou zot bann pwen, pwen de sipor pou Ziz Renaud, pou son kandidatir. E anmennen osi pou bann parol ki zot in dir, bann sizesyon ki zot in anmenn devan.  Mon krwar mwan ki Ziz Renaud a sa moman la i pe ekout nou e i pe take note. 

Knowing him, i pe take note e i pou anmenn bann sanzman neseser dan sa Lalwa egzistan.  I pou anmenn sa bann pozisyon ki nou pe met devan.  I pou pran li o serye e pou vwar koman i pou kapab ede pou amelyor keksoz dan sa responsabilite ki i annan.

I annan bann sizesyon ki’n ganny met devan, kot par egzanp bann dimoun pou azir public persons si oule, bann dimoun ki nou pe dir osi i enportan pou komans reflesir lo la pou pli tar.  Sa i en pwen kekfwa Ziz Renaud i a pran an konsiderasyon, pou vwar koman i kapab anmenn serten oversight lo sa bann dimoun.

An menm tan osi mon krwar i enportan ki i bezwen annan serten Code of Conduct pou bann zofisye, bann officers in public offices. Mon krwar sa osi i bann keksoz ki Zis Renaud i bezwen pe take note, pou vwar koman nou amelyor sa ki egziste deza.

Ziz Renaud Mr Speaker, se en dimoun avek en kantite konesans.  I annan sa ki nou apel an Angle, institutional memory. I annan en lasazes tre larz, enkrwayab.  E mwan en kantite moman ki mon’n enterakte avek li, a sak moman mon sorti avek plis konesans letan mon fini koz ek li.  Konmsi enn ler letan ou pe koz ek li, i pa demann ou aret koz ek li.  I demann ou zis kontinyen ekout li.

E mon demande ki medya, nou bann medya i kapab, SBC, TeleSesel, i kapab detanzantan epwiz dan son konnesans.  Fer li vin devan e fer li partaz sa ki i annan avek lepep Seselwa.  Mon krwar sa i en keksoz pozitiv ki medya i devret take onboard.  Olye parfwa se en keksoz ki nou vwar zot fer ki pep i konplent, pep pa kontan.  E la en legzanp kot en dimoun ki zot kapab detanzaot.

Dernyen fwa ki, well pa dernyen fwa, me lot fwa letan nou ti ganny envite,  ler Meriken ti pe annan sa aktivite avek bann zenn, Ziz Renaud ti’n ganny envite.  I ti la.  E pandan letan nou pe pran en tas kafe ansanm, nou’n koze longman lo detrwa keksoz.  E par egzanp en keksoz e zisteman.  Mon ti pe dir li,

‘’Be la ou pe retire, sa laz 70an?’’  I dir mwan ‘’Be Lalwa i dir koumsa.  I dir mwan Lalwa i dan ou lanmen laba.  Zot de Onorab Ramkalawan zot ti’n devret sanze.  Be ou’n fer mwan ale, les mwan ale.’’

So, sa pwen, en pwen a serye a konsidere.  Osi nou’n deza koz lo la avek Prezidan Larepiblik.  I annan en lot keksoz ki dan nou pei nou bezwen pe mazinen pou bann dimoun parey ek konesans, ek kapabilite, avek institutional memory.  Avek grander lespri, si nou kapab dir li koumsa.  Parey Zis Renaud.  Se en Comité des Sages.  Mwan mon ti ava kontan en zour dan nou pei i annan en serten Konsey.  Akoz parfwa nou vwar nou dan en serten lenpas koman en pei e sa i normal, i arive sa.  Plizyer pei i arive, la Lanmerik ozordi i annan en ta lenpas pe pase.  Nou, osi parfwa i kapab arive kot nou bezwen serten Komite.

Pa bezwen ki i la permanan ki ou bezwen pey li.  Me i en serten, 2, 3, 4 dimoun ki Prezidan Larepiblik or bann Lenstitisyon, Lasanble Nasyonal, Zidisyer, L’Egzekitiv,  i kapab epwiz dan zot konesans, dan zot lasazes pou kapab vwar semen pas.  Pou kapab al pli devan.

Nou pa parfe nou tou e mon krwar sa en keksoz mon pou lans devan e ki nou’n diskite nou de Zis Renaud e ki i dakor avek sa lide.  E ki, me selman pa nou ki fer li, i bezwen annan en landrwa korek dan nou sistenm ki sa i antre.  Me i en pwen a konsidere.  Letan ou kalkile bann dimoun parey i devret pe kapab kontribye davantaz apard sa ki i pe fer deza.

Mr Speaker, nou konnen nou ki parey in ganny dir en dimoun parey Ziz Renaud, nou pa pou perdi avek li.  Nou pa pou perdi, dan lesans ki i pou met nou e i pou kontinyen kit nou lo bon semen.  E nou’n vwar dan plizyer lenstans kot sa in arive.  In ganny refer sorti, dernyen entervenan in osi koz dan sa bann direksyon.  Kot nou krwar se en dimoun avek en kantite entegrite.  E alor nou vwar poudir en dimoun parey dan tel pozisyon, i pou anmenn dibyen, i pou annan lazistis.

E la osi nou lans en lapel, mon pa konnen.  En pwen ki li osi i pou bezwen reflesir lo la, lo zisteman sa bann fo lakizasyon.  Onorab Leader Lopozisyon in dir ki i annan en bann fo zournalis, en bann fo zournal, en bann ki i ne epi i mor osi.  E bokou, bokou sa bann fo zournal i lo medya sosyal.

E bokou sa bann zournalis zot lo medya sosyal.  E nou konn tre byen zot lasosyasyon avek Lopozisyon sa bann zournalis.  E mwan mon pou dir klerman la, souvandfwa zot al to the extent ki zot perdi son sanfrwa e zot devwal zot idantite e nou konn zot.

Mon demande la ki Lalwa pou kontrol sa i vin pli vit dan Lasanble Nasyonal.  E ki osi nou demande ki Lapolis, petet la Ziz Renaud letan i a pran sa responsabilite, sa pozisyon la, i a ede osi protez nou dan en serten fason.  Letan mon dir protez nou, pa pou soutir nou me pou zisteman anpes sa bann rimer, sa bann fo lakizasyon ki pa fonde, ki lalang e ki zot kontinyen mete lo zournal, lo social media.

Ler ou vwar portre Prezidan avek tou sord kalite demagozi lo la, portre Leader Lopozisyon ouswa mwan menm.  Ouswa Speaker.  Konmsi ou demann ou lekor kote nou pe ale, ki moralite nou pep pe arive?

Mon vwar poudir serten bann dimoun la ki pe ekout mwan zot konnen e zot pe swivre mwan de pros, sa ki mon pe dir.  E mon demande ki Lotorite i met sa bann keksoz anba kontrol.  E petet Ziz Renaud i ava annan en rol pou zwe osi ladan.  En pwen enportan.

 

(Off-Mic)

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

(Pardon? Mon ti krwar ou pe koz ek mwan Onorab Flori Larue.

 

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond, kontinyen.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  So, en pwen enportan ki mon krwar i sorti osi, se ki la osi Ethics Commission la, osi sa Komisyon kot Ziz Renaud pou annan sa travay enportan, i bezwen annan en ledikasyon.  Mon toutafe dakor vizavi sa Lalwa, i bezwen annan plis ledikasyon.  Kekfwa plis ledikasyon i a ed nou pou aport sa ki mon’n fek dir avan.  Epi pou nou zenn, letan nou zenn demen i a konnen i annan sa bann pozisyon pou zot pran, zot a pran li avek serten fyerte, zot pa a per isi, per laba.

E ou a konnen ki semen pase, ki sa ki ou bezwen fer e ki sa ki ou pa fer e ki i annan sa bann ethics, sa bann kontrol, sa bann conduct ki bezwen ganny fer apropriyeman.  E si non, dimoun parfwa petet nou pe rode, akoz nou pa ganny dimoun pou pran bann responsabilite.  Be zisteman akoz sanmenm sa bann fo lakizasyon, sa bann ensinifyan mon apel sa, ki dekouraz bann dimoun osi pou partisipe.  Sa osi nou bezwen pe mazinen.

So, nou bezwen, i annan tou sa travay ki nou bezwen fer ansanm koman en pep pou nou lavenir. E mon krwar la nou Prezidan Larepiblik ki’n dan tou son sazes li osi, in fer sa bon desizyon pou apwent Ziz Renaud dan sa pozisyon.  Li osi la, i pe tann nou sa ki nou pe dir e mon garanti mwan, mon konnen i pou fer bann sanzman.  I pou propoz bann sanzman apropriye a la moman apropriye dan sa bann direksyon pou lavenir nou pei.

E i enportan ki Prezidan i kontinyen zwe sa rol e ki nou kit li la pou kontinyen gid nou dan sa semen ki nou vwar nou ladan.  E ki nou vwar i annan en kantite progre ki i pe fer e ki i pou donn nou sa hope pou nou fitir.

Mr Speaker, avek sa mon demande ki nou Lasanble antye i siport kandidatir Ziz Renaud dan sa pozisyon ki mon’n propaz avek Lasanble e se le pozisyon de Public Persons (Declaration of Assets, Liabilities and Business Interests) Commissioner.  Avek sa Mr Speaker, mon demande ki Lasanble i vot an faver sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Bon in ariv ler pou nou pran en desizyon lo lapwentman lo Mosyon pou apwent Juge Bernardin Renaud koman Commissioner pou Public Persons (Declaration of Assets, Liabilities and  Business Interests). Mon ava demann tou Manm ki an faver?  Okenn Manm ki kont?  Onorab Mondon ou kont? Non.  Ok. Deputy Clerk?

 

MADAM DEPUTY CLERK Mersi Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker. Bonzour tou bann Manm e tou dimoun ki a lekout. Mon’n rikord 27 Manm  ki’n vot an faver sa Mosyon. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk.   Savedir Mosyon in aprouve e Juge Bernadin Renaud in ganny apwente.  Bon lo lapar Lasanble osi mon ti a kontan  zwenn avek bann Manm pou felisit lapwentman Juge  Bernadin Renaud. Mwan osi a en serten moman mon’n fer serten parkour kot mon’n kapab – mon dir frot zepol avek en tel dimoun e i  pour mwan i en zonm ki tre entelizan, kapab e byensir  ranpli avek sazes.  Me touzour pare pou desann bokou pli ba pou rankontre lezot ki pli feb pou touzour aport en sipor oubyen pou donn en konsey.

E mon krwar ki i en dimoun ki annan sa kapasite ki kapab ede delivre  dan sa pozisyon.   Mon pa’n anvi enterfer pandan moman deba me mon anvi pran kot pwen kot Onorab Ramkalawan, Leader Lopozisyon in fer resorti  – e ankor dan  en mwayen pou nou kapab edit nou pe deor lo Lalwa ki nou ti aprouve an Desanm, 2016.  Onorab  Ramkalawan in fer resorti sa bout sa Clause ‘’whistleblowers.’’ Savedir bann dimoun ki deor ki a santi ki petet en Manm enn sa bann public persons pa pe deklar zot bann assets byen;- i kapab annan assets ki pe ganny kasyet ki pe ganny bouze partou. Byensir zot kapab vin devan.

Zot konfidan ki zot bann  keksoz ki zot donnen,  lenformasyon  pou ganny tenir an konfidansyalite and all that, me si zot fer bann  deklarasyon ki fo i annan en Clause fou, malisyez, i annan en Clause ki take them to task. E sa Clause i fer ki zot liable pou en fine ki dan Lalwa;- R250mil plis en term prizon 2an. Ok?

So Lalwa i la, Lalwa i piblik so enn fwa ki bann deklarasyon pou komans ganny fer bann dimoun osi deor avan i al devan pou fer bann serten akizasyon and all that i pou enportan pou zot konstate sa Lalwa ki la. Akoz i en Lalwa ki serye. Bon nou pou kontinyen avek nou travay. Yes Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon anvi fer sorti en pwen ki mon war en tandans depi yer pe arive dan Lasanble.   E sa i konsern Onorab De Commarmond.    Depi yer e sa i en size ki’n deza leve avan ti an relasyon avek  Onorab Simon Gill. Dan mon lekip i annan en madanm ki apel Flory Larue. I  pa apel Flo..ri Larue. Si i ti pe pronons son non an Franse ou ti ava kapab aple li Flori an Franse.

I resanble ki sa pe ganny fer par ekspre parski tou Manm i konnen ki i apel Onorab Flory Larue e ou a krwar dan en fason degrandan depi yer mon’n war sa.  Mon ti a kontan Mr Speaker ki si tou Manm e Onorab De Commarmond fek fer sa la bomaten ki poudir sa Onorab son non i ganny prononse byen letan parey nou pronons non tou dimoun dan lafason ki zot devret ganny prononse! Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan. Mon pa’n vreman atrape si ozordi sa in ganny fer la bomaten me selman mon konnen yer non Onorab Larue in ganny mansyonnen. Me se sa ankor ki yer mon’n dir annou montre respe. Bokou dimoun pe swiv Lasanble. I annan bokou zenn osi  i swiv travay Lasanble e zot tou zot look up to us, MNAs as Leaders. Ok? So annou koman montre sa respe isi anndan.  Annou komans montre sa respe osi tou pou  bann dimoun ki dan bann pozisyon dan pei.

Si parfwa nou pa anvi servi par egzanp la dan sa deba ki  nou fek fini, nou’n servi tit Mr Renaud, Juge Renaud. Si nou pa anvi servi sa tit, nou kapab donn li son non Mr Renaud.  Ok? Me annou pa zis dir an bonnavini non en dimoun kan nou konnen i annan en stati. Ok?

So mon pledwari avek Manm Lasanble annou montre respe pou kanmarad e annou montre respe osi tou pou lezot. Yes Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker zanmen in mon lentansyon pour mwan pa pronons non en dimoun byen. Mon’n pronons li dan mannyer mwan mon santi i devret ganny prononse. Mon pa santi mwan mon’n dir an mal. Me selman si ou pe koz lo respe, mon a demande ki sanmenm sa Onorab Flory Larue ki i komans ek li!  Akoz ler i dir mal lo  nou Prezidan dan nou Lasanble Nasyonal, nou osi nou pa kontan!

E si sa i kontinyen nou osi nou ava pran serten desizyon isi!  Annou pa komans lo sa nivo si nou le koz across the board, annou fer keksoz korek across the board!  Mersi bokou!

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon nou pa pou kontinyen dan sa direksyon, dan sa deba. Mon’n fini fer  en lapel pou nou montre respe pou  nou prosen, pou nou koleg MNA, e  lo mon kote dan Chair I will be the judge.  Mersi. Onorab De Commarmond mon call on you pou move the 3rd Motion.  E  2nd Motion ki lo Order Paper   nou pou debat li. I zis lo Order Paper avek en bi  ki formalite. Sa nou pou pran deba semenn prosenn. Savedir Standing Orders.   Onorab De Commarmond Mosyon No.3.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Thank you Mr Speaker, Sir.  Mr Speaker, Mosyon i lir koumsa;-

In accordance with Article 64(4) of the Constitution, this Assembly resolves to ratify the; Treaty for the Establishment of the African Medicines Agency.

Mr Speaker sa Mosyon i koz lo kreasyon Lazans Afriken pou medikaman. I en Mosyon ki enportan pour Sesel. Kreasyon Lazans Afriken pou medikaman, i kouronn plizyer lannen travay pou met an plas lo kontinan Lafrik en striktir Afriken performan, ki pou ede rezourd problenm akse avek latizann oubyen avek medikaman ki san risk e san danze e ki efikas e ki zot kalite i bon.

Sa i definitivman dan lentere tou bann Afriken. I a ede konbat sa ta maladi ki annan Lafrik, sirtou bann maladi ki kapab anpese atraver meyer reglemantasyon medikaman. Redwir bann ka lanmor initil e diminyen soufrans bann fanmir.

An Fevriye 2019 an Fevriye 2019 bann Sef D’Eta Linyon Afriken  ti donn lord Komisyon Linyon Afriken, pou lans prosesis sinyatir ek ratifikasyon sa Trete apre ki zot ti’n egzamin li.  An Zanvye 2020 Konsey Le Minis  Sesel ti aprouve ki Sesel i siny sa Trete e ki answit sa Trete i ganny anvoye isi kot Lasanble Nasyonal kot Lezislatif pou son ratifikasyon pou son laprouvasyon.

An Fevriye sa lannen Vis- Prezidan Meriton ti siny sa Trete an Addis Ababa e aprezan i nou tour isi dan Lasanble   Nasyonal, pou konsider sa Trete avek lobzektif pou ratifye li e fer Sesel vin en Manm aderan. Fodre dir depi o komansman ki sa Lazans Afriken pou medikaman, i esansyelman en proze Lafrik, pou Lafrik. Ki son bi se pour rezourd problenm ki konsern latizann oubyen medikaman e lezot prodwi e teknolozi lasante dan Lafrik.

Resers in montre ki ziska 70poursan latizann ki an vant dan bann pei Afriken, i bann latizann kin falsifye oubyen ki’n périmé ekspire savedir. E epi re anpakte oubyen menm ki’n fini gate zot ganny re anpakte pou vann ek bann dimoun. Sa bann latizann souvandfwa i vann o bor semen, dan bann kiosk oubyen lo latab e i bokou fwa osi pli bon marse. Lezot fwa i vann osi lo internet.

En dimoun ki pa kapab aste bon latizann dan en farmasi rekonnet akoz laba i pli ser, i sot dan kwen semen oubyen lo internet, i aste sa enn ki li i krwar pli bon marse menm si in falsifye, ekspire ou byen menm gate.

Lafrik dan bokou pei napa en sistenm lasante konpreansiv e gratwit parey isi  Sesel. Souvandfwa   i difisil fer distenksyon ant en latizann ki’n falsifye oubyen gate, e enn ki otantik oubyen ki ankor bon.  Akoz komers latizann falsifye i en lendistri sofistike dan li menm.

I annan en ta mafya ek kartel ki kontrol sa lendistri ki annan lizin e ki fer bann lanbalaz parey bann medikaman orizinal e ki anmas en kantite larzan atraver sa bann krim.

In estimen ki valer lendistri medikaman falsifye i kapab desot US50bilyon par an lo zis lo kontinan Lafrik. Fodre dir osi deswit ki nou sityasyon isi Sesel erezman i pa koumsa ditou akoz nou sistenm ek nou commitment politik. Isi si nou latizann in ekspire par menm en zour, nou bann dimoun i ase konsyan e zot kriy lasasen mizerikord deswit.

An plis nou bann dimoun i an plizyer swa. Lafrik lamazorite dimoun napa sa swa. Deplis latizann ki nou, nou aste i sorti kot bann vander ki’n rekonnet par swa SADC   oubyen Lorganizasyon Mondyal pour Lasante koman bann vander vyab.

Avek nou bidze sote R50milyon par an pou latizann ki nou Lasanble   menm i aprouve. Nou aste latizann dan Lenn, La Hollande, Langleter, Cyprus e menm Lafrik. Nou aste en kantite latizann HIV Sida ek vitamin an Sud Afrique. E nou pa ganny okenn problenm ek sa bann pei akoz kot nou aste latizann zot annan sertifika ki kalifye ki kalifye zot koman bann fourniser onnet e vyab.

An plis ki sa ankor le santiyon tou bann latizann ki Minister Lasante i fer vini i ganny teste pou asire ki zot kalite i bon.

I annan en laboratwar spesyalize kot klinik La Rivière Anglaise avek masin sofistike ek dimoun tre kalifye, konpetan ki fer zis sa. Si kalite en latizann pa bon, sa latizann i ganny tire an sirkilasyon vitman.

Sa bann test kontrol latizann malerezman pa ankor fer pou le moman, pou bann latizann ki enporte par bann klinik prive. A lavenir avek kreasyon Lazans Afriken pou Medikaman, e avek Lalwa neseser sa bann tes pou oblize fer pour tou latizann e tou prodwi lasante ki enporte dan sekter prive osi.

Pou ede diminyen e rezourd tou sa bann problenm o size latizann ki mon’n nonmen, Lazans Afriken pou Medikaman pou annan sa bann fonksyon swivan;- Armoniz bann Lalwa ki reglemant bann lotorite ki reglemant latizann e lezot prodwi parey vaksen ek teknolozi lasante parey bann masin ki fer dyagnostik. E armoniz bann prosedir pou aprouv latizann lo kontinan Lafrik.

I pou fer bann Lalwa model ki pou protez ek bann pei ki pou zot konsidere adopte e adapte. Partaz kapasite imen ek bann pei e devlop kapasite imen dan bann pei  dan bann Pei Manm lo tou sa ki annan pou fer ek reglemantasyon latizann.

Kree prosedir pou tou sa ki annan pou fer avek bann lesey klinikal;- savedir ler fodre teste en latizann dan Lafrik ki bann mezir ki fodre met an plas pou asire ki inosan pa ganny eksplwate, e ki sa bann lesey zot san risk e san danze pou bann partisipan.

Nouvo latizann COVID-19 par egzanp an Madagascar ti a fasilman pas atraver sa sistenm. Si i ti’n fini etabli e koumsa i ti a ganny ofisyelman rekonnet.  Sa si Madagascar ti’n sinyen e ratifye sa Trete, e sa sistenm ti’n fini ganny etabli kot li.

Fodre 15 pei i ratifye sa Trete ava ki i vin anfors. I pou vin anfors 30 zour apre ki 15enm pei in ratifye. Ziska prezan i annan apepre 8 pei ki mon konnen in ratifye. I kapab annan plis.  Si Sesel i ratifye i pou form parti sa Trete dek ki i soumet dokiman ratifikasyon avek Komisyon Linyon Afriken.

I pou annan en kotizasyon anyel ki tou bann pei sa Trete pou bezwen peye. Sa pou deside par bann pei ki form parti sa Trete, ler i pou vin an viger. Lazans Afriken pou Medikaman pou gouvernen par konferans bann pei ki form parti sa Trete.

I pou annan en Konsey Ladministrasyon 9 Manm, 5 Manm sorti kot bann Lotorite ki reglemant latizann dan zot pei. En Manm   sorti dan bann regroupman ekonomik rezyon dan Lafrik;- par egzanp SADC ek OAS.

En Manm pou sorti kot bann Lorganizasyon Lasante Rezyonal ki fer reglemantasyon sa bann lorganizasyon, pou zot annan pou zot Manm nominen zot pou bezwen reprezante lo en baz tournan. Par egzanp konmsi en sistenm sakenn son tour. Epi en Manm osi sorti kot bann Komite Nasyonal ki reprezant ki responsab pou bann zafer Bio-etik lo en baz tournan osi. E pi Komisyoner Lasante ek Zafer Sosyal dan Linyon Afriken.

Sa 5 premye Manm zot manda pou 3an e sa 4 lezot zot manda pou 2 an, e non- renouvlab. E lo en baz rotasyon par bann pei ki form parti sa Trete. I pou annan en Sekretarya e i pou annan en Direkter Zeneral son manda pou 4 an e renouvlab enn fwa.  E se Konsey Ladministrasyon ki pou swazir li par bann prosedir normal.

I pou annan osi bann Komite Teknik avek bann eksper ki pou analiz tou bann dosye teknik e fer rekomandasyon avek Sekretarya.  E Sekretarya i a fer rekomandasyon avek Konsey Administratif.  E Konsey Administratif i a pran son desizyon oubyen fer rekomandasyon avek konferans bann pei ki form parti sa Trete.

Mr Speaker sa Lazans pou annan en syez oubyen headquarters e se konferans bann pei bann Prezidan Linyon Afriken ki pou deside dan ki pei sa syez pou ete, apre ki bann pei ki enterese abrit sa syez a soumet zot dossier kandidatir.

En keksoz ki ek sa Trete ki fodre soulinyen, se ki annan en lartik lo rezervasyon Lartik 33.  Savedir i annan si i annan en keksoz dan sa Trete ki Sesel par egzanp i santi i pa pou kapab enplimante oubyen i pa anvi enplimante, i kapab sinyale letan i soumet son bann dokiman ratifikasyon. En rezervasyon i kapab ganny tire pli tar e i a fer sa an ekri.

Trete i osi fer provizyon lo ki mannyer en pei pou sorti ladan, si apre ki in antre i santi ki i anvi retir son lekor i anvi sorti dan sa Trete.

Mr Speaker dan son 15 paragraf preanbiler ki retras semen i montre ki mannyer sa Lazans in arive egziste e dan son 41 lartik ki montre ki mannyer sa Lazans pou fonksyonnen lo en baz stratezik e lo an baz operasyonnel, sa Trete i demontre tre klerman sa plas enportan ki Lazans Afriken pou medikaman i devret annan dan peizaz lasante an Afrique.

Mon rekomande vivman ki Sesel   i ratifye sa Trete.  Menm si nou sityasyon medikaman ek prodwi ek teknolozi medikal i pa parey ek sa bann pei Lafrik, kot i annan en ta problenm “mari problenm” parey Morisyen i dir;-  isi Sesel   i reste nou ankor bokou pou nou fer, lo bann zafer reglemantasyon medikaman e prodwi medikal.

E nou pou benefisye enormeman, avek bann lekspertiz ki pou konsantre dan sa Lazans e partaz li avek bann pei Afriken. Deza depi nou’n sinyen i annan en profeser ki pe ede etabli sa Lazans ki pe travay avek nou pou aranz nou Lalwa isi   Sesel.

Menm si Departman Lasante ek Lotorite Lasante Piblik, zot pe fer zot mye nou ankor bezwen bokou plis dimoun kalifye pharmacist eksetera, pou travay eksklizivman dan domenn reglemantasyon, latizann e lezot prodwi medikal.

E met an plas prosedir ek protokol ki i annan pou fer avek tou keksoz o size prodiksyon, lavant, distribisyon, stokaz, preskripsyon, itilizasyon e destriksyon latizann ler latizann fodre ganny detri.

Sa Lazans i pou sertennman ede pou fer Sesel ede met an plas sa bann prosedir e sirvey zot enplimantasyon dan en fason ki korek e kredib.  Epi Mr Speaker i touzour annan posibilite ki dan enn oubyen plizyer nou bann plant lokal, nou bann plant medisinal i annan prodwi medisinal.  Ki petet en zour nou a ganny en Syantis Seselwa oubyen menm e Syantis etranze ki ti a kontan fer resers lo la e eksplwat sa resours pou benefis limanite e osi benefis Sesel.

Si sa i le ka i pou’n annan mezir sirplas. E mezir sir an plas pou fer sir ki sa i ganny fer sa ki mon pe dir si en dekouvert dan en plant medisinal i ganny fer, i ava ganny fer byen comme il faut akoz Lazans Afriken pou medikaman pou ede etabli bann letap syantifik kler pou en endividi oubyen en lakonpannyen swiv dan en ka parey.

I kler ki nou pa kapab fer sa nou tousel pou le moman. Avek tousala Mr Speaker mon demande ki Lasanble   i ratifye sa dokiman pou fer Sesel vin enn sa bann pei ki form parti sa Trete. Mr Speaker I beg to move. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond. Okenn Manm   ki segonde. Yes, Onorab Egbert Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE          

Mr Speaker mon segonn Mosyon pou ratifikasyon kreasyon sa Lazans pou Swen Lasante. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Bon mon pa pou pran entervansyon la nou pou break.  Me mon ti ava zis kontan bann Manm ki pou entervenir zot kapab montre by a show of hands.

Lo kote LDS mon kapab ganny en show of hands lo kote LDS bann Manm ki pou entervenir. Ok. Onorab Ferrari mon’n ganny ou ok. Good. Bon nou ava break e nou repran nou travay 11er pou nou kontinyen deba lo Mosyon   ki’n ganny move e segonde.

 

(BREAK)

 

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen nou travay. Entervansyon lo Mosyon pou ratifye Trete pou letablisman en African Medicine Agency. Onorab Aglae ou le entervenir deswit. Go ahead Onorab, laparol i pou ou.

 

HON EGBERT AGLAE          

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker sa Trete i en Trete enportan.  An vi ki i pou anmenn en pti pe plis de nouvo fason fer pou asire ki dan lo kote Lafrik i annan en Lazans ki pou fer en rol oversight kot i konsern bann prodwi medikal.

Mr Speaker   i bon konstate ki sa Trete ti ganny son nesans limen li dan en diskisyon some Linyon Afriken an 2005 ki ti fer an Abuja.  E laba bann Leaders ti tonm dakor pou annan en kreasyon en Lazans ki pou oversee bann konsern ki bokou pei ti pe met devan e fer fas avek dan domenn bann tretman medikal.

E sa Trete li menm li i en Trete ape pre 33 paz e so far bann sinyatir lenstriman ti komanse boner lannen pase 2019. E an Fevriye bann pei ti komans ratifye e sa ki Sesel li i pe fer pou kapab osi meet sa demann 15 Pei Manm pou sa Trete vin an fors e kreasyon sa Lazans li menm li vin posib.

E dan Trete li menm li i annan bann provizyon mon get li dan transparans, bann provizyon valer demokratik ki etabli la transparans, accountability, konfidansyalite parey dan medikal i enportan.

I etablir bann pwen kalite, bann management e osi bann evalyasyon enportan ki bann pei i fer, e atraver zot bann eksper medikal. E osi fer provizyon pou annan bann rekomandasyon, an vi ki lendistri farmasetik i en lendistri ki toultan pe evolye. E osi i fer provizyon pou etabli bann legal framework ki etabli ki bann pei ki pou vin en Manm i bezwen swiv.

E sa Trete, dan sa Trete i fer provizyon dan kreasyon sa Lazans pou osi annan en Board.  En Board ki ava ganny deside parey loter Mosyon in nonmen ki bann pei Manm dan en fason rotasyon zot pou fer form parti sa Board pou fer sa Lazans marse.

E rol sa Board li sete premyerman li dapre Trete i pou zwenn en fwa dan en lannen e zot kapab zwenn plis si i annan bann sityasyon dirzans parey ozordi nou annan pandemik COVID-19. Si sa Lazans ti an egzistans i ti bezwen war li pe zwenn ase regilyerman, pou kapab met zot azour e adres konsern bann Member State kot i konsern bann tretman medikaman medikal.

E osi sa Board li i pou devlop bann plan stratezik ki an liny avek provizyon ki sa Trete i fer. Osi pou sizer bann Bidze neseser ki bann pei baze lo zot bann soumisyon ki zot pou fer lo kote zot Bidze pou medikaman dan zot pei respektif.

E parey Sesel   nou, nou depans anviron R50milyon par lannen lo medikaman. E osi sa i fer provizyon atraver sa Board   pou annan bann komite teknikal e se la kot bann eksper medikal e osi i annan bann lezot lorganizasyon afilye lo nivo Lafrik ki pe ede pou advocate bon pratik dan domenn medikal.

E osi i ava annan osi bann eksper ki pou fer bann resers enportan, bann survey enportan pou idantifye febles Member State e la e la zot met bann rekomandasyon. E osi sa Board osi pou annan son laspe legal kot si i annan nesesite pou devlop bann legal bann model laws parey nou dir bann legal framework, ki pou asire ki tou bann aksyon, tou bann Lalwa sirtou kot i konsern procurement bann medikaman, i azour e Sesel   nou, nou annan serten pti defayans ki apre mon pou tous lo la.

Petet kestyon ki bokou a demande, se akoz nou bezwen en Lazans parey? Ler nou get konteks Lafrik Mr Speaker en eleman e en baryer mon kapab met li koumsa, ki retard devlopman swen lasante, se lapovrete. E dan bann bokou deba sirtou atraver SADC   dan bann lezot lorganizasyon parey PAP, nou annan bann Lorganizasyon Lafrik ek OAS e lezot ankor, en pwen, en size ki tou kou pe ganny aborde se akse avek medikaman afordab e kalite.

E nou vwar pou dir Lafrik i en pei, i en kontinan ki vilnerab e ki touzour pe fer fas avek diferan kalite maladi. E lapovrete i enn bann defi ki fer ki bokou pei pa meet standar ki World Health Organization -WHO i rekomande lo an term bidzeter, pou zot kapab anyelman met serten larzan ki pou al dan domenn medikal.

E sa i fer ki zot annan bann defi mazer, ki fer ki akse premyerman a latizann bann tretman, pa arive kot sa kous popilasyon ki bezwen. E sa Lazans li menm li son rol i ava annan en rol oversight, en rol regilatwar pou fer ki bann defi i kapab ganny pran kont, e rod fason pou adrese atraver bann diferan sipor, ki i ava ganny met devan e anmennen.

E i bon konstate ki dan domenn medikal latizann i osi annan sa ki nou – mon a met li koumsa, bann piratri. E sa i en konsern reel, akoz si ou napa ase resours pou ou aste latizann de kalite, i fer ki ou pou bezwen al anmenn ou lekor pou aste bann substandard medicine, parfwa ki non- certified. Ki pa ganny teste.  Ouswa ki annan bann falsified document ki dir pou dir sa latizann i bon, me ki reelman i pa’n pas en tes pou li ganny admissible, pou ou kapab servi lo ou bann pasyan.

E sa i poz en gran danze pou lasante li menm. Nou annan issue ki konsern osi repackaging kot in arive.  Kot i annan bann latizann ki’n ganny discard in ganny zete, me ki serten i al anmase si pa’n byen ganny detri, normalman i sipoze ganny dispose dan en fason ki regilasyon i permet. Swa ou dissolve li dan delo bann keksoz koumsa me ou pa zis dump li.

E bokou bann dimoun ki zot, zot al anmas sa bann latizann e zot repackage li sirtou bann tablet.  E sa i poz en danze pou lasante, akoz i ganny vann parey loter Mosyon in dir lo Street, kot sa ki mwen fortinen li i pou ale akoz sa latizann i bon marse i krwar pou dir i pou sov son lasante.

Me nou Sesel  dan konteks Sesel   nou en pti pe avanse, akoz nou annan bann sistenm an plas ki sofgard sa kalite pratik. I pou difisil pou nenport ki endividi vin avek en prodwi ouswa ofer en prodwi ki pa’n ganny sertifye, ouswa vann dan son farmasi ouswa dan laboutik sirtou bann over the counter. I pou difisil akoz nou annan mekanizm an plas.

E nou annan en sistenm laboratwar ki efektiv ki teste tou latizann ki antre pou fer ki i lo kalite e si i pa pas sa tes admissibility i ganny retournen kot son manufacturer laba ouswa kot sa Lazans ki nou nou’n purchase avek. E sa in arive e mon mon’n witness sa pandan mwan letan ki mwan mon’n travay dan domenn farmasi.

Mr Speaker en Lazans parey, i pa pou zis anmenn benefis pou Sesel, me selman i pou osi pran kont sa nide ki’n ganny diskite e ki’n ganny propoze pou lo kote Lafrik devlop son Lendistri Farmasetik.

Sa i pou ouver en laport akoz i annan pei ki deza pe prodwi parey Sud Afrique,   ki pe prodwi en pe latizann e menm al dan vaksinasyon.  Sa i a ouver en laport pou annan plis bann pei ki annan kapasite pou zot antre dan prodiksyon farmasetik, akoz nou depandans bokou lo bann lendistri bann gran lakonpannyen dan was ki parfwa akoz zot annan pwisans ekonomik, e nou konnen pou dir dan domenn Lendistri Farmasetik i en domenn ki annan en ta larzan.

En kantite bilyon dolar par lannen i ganny spend pou kapab procure diferan kalite tretman. E si nou lo kote Lafrik nou kapab armoniz nou lekor, vin ansanm anba en Lazans ouver laport pou nou kapab annan en sekter ki devlope dan domenn farmasetik, sa i a garanti nou sirtou pou bann pei ki nou konsider lapovrete pou zot ganny akse avek medikaman e prodwi medikal ki kalite, sertifye pou nou bann kous popilasyon ki dan bezwen.

Mr Speaker,  mon krwar ki  en pwen  enportan osi diskisyon i lo nivo SADC  nou touzour pe koz lo la,   se ki fason ouswa ki pli bon fason ki distribisyon bann prodwi  medikal  farmasetik i kapab ganny fer pou as ire ki premyerman i annan availability?

  E sa i kreasyon en hub of distribution.  Ki i ava annan en pei e nide par deryer sete en pei parey Sud Afrique,  ki li i a vin koman sa hub of distribution. Kot bann prodwi medikal, bann tretman i ava ganny stoke e la i ava ganny distribye readily. 

Me selman i annan serten konsern ki atase avek,  akoz lo ki fason ki petet anba Lazans an kreasyon sa Lazans i kapab adrese. Se ki mannyer ki ou pou al procure fer bann pool procurement latizann?  E Sesel li menm li, dan son fason ki li i procure e nou annan Lalwa procurement ki mon santi i bezwen ganny revize, i kree serten baryer mannyer Lalwa i ete ozordi ki fer ki nou pa kapab zwenn avek bann lezot pei.

Dizon nou anvi zwenn ek Maurice, Madagascar bann pei la rezyon pou nou etabli en pool procurement vi ki nou, nou popilasyon i ptipti e demann pou nou procure en batch latizann, i pti gin. E si nou zwenn ansanm, nou fer en pool Procurement, sa i pou annan en benefis finansyel pou nou.

Kantite larzan ki ler ou pou al kot en gro lakonpannyen direkteman, ou al demande pou al ganny en dizon en consignment panadol, si nou ti pou aste petet 100mil me ler ki 3,4,5 pei in zwenn ansanm, i pe pran li plizyer milyon sa tablet, nou pou ganny rediksyon poursantaz ase signifikan e sa i ava annan en lenpak lo sa R50milyon par lannen ki nou, nou depanse lo latizann.  Sa i pou en benefis.

E nou pou vwar osi son benefis sirtou la ki nou pe fer fas avek en pandemik COVID-19 e ki in annan bann attempt pou bokou pei ganny akse ek serten medikaman relye avek tretman sa viris, ki i napa en tretman per se ki vreman san poursan me selman ki ava adres serten bann sentonm.

Nou war pou dir i annan bann pei ki swa ki prodwi parey nou war dan Lenn ki’n fer. Zot deside pou petet pa vann serten latizann an deor, me re gard li zis pou zot, zot stok pou zot konsonmasyon ouswa zot zis deservi li dan zot pti rezyon pou zot.

Me si nou kapab etablir en hub of distribution sa i ava ede gard en stok ki kan letan dirzans i arive, nou war pou dir nou bann Manm   readily available zot pou ganny akse avek tretman. Sa i enn bann benefis ki pou atase avek sa tel Lazans.

Mr Speaker osi i bon enportan ki ler nou kategoriz serten medikaman byensir, i annan 2 keksoz;- i annan sa ki nou apel son brand ek son generic. E ozordi nou annan nou premyerman bann en bon pe lakonpannyen en dizenn bann gran lakonpannyen ki zot prodwi bann latizann zenerik e en latizann zenerik i kout pli ser ki enn ki’n brand, e sa i fer ki bokou pei pa kapab afford sa.

Parey Lerop nou pou ale nou pou war bann lakonpannyen parey bann ki lo bann bwat latizann Merck, Sanofi, Glaxo sa bann tretman i koute sa, pou ou ganny sa brand, sa latizann zenerik. Be selman ler ou kapab ganny en Brand, parey Lenn i fer ozordi e nou konstate ki si nou napa en pei parey Lenn lo nivo Lafrik. Bon pe tretman bokou pei pa pou kapab afford. Akoz son kou. Me en lakonpannyen parey CIPLA ki dan Lenn e bokou nou bann latizann ki nou pe servi dan nou farmasi isi i originate sorti dan Lenn.

E CIPLA i provide affordable, quality medication pou rezyon Lafrik. Me i annan en danze ki ozordi pe poze atraver bann gran lakonpannyen was ki war pou dir zot an menas, akoz bokou bann lezot pei ki dan was Lerop, zot osi zot al laba kot CIPLA laba.

E pou zot santi pou dir i an menas e zot pe rod tou fason pou blok bann lakonpannyen parey CIPLA laba dan Lenn, pou kapab provide medikaman. Zot anmenn bann diferan lager legal, zot in anmenn osi bann lager ki konsern anba WTO e sa i poz en danze dise.

E mon kontan pou dir Lenn pe ganny led avek bann eksper pou kapab sirmont sa kalite pratik ki bann gro pei, bann gro lakonpannyen ki fer bokou bilyon pou egzers zot dominasyon lo zot e an pese ki bann supply medikaman i ariv kot bann dimoun e bann pei mwen fortinen parey nou konsider lo nivo Lafrik.

Mr Speaker sa Lazans osi pou ede etablir en konfyans.  Ler mon dir en konfyans akoz   bann defi parfwa ki ler ou pe donn bann latizann ki substandard, dimoun menm sa pasyan ki annan en maladi ki anvi Trete i war pou dir malgre mon pe pran tretman mon kondisyon pa pe amelyore, e sa i tradwir dan en mank konfyans dan ou sistenm lasante.

E in arive Sesel osi petet. Kot i annan dimoun ki dir be mwan mon pe servi tel tretman i pa pe marse me nou konnen pou di Minister Lasante in fer son mye atraver sistenm farmasi pou kapab ganny de kalite. E konfyans i enportan, enportan pou ou asire ki pasyan i comply avek en tretman. E si ou santi ou’n perdi konfyans definitivman ou pa pou angaz ou ouswa kontinyen lo ou bann tretman.

Mr Speaker sa Trete li menm li i pou en met bann pei anba sa Lazans pou zot kapab egzers serten responsabilite kolektiv. E osi i pou anmenn abor bann akter i kapab bann NGOs bann lezot lorganizasyon ki advocate pou bann akse a medikaman, kalite e menm pe propoz bann solisyon gratwit.  Parey Sesel nou konnen   pou dir nou annan en sistenm lasante, menm si ou pou pey R25 en preskripsyon me ou latizann ki ou gannyen li menm li i free of charge.

E bokou pei i anvi al ver sa laliny, me parey mon’n dir boner i annan bann baryer bidzeter ki anpes zot. E bann eksper in anmas bokou levidans syantifik e vwar osi ki mannyer sa i kapab ganny fer kestyon. Eski sa kapab ganny fer?

Wi i kapab ganny fer. Avek bon gouvernans, la transparans, accountability zot war pou dir bann Departman Medikal ki swa prive, ki swa dan Gouvernman i bezwen zwenn ansanm e siport kanmarad. E en eleman kle pou kapab sa arive se en bidze gouvernans ki apropriye ki rekomande par Lorganizasyon Nasyon Ini pou fer ki i ava annan affordable medicine pou tou bann pei.

E pou konstate ozordi, i annan bann pei napa serten stok latizann pou konstate sa.  E sa Lazans i ava ed pou rezourd sa problenm. Nou annan pei parey Zimbabwe ki ler nou pe koz dan domenn HIV Aids, i annan bokou bann latizann antiretroviral ki napa dan zot farmasi, napa dan zot sant lasante.

E sa li menm li si sa Lazans ki i ava vin anfors i a kapab met lanmen lo la, nou ava annan bann plis pasyan ki ava al lo bann tretman kronik. Bann medikaman, bann maladi kronik ki zot bezwen reste lo la tou dilon zot lavi.

E sa i av ede pou diminyen en zwenn target ki ganny set par nasyon ini pou elimin serten kalite maladi kronik ki egziste parey HIV, nou annan tibi nou annan malarya. Tousala i bann maladi ki pe ravaz lo nivo Lafrik. E avek sa Mr Speaker   nou bezwen siport en tel demars kreasyon sa Lazans.

E nou swete ki o pli vit posib  bann lezot Manm  i fer zot ratifikasyon sa Trete parey  Sesel  pe fer, anliny e ki nou osi nou a form par dan  sa zefor pou annan en Lafrik ki ava free e parey nou koz lo eradikasyon serten maladi.  Pou nou kapab fer sa arive  nou  bezwen annan kalite medikaman, nou bezwen annan akse  ki enportan. E osi nou bezwen annan nou eksper legal, medikal ki kapab vin ansanm e donn sa sipor neseser. Avek sa Mr Speaker mon pou donn sipor sa Mosyon. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi, Onorab Aglae. Mon a donn laparol Onorab Sylvanne Lemiel.

 

HON SYLVANNE LEMIEL

Mersi Mr Speaker. Bonzour tou dimoun. Mr Speaker sa Mosyon ki devan nou pe demande ki Lasanble   i ratifye sa Trete pou etablir en Lazans Afriken pou medikaman. Sa ki nou pe fer la i vreman enportan. Koman en Manm Parlman Pan Afriken nou’n koz bokou lo sa nesesite pou annan en tel Lazans lo kontinan Lafrik, akoz sa i a ede pou rezourd bokou problenm bann medikaman falsifye ki ganny vann dan bokou pei lo kontinan Lafrik.

Mr Speaker bokou sa bann pei zot ankor pe ganny difikilte pou ganny akse avek en bon sistenm lasante e osi medikaman ki lo standar.  I fer lapenn pou vwar ki bokou lanmor lo kontinan Lafrik, i arive akoz sa bann dimoun dan plizyer sa bann pei, pa ganny akse avek servis neseser e osi bon medikaman. Laplipar ditan medikaman ki sa bann dimoun pe servi i pa bon. Zot pa pe kapab akse en bon farmasi ki vann medikaman ki bon e lo standar neseser akoz zot napa ase mwayen osi.

Alors zot aste medikaman lo bor semen ki bon marse oubyen pran bann medikaman ki ganny prodwir par bann dimoun lokal dan zot kanton. Oubyen zot menm al kot swadizan erbalis menm bonnonm dibwa, pou zot swadizan ganny zot gerizon.

Mr Speaker sa Lazans pou donn en loportinite bann dimoun lo kontinan Lafrik pou ranforsi zot kapasite dan reglemantasyon bann latizann.  E osi asire ki sa bann medikaman i bon pou servi, aksesib e abordab pou tou kours popilasyon.

I byen note ki Sesel koman en Manm AU in touzour etabli bann standar lo bann kalite latizann ki nou popilasyon i ganny akse avek. Sa nouvo Lazans, pou zwe en rol vreman enportan pou kordin aktivite bann pei Manm African Union. Sa pou enkli etablir bann standar komen e osi bann guidelines pou bann ki prodwir oubyen fer latizann. Sa Trete li menm i enn i en pa an avan anver letablisman en Pan    African Regulatory Authority dan domenn farmasetik.

Sa Lazans pou osi etabli en lanvironnman pou resers devlopman, inovasyon e bann medikaman ki prodwir lokalman dan sak sa bann pei Lafrik i a ganny teste aprouve par WHO e ankouraz konpetisyon e osi agrandi marse farmasetik.

Mr Speaker   ler en tel Lazans pou vin an mars i pou ed tou pei lo kontinan Lafrik ariv pli vit pou i fer, i pou ed tou pei lo kontinan Lafrik ariv pli vit pou fer ki nou bann sitwayen a kapab zwir bann medikaman de bon kalite e ki sa i a osi devlop kapasite, pou kree lanplwa pou bann zenn lo sa kontinan, e osi anmenn devlopman sosyal e ekonomik.

Mr Speaker African Medicines Agency sa ki nou pe al ratifye, la koni koman AMA pe pran en lapros stratezik pou armoniz li avek bann lezot linisyativ parey African Medicine Regulatory Harmonization – AMRH, e osi African Vaccine Regulatory Forum – AVRF, pou adres sa defi regilatwar ki bann pei Lafrik i fer fas avek pou asir bann kordinasyon ki efektiv ogmant aktivite e osi enkli sa laspe soustenabilite.

Mr Speaker sa Trete i enn ki bon pou Kontinan Lafrik ki Sesel i form parti.  Sa Trete pou anmenn bokou benefis pou Sesel an term partaz konpetans, capacity building met standar an plas pou tou pei Afriken swiv koman bann mezir prekosyon lo clinical trials e lezot ankor. Mon pou aport mon sipor pou sa Mosyon, pou ki nou Lasanble i ratifye sa Trete lo letablisman en Lazans Afriken pou medikaman. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Lemiel. Mon a donn laparol Onorab Regina Esparon.

 

HON ONREGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker. Bonzour tou dimoun. Mr Speaker sa lagreman pou etablir en Trete lo regilasyon latizann dan rezyon Lafrik i enn ki enportan e nou devret pe donn nou sipor. En Trete ki’n ganny pran konsiderasyon tou bann desizyon kle, tou deklarasyon e polisi Linyon Afriken pou devlop Pharmaceutical Manufacturing Plan lo nivo NEPADNew Partnership for Africa Development ki an se moman ki an se moman i byen koni koman ODA, African Union Agency avek bi amelyor akse bann pei lo rezyon Lafrik avek bon kalite latizann.

Latizann ki efektiv a en pri abordab e met an plas en mekanizm pou detekte latizann ki pa lo standar. Si ozordi bann dirizan Lafrik i war sa nesesite pou en tel lagreman, se akoz tro souvan bann kalite latizann ki ganny anvoye lo kontinan Lafrik pa lo standar. Ki pas atraver repackaging e parey in ganny fer resorti dan sa Trete. Zot ganny klasifye koman substandard e falsified medical product, ki ou pou tann bann lorganizasyon konsernen pe refer sa ban latizann koman SF Substandard and Falsified parey nou pou dir isi bann fake.

E i ganny prouve ki SF i port risk lo lasante piblik, e i met retar lo tretman ki Dokter i donnen pou serten maladi. Akoz kan latizann pa bon i pa fer okenn lefe lo maladi, i pa retir sentonm e i pa geri sa dimoun. Sela kot i met lasante sa dimoun a risk kot konplikasyon i ogmante e souvan fwa okazyonn fatalite.

Mr Speaker dan 8enm Lasanble bann Sef D’Eta an Zanvye 2012 ti ganny fer resorti sa nesesite pou endorse en progranm pou regilariz e armoniz progranm latizann lo nivo Lafrik. Akoz sa problenm substandard e falsified medical product i port gran defi pou bann pei ki pe lit kont bann maladi ki resaman in vin pli agresiv lo kontinan Lafrik. Tel parey ki HIV Sida, Ebola, Lapes e la nou war enn nouvo dernyen COVID-19. Kot bann Dokter i santi ki malgre zot bon lentansyon, e lanvi fer zot mye pou sa dimoun malad, si bann   latizann ki zot pe sonny sa dimoun avek pa lo standar oubyen pa bon, tou zot zefor i fini anven.

Mr Speaker par kont dan tou sa la nou osi annan bann medikaman ki ganny klasifye koman bann placebo. E son lefe i en fenomenn kot sa dimoun i ganny satisfaksyon psikolozikman zis par lefe ki in ganny sa latizann. I kapab vin dan laform en kapsil menm si ladan napa nanryen oubyen en enzeksyon ki ranplase avek saline e psikolozikman sa dimoun i satisfe.

E bann placebo i ganny i annan gran diferans avek bann latizann substandard. Placebo Dokter i konnen i fo i false medicine zis pou anbet sa dimoun dan ka en latizann ki substandard i pa bon. Dokter i ganny anbete ler i krwar i pe preskrir en latizann ki bon son standar pa bon.

Par kont nou bezwen rekonnet zefor ki pe ganny fer par ECAS Komite Lekonomi bann pei Lafrik Santral en lorganizasyon, ki pe osi lite kont bann lepidemi dan sa menm direksyon.

Pou elimin SF lo rezyon Lafrik, akoz i annan bokou pei ki ganny tape avek repackaging. E Linyon Afriken i konvenki ki zefor ki pe ganny fer pou ranforsi sa lalit par diferan lorganizasyon, pou ede dan sa domenn pou elimin bann latizann ki pa lo standar pti a pti.  Se pou sa ki Linyon Afriken etabli sa AMA – Africa Medicine Agency pou asiste bann Pei   Manm pou amelyor kapasite bann pei pou regilariz kalite latizann ki antre dan pei, oubyen pas lo zot frontyer. Akoz mafya i  dan tou domenn e zot pa ezit-e pou zwe avek lavi dimoun.

Mr Speaker dan en meeting Komite an mars sa lannen kot Pan African Parliament, parey Onorab Lemiel i dir nou ti swiv en sesyon kot Linyon Afriken ti pe eksplik nou lenportans ki bann pei i ratifye sa Trete, pou ki zot ganny ase sinyatir pou met li an aplikasyon, pou adres bann defi e retir bann baryer e ki pa pe bann baryer ki pa pe ed bann pei ganny bann bon latizann.

Pou ki ogmant akse bann pei pou ganny bon latizann ki pli efikas pou sonny son pep.

E depi sa Mr speaker nou’n   war si menm si ti annan sa pandemik bann pei Lafrik parey Chad, Togo ki pa ti ankor sinyen in onor sa demann e in sinyen. Akoz pou sa Trete antre anfors, nou bezwen 15 sinyatir e 15 ratifikasyon. E la deza i annan 16 pei ki’n sinyen e Sesel ti sinyen le 9 Fevriye ansanm avek Guinea e Niger. E parey loter Mosyon in fer resorti Madagascar in sinyen depi le 01 out 2019 me i pa ankor ratifye.

Dan mon resers mon’n konstate ki an Fevriye, zis Rwanda ki ti’n ratifye e depoze. Petet Mr Speaker la loter Mosyon ti a zis briyevman dan son summing-up donn nou non bann pei ki’n fini ratifye. Akoz in dir nou i annan anviron 8 zis pou nou lenformasyon.

Ozordi nou’n war sa kontradiksyon e sa ki konsern hydroxychloroquine ki’n devlope kot WHO, in dir ki i pa pou fer gran lefe pou pasyan COVID me koman ki Sesel i ganny en don 4 tonn sa hydroxychloroquine, mon pa konnen ki mannyer zot pou itiliz li, petet pou en lot maladi parey lupus oubyen malaria. I pa’n ganny deklare koman substandard li me i zis bann eksper i war ki i pa pe ede i pa pe ed bann pasyan ki’n ganny afekte avek COVID-19.

Mr Speaker mon santi ki Sesel osi i kapab benefisye anba en tel Trete e parey loter Mosyon in dir isi Sesel nou ankor annan bokou pou fer pou regilariz bann prodwi medikal ki antre dan pei. E avek sa de mo Mr Speaker mon pou aport mon sipor pou sa Mosyon. Mersi.

 

MR SPEAKER    

Mersi Onorab Esparon. Mon ava donn la parol Onorab Jude Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Bonzour Mr Speaker. Mersi pou laparol. Bonzour tou koleg Onorab e tou Manm piblik ki pe swiv nou. Mr Speaker en Trete i en dokiman an ekrir formel, ki ganny fer anba Lalwa enternasyonal pli presizeman anba Konvansyon Vienne lo bann Trete. Sa i ganny fer par bann pei souveren pou bann Lorganizasyon Enternasyonal.

I enportan konnen vi ki sa i ganny fer anba Lalwa enternasyonal, si en pei ou en lorganizasyon i siny en Trete, zot otomatikman ganny oblize par son bann norm ou demann. An dot mo Mr Speaker pou manm piblik deor en Trete i ganny vwar en pe koman en Kontra parey nou dir isi Sesel.

Mr Speaker Sesel   koman en Manm i komit son langazman, pou garanti ki nou popilasyon i reste an bonn sante. Sa i par garanti bon kalite, safe  efikasite dan bann diferan medikaman ki nou enporte sorti dan bann pei Afriken ki form par Linyon Afriken.

I enportan note ki sa Trete i vin an rezilta en desizyon ki presizeman 55enm desizyon ki ti ganny pran pandan en SOME Linyon Afriken an Abuja Zanvye 2005, parey in ganny refer sorti par bann entervenan e menm loter Mosyon ki pe anmenn sa ratifikasyon. Sa desizyon ti demande ki Komisyon Afriken i devlop en plan fabrikasyon pou bann prodwi farmasetik pou Lafrik, avek bi pou amelyor akse avek bann prodwi medikal ki bon e parey mon’n dir ki safe e efikas.

Fodre pa nou zanmen inyor-e ki lemonn in aprann bann leson.  Sirtou avek Ebola e tou resaman COVID-19 ki’n teste sistenm lasante dan tou bann pei.  E la nou pe koz bann pei Lafrik.  Lafrik Mr Speaker osi lo kote medikal, bokou in ganny fer pou ede mobiliz diferan resours tel ki;- resours imen, finansyel e menm bann ekspertiz pou premyerman met Ebola anba kontrol, e la anmenn en lalit kont pandemik COVID-19. 

Dapre sa resers ki mon’n fer, mon’n aprann sa bann statistik ase efreyan konsernan COVID-19 dan Lafrik selman.

Dapre en brief en rapor Linyon Afriken date le 26 Me 2020 Mr Speaker. Lafrik in rikord ziska prezan 115,346 nouvo ka konfirmen e 3,471 nouvo ka lanmor relye avek sa pandemik COVID-19.

Si ou gete Mr Speaker zis sa kantite ka ki’n deza ganny rikorde i plis ki popilasyon Sesel li menm. Alors sa i zis ler mon pe fer resers, mon pe desann mon pe get bann statistik i deza efreyan. Alors Mr Speaker   mon santi ki sa wakeup call ki COVID-19 in donn lemonn e Lafrik, i fer ki letablisman sa Lazans spesyalize i vin en priyorite e en lirzansite ki pou garanti ki Lafrik i fer fas avek bann pandemik dan en fason pli kolektiv e kordinen. En lapel Mr Speaker ki sa Trete pe fer, se ki nou tou nou bezwen etabli trust   dan sa Lazans pou garanti ki zwe sa rol kle pou sanpyonn kominikasyon, efikas e fer sir ki lenformasyon i ganny partaze lo kontinan Lafrik.

Mon osi mon lans en lapel pou nou Lotorite Lasante isi Sesel Mr Speaker,   e demande ki nou osi nou lo par lo bann sharing of information, koumsa nou ava asire ki sa bann info sa bann lenformasyon ou advice ki nou gannyen an retour, ler nou’n donn nou bann lenformasyon, ki parey mon’n dir i korek statistikman e lot.  Nou ganny bann advice e lenformasyon an retour ki korek. Pa 100poursan me ki pres avek 100poursan.

Mr Speaker ki sa Trete i vedir pou nou bann Seselwa, pou bann dimoun ki isi Sesel? Sa Trete li ki etabli sa Lazans ki an retour i garanti, i garanti ou ki ler ou koman sa endividi, ou al dan bann farmasi prive, ou letan ou menm petet dan bann laboutik;- ou konnen i annan laboutik isi ki vann serten laboutik ki nou ale nou vwar panadol, paracetamol, alors sa i garanti ki ou leta lespri i anpe par lefe ki ou ava garanti en meyer kalite latizann. E ki ou annan lespwar ki ou sans geri ou maladi i enn ki o ki asire. Akoz kalite latizann ki sinyatir ratifikasyon sa Trete i anmennen.

Alors   Mr Speaker mon demann tou Manm Lasanble pou siport sa ratifikasyon sa Trete, pou ed Lafrik e Sesel, an retour dan demars pou vin pli safe, pou vin pli transparan e accountable dan fournisman latizann e lenformasyon, pou garanti en meyer lasante pou zot parey mon dir ou bann Manm Lasanble pou ou zabitan dan distrik e tou Seselwa an retour.

Pou terminen Mr Speaker, mon lans en lapel avek nou bann leaders lo nivo Egzekitiv, menm lo nivo Lezislatif, pou kontinyen lobby.  Mon’n tann en Onorab ki’n entervenir avan mwan.  E in refer sorti ki zot osi zot in ganny prezantasyon lo sa Trete li menm, e ki son bann benefis. Alor mon lans en lapel pou sa Manm e bann Manm ki lo AU ki partisipe,  e menm bann ki ganny sans enterakte avek lezot pei ki form par Linyon Afriken, ki’n siny sa Trete ki pou ratifye, mon demann zot pou kontinyen lobby, lobby for pou ki nou ganny sa 15 pei pou ratifye sa Trete, an retour ed nou tou bann Afriken fer fas avek sa pandemik COVID-19 ki  pe ravaz nou bann pei. Avek sa de pti mo Mr Speaker mon a dir ou mersi.

 

MR SPEAKER 

Mersi Onorab Valmont. Mon a donn laparol Onorab Clive Roucou.  

 

HON CLIVE ROUCOU

Mersi Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker, bonzour tou Manm Onorab. Mr Speaker Mosyon ki devan nou i kler, e pe demann nou Lasanble pou ratifye Trete pou etablir sa Lazans ki nou pou apel African Medicine Agency  –  AMA.

En Trete ki parey prezantan Mosyon in dir ki Vis- Prezidan Meriton ti sinyen an Addis Ababa, kot Sesel ti vin 13enm Manm bann pei Linyon Afriken pou siny sa Trete. Sa Trete li menm i en Trete enternasyonal ki ankor pe esper ratifikasyon e aksesyon ankor 15 Leta Manm Lorganizasyon Linyon Afriken.

Mr Speaker   la i mon pli gro kestyon ki mon demande touzour. Avek bonnfwa ki nou pei koman en Pti Leta Zil nou pe ratifye nou pou ratifye en tel Trete, toultan mon demande be akoz nou bann koleg, bann pei Lafrik parey nou menm, ki zot avek tou zot nide ki zot anmenn devan, me zot toultan an aryer. Zis mazinen pe esper zis 15 Leta Manm e nou ankor an retar.

Mr Speaker lobzektif en tel Trete pou etablir sa African Medicine Agency, se pou adres konsern lo kalite, aksesibilite bann latizann e lezot prodwi medikal e menm bann lekipman medikal lo kontinan Lafrik.

Mr Speaker avek en tel Lazans an plas i ava zwe en rol tre enportan ki ava annan e rol regilater. E i ava asir armonizasyon bann sistenm regilater dan ban pei respektif. Mr Speaker ler mon’n get bann rapor ki WHO in fer an relasyon avek bann latizann ki nou apel fake, i sokan. Latizann fake lo nivo mondyal in vin plis ki US200 bilyon.

Dan US200bilyon 42 poursan sa kont i zis lo Lafrik alors i enorm.  Alors Lafrik koman en kontinan i dan en gro problenm. E dan menm rapor in prouve ki bann latizann fake espesyalman kot nou konnen malarya i vreman o dan Lafrik, nou war en kantite ban latizann ki fake.

Zis lannen pase in annan plis ki 250mil zanfan ki’n mor avek malarya zis akoz bann latizann i fake.  E WHO li menm in raise en alert avek vaksen ki fo espesyalman dan pei ki apel Niger kot ankor en kantite pasyan in mor.  Me lezot pei parey Kameroun li son problenm se bann pilil tansyon, kot dimoun i mor avek tansyon ler pe rode akoz zot bann latizann tansyon tou sa la i fo. Uganda ek Kenya zot osi zot annan zot problenm zot se bann antibyotik espesyalman enn ki apel Augmentin ki li i fo.   I annan en kantite bann pasyan ki ti pe servi sa latizann pa ti pe byen ditou.  Ankor nou’n war ki mannyer Lafrik i dan problenm.

An kontinyasyon Mr Speaker avek en tel Lazans ki ava an plas e ki’n ganny etablir i ava asir ki bann latizann e lezot prodwi medikal ki pe ganny servi i ava en o standar. E ki zot ava abordab i ava napa lefe advers lo nou bann pasyan ki pe servi.

E zot tretman, zot kourt tretman i ava efektiv.  E bann lekipman ki pe ganny servi pou fer bann test medikal, i ava asire e zot bann diagnosis ek sa bann lekipman i a osi i ava asire i ava efektiv.

Mr Speaker dan tou sa ki nou pe koz lo la, Sesel osi koman en Pti Leta Zil i osi i annan son problenm. E avek en tel Lazans ki ava an plas, i ava ed nou koman en Pti Leta Zil pou annan sa pli bon ki nou apel regulatory leadership espesyalman when it comes to nou bann latizann, nou bann materyo medikal, nou bann masin medikal   ki nou servi. Par egzanp taler menm mon koleg Onorab o bor mwan in nonm lo sa hydroxychloroquine ki nou’n ganny 4 tonn.

Si nou ti annan en   regulatory leadership ki ti a pe met sa an gard, nou ti ava pe met sa an avan, ki nou pa ti ava kapab pran 4 tonn latizann pou anmenn Sesel. Knowing the fact ki kantite sa latizann pou servi ek bann maladi spesifik ki nou annan.

Isi nou malarya i more or less pa la.  Lupus ki nou napa sa gran kantite dimoun ki lo hydroxychloroquine, alors mon ti a kontan dan son summing- up kekfwa loter Mosyon, ti a donn nou en nide ki nou pou kapab fer oubyen ki nou pou kapab fer oubyen ki nou pou fer avek 4 onn sa latizann li menm.

E mwan mon krwar sa ti en pe dan en fason ou en lot, en pe iresponsab pou nou pran sa kantite latizann. Mr Speaker avek en tel Lazans an plas i ava ed nou koman en Pti Leta Zil e nou sistenm lasante Gouvernman kot nou ava annan plis bann pharmacists spesyalize dan bann latizann. Nou ava annan plis teknisyen ki pe ed nou sistenm farmasetik.  E par zwenn sa Lazans e par form par sa  Lazans, i ava en  benefis pou nou pei.

Alors Mr Speaker pou konklir, ratifikasyon sa tel Trete Sesel koman en Pti Leta Zil i ava benefisye.  Ankor enn fwa avek en tel Trete i ava ranforsi nou kapasite lo nou bann regilasyon farmasetik.  Nou ava asire ki bann latizann e bann prodwi medikal i ava en lo en o standar. Sa i ava redwir bann lefe advers avek nou bann pasyan. Nou ava osi ganny bann prodwi ki  abordab koman en pei.  E pou terminen Mr Speaker, mon pou siport sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Roucou. Bon i reste ankor 4 Manm lo mon lalis, mon pou sipoze nou pran break e nou retournen 2er.  Me zis avan nou break mon ti anvi zis enform bann Manm Media Youth and Culture Committee ki i annan en meeting pou zot dan Committee Room 3 midi edmi ok?  So Lasanble nou break e nou repran travay 2er.

 

(BREAK)               

 

 

MR SPEAKER

Bonn apre midi tou Manm onorab e bonn apre midi tou dimoun ki a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal.  Nou ava kontinyen avek nou travay.  Yes Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker. Bonn apre midi tou Manm e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker, anba Order 56 e anba Order 36 nou Standing Orders mon oule move en matter of privilege.  Taler, boner ler letan nou ti koze, Onorab Leader Lopozisyon ti mansyon lo medya.  Pa mwan ki’n komans avan. E lo bann dimoun, zournalis ki dir isi laba.  E mwan osi mon’n profite, mon’n fer en komanter pozitiv dan sa direksyon, pou demande ki keksoz i ganny fer an byen.  E nou demande ki Mr Renaud, dan son kapasite, dan pozisyon ki nou ti pe al aprouv son rekomandasyon, pou osi fer keksoz dan sa direksyon.

Be fasilman i annan dimoun e zournal ki asosye avek Lopozisyon.  La mon pou sit zournal Hebdo, Seychellois Hebdo ki mon’n anvoy ou ki sa text, ki zot in fini mete lo Facebook, zot in misrepresent sa ki mwan mon’n dir.  E prezan dan sa lartik ki zot in mete, i pa mansyonn ditou Leader Lopozisyon. E mwan ler mon gete, i 4 hours ago,  ler mon ti’n ganny sa text.  Savedir i montre ki sa i ti letan Lasanble ti on.

E sa zournal i asosye avek Lopozisyon.  Son reziser si oule, son dimoun ki ansarz li i dan Lasanble.  E mwan mon kondann sa bann keksoz.  Savedir i prouve ki sa ki mon ti predir i 200 poursan byen!  E pou mwan sa lartik i pa fer zistis avek sa ki mon’n dir.  In misrepresent mwan! In misrepresent sa ki mon’n dir!   E i annan en lefe lo mwan, lo mon karakter.  I pa mwan ki abitye koumsa.  E mwan mon denigre sa bann keksoz koumsa.  I pa bon, i pa byen e mon kondannen e mon oule met devan latansyon ki mon pa happy ditou e mon pe lev en matter of privilege dan sa direksyon.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Bon mon pa pou fer en Ruling la. Mon bezwen pran tou keksoz an konteks pou fer investigation.  Me  mon anvi  deza lans en warning pou dir mon’n deza deal avek such  issues.  E sa ti enkli Onorab Chantal Ghislain, Onorab Johan Loze  e dan sa ka  mon’n donn warning avan.

E mon krwar ki dernyen warning  ki mon ti donnen ti serye ki aksyon apropriye pou ganny pran. E dan sa enn ka letan mon’n fini fer mon investigation, si keksoz i prouve ki lartik  ki’n ganny ekri ti pandan ler Lasanble e par Manm isi dan Lasanble, mon pou pran aksyon serye e apropriye.

E ankor mon anvi lans en lapel avek tou bann Manm.  Ler nou ti konmanse 2016 nou ti pran en desizyon pou nou allow the use of IT dan Chamber.  Nou ti fer sa pou allow Members pou kapab an menm tan ki deba pe go on ki serten Trete pe ganny diskite, serten Bills pe ganny diskite.

Nou ti kapab fer serten resers an menm tan pou nou kapab anrisi nou deba.  Sa osi ti permet nou pou servi telefonn osi tou an menm tan ki nou pe kestyonn panel, nou pe kestyonn Ministers ki dimoun an deor ti kapab partaz lenformasyon avek nou e donn nou direksyon lo ki kote nou pe ale, ki fer sir ki panel osi tou pe koz laverite pe donn nou bann right answers.

E napa okenn moman ki nou dir ki nou abiz sa bann privilez, avek en bi ki nou denigre en lot Manm. Onorab De Commarmond i annan parfetman rezon, ki pa ti zis li ki ti koz lo bann zournal ki ti koz lo medya sosyal. Ok?  E sa ti sorti de kote.  Mon pa’n ganny sans lir sa lartik antye akoz mon’n fek ganny sa lartik avan mon vini mon repran Sitting la.

Me parey mon pe dir mon pou regarde byen e si sa lartik in ganny ekri in ganny poste pandan moman ki Lasanble ti in sesión, mon pou pran aksyon apropriye. So, mon rezerv mon Ruling ziska pli tar.

Bon nou ava kontinyen nou travay e toudswit mon ava donn laparol Onorab Jean-Francois Ferrari, lo Mosyon ki nou ti pe debat avan nou ti break.    

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon pa pou long. Mon ti a kontan premyerman dir ki sertennman sa Trete, i en Trete enportan ki kapab anmenn en kantite benefis pou bann pei Lafrik e pou son bann sitwayen.

I en Trete anbisye e in dan son bann objects and reasons, dan son bann dan sa ki i pe reserse i vreman annan bokou lanbisyon. E sirtou i annan sa lanbisyon pou en zour ariv en moman kot tou dimoun, tou zabitan, dan tou bann pei Lafrik i kapab ganny akse avek latizann ki safe, ki bon kalite e ki afordab.

I pou osi permet pou annan en framework regilatwar, ki pour ankouraz resers dan bann domenn medikal, dan bann domenn pharmaceutique.  E i kapab osi annan bann benefis dan devlopman, dan prodiksyon bann latizann lokalman e sirkilasyon e lavant sa bann prodwi atraver kontinan Lafrik e kekfwa anmenn pli lwen.

Lo son bann lobzektif i bann lobzektif nob, e mon napa naryen pou konteste lo la.  Mon krwar ki i en bon Trete, e i merite ganny konsidere favorableman.  Sa i mon premye pwen.

Mon 2enm pwen Mr Speaker se lo irzans sa Trete ki devan nou. Gouvernman in depoz sa Trete pou ratifikasyon, e mon mazinen poudir Gouvernman Egzekitif in war li en irzans pou li fer sa. Personnelman mwan, mon war poudir i annan bokou lezot keksoz ki bokou pli irzan ki sa. Me selman i privilez, i prerogativ Egzekitif pou li met devan bann Trete e bann lagreman dapre son progranm politik.

Alors, sa i son swa, me selman mon pa kapab aksepte e mon pa pe, mon konnen poudir Onorab De Commarmond i en pe sansib ozordi, me selman ler mon pe dir la poudir mon pa, Onorab De Commarmond in dir ki i annan 7 a 8 pei ki’n ratifye sa Trete.

Mon pa konnen si Onorab De Commarmond in fer en fot, oubyen i pa’n ganny sa lenformasyon,  me i pa korek.  E ler mon tann sa mon oblize krwar poudir nou pe ganny dir sa akoz nou, nou pe trenn lipye. Tandis ki lezot in fini bouze.  Zot pe sey met en irzans ki pa egziste. Zis Rwanda ki’n ratifye sa lakor, sa Trete pou le moman. E Rwanda in fer li ler Prezidan Paul Kagame ti Prezidan Linyon Afriken. I ti ratifye tou Trete akoz i ti anvi donn legzanp.

So mon kestyonn sa irzans ki Onorab De Commarmond Leader of Government Business i sanble pe met devan nou dan sa Lasanble. Mr Speaker mon osi dir ki e sa mon’n dir avek dan bann Komite. E mon pe dir si plennman pou tou dimoun tande, ki mon annan bokou regre pou krwar ki parti minoriter dan sa Lasanble, pe sey load e overload nou Order Paper avek bann keksoz ki –

 

 

(Off-Mic)

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker si ou kapab dir avek Onorab Herminie tenir li en pe.

 

MR SPEAKER

Kontinyen Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mon ti pe dir Mr Speaker ki mon regrete pou war ki parti minoriter dan sa Lasanble, e se la ki Onorab Herminie in ankoler, mon pa konnen akoz si i krwar i ankor mazoriter, me selman i minoriter – dan sa Lasanble pe overload – pe load e overload sa Order Paper avek bann size –

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab nou’n diskit sa yer dan ABC. Order Paper se mwan ki finalize.  Nou’n diskite yer dan Order Paper nou ti dakor.  E parey mon’n dir travay sa Lasanble responsabilite bann Manm primordyal sa se legislation – ok?

Nou la pou nou legislate and part of legislation se bann ratifikasyon ki nou ganny dir pou nou fer anba Konvansyon. Nou ti agree sa yer dan ABC e ou statement ou pe viz li ver mwan e ver Sekretarya.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Non, Mr Speaker sertennman mon pa pe viz -.

 

MR SPEAKER

Akoz se mwan ki annan the final say on the Order Paper!  Wi Standing Orders i dir mon kapab konsilte avek le 2 parti mon fer li.  Mon pa pran direktiv lo mwan menm, me the final say, mwan ki approve Order Paper.  So mon krwar ou statement la i pe vize ver mwan, ver Sekretarya.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker avek respe – mwan ki konnen si mon pe viz en keksoz ver ou, e mon pa pe viz naryen ver ou!  Pa pe viz naryen ver ou! So avek respe Mr Speaker, mwan mon pe dir senpleman e mon ava fraz li diferaman ki priyorite Gouvernman i paret i pa konekte avek la realite ki nou pe viv ladan!

Se sa ki mon pe dir. Zot, zot annan en serten priyorite tandis ki lepep Seselwa i konsernen avek son lavi toulezour avek tou bann problenm ki annan devan li. E sa i zis en lopinyon sorti kot en Manm avek tou respe pou nou lenstitisyon. Nou pou kapab diskit bokou lo bann rezon e bann bit e bann lobzektif sa Trete. I kler parey mon’n dir tousala i bon.

Me selman mwan mon dir toultan, ler ou fer en lakaz ou bezwen konnen poudir pou bezwen met son twa avan, ler ou’n fini met son twa, ou ava met son lavarang.  Ler ou a fini ou ava azout en flat screen anler dan salon. Ki annan bann step ki nou bezwen fer.  E mon krwar lepep Seselwa pe demann nou pou reflekte sa bann bezwen ki zot, zot annan.

Alors Mr Speaker, i enportan ki ler mon pe konklir pou mwan dir ki en Gouvernman i bezwen toultan reste konekte avek bann son zabitan, avek bezwen son bann zabitan. Enn bann pli gro problenm ki mon pa’n tann nonmen, ki mon krwar i annan merit dan sa Trete ki devan nou, se pou nou adres lokalman bann latizann ki substandard.

 E i annan lokalman e mon regrete ki bann Manm lo lot kote latab in ti sant louanz an dizon ki i annan nou, nou pa parey lezot, nou annan tou sa ki nou bezwen. I annan menm en Manm ki ti dir nou annan latizann dan tou laboutik. Nou annan latizann dan tou laboutik.  Kot nou pase nou war latizann dan tou laboutik!

Me zisteman i en problenm sa.  I en problenm.  I pa devret.  Latizann pa devret dan tou laboutik!  Latizann i devret dan farmasi.  E latizann son lavant i devret ganny kontrole e isi Sesel i pa pe ganny kontrole. I annan en gro problenm avek bann kalifikasyon e bann GOP ki nou donnen avek bann farmasyen, ki nou ki pa lo menm standar ki nou, nou’n etabli dan nou pei!

Nou nou’n etabli en standar enternasyonal e mwan in ariv mwan mon’n deza al dan en farmasi kot mon pe demann en antishistamine akoz en iritasyon, mon ganny donnen en lot keksoz ki napa nanryen pou fer avek.

E ler mon dir sa msye be sa pa en antihistamine sa. I dir mwan ‘’non, non, it is same thing, same thing, same thing.’’ Se sa bann keksoz koumsa ki nou devret adrese.  Se lasante nou pep, lasante e kalite ki nou pep pe peye en kantite larzan pou zot ganny en prodwi de kalite.

Sa i en pwen ki mon krwar mon’n deza fer e mon a refer ankor.  Mon pe demann Lotorite Lasante, mon pe demann bann Lazans ki regle parey Doctors and Dental Council son bann Medical Councils, pou fer bokou pli atansyon pou zot fer sir ki i annan en meyer check, en meyer standar lo sa bann servis ki ganny ofer.

Akoz Mr Speaker si nou pa fer nanryen pou sa, nou pou vin parey dan bokou lezot pei, kot dan nenport ki kwen semen, ou war en dimoun pe vann paracetamol, ou war en dimoun pe vann pe met latizann dan vitrin, dan soley dan bann kondisyon ki latizann pa devret zanmen ladan. E sa i tre danzere pou nou lasante.

Alors Mr Speaker mwan mon ti a kontan an terminan demann avek sa Lasanble, pou konsantre lo bann keksoz ki nou pep pe demann nou pou konsantre lo la pou le moman. Annou anmenn devan sa Lasanble bann keksoz ki relevan avek aktyalite.  E la byensir koman en Komite, Sekretarya, Speaker, nou ava debat lo bann keksoz ki tous nou realite.

Nou pa ava bezwen swazir ant bann keksoz ki lwen avek nou e nou bezwen bann keksoz ki pros avek konsern lepep Seselwa. E alors i en lapel senser ki mon fer pour ki nou sanz en pe nou fason travay e ki nou donn latansyon en pe plis latansyon, sa bann konsern ki sa pep pe met devan nou. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari. Mon a donn laparol Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE 

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi Mr Speaker. Bonn apre midi tou Manm Onorab. Bonn apre midi tou dimoun  a lekout kot lakour. Mr Speaker mon krwar mon ti pou remiss si mon pa demande si sa bann farmasyen ki nou donn GOP I pa bann Endyen, akoz dernyen fwa ki mon ti koze ti annan en kankan konsernan Endyen dan retail shop ki ti leve isi dan Lasanble. So, mon pe wonder si i annan nou pe target lakominote Endyen mwan osi.

Mr Speaker mon pran la parol ozordi pou koz lo sa ratifikasyon dan en moman kot I annan en resurgence of racism dan sa monn ki nou pe viv ladan. E letan mon pe dir rasizm, mon pe koz spesifikman lo white on black racism. I dan sa background ki African Union i vin avek en lorganizasyon Agency pou reglemant latizann la medicine lo kontinan Lafrik.

Mr Speaker Saarjie Baartman, Saarjie Baartman sa ti son non lesklav i osi connu comme Sarah Baartman listwar pa’n   rikorde son non. Nou pa konnen son non akoz son bann met bann colonialist pa’n zanmen rikord son vre non. E zot ti donn li sa sinyatir Baartman akoz an ‘bebaarde’ sa i vedir ‘a bearded man’ i osi vedir en sovaz.  So i ti Saarjie oubyen Sarah sa fanm sovaz, sa fanm labarb.

An 1810 i ti ganny abducted, i ti ganny kidnapped lo sa penisil ki konmela Sud Afrique   dan sa pe landrwa la kot sa pei Sud Afrique i sitye.  E i ti ganny anmennen Lerop. Lerop sa madanm ti sibir tou kalite atrosite.  I ti ganny display koman en freak koman en lobze, en komodite. Dimoun ti peye pou vin get li bour baton ek li dan cage. Zot ti fer tou kalite piblikasyon lo li, desin cartoon e napa ki zo t pa ti fer avek li.

Sa ti komansman. Mon’n al laba 1810, akoz sa ti mark komansman en keksoz ki ganny term koman medical racism. Sa ki’n arive avek Saarjie Baartman ti komansman en push en mouvman pseudoscientific, ki li son bi sete pou prouve ki en nwanr avek en blan i de kreatir diferan. En nwanr i swa en zannimo oubyen en laras konpletman diferan avek en blan, e enferyer avek en blan.

E sa ti lasyans.  Ti la medicine ki ti pe pous sa azanda. Sa madanm ti ganny vyole an plizyer repriz e tou son zanfan ki i ti donn nesans ti ganny pran avek li.   I ti ganny eksperimante lo la.

O fet ti annan de zot sa de madanm selman Saarjie ouswa Sarah, I sa enn ki’n pli popiler sa enn ki pli rikorde dan listwar.  E sa esansyelman akoz en porsyon son anatomi mon pa pou vreman al ladan la dan nou Lasanble. I annan zanfan pe ekoute.

Be tou sa soufrans imen ki sa madanm ti pas atraver, tou sa atrosite ki I ti pas atraver, nou dir ki lanmor I aport en dimoun en serten lape.  Li I pa ti gannyen vreman lape apre son lanmor li.  Letan I ti mor zot ti pa’n ni ti en letopsi sa ti en dissection. I ti ganny Trete koman en scientific curiosity.  I ti ganny dissected e rezilta ki ti sorti sete ki I posed ape like features.

E I ti ganny prononse ki i pli parey en zako ki en imen. Si ou ti ekoute Onorab Sandy Arissol ou ti pou konnen kote latizann i antre ladan.   Mersi.

I ti ganny prononse koman pli apelike ki imen. E I pati termin la son soufrans sa madanm.  Son lekor ti ganny ekspoze dan en Museum an Frans pandan 150an e se nek an 2002 ki Gouvernman Sud Afrique ti reisi repran posesyon lekor Saarjie Baartman e fer li retourn an Afrique.

Mr Speaker sa medical racism ki’n komans avek Saarjie Baartman i ankor en trend ozordi. I pa osi prononse ki i ti ete back then be i ankor la prezan e byen vivan ozordi dan sa monn ki nou pe viv ladan. E se pou sa rezon ki mwan mon panse petet Linyon Afriken in en pe an retar avek sa Lazans Medsin, ki nou pe ganny dir ozordi i pa irzan ouswa i menm pa neseser pou nou pep ki i ganny met an plas.

I annan en lot porsyon listwar ki petet nou pa mazinen, i annan prosedir medikal kontrovers ki apel abortion e enn ki non-kontrovers ki sterilizasyon.  E la mon pe koz female sterilization.  Sa de pratik ti ganny perfeksyonnen an Namibie boner dan bann lannen 1900 par bann Dokter Alman.

E zot ti pratik zot la e perfeksyonn li lo bann madanm tribi Herero an Namibie san konsantman sa bann dimoun, san laprouvasyon, san demann permisyon not so much as a buy your leave.  Sete sa Lafrik zot ti bann posesyon. Vini koup zot.  E letan mon pe dir abortion sa bann madanm pa ti zis ganny aborted zot bann zanfan ki ti’n ganny natirelman enplante par zot msye me zot ti ganny rape.

Zot ti ganny vyole zot ti ganny fer pou enfanter apre sa bann zanfan ti ganny ripped out of zot lekor pou rezon syantifik. E sa bann keksoz pa ti ganny pratike Lerop.  Bann Alman pa ti al pratik sa Lalmanny, li La Swis ni Austria lo bann dimoun ki dan hémisphère nor glob ki nou viv ladan.

Sa i ganny pratike Lafrik sa i ariv Lafrik. Bon mon ganny demande ki sa bann keksoz, sa tenm ki mon pe koz lo la i annan pou fer avek latizann.  Mr Speaker an 2014 ti annan en outbreak Ebola sa ki zot ti apel West African Ebola Outbreak. 250mil sample disan ti ganny pran avek bann viktim Ebola zot fanmir, zot vwazen, e lezot dimoun an Afrique.

Sa ti ganny anvoye dan bann laboratwar Lanmerik, Grande Bretagne e La France. Sa bann sample disan ti ganny kolekte pou swadizan travay lo en vaksen kont Ebola, pou travay lo bann latizann kont Ebola.  E pou gete si i annan antikor ki kapab ganny servi. Sa ti an 2014.

Ozordi nou an 2020 an lannen 2020 e tou sa bann pei, sa bann laboratwar, sa bann gran lakonpannyen zot kareman refize. Ni pou menm dir ki kantite sa bann sample disan Afriken i ankor dan zot posesyon kantite ki zot in servi ki zot in fer avek.

Si zot in reisi pou devlop en vaksen oubyen okenn form medsin. E i enteresan ki tou sa bann pei zot refer lo la koman bann sekre Leta, sekre militer e zot kasyet deryer sa bann keksoz parey. Disan Afriken ki’n ganny pran pou trouv gerizon e latizann pa kapab ganny retournen Lafrik akoz i en sekre D’Eta bann pei Was.

I en sekre D’Eta bann pei ki dan the Western hemisphere of the globe. Zot al pran sa anba dan sid la dan Lafrik laba kot nou zot mont avek se zot, i vin zot propriyete, i vin zot sekre D’Eta.

E ni menm si zot in reisi fer en latizann avek zot pa pou dir.  Now, extrapolate en senaryo kot zot reisi kree en latizann. Zot reisi kree en vaksen, zot reisi kree, zot reisi isolate antibodies pou servi be i pa pou kout 5sou sa. Sa 250mil Afriken ek zot fanmir bann afekte, popilasyon afekte sa ki Franse i dir les entereses i pou bezwen peye sa.

One way or another i pou bezwen aste sa latizann avek sa bann gran lakonpannyen la.  In ganny devlope a baz son disan a baz son antikor. I pou kout li larzan.  I pou kout li ser.

E li sa endividi li i pa ni pou afford   pou aste vaksen antiretroviral ouswa okenn medikaman oubyen menm son prop antikor ki’n ganny sentetize e servi koman en medikaman.  I pa pou afford li. Sa i sekre D’Eta bann pei Was.

Mr Speaker an 1996 dan Kano State Nigeria sa Leta an Niger i ti sibir en vast lepidemi Meningitis e la mazorite bann zanfan ki ti pe kontrakte Meningitis sa letan, zot ti pe mor. Se la kot lakonpannyen Pfizer ti deside antre pou li ede. Sa ki Pfizer pa ti dir, se ki i pe aktyelman teste en latizann ki ti ankor dan clinical trials, en drog ki li i ti pe devlope pandan sa letan.

I pa ti dir zot sa i ti vin ede i ti vin sonnyen.  E ki Pfizer pa ti fer ankor vi ki i pa ti’n dir zot, i pa ti pran okenn informed consent avek paran sa bann zanfan ki ti’n tonm malad. I ti vini, i ti ofer, i ti tret zot e ti napa okenn informed consent form ki ti ganny sinyen.  Rezilta de kours sa bann zanfan ti zot ka ti agrave e la mazorite zot ti mor.

Se nek an 2009 an lannen 2009 ki lakonpannyen Pfizer ti deside pou settle out of court pou en sonm US75milyon avek Leta Kano.

E menm letan i ti settle out of court, son largiman sete ki sa bann zanfan zot in mor, zot ti pou mor menm, e zot in mor avek meningitis e ti napa nanryen pou fer avek son prodwi.  Medical racism, medical colonialism i egziste i et, i reel.

Mr Speaker menm kalite zafer ti pase an 1994 an Zimbabwe kot en drog de nonmen AZT ti ganny teste. Sa ki enteresan sa voyaz sete pa en lakonpannyen me CDC, US CDC ki ti pe teste AZT an Zimbabwe.

Pou menm kalite rezilta ankor. Mr Speaker in ler pou Lafrik aret ganny Trete koman swa en dumping site pou bann pei Was. Ouswa en play thing, ouswa en landrwa kot zot vini e zot fer nenport kalite eksperimantasyon ki zot reve vin teste tou kalite nenport kwa.

Ouswa kareman vini pran resours al avek monetize retournen revann avek pep Afriken. E in ler osi pou li Lafrik zis parey la kree sa Lazans pou Medsin in ler pou Lafrik realize, ki napa resers dan bann maladi natif Lafrik, napa resers e lenvestisman resers dan bann maladi ki pe touy de milyon e milyon Afriken.

Nou koz hydrochloroquine ki ganny manufactured an pli gran kantite Lenn be napa resers pou sers en cure pou malarya. Pou anpes li touy sa kantite Afriken ki i touye tou le an.  Mwan si mon ganny mon santi ki wi i irzan sa ki devan nou ozordi i tre irzan menm.  In ler pou nou aret lanmor initil lo kontinan Lafrik.  I pa akoz nou pei nou dan en pli bon sityasyon nou dan en pli bon Leta ki nou devret senpleman get nou frer a kote ki li i pe soufer, ki li i pe mor i pa santi son soufrans, pa santi son douler i pa santi nanryen pou son sor ki i ladan. Parske sa ki pe arive lo kontinan Lafrik given a chance, a simple chance pou ariv ek nou tou sa.

I pou ariv devan nou laport sa bann keksoz nou pou konnen sa soufrans nou. Donn zot en swa, donn bann colonizers en swa.  Wi zot pou seye re koloniz nou. Sa ki zot pa’n kapab fer par laport devan ki nou aret zot depi ‘76 zot a fer par laport deryer. Zot a rod en fason antre. E sa ki zot fer Lafrik avek latizann en kantite sa bann size ki’n leve bomaten latizann fake, placebos en kantite i deliberate i pa aksidantel.

I pa zis mafya ki fer.  En kantite keksoz ki ganny dir ki ganny met deor souvandfwa mwan menm mwan mon gete mon dir be sa bann keksoz zis fake news, sa pa fatig ou avek.  Pa bother, i pa vre pourtan an 2011 CIA ti fer en fake   kanpanny vaksinasyon an Pakistan koman parti zot resers pou Bin Laden. Zot ti pe kolekte DNA samples avek en wide swath of popilasyon Pakistan zis pou zot sey narrow down kote Bin Laden ti kapab ete. E sa ti kree tansyon ant Leta Ini ek Pakistan.

Ozordi letan ou tann tou sa bann lafreyer konsernan vaksinasyon e tou, letan ou gete i annan keksoz ki serten dimoun in fer bann kolonizater zot in fer serten keksoz. E zot ankor pe fer lo kontinan Lafrik.

So mon konpran lafreyer serten dimoun, mon konpran akoz serten dimoun i pou get drawn towards conspiracy theories set akoz i annan kek baz fondasyon somewhere pou serten keksoz.

Menm si pa tou. So, i irzan e i enportan ki Lafrik i konmans debout lo son de lipye li osi. I konmans pran son prop responsabilite li osi. In ler pou lo kontinan Lafrik komans fund resers dan bann maladi ki natif Lafrik, dan bann maladi ki pe touy de santenn de milye Afriken par an. Wi i irzan ki nou regilariz medsin lo nivo kontinan Lafrik. Akoz nou pa kapab rely lo nou bann kolonizater. Mon konpran, mon konpran mwan akoz serten dimoun ki idantifye son lekor plito avek lot kote sa largiman li i pa pou santi li, pa pou fatig li ek sa i pa pou war nanryen.  Mon konpran mwan.

Mon konpran akoz tou, mon konpran. Ou pa kapab efase sa disan dan lavenn en dimoun.  Sa i li sa in ne koumsa i pou mor koumsa menm. Be i pa vedir i efas soufrans reel sa ki pe pas atraver sa. E nou koman en pep responsab ‘’man does not leave by bread alone.’’ E napa en zonm ki en zil. Sa pa mwan ki’n dir resaman “no man is an island and no island is an island” ankor mon quote Onorab Georges.

So, nou pou enclave nou lekor isi deklar soufrans nou frer zis a kote koman pa konsern nou, that’s it nou ok sa pa irzan, pa konsern nou. Be zour keksoz in grav zis akote la ki nou fer? Nou kontinyen dan nou kalm dan nou konfor. Ler tou keksoz pe ganny disrupted o tour nou, nou pou ok nou, nou krwar.

Mr Speaker mwan mon pou siport sa Mosyon. Mon siport tou zefor pozitiv pou kree en meyer lemonn e sirtou pou kree en meyer lemonn pou sa ki pli feb, sa ki pli vilnerab, sa ki pli afekte dan sa monn.  E mon krwar nou tou isi anndan nou tou nou senserman dan politik pou kree dibyen e pou fer dibyen. Mersi Mr Speaker.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker. Sonmey ti pres pou pran mwan.  E, granmersi ou’n lev mwan en pe. Letan ou’n kriy mon non, konmsi mon’n sot en kou.  Mr Speaker, koman en dimoun, enn sa bann dimoun ki partisip dan bann panels Afriken, ki’n en Manm Pan African Parliament, ki ankor en Manm SADC PF. Mon bezwen dir ki Lafrik in let nou down. Lentansyon ki bon ensidswit. Bann konferans kantite.

E mon plis ki sir ki letan Linyon Afriken ti zwenn an Addis Ababa le 11 Fevriye 2019, ti annan en kantite ki ti koze, manke tou sa bann sef Lafrik ti koze. E, zot ti adopte sa Mosyon, sa Trete, sa Mosyon. Me selman, ant adopte, e la mon ava dir bann ki koze, me ki selman zanmen in asiste – enn sa bann, par egzanp sesyon Pan African Parliament, PAP. Ki pou dir, apre tou koze napa gran aksyon.

E lotrozour mon ti dir Mr Speaker, menm sa lorganizasyon ki apel Pan African Parliament, li menm li an prensip i ilegal. Parski i pa ankor ganny ratifye.

E son headquarters i Sid Afrik dan enn bann pei SADC. E napa en sel pei SADC ki’n ratifye Malabo Declaration. Sid Afrik li menm li!  An Midrand kot sa Lorganizasyon i annan son headquarters. Sid Afrik li menm li, i pa’n ratifye. E alors, sa lorganizasyon i koze, koze, koze, koze menm. E, mon plis ki sir sa bann zafer Medical Xenophobia. Medical isi, medical laba. Tousala bann size ki’n koze sa! Me selman apre naryen pa arive.

So, ant le 11 Fevriye 2019, ziska ozordi. E la, mon dakor avek sa ki Onorab Ferrari in dir.  Ki i annan zis en pei ki’n ratifye. E, sa sel pei, e Onorab Ferrari i annan rezon. In ratifye par Prezidan Paul Kagame, akoz sete li ki ti Prezidan Linyon Afriken sa letan. E, alors i ti bezwen fer li. Mon demann mwan si i pa ti Prezidan Linyon Afriken, si i pou’n fer sa?

E, la letan nou regarde, i vre ki Rwanda ti osi premye pei pou sinyen. Pase le 11 Fevriye, letan in ariv Zen, Fevriye, Mars, Avril, Me, Zen, 4 mwan apre ki zot tou laba Addis Ababa zot in koze, se le 12 Zen 2019 ki Rwanda i deside vin premye pei. E depi Fevriye, ziska la i annan zis detrwa pei ki’n sinyen. Ratifikasyon zero.  Zis Rwanda.

E alors, Mr Speaker, enteresan pou nou poz kestyon. Be akoz? E la, letan nou pe regard spesifikman lo sa zafer latizann, mon pe regard enn de bann lezot pei ki fabrik latizann kot li. E letan ou regarde, tou sa bann pei ki annan en lentere,  e pou servi lekspresyon ki sa Manm ki’n koz avan mwan in dir, letan i pe koz –

 

(Off-Mic)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, Onorab Pillay, i kapab les mwan koze silvouple?

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!  Order!  Bon, swa nou pou fer ki, nou annan silans total ler en Manm pe entervenir. Swa nou pou les en pe interjections, ok? Me, lo mon kote, mon antre zis ler mon santi en interjection pe anpes sa lot Manm entervenir, ok? Pandan ki Onorab Loze ti pe koze, ti annan interjection anba laba. Ok? Onorab Ramkalawan in lev son pwen ki Onorab Pillay in enteronp li. Les mwan the Chair dil avek sa pwen ki Onorab Ramkalawan in leve. I pe adres Onorab Pillay. I’m the Judge!  I’m the one in the Chair!

Mon pa bezwen tou Manm Lasanble kriy lasasen. Taler pa enn ti interject, pa ti isi, pa ti laba?  I malere ki nou pou bezwen lav lenz sal an piblik.  Mon bezwen dir koumsa. Nou bezwen lav lenz sal an piblik. Akoz i annan plizyer ka, e la mon bezwen fer sorti. I annan plizyer ka kot Sekretarya i ganny atake piblikman in the House, live lo televizyon ek lo radyo.

Me ler laprev i montre otreman, apology i ganny fer behind closed doors. I pa mon lentansyon pou mwan vin lav lenz sal isi an piblik. Ok? So annou konport nou.  Annou konport nou parey mon’n dir bomaten, depi yer mon pe dir. Nou’n swiv sa sityasyon respe, pou montre respe and all that. Annou sey konport nou koman en Lasanble, koman bann Manm responsab. Ok?

Onorab Ramkalawan in lev son pwen konsern, mwan ki adrese. There is a Chair, ok? Annou seye otan posib, le en Manm pe entervenir pou nou pa interject, ok? Onorab Pillay, spesifikman ou, with regards to Onorab Ramkalawan. Ok?  Mon pe adres ou. Onorab Ramkalawan kontinyen.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker. Mr Speaker, pwen ki mon ti ape dir, se letan sa Manm Lasanble Nasyonal ki’n koze avan mwan, in fer referans avek konmsi en latitid colonialist. Ki poudir konmsi i difisil pou break away from sa. Nou tou nou konpran egzakteman ki i ti ape dir.

Me, mwan mon anvi fer resorti ki enn bann rezon akoz sa Trete ki nou pe koz lo la ozordi, e ki Sesel li osi tou in pran tou sa kantite letan. Sesel la, i ava fer li, mazin ou depi le 11 Fevriye 2019. Mars, Avril, Me, Zen, i ava fer li 16 mwan depi ki sa Trete in ganny aksepte. 16 mwan, la aprezan ki i pe anmennen pou ratifikasyon.

Be sa latitid, i annan en keksoz pou fer avek bann pei zot menm. Bann pei Lafrik ki zot, zot pe manufacture bann latizann. E alors zot pli enterese pou zot protez zot lekor. Zot pa anvi tou sa bann diferan keksoz ki antre ladan.

E alors, Sid Afrik, annou regard en pe Mr Speaker. Sid Afrik i enport pou lavaler 1.9 bilyon latizann.  I eksport pou lavaler $380milyon latizann. Lezip, 1.8,300bilyon eksportasyon. Morocco, li in sinyen li, selman i pa ratifye. 585milyon, e i eksport pou 123 milyon.  Kenya, pa’n sinyen. Enn nou partner pre ki pe anvoy ners kot nou. 475 milyon, e 86 milyon lo leksportasyon.

Mon kapab kontinyen Mr Speaker. E an plis ki sa, letan ou regarde, kot i konsern prodiksyon bann latizann, Sid Afrik, Sid Afrik i annan li tou sa bann gran lakonpannyen. E li i a pe manufacture latizann. I mean GlaxoSmithKline South Africa. I laba. Cipla Medpro South Africa. Mon pe rod bann ki pli renonmen. Dis-Chem Pharmacies Limited. Norvatis South Africa. Abbott Laboratories South Africa.  Roche Products, tousala se bann non parmi bann ki pli popiler.

E alors nou bezwen konpran, ki poudir sa Trete la mwan personnelman Mr Speaker, mon konpran ou byen letan ou pe dir ki nou rol Lezislatif i la. Me selman mon pe dir annou pa etonnen si ou trouv pli souvan, lo ou latab en bann Konvansyon ki’n vin non selman bann teenagers.

Me en bann Konvansyon, en bann Trete ki’n komans pous labarb. E ki an plis ki sa bann pei li menm li, bann Afriken, pei Afriken, ki zot, zot pa le ratifye. Mon pa pou etonn e si, okenn pei SADEK PF pa ankor ratifye Malabo Protocol. Si byento, amwen ki zot dizourd Lasanble, e sa nou ava konnen la sa semenn la. Parski meeting enportan pe fer la Sanmdi bomaten.

Si zot deside dizourd,  si kekfwa avan zot deside dizourd Lasanble, ki nou pa pou war Malabo Declaration ganny anmennen pou nou ratifye!  E letan nou ava pe ratifye, nou ava ganny bann diskour ki zis touy letan. E menm mon ava dir avek mon drwa ki mon annan dan sa Lasanble, gaspiy letan parey nou’n tande.

Alors Mr Speaker mwan mon pou dir ratifikasyon sa Lagreman ki la, mwan, mon pa war li koman en lirzans. Nou bezwen 15 pei avan ki sa Konvansyon i pran okenn lafors. E nou osi konnen ki poudir preski tou bann pei, sakenn pe dil son dil. E ki malgre ki Linyon Afriken in deside pou li vot an faver sa Trete, sa Trete i pou zis reste en zoli bout Lezislasyon lo shelf kekpar.

E alors, mwan mon tante pou mwan dir avek Gouvernman, avek loter sa Mosyon, mon tante pou mwan dir, annou esper ankor. Annou esper ankor. Napa naryen irzan avek sa. Napa naryen irzan avek sa pou nou tay avek, i pa ni pou sanz nou lavi.

E Sesel pou kontinyen sey rod latizann kot i ganny li pli bonmarse.  Oubyen kot i ganny en donasyon. Se pou sa rezon ki bann dimoun, spesyalman bann dimoun ki ganny bann maladi kronik parey dyabet. Letan zot al kot farmasi en mwan zot ganny zot Metformin dan en formil. Laprosenn fwa, 6 mwan pli tar, letan zot ale, zot ganny li dan en lot formil. Apre sa, i kontinyen ensidswit.

Tousala se parski Sesel i dan en sityasyon kot byensir i bezwen market isi, market laba. E an plis ki sa nou konnen nou osi ki poudir i annan en lendistri enkrwayab ki pe pase.

Letan ou aste en bwat latizann, ki enporte sorti Lenn, e Lenn li, tou keksoz ki ou aste son pri i deza lo la. Son pri i deza lo la. Be pas dan bann farmasi, pas dan sa bann farmasi e ou ava war ki poudir kot i met son retail price, in ganny blocked out.

E letan si ou kapab retir sa kot zot in bloke li out, kot i mete ki poudir i bezwen vann R80 Lenn. Al get son pri ki i pe vann an Roupi Seselwa. R80 lenn ou bezwen diviz li par R10 mon krwar pou ou ganny son pri.  Me lo son vre pri, ou bezwen miltipliye li, akoz sa lendistri la Mr Speaker. Pa pou bare sa, pa pou kontrole sa. E napa okenn dirzans pou nou vreman pas sa Konvansyon. E pou nou fer tousala, akoz i pa pou sanz absoliman naryen dan nou lavi.

Alors, mwan Mr Speaker pou lemoman, letan mon’n regard tou sa bann diferan eleman ki annan pou fer avek sa Trete, pou lemoman mon rezerv mon drwa pou mwan vote. Akoz, vote, pa vote, ratifye, pa ratifye i pe al lo en letazer Addis Ababa Etyopi!  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan. Mon a donn laparol Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou koleg Onorab. E bonn apre midi tou pep Seselwa ki pe ekout nou isi, e aryer. Mr Speaker mon soke ozordi apre midi pou tann bann entervansyon ki mon’n tande. Sirtou apre lefe ki mon ti war en reportaz lo SBC.

Ki ti montre en Mosyon pase par sa menm Lasanble, e siporte e fermeman e fortman par lot kote latab. Pou demann plis dyalog an relasyon avek size COVID-19.

        Mon pe demann mon lekor si sa bann entervansyon ki mon’n tande, i al dan lespri ki i annan plis dyalog?  E mon ti a kontan SBC prezan, ler zot carry sa bann keksoz, carry li byen. Servi sa lespri dialog ki nou pe rode regarding bann size ki vin devan Lasanble. I enportan sa. Akoz, mon’n tann dir par egzanp ki parti minoriter dan Lasanble, nou’n anmenn en Konvansyon, nou pe -. Esansyelman i pa’n ganny dir, me sa ki pe ganny alluded  to ki nou pe vin gat letan Lasanble avek en Konvansyon.

Be ki zot ti krwar pou arive ler ou ganny en mazorite ek lepep Seselwa? Nou pa pou travay ek mazorite. Annan mazorite, napa mazorite, nou bezwen travay koman Manm Lasanble, i enportan. E pou nou fer serten komanter ki nou’n fer, sirtou regarding bann, lo en pwennvi enternasyonal. Lo en pwennvi nou outlook enternasyonal.

Annou pran en konparezon;- si par egzanp ler ti annan labolisyon lesklavaz. E premye ki ti pou al siny li, ti dir sa lot pei pa ankor sinyen, sa lot pa ankor sinyen, sa lot pa ankor sinyen. Ki mannyer nou ti pou pran li?

Nou osi dan sa Lasanble i annan bann Manm Pan African Parliament, ki ganny lead Par en Manm sorti lo lot kote kot LDS. Be sa, 3 Manm ler zot ale, eski zot al fer bann keksoz ki ilegal kot Pan Afriken Parliament? Tousala, i bann largiman ki nou bezwen konsidere ler nou fer li, akoz i enportan.

Ozordi nou’n anmenn en Trete devan Lasanble ki Gouvernman pe demann pou ratifikasyon Lasanble, pou le senp rezon akoz Sesel, Parey Onorab Georges ti dir dan son Mosyon, ‘’no men is an island, and no island is an island.’’ E mon ti a kontan tann li ozordi, petet weigh in, apre sa leloz ki nou’n fer regarding son Mosyon, pou dir nou si sete lentansyon. The intent and the sincerity is still present as to anvi annan en diskisyon lo en size.

Sa bann pei ki pe ganny afekte par sa sityasyon. Ler zot pou ganny akse avek bann substandard medikaman, sa bann resortisan pou travel otour lemonn. Zot pou end up vin Sesel. Si en vaksen pa lo standar pou tel maladi, en dimoun in ganny dir, poudir in ganny vaksinen par egzanp pou tel maladi. I antre Sesel e i anmenn en contagion Sesel.

I annan en kantite sea involve otour sa size. Mon krwar se sa ki fer ki i annan en dirzans, sirtou COVID-19 in montre nou akoz nou bezwen annan en lirzans. Nou bezwen annan en lirzans, akoz kalite tretman ki nou pe servi, kalite protokol ki nou pe servi vizavi bann maladi kontazye i bezwen ganny armonize. Akoz prezan tou pei i kapab ganny afekte. E nou’n vwar ki’n arive?

Si en pei pa met son mezir proteksyon, napa en mezir proteksyon ki alaoter. Sirtou dan nou rezyon.  Nou tou nou konnen, nou annan dimoun ki vin travay Sesel, sorti Kameroun, Nizerya, Sid Afrik, Namibia, Botswana, you name it. Plizyer landrwa bann pei. Dimoun i vin travay isi.  So, mon krwar i annan en lirzans ki Gouvernman Sesel i montre poudir i le pran en rol proaktiv.

E mwan, Mr Speaker mon soke pou vwar atraver ou, pou war Chair nou International Affairs Committee, ki lead nou, ki vizaz nou diplomasi, nou parliamentary diplomacy, koz koumsa atraver en Trete enternasyonal! Mon soke pou vwar sa Mr Speaker.

Mon ti ava espekte ki otour sa Trete, ki mon pa vwar rezon akoz nou devret annan diverzans lo la. I en keksoz ki pou bon pou nou. I en keksoz ki nou bezwen forse, travay pou sey anmennen lo nivo Lafrik. Nou bezwen pran en rol avangard.  Akoz at the end of the day, Sesel nou’n pran rol avangard dan en kantite size dan Lafrik.  I enportan.

Mwan, mon pa vwar rezon akoz nou bezwen al dan bann laliny ki nou’n ale, san ki nou regard benefis ki nou kapab gannyen avek sa Trete ki devan nou. E lapros ki nou ti dir ki nou pou entame keksoz dan en lapros konsiltativ. Nou le en lapros konsiltativ, pa en lapros diskisyon. San preempt deba, nou annan en Mosyon ki pe demann en Komite Lasanble pou ede anmenn konsiltasyon.  But, is this how ki Lasanble pou ede anmenn konsiltasyon? Ek sa lapros ki la?

Mon krwar nou bezwen aziste nou bann pozisyon vizavi sityasyon ki devan nou. Mwan, personnelman Mr Speaker, avek sa sityasyon COVID-19, mon’n vreman sanz mon thinking from mazinen poudir nou proteze isi Sesel. Nou dan nou pti cocoon.  E, realize poudir everything ki antre, i en potential threat pou nou! Everything ki antre Sesel, i vin en potential threat pou nou.

E nou, nou bezwen fer sir prezan, si nou, nou pe protez nou lekor, laba kot i sorti osi, i pe ganny proteze. E i neseser sa.  Pa bliye nou pou annan etidyan ki nou anvoy dan bann pei Lafrik pou etidye. I annan ki al etidye Sid Afrik. I annan ki al etidye Botswana. I annan ki al etidye plizyer pei.

Nou annan nou bann Diplomat. Nou bann dimoun ki al travay, vizit travay dan en lot pei.  Sa dimoun i tonm malad, i bezwen en, medikaman, i pran en medikaman ki substandard! There are so many ifs and buts ki nou bezwen zwe en rol. Nou bezwen pran en rol avangard pou nou dir it’s enough is enough!

Ou pa kapab annan sa bann sityasyon ki nou kontinyen annan kot Lafrik, parey en Manm lo mon kote latab in dir. Onorab Loze in dir. I vin en dumping site pou bann medikaman ki substandard. E, nou, nou bezwen aksepte poudir Sesel atraver Departman Lasante, nou’n fer en travay enorm.  Ozordi nou pe sant leloz nou Minister Lasante, be dan lepase nou konnen kantite kritik, nou’n kritik Minister Lasante? La anndan dan sa Lasanble.

So, nou bezwen viv sa nouvo lespri ki nou bezwen annan otour serten size. Otour size lasante ozordi. Nou bezwen aksepte poudir nou bezwen annan en konverzans total. Kot pou nou rod tou fason pou anmenn maximum solisyon, pou asire ki nou pei i kontinyen reste proteze dan sa lemonn ki nou pe viv ladan ozordi.

En ta largiman nou kapab avanse pou dir ki, sa size i pou al pri dan en lot pei eksetera. Me si nou, nou fer nou bout?  Si nou montre poudir nou, nou santi poudir i enportan. E lezot pei i pran sa queue from nou. I en lavantaz pou nou. Si zot deside pou zot pa pran. At least nou, nou’n fer nou bout. At least nou, nou pou’n montre poudir nou, nou’n own up to sa responsabilite ki nou’n pran. Pou nou siny en dokiman, nou’n anmenn devan Lasanble National pou li ganny ratifye.

E, mon ti ava urge bann Manm to weigh in.  Sirtou bann Manm ki lo Pan African Parliament. Par lefe ki sa Lenstitisyon li menm pe demande, ki bann pei ki zot reprezante, i ratifye sa dokiman. So?

Nou’n annan Manm ki’n koze lo nou kote latab, ki’n dir nou bann meeting ki’n annan dan Pan African Parliament. I annan mon ser lot kote Onorab Regina, ki’n koz lo la osi as well. E mon krwar Onorab Regina i byen plase, akoz i en dimoun ki annan en knowledge dan sa domenn. E i konpran sa domenn byen. E, mon krwar i annan en rezon akoz nou santi poudir i annan en nesesite otour annan sa ratifikasyon ozordi.

Ler mon’n vini bomaten Mr Speaker, konklizyon, mon pa’n espekte poudir nou pou al dan en deba dan sa direksyon otour sa Trete. Me, in arive ki nou’n bezwen fer sa deba otour sa Trete. E i enportan, ki bann pwen ki’n ganny sorti i kapab annan zot relevans. So, in ganny sorti, me Lasanble i bezwen reste cognizant of en fe enportan.

Nou en voice powerful pou piblik an deor.  E nou, nou lans en mesaz pou piblik. E nou sey edik, nou sey pran en rol leadership nou osi.  Gouvernman i annan son rol pou li zwe, e nou, nou annan nou rol pou nou zwe. E, mon krwar se sa ki nou bezwen kontinyen reste ferm lo la. E, kontinyen reste konekte lo la. I pou enportan Mr Speaker, going forward ki nou maintain sa kalite lapros. E si nou le en lapros konsiltativ, then nou bezwen montre ki nou vreman anvi en lapros konsiltativ.  Avek sa mon remersi ou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sebastien Pillay. Mon ava donn laparol prezan avek mover Mosyon pou Right of Reply. Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon remersye bann entervenan ki’n koze lo sa Mosyon. E mon osi anvi ki bann pwen ki zot in leve.

 

MR SPEAKER

Onorab aret en moman. Nou napa en quorum. Ok? Nou napa en quorum, i annan plizyer Manm ki’n walk out. E mon pou napa swa me nou pou bezwen adjourn debate. Nou napa en quorum. Ok?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mon remarke Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mon ava demann Madanm Deputy Clerk pou en count. Zis pou nou for the record.  Konbyen nou annan?

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker i annan 16 Manm in The House an se moman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ok, 16 Manm i pa en quorum. Nou pa pou kapab kontiny nou travay. Mon pou bezwen adjourn.  Nou ava pran en technical adjournment.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, i annan 15 Manm.  Kont byen.

 

MR SPEAKER

Nou bezwen 17 pou en quorum.  I annan 16 Manm, ok?  16 Manm i pa form en quorum, nou quorum i 17 Manm. Lasanble pa pou kapab kontinyen deba.  Nou pou adjourn. It’s not a technical adjournment.  Nou pou adjourn, e nou repran nou travay Lendi le 8.  E Lendi le 8, apre nou ava fini sa. Nou a kontinyen deba pou nou kapab fini sa ratifikasyon. Pou pran en desizyon lo sa ratifikasyon. Apre sa mon pe enform bann Manm ki nou pe pran Standing Orders.  E nou pou travay, nou annan lentansyon travay 3 zour. Lendi, Mardi, Merkredi, akoz Zedi le 11 i konze piblik. Lasanble i adjourn, e nou repran nou travay Lendi le 8, 9er bomaten.

 

(ADJOURNMENT)