::
Home » Verbatim » 2020 » Verbatim Tuesday 26th May, 2020

Verbatim Tuesday 26th May, 2020

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 26th May, 2020

 The Assembly met at 9am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bonzour tou Manm Onorab e bonzour tou dimoun ki a lekout, e pe swiv travay Lasanble Nasyonal.

Bomaten lo Order Paper nou pou annan en Private Notice Question par Leader Lopozisyon.  Apre sa nou pou pran bann Prozedlwa nou annan 3 nou annan Companies (Amendment) Bill 2020.  Domestic Violence Bill, 2019, apre Civil Code of Seychelles ki nou pou fer Third Reading.

Nou osi tou annan kontinyasyon deba lo Mosyon ki’n ganny move par Onorab George semenn pase e apre sa nou annan de lezot Mosyon lo Order Paper.  Sa i travay pou ozordi avek demen.  E toudswit mon ava demann parliamentary reporter pou apel Minis pou fer antre Minis pou nou pran Private Notice Question. 

Bon mon ti a kontan dir en bonzour e welcome Minister Didier Dogley Minis responsab pou Touris Lavyasyon Sivil Por e Marin e osi Minis i ganny akonpannyen par CEO pou Seychelles Ports Authority Mr Ronny Brutus.  Minister avek Mr Brutus bonzour, welcome dan Lasanble Nasyonal.  Toudswit mon ava donn laparol Onorab Wavel Ramkalawan pou poz son Private Notice Question.  Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker. Bonzour koleg Onorab, bonzour Minis avek Mr Brutus e tou dimoun ki pe ekoute.

Mr Speaker zis parske lo Praslin zis avan mon pou demann mon kestyon, mon ti ava kontan lo lapar nou tou isi eksprim nou solidarite avek sa 16, 17 fanmir lo Praslin ki pandan weekend in ganny afekte avek sa gro dife, e nou konnen ki pou dir i annan bokou travay ki’n ganny fer.  E la mon ti ava kontan osi eksprim nou satisfaksyon lo lafason ki MNA Wavel Woodcock avek Mr Moses Barbe konman DA;- konmsi zot in fer en travay ekstraordiner pou ed sa bann dimoun.  E tou sa bann dimoun Praslin e Mahé e La Digue ki’n montre zot solidarite mon krwar ki i en lespri vreman fantastik e nou anvi eksprim nou sipor.  Me osi avek Mr Peter Payet ki’n ki ti propriyeter konmsi pou dir ki nou avek zot dan sa moman konman en Lasanble Nasyonal.

Mr Speaker, etandonnen ki servis bato ant Mahé, Praslin ek La Digue pe pas dan serten difikilte dan sa sityasyon kot napa touris, akoz se tiket ki ti vann avek touris ki ti permet bann operater donn en konsesyon pasaze Seselwa pou fer sa tiket pli bonmarse, eski Minis pou Touris i kapab dir sa Lasanble:

Premyerman ki dyalog ki in annan avek sa bann operater lo sa size?

Dezyenmman, eski Gouvernman i a konsider menm konsesyon ki peser i gannyen lo  karbiran dan sa peryod difikilte pour sa bann operater?

E finalman vi ki sa servis i enn ki esansyel, ki lezot sipor ki Gouvernman i santi i kapab donnen pou asiste bann operater?  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Mon ava pas laparol avek Minis Dogley.  Minister.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour tou bann Onorab e tou bann dimoun ki dan lakour.  Pou reponn kestyon Onorab Wavel Ramkalawan, konsernan sipor ki Gouvernman pe donn bann ferry pandan sa peryod difisil;- Mr Speaker Gouvernman i met an plas plizyer mezir finansyel pou siport tou bann biznes isi Sesel.  I napa en sistenm, en progranm spesifik pou bann diferan kalite biznes. Me i annan en sistenm global ki an kat konponan pou siport bann diferan biznes.  Pou zot kapab pas atraver sa tanpet COVID.  E ki ler keksoz i ava’n vin pli normal, zot a kapab repran zot biznes e parey nou dir an Anglais rebounce e kontinyen avek sa ki zot ek bann tranzaksyon ki zot ti abitye fer.

Premye konponan sa progranm ki Gouvernman in met an plas, i annan pou fer avek peyman saler ki Gouvernman in met an plas depi boner an Avril sa lannen.  E parey nou konnen Gouvernman i pe fer bann tranzaksyon pou pey bann travayer dan sekter prive, menm Seselwa ek etranze pandan peryod Avril ziske Zen.  E sa mon konpran in preski fini finalize, e tou bann ki’n fer aplikasyon ki kalifye anba sa progranm zot pou ganny ede.

Apre parey ou konnen resaman Zedi pase, Minis responsab pou Finans Minis Maurice Loustau-Lalanne in enform tou dimoun poudir, Gouvernman pou kontinyen annan progranm ziske lafen Desanm, vedir depi le 01 Zilyet ziska lafen Desanm sa lannen.

E progranm 2enm konponan sa progranm ki Gouvernman in met an plas, i annan pou fer avek loan.  Akoz i annan en bon pe bann biznes ki’n apros Gouvernman ki’n dir poudir sa zafer pey travayer i pa ase.  E ki zot bezwen led pou zot kapab breathe sa peryod sirtou pou zot kapab meet zot bann fixed cost par egzanp pey elektrisite, pey delo, pey zot rent eksetera.

E Gouvernman in vin avek en avek en loan;- en low interest loan parey nou dir an Anglais, pou ed bann small e medium size enterprise pou zot kapab finans zot bann lezot kou, pandan sa peryod kot nou pe koz ladan, kot bann biznes i vwar zot dan bann sityasyon konplike.  E sa i aplik pou bann biznes ki zot turnover i ziska 25 milyon Dolar par lannen.

I annan bann diskisyon ki mon okouran pe ganny fer pou vwar si i posib pou kontinyen extend sa pou bann lezot pou bann lezot biznes.

3enm konponan ki Gouvernman in met an plas i annan pou fer avek moratorium tax ki Gouvernman in negosye avek Central Bank e osi bann lezot (sorry) ki Gouvernman in negosye ki bann tax ki bann biznes i sipoze peye, ki  in donn zot en grace period pou 6 mwan savedir ziskan Septanm zot pa pou bezwen pey okenn tax.  Me apre Septanm la Gouvernman zot sipoze konmans peye e nou ava vwar si sityasyon i amelyore ou, non.

Katriyenm keksoz ki Gouvernman in met an plas, katriyenm konponan i annan pou fer avek moratorium konsernan bann loan ki bann lakonpannyen sipoze peye.  E sa Gouvernman ankor in met en grace period an diskisyon avek bann labank avek Central Bank, ki zot pa bezwen pey ni lentere ni zot loan ziska Septanm sa lannen.

Now konsernan bann ferry zot menm direkteman i napa okenn demann ofisyel ki’n ganny fer kot Gouvernman ziska aprezan.  E definitivman si ou napa en demann ofisyel ki’n ganny fer, i pa kapab annan en diskisyon e en dyalog ki’n kapab pran plas.  Akoz si en dimoun pa’n ekrir Gouvernman pa kapab devinen pou dir sa dimoun i bezwen serten sipor, oubyen serten led.  E mon atann pou dir be si i pa’n kapab si napa okenn demann, alor Gouvernman osi pou napa okenn propozisyon, okenn keksoz lo latab ki kapab ganny ofer avek sa bann biznesmenn.

E mwan mon ti ava an konsey sa bann dimoun, pou omwen anvoy zot demann kot Gouvernman, si zot krwar pou dir zot bezwen led pandan sa peryod ki nou pe koz ladan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek mon konmsi si mon devret enterpret son larepons konman son Gouvernman pa pe vreman met son kou lo soufrans ki son pep pe pas ladan?  Pou li konnen ki soufrans ki son pep pe pas ladan, me ki a pe plito dir fodre ki sa ki pe pas dan soufrans i vin dir li.

Akoz si nou nou’n kapab tann soufrans sa bann operater, eski Minis i a pe dir avek nou, ki li oubyen ek son Gouvernman pa’n tann okenn soufrans ki bann operater bato pe pas ladan?

Alor eski Minis i konnen ki pou dir avek restriksyon anliny avek social distancing par egzanp lakantite pasaze ki en bato swa ant Praslin/ La Digue oubyen ant Praslin e La Digue avek Mahé, lakantite pasaze ki i bezwen pran i ganny restrikte ? Me ki avek sa restriksyon sa pa vedir ki lakantite fuel ki i servi – letan zot met restriksyon ant lo pasaze, me pou sorti Praslin pou vin pou al La Digue, oubyen pou sorti Praslin pou vin Mahé sa bato i bril menm kantite fuel.  E alor lefe ki lakantite pasaze ki annan dan sa bato i vedir avek son restriksyon, i vedir ki i pa pou ranmas i pa pou ranmas lakantite reveni ki pou kouver sa pri fuel.

E alor, eski Minis vi ki sa i en sityasyon ki Gouvernman ki’n enpoz lo bann operater bato, eski Minis pa krwar ki enn bann konsesyon, parey mon kestyon in demande, ki son Gouvernman i ava kapab konsidere se egzakteman parey zot fer ek peser?  E an plis ki sa avek peser i pli difisil pou kontrole, akoz ou pa konnen ki zour sa peser i pou al lapes Silhouette, ki zour i pou al dan Amirante.  Tandis ki lo fuel pou bann bato bann bato sa i pli zou mwen fixed.  Alor eski zot ava konsider sa ?

Eski Minis i ava osi dir nou si par egzanp avek Lotorite Por dan sa moman difisil kot reveni ki zot pe gannyen avek depans ki zot pe fer pa pe balanse, pou donn bann konsesyon?  Par egzanp lo lakostaz bato – berthing, bann berthing fees, ki pa pou kout Gouvernman gran keksoz pou li koupe, ki parfwa i ariv ziska R60mil par mwan.  Alor eski zot ava mazin fer en konsesyon lo sa osi?

E Mr, Speaker mon ti a kontan dir avek Minis ki sa bann operater bato par egzanp Mr William Rose ki mon’n koz avek dan en fason pli detaye, i pa enterese pou li ogmant pri tiket.  I anvi mentenir sa pri tiket, akoz i konnen ki poudir i en servis ki pe rann e i pa anvi met plis soufrans lo bann pasaze Seselwa e in dan sa biznes pandan 40an.

Alor letan nou pe koz lo sa bann size, nou pe koz lo en servis  vreman esansyel.  E petet Mimis i kapab dir avek nou dan sa konteks, vi ki napa okenn konsesyon pou sa bann dimoun, eski i kapab dir avek nou ki bann konsesyon ki aktyelman egziste, pou bann par egzanp bann bato ki al Silhouette, bato ki al Fregate letan Emerald Cove ti annan en lotel, ki konsesyon, eski i vre letan mon pe dir zot ti ganny en refund R2 par lit bennzin, par lit karbiran?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  I annan en lalis kestyon, mon a sey kouver zot tou.  Pou konmanse konsernan Gouvernman si i atantif avek bann difikilte ki bann biznes pe pas ladan?  Larepons mon krwar i wi.  Gouvernman i preski tou le semenn pe zwenn avek bann biznesmenn.  Ozordi la konman nou pe koze mon konnen i annan en biznes i annan en renyon ki pe pase State House, kot i annan bann reprezant bann lorganizasyon ki reprezant bann biznes, ki pe zwenn avek Prezidan.

E ki zot osi zot pe met devan bann diferan propozisyon ek bann diskisyon lo ki mannyer pou kapab tackle sa bann diferan difikilte ki bann diferan biznes pe fer fas avek.   E sa bann mezir ki mon’n  koz lo la,  ler mon ti fer mon lentervansyon  pou komanse, i plizoumwen sa bann mezir ki Gouvernman i vwar li neseser, pou kapab tackle sa bann difikilte ki sa bann biznes ti pe pas ladan.

Alor larepons pou sa premye kestyon i wi, akoz i annan bann dyalog ki pe kontinyen lo tou mezir. E  menm mwan menm, mon sorti dan biro mon al zwenn avek bann biznesmenn, depi ler sa problenm restriksyon mouvman i nepli an plas, alor nou kapab bouze, nou kapab diskite.

E nou sa ki nou solman ki mwan mon pti pe dir e ki mon ti a voudre kekfwa i pli bon pou fer, se ki i annan en formal request.  Akoz normalman dan sistenm ki Gouvernman ki mannyer i fonksyonnen, se ki i bon i annan en formal request atraver bann diskisyon, bann reprezantan, bann diferan sistenm ki annan, ki al kot Gouvernman.  E Gouvernman i ava etidye parey i pe etidye pou sa bann demann ki bann biznes pe demande pou bann diferan kalite sipor.  Akoz i annan en kantite diferan kalite demann ki pe ganny fer pandan sa bann dernyen letan la, ki nou pe pas dan peryod COVID.

Alor i enportan pou dir i annan sa request ofisyel ki ganny fer, e Gouvernman i ava asize ansanm avek sa bann dimoun e vwar ki mannyer ki pou kapab come up avek en solisyon pou kapab rezourd sa problenm.

Konsernan fuel ki Gouvernman i donn tax free fuel avek bann peser.  Mon krwar Onorab ou okouran sa rapor ki ti sorti lannen pase konsernan Oditer Zeneral, sa piblikasyon ki’n ganny fer.  In malerezman i pa en sistenm ki’n mars tre byen, nou konnen in vin avek en kantite difikilte avek en kantite problenm.

I pa vedir poudir Gouvernman i pa neseserman pa pou konsidere.  Me solman parey mon pe dir pou annan kapab en konsiderasyon, i bezwen annan en demann formel ki ganny fer kot Minister either kot mon Minister ouswa Minister Finans.

E sa size i ava ganny etidye dan detay e nou ava vwar ki mannyer ki pou kapab siport sa bann dimoun si sa i the best approach, ouswa dan lezot fason ki kapab ganny fer pou kapab siport sa bann biznesmenn.

Konsernan bann port fees.  Mon konpran poudir ti annan serten diskisyon avek SPA konsernan berthing fees avek bann rent eksetera.  E SPA fer mon konpran pou dir pou lemoman ki zot pe fer zot pe donn zot e grace period ki zot pa peye, for the first 6 months e apre i ava vwar ki mannyer ki i kapab ed zot dan lefitir. E mon espere poudir nou ava anmenn sa bann demann devan kot Board SPA, pou vwar ki mannyer ki nou kapab siport sa bann biznes.

Konsernan konsesyon pou bann bato Silhouette, personnelman mon pa okouran si i annan bann konsesyon ki ganny donnen lo fuel.  I en keksoz ki mon kapab fer regarde e ganny bann lenformasyon spesifik ki mon kapab redonn zot.  Sa ki mwan mon konnen se, ki bann lotel ki lo zil, zot ganny sipor pou prodiksyon elektrisite lo zil.

Akoz si ou annan en zil en lotel ki pe fonksyonnen lo en zil definitivman ou bezwen transpor ou  fuel pour run zenerater, eksetera.  La mon okouran poudir i annan serten konsesyon ki Gouvernman i donnen pou zot prodwir elektrisite.  Konsernan transportasyon, sa pou bezwen tyeke pou mon kapab donn en larepons lo la Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mersi bokou.  E mersi Minis pou ou, larepons.  Mon ti a kontan zis ganny de konfirmasyon avek Minis Mr Speaker.

Eski Minis pe konfirmen ki pou dir si i annan en request ofisyel, then anver ou Minister then ou ava konsider sa request e zot ava regard tou bann fason pou nobou travay lo la.

Dezyenmman, eski Minis pe konfirmen ki pou lemoman, sa bann operater pe ganny en konsesyon lo berthing fees? I annan en grace period la ki zot pa pou pey okenn zot pa pou pey okenn -.  Ok ?  E  ki sa i aplikab la parske depi Zanvye mon, mon konnen en operater ki’n pey R160 mil berthing fees.  Alors si zot  a kapab konfirm sa?

E apre Mr Speaker lo kestyon konsesyon lo karbiran ki Minis in mansyonnen, mon okouran sa rapor tou Manm Lasanble in gannyen sa rapor Oditer Zeneral lo labi.  Me selman Minis atraver ou Mr Speaker, la nou pa pe koz lo 140 bato.  Nou pa pe koz sa kantite bato ki SFA i bezwen dil avek.  La nou pe koz lo 2 operater la pou lemoman zot bann par egzanp Mahé/Praslin i pa nit toulezour ki zot pe ki zot pe monte desann, Praslin/ La Digue, i enn bomaten enn aswar.

Alor e zot bann cost i spesifik.  Cat Cocos Mahé Praslin R1 mil fuel en trip.  Sa i sa i fixed.  Alors konmsi pa donn sa posibilite ki i annan labi parey Oditer Zeneral in mete dan son rapor an relasyon avek bann peser.  Alors petet mon ti a demann Minis si konmsi sa pa ti ava -.  Parski sa ti pou e d zot en kantite.  At least zot ti ava breakeven oubyen menm ganny en pti larzan an plis.

E petet zis pou enform Minis ki poudir sa bann operater bato zot pa ankor ganny en sou anba sa progranm Gouvernman, ziska prezan.  Ozordi i le 26 e zot pa ankor ganny en sou pou zot bann travayer.  E ofet zot lo overdraft parske deside pou zot pey zot bann travayer, zot pe fer sa sakrifis lo zot menm.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker konsernan si i annan en request e ki sa request pou ganny konsidere par Gouvernman, mon krwar i wi.  Enn, sa operater zot fer zot request e definitivman nou ava apros Minister Finans e nou ava en diskisyon nou ava en prosesis an plas, pou kapab vwar egzakteman ki mannyer ki Gouvernman i kapab raport son soutyen.

2enm keksoz konsernan bann berthing fees ;- CEO SPA i dir mwan poudir zot in deza donn bann konsesyon deza.  Zis pou premye 2erdtan ki zot in reste fixed a R60 pou 2erdtan ki zot reste avek lasose.Lemoman tou bann lezot in redwir par lanmwatye.  Zot in koup deza par lanmwatye.  Avan  i ti R210, la i pe demann zot pou pey zis R110.  Savedir i preski lanmwatye. So.

Alors i deza annan bann konsesyon ki pe ganny fer.  E menm SPA pe konsider poudir menm si fodre donn zot en grace period, i ava konsider donn zot en peryod grace, pou zot pa kapab pa vwar zot ganny difikilte pandan sa peryod la konmela.  Ziskan ler nou a kapab revwar touris pe antre lo bann ferry pe travel, pou kapab re balans sa bann zafer.  So sa i wi.

Konsernan sa rapor Oditer Zeneral lo bann konsesyon ki ti pe ganny donnen par bann fisherman.  Sa mon zis mansyonnen an pasan pou fer sir tou dimoun i okouran pou dir i en sistenm, ki pe kree serten difikilte pou SFA.  Me selman mon krwar dan bann diskisyon si i annan en demann, Gouvernman i ava konsider tou opsyon, ki i annan.  E i ava pran en desizyon lo ki opsyon ki tou lede parti, zot kapab vwar zot dan en sityasyon ki favorab pou tou dimoun pou tou lede parti.  Mersi Mr Speaker

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Clifford Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon kestyon i an referans avek larepons ki Minis in donnen.   Minis in dir ki pou dir i annan en grace period 6 mwan, ki’n ganny donnen pou bann biznes lo tax.  Eski Minis pe dir ki zot pa pou pey tax pou sa peryod 6 mwan oubyen zot tax pou ganny- ?

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab, annou rod relevans avek kestyon.  Wi Minis pou mansyonn serten keksoz, me mon krwar dan laliny kot ou pe ale i en kestyon ki apropriye pou Minister Finans.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Wi i an referans ek sa biznes akoz i osi i pey tax. 

 

MR SPEAKER

Wi, wi annou, annou rod relevans lo kestyon ok?  Annou fer nou siplemanter relevan avek kestyon e avek repons ki Minis in donnen spesifikman ler in reponn kestyon.  Si Minis i nonm nenport kwa ki nou pou al dan sa direksyon nou pou dir an relevans avek repons Minis nou pou vwar nou, nou move away from esansyel sa kestyon.  Akoz la nou, nou pe al tax la. 

 

HON CLIFFORD ANDRE

Non i bann expense ki en biznes pe fer konsiderasyon ki annan sa sityasyon ekonomik dan pei.

 

MR SPEAKER

Wi Onorab mon vwar i pli vize ver Minister Finans ki tax Division  i tonm anba Minister Finans.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Savedir …  bon.

 

MR SPEAKER

Si non  nou pou al dan nenport direksyon.  Si nou pou pran nenport kestyon ki Minis i dir, nou pou al lo la swivan sa ki Minis in reponn nou pou al lo la nou pou vwar nou al dan nenport direksyon, ok?  

        E taler nou pou vwar nou al lo konsesyon ki peser i gannyen bann bato lapes i gannyen.  Akoz Minis in mansyonn sa e sa rapor Oditer nou pou al lo rapor Oditer toutaler.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Non, non.

 

MR SPEAKER

Eski sa i annan relevans avek? Ok?   Si ou kestyon i spesifik ok, mon a permet.   Me selman asir ou pe rod detay then mon krwar i pou pli vize mon Minister Finans, ok? 

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mon a sey demann Minis apre – si – ?

 

MR SPEAKER

Dakor.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Minis an referans avek sa operater bato, ki pran dimoun Mahé i anmenn La Digue, e vis ver sa pou al La Digue anmenn Praslin e ki li osi i angaz li dan pey serten tax avek Gouvernman,  eski sa tax break ki kekfwa Cabinet of Ministers in posibleman diskite, eski sa pou fer ki i pa pe – zot pa pou  pey – ?  Pou  sa operater i pa pou pey sa tax pou sa 6 mwan?  Oubyen zis son peyman pou ganny defer pou pli tar pou li peye?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker personnelman mon ti a voudre pou dir petet sa kestyon ti devret vize ver Minis Maurice Loustau-Lalanne, ler i vin isi ou kapab demann li.  Me selman pasan lafason ki mwan mon konpran sa proposal ki Gouvernman in met lo latab, se ki son peyman pou ganny defer ziska Septanm sa lannen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Bon zis enform bann Manm osi ki lalis kestyon siplemanter mon’n fini fermen.  Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.   Bonzour tou dimoun, mon annan 2 kestyon pou Minis.  Premyerman mon ti a kontan Minis i dir nou Lasanble, ki mannyer Gouvernman i klasifye sa servis ferry ant Mahé/ Praslin e Praslin/La Digue dan ki kategori i mete, eski i en servis esansyel?  Enn.

Dezyenmman, Minis in dir ki Gouvernman pa kapab devinen.  So mon anvi demann li an vi ki konnen i annan en Komite O Nivo ki’n ganny setup pou regard sa bann sityasyon an rezilta COVID-19, eski in annan en diskisyon, en konversasyon dan Gouvernman, pou egzamin lenpak ki kapab annan lo pei, si enn ant sa de lakonpannyen swa i fermen, ouswa i sispann zot loperasyon?  Eski in annan en regar profon ki lenpak ki pou annan lo pei?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Gouvernman i me t en kantite lanfaz lo mobilizasyon.  Parey nou konnen an zeneral Gouvernman i siport nou bann sistenm transpor SPTC ki egziste, epi menm Air Seychelles pou fasilit bann dimoun pou bouze ant bann zil.  E osi i vwar bann ferry en sistenm esansyel anba sa ki nou apel Polisi Gouvernman pou mobilizasyon.

Me selman sa ki nou vwar konpare avek SPTC ek Air Seychelles se ki dan ferry anba bann tan normal, pa pandan bann tan COVID la, i en sekter ki fer tre byen.  Akoz ler nou regard lakantite dimoun ki vwayaz lo bann ferry e pri i ganny sarze ki pa ganny kontrole par Gouvernman, nou rekonnet poudir i en sekter ki fer tre byen.

Alor Gouvernman i pa vwar li i annan nesesite pou li donn en sipor, unless ki la kot i annan sa problenm COVID ki si i annan en demann la Gouvernman i ava etidye e i ava vwar ki mannyer pou fer.  Me, solman definitivman bann sistenm mobilizasyon, lo zil e enter zil i esansyel pou Gouvernman.

2enm kestyon konsernan o nivo.  Parey ou konnen o nivo i annan pa apard ki Gouvernman i annan SCCI, i annan bann lezot lasosyasyon parey SHTA e bann lezot ki ganny reprezante lo dan sa foronm.

        E normalman Gouvernman apard ki son bann prop analysis ki li i fer entern, i espekte sa bann lasosyasyon anmenn bann issues lo latab.  E mon kapab dir ou poudir bann ki mwan mon’n attend, sa bann reprezantan zot, zot pous tre for lo bann issues dapre zot i esansyel pou zot e ki Gouvernman i devret tackle. 

        Alor pou reponn ou kestyon, i annan en kantite keksoz ki pe ganny  diskite la konmela.  E bann ki Gouvernman in kapab deal avek in fini pran bann desizyon e move avek.  E parey nou konnen bann issues ki’n pli enportan ki’n vreman lo lasenn pandan tou sa bann letan, se enn sa bann zafer travayer e bann Lalwa, bann diskisyon ki’n menm ariv isi dan Lasanble, ki’n sorti dan sa bann diskisyon onivo.

Alor menm Bidze osi ki kle lakle dan tou sa bann zafer pou siport bann aktivite Gouvernman ki’n ganny diskite, e ki’n ganny finanse, ki’n ganny siporte par Lasanble isi.  E lo kote Gouvernman, Gouvernman pe fer tou sa ki li i kapab pou adres bann main issues, ki pe afekte pei an zeneral.  I pa posib pou Gouvernman vwar tou bann pti detay, akoz nou konnen pou dir sa fleo COVID i pe tap tou kous lasosyete.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Chantal Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis e bonzour tou bann Manm Lasanble Nasyonal e osi dimoun ki a lekout.  Mr Speaker mon kestyon, lefe mon i annan dimoun ki vwayaz ant sa 3 zil preski toulezour.

Mr Speaker mon kestyon i annan pou fer lefe ki loter kestyon in koz lo se Gouvernman ki’n enpoz sa lenstriksyon, kot sa bann operater pa pe kapab pran sa kantite pasaze ki  zot sipoze pe pran avek social distancing, ki nou tou nou konnen.

Eski Minis i kapab dir nou si i annan  konplent   ki dimoun pa pe ganny pasaz dan sa bann bato?  And lefe ki sa bann bato pe fer zis 2 voyaz par zour sirtou Praslin/ La Digue/ Praslin pou al La Digue e dan 3 zour dan lasemenn pou Cat Cocos ki al Praslin, i al La Digue, eski i annan dimoun ki pe rod pasaz ki pa’n gannyen?  And ki fer ki se sa bann dimoun ki pe ganny afekte vreman?

And ki reperkisyon pou annan avek lezot operater? Dizon lezot biznes, ki zot osi zot depan bokou lo touris?  Par egzanp taksi, si demen zot osi zot vini zot demande pou dir be lefe ki nou osi nou pa pe ganny touris and –

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab    kestyon orizinal.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

I annan pou fer avek konsesyon fuel Mr Speaker.  Ki reperkisyon sa i kapab annan avek lezot operater ki servi sa bann –

 

MR SPEAKER

Non, non sa enn i out.    

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Ok, ok Mr Speaker.  Thank you. 

 

MR SPEAKER

Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker konsernan bann dimoun pa pe ganny plas lo bato sa mon kapab konfirmen pou dir mwan personnelman mon pa’n tann okenn konplent.  E mon ti menm servi bato Vandredi pase e mon ti vwar pou dir tou dimoun ki ti la lo lasose ti antre lo bato.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, tou Onorab tou dimoun a lekout.  Mr Speaker permet mon pou profit sa lokazyon pou remersye tou bann dimoun lo Mahé, Praslin avek La Digue, ki’n montre solidarite anver sa 16 fanmir household Praslin ki’n perdi tou zot keksoz dan dife.  E osi  profit sa lokazyon pou ankor pou lans en lapel avek bann dimoun ki anvi asiste sa bann fanmir pou pran kontak avek mon lofis ouswa lofis biro Administrasyon Distrik.

Mr Speaker mon kestyon i konsern sa lakantite trip ki ozordi pe ganny fer ant sirtou ant Mahé/ Praslin.  E akoz sa sityasyon COVID lakantite voyaz ki pe ganny fer in ganny bokou limite e restrikte.  E parey Onorab Ghislain in dir i annan konsern i annan en gro konsern la deor, ki bato pa pe pran bokou dimoun pe ganny kit ater akoz napa ase plas i pa zis lo bato me lo avyon osi.   E i annan en gro konsern la deor ki in fact Lopital Baie Ste Anne in pran kontak avek mwan ozordi bann ners.  Se ki menm bann pasyan ki bezwen al Mahé pou bann ki bezwen serten servis lasante ki napa lo Praslin, zot pe ganny difikilte.  Akoz ler zot vin lo lasose ouswa menm lo Airport napa pasaz, kantmenm zot pe standby zot pa pe ganny flight.

        Alor eski ou Gouvernman i kapab konsider antre an negosyasyon avek sa bann operators, pou ki at least zot kapab rezerv 2 ou 3 seat?  Ouswa I don’t know,  kekfwa Gouvernman i kapab konsider antre dan en fason – kekfwa asiste I mean Cat Rose ou Cat Cocos menm finansyerman, pou ki zot kapab kekfwa meet ankor en trip an plis.  Pou ki i fer ki a fasilit sa deplasman nou zabitan Praslin/La Digue pou al Mahé e retournen.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  E mersi Onorab pou sa lenformasyon.  Mwan personnelman parey mon’n dir mon pa’n tann okenn konplent konsernan dimoun pa’n ganny pasaz.  Akoz sansan nou ti ava’n take it up avek Lasante, pou vwar ki mannyer ki nou kapab amelyor sistenm ki annan la pou lemoman an plas.

Konsernan lasistans, parey mon’n dir avek kestyon Onorab Wavel Ramkalawan, si i annan en request definitivman Gouvernman i ava etidye sa demann, ki a ganny fer par sa lakonpannyen e vin avek en proposal kelkonk ki  tou lede parti i kapab satisfer avek.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.   Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Minis mon annan 2 kestyon.  Eski Minis ou ti a konsider an partenarya avek sa met bato, oubyen sa operater bato kot ou kapab ganny bann statistik byen detaye lo sa konsonmasyon fuel ki nou pe koze.  E sa i pou fasilit bann desizyon ler sa request i a vini kot zot pou’n fini annan en nide ki kantite larzan nou pe koze?

Mon 2enm kestyon sa grace period pou berthing fees, eski ou kapab dir nou pou ki kantite letan sa silvouple?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker konsernan sa grace period pou 6 mwan ziska Septanm.  Apre si fodre review mon mazinen SPA i ava review depandan sityasyon i ete an Septanm.

Konsernan ou premye kestyon, mon krwar ler i pou annan en demann parey Minister Finans definitivman i pou demande bann detay bann lenformasyon lo fuel eksetera, pou li kapab vwar e zistifye  sa demann.  E atraver sa prosesis i ava vwar egzakteman ki mannyer Gouvernman i kapab antre pou donn en sipor sa bann operater.

So bann lenformasyon lo fuel i pou definitivman enn bann kle keksoz ki Gouvernman i pou demande.  E nou, nou ava demande deza mon a pran kontak ek sa bann dimoun nou ava, dir zot silvouple si zot kapab anvoye, ok?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Terence Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek CEO.  Mon kestyon pou Minis, etandonnen ki sa 2 operater bato pe donn en servis  esansyel nou popilasyon, parey Minis in dir pli boner, akoz ki Minister pa’n vwar li neseser pou fer en travay aprofondi lo sa pou konpran ki sityasyon dan sa sekter?  In ariv 2 mwan e ler mon’n ekout Minis mon vwar ki zot pa’n fer en travay aprofondi pou konpran, a kote sa bann operater pou fer sir ki zot konpran sityasyon e konnen ki, ki bann keksoz ki ou kapab aporte pou soulaz sa bann dimoun.

Eski Minis i annan statistics ozordi apre ki COVID in konmanse, eski zot annan statistics lo sa servis?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  Konsernan statistics, bann statistics ki nou annan se pou bann mwan avan COVID.  Parey tou dimoun i konnen nou ti annan restriksyon mouvman pandan peryod Avril,  se le 4 Me ki Gouvernman in reouver pou bann Minister rekonmans travay.

E definitivman i annan en kantite keksoz ki nou bezwen fer, menm pandan letan ki ti annan restriksyon mouvman.  Ki annan pou fer avek bann nou plan.  Ki mannyer nou pou travay parey lo touris, akoz sa i lakle devlopman pei ki pou annan osi en gran reperkisyon lo bann ferries ki nou annan isi.

Nou’n bezwen travay lo nou marketing plan ansanm ek STB.  Nou’n bezwen travay lo bann kestyon Airport, kot nou ti annan bann mouvman kargo ki pe antre bann lezot keksoz esansyel ki ti pe antre dan pei ki’n kit nou tre busy.

E menm osi avek reouver Airport le 01 Zen ki sanmenm sa semenn.  Alor i annan en kantite travay ki nou’n bezwen fer pandan sa peryod.   Nou pa’n asize trankilman pou sa.

E pou asize zis fer letid apre letid mon pa konnen konbyen mendev pou bezwen fer sa.  Ou bezwen focus lo bann keksoz ki esansyel, at least ki kapab donn Gouvernman avek bann biznes e popilasyon ;- si oule bann baz pou keksoz kapab kontinyen fonksyonnen.

E se sa ki mon’n travay lo la pandan sa bann peryod sa dernyen 3 semenn si oule, ki nou annan pou travay ki nou’n kapab retourn biro e asize pou travay.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab yes Onorab Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Speaker.  Minis mon krwar si parey mon pe dir si zot ti an dyalog tre pros avek sa bann operater, ou deza pou konnen ki zot statistics performans ki zot pe fer, menm depi le 4 Me ziska la.  Mon krwar se sa ki manke.  Sa zis mon komanter.   Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mr Speaker mwan mon an kontak ek sa bann diferan operater toultan.   Mon annan mon telefonn mon annan nimero Mr Rose, mon annan telefonn Mr Albert ki run Cat Cocos.  E a plizyer repriz mon koz ek zot.  Alor?  E nou annan si oule en relasyon ase kordyal.  Mon pa vwar pou ki rezon ki zot pa kapab osi si i annan en issue, donn mon en pti call pou dir be Minis mon annan en problenm la ki mannyer ou kapab ed mwan?   E definitivman nou ava pick up bann issues nou ava rezourd.

Alor pou mwan i pa en issue pou annan si oule sa relasyon ek sa dyalog.  Akoz sa i en keksoz ki nou’n fini etablir depi bann peryod ki mwan mon’n takeover sa portfolyo.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Bonzour Mr Speaker.  E mersi.  Minis ek CEO, tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout bonzour.

Minis baze lo repons ki ou’n donnen sa bann propriyeter bato pa’n vin devan pou fer en demann pou ganny en lasistans.  Me selman Mr Speaker, mon apresye ki bann propriyeter i a kapab fer en demann formel, akoz sirman i annan en lenpak negativ lo zot biznes.

E sa i pa pou zis lo bann propriyeter,  me osi bann kliyan ki pe fer sa voyaz toulezour, i en benefis pou zot akoz pri tiket in ganny dir pa pe monte pou le moman.

Mon kestyon Mr Speaker, an plizyer repriz akoz nou pe koz lo bato la plizyer repriz mon’n demann konsesyon pou bato kargo.  Mr Speaker mon pe demann Minis la dan sa letan difisil, abnormal, eski nou krwar ki bann propriyeter bato kargo osi i kapab fer demann?

 

MR SPEAKER

Onorab sa lot kestyon i an deor kestyon.  Annou regard byen esansyel kestyon i bato i ferry ant Mahé, Praslin e La Digue ok? 

 

HON NOLINE SOPHOLA

Ok mersi Mr Speaker.  Me selman mon ti pe rode akoz pou pri lavi menm pou ed nou dan sa moman difisil.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mr Speaker eski Onorab i kapab repet son kestyon akoz mon’n vwar li in konmanse apre i pa’n fini.  Eski ou kapab repete?  Akoz mon ti krwar i en statement ki ou ti pe fer.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker.  Premye i en statement Mr Speaker.  Akoz mon pe dir ki bann propriyeter bato zot ganny afekte.  Sa i pa pou zis pou zot me osi bann kliyan osi ki pe fer sa voyaz i ganny afekte.  E mon apresye ki annan sa ki zot ti’n, dir zot pe al fer kot bann propriyeter bato i kapab fer request formel.  E sa mon felisit zot pou lemoman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Mon krwar konmsi Minis ou’n fer en statement plito pa’n demann en kestyon.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Minis in nonm nou bann statistik ki annan avan COVID eski Minis i kapab share en pe sa bann statistik ki ou annan avan lenstans COVID lo lakantite vwayaz dimoun eksetera fer sa.  Pou nou kapab ganny en nide en rantabilite e turnover sa bann biznes pandan sa bann letan?

E dezyenmman eski Minis i kapab dir nou prenon kont ki nou annan CEO Ports Authority la, me nou napa lezot dimoun dan ou Departman, par egzanp Departman Tourism osi.  An vi ki bann lotel pe frenmen, e bann lotel lo bann zil pa pe fonksyonnen, eski okenn travay ki zot fer pou bann ferry pou napa en knock-on effect ki pou osi bezwen al tous bann lezot operater dan en lot sekter ki konekte avek ferry ?  Ou ava permet mwan Mr Speaker ennler ou ava dir mon si mon out of order. 

Ki mon pe dir  Minis Mr Speaker se ki, bann lotel ti pe servi bann bato kargo as part of zot process toulezour pou fer monte keksoz par egzanp lo La Digue lo Praslin.  Me ler sa bann lotel pa pe fonksyonnen sa bann bato kargo napa sa volim, se sa volim …

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab mon bezwen stop ou la.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

So mon a retourn lo premye mon kestyon.

 

MR SPEAKER

Dakor.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker Minis i ava reponn.

 

MR SPEAKER

Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  E mersi Onorab pou ou kestyon mon annan statistics la devan mon pou depi 2015 ziska 2019 konsernan lakantite kliyan ki’n servi bann ferry. 

Ant Mahé e Praslin pou 2019 in annan 370,635mil dimoun ki servi sa 377, 635mil ki’n servi ferry ant Mahé a Praslin.  Ant Praslin a Mahé 325, 886mil dimoun.  Ant Praslin La Digue 234,878mil dimoun.  Ant La Digue Praslin 221, 734mil dimoun.  La Digue Mahé 98,46mil dimoun.  Mahé La Digue 80, 507mil dimoun.

E an total si nou pran lakantite kliyan ki’n servi ferry pandan 2019 i enn 1.3milyon dimoun ki’n servi bato pandan sa peryod.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab  Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker baze lo zis premye larepons ki Minis in donnen, en senp kalkil i donn nou apepre en sif R113 milyon zis lo en larout, pandan sa peryod sa sif ki ou’n donn nou lo sa 377, 635.  Si nou pe pran en tiket lo R300 par egzanp pou al Mahé/Praslin.  Si sa si mon, mon a koriz mon mwan mon’n servi zis en pri average.

Prenon kont rantabilite sa sekter, e prenon kont lefe ki sa volim ki ti pe permet sa operater fer sa biznes nepli la,  eski going foward ou Minister pou pran en lapros pou regard en pe pli pros, ki pe pase dan sa sekter ferry?   Pou asire ki bann pri ki ganny ofer avek bann kliyan ki pe servi sa i lo en nivo ki ekitab, ki balanse.

E dezyenmman okenn mezir ki ou pou pran, pou ed okenn operater ki dan sa sekter ferry spesifikman.  Me parey nou konnen pou annan en knock-on effect lo lezot sekter.  Okenn mezir ki pou pran pa pou afekte dan en fason negatif bann konsonmater ki bezwen servi sa bann servis?   Mersi Mr Speaker.  Eski sa i pa i a form parti bann diskisyon?   Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mr Speaker, i annan bann demann ki’n deza ganny fer par en operater pou revwar bann diferan larout ki ganny allocate avek bann diferan operater.

E akoz i santi kekfwa i annan serten en serten operater ki pe pran biznes si oule avek li.  E nou ler nou ti pas Lalwa SMSA ladan nou ti ekrir fer entre provizyon pou nou kapab regulate bann loperasyon ferry isi Sesel.

I en travay ki nou ti’n konmanse me avek problenm COVID nou’n, bezwen arete.  Alor dan bann prosesis ki pe vini i pou bezwen en travay ki departman responsab pou transpor maritim,  i pou bezwen asize e fer en letid pli aprofondi, pou vwar ki mannyer ki nou kapab annan en servis ki bokou pli enteresan pou operater, e  osi bann dimoun ki servi sa sistenm.

Akoz parey ou konnen ozordi i plizoumwen i  en servis ki kot sa 2 operater i plizoumwen dan monopoli pou sa servis.  E i difisil  pou Gouvernman vreman regle sa bann pri.  Alor nou pou bezwen vwar ki mannyer nou pou kapab travay avek bann diferans Lazans pou raport pli bon servis posib pou tou dimoun, ki servi sa servis isi Sesel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon pa tri sir si mon’n tann en dimoun an relasyon avek Air Seychelles.  Me selman mon ti ava si sa kestyon i ganny demande Minis i ava inyor li.

Lefe ki sa metod transportasyon ant bann zil annan ferry, ou annan Air Seychelles.  Konmsi mon zis balanse sa sipor ki Gouvernman i tant pou donn Air Seychelles, e pourtan bann bato pe anmenn bokou plis pasaze ki Air Seychelles konmsi mon ti ava vreman ensiste ki pou dir i annan en korperasyon la e en lasistans dan sa moman difisil.

Dezyenmman, parey Onorab Woodcock in dir mon ti ava kontan dir avek Minis ki prensipalman dimoun ki pe ganny kit ater se lo Cat Cocos.  Akoz  li Cat Rose ki i fer i pran son gro bato pou fer Praslin La Digue e sa i kapab fer byen social distancing, e alors i kapab pran bann pasaze.

Tandis ki Cat Cocos, Cat Cocos li i pe servi son pti bato pou zisteman lo kote  lekonomi.  E lo son pti bato avek social distancing i pa kapab met tou pasaze, e pou konfirmen ki parey Onorab Woodcock pe dir i annan bokou bann dimoun ki annan bann lapwentman medikal isi lo Mahé bann madanm anvwadfanmir tou ki pe ganny kit ater.

Alors si ti annan kek konsesyon i ti a kapab met son pli gro bato, e sa i ti ava kapab ed bann dimoun.  E Mr Speaker eski mon ti ava demann Minis pou pa esper en demann ofisyel sorti kot bann operater, me plito akoz sa i en sityasyon reel parey bann Manm I mean mon kontan pou dir ki tou le 4 Manm sorti lo bann zil zot in adres sa size, pou pran sa linisyativ pou rankontre zot e pou adres sa size.  E sa i ava ed nou bann dimoun ki bezwen fer sa bann deplasman, e parski apre tou i en servis esansyel.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Mr Speaker.  Mon krwar dan sa ki mon’n dir i annan 2 statement avek sa enn dernyen ki en kestyon.  Konsernan sa enn dernyen mon ava fer follow-up definitivman, akoz menm apre ki mon’n ganny sa kestyon yer mon ti annan en meeting avek Mr Albert e mon’n raise sa issue avek li, pou dir mon annan en Kestyon PNQ la devan mon si i okouran sa bann zafer.  E Guillaume Albert ti dir mwan ti en kestyon ki i ti’n diskit ek son papa Vandredi pase.  Alor i paret pou dir i en gato ki fek sorti dan four ki zot ti ankor pe diskite pou sa.

Alor nou ava kontinyen sa diskisyon ki nou’n konmanse yer e nou ava vwar egzakteman ansanm ek Minister Finans egzakteman kote e ki mannyer Gouvernman i kapab siport, zot.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Bon avek sa nou ava remersi Minis avek CEO SPA Mr Brutus, e nou ava eskiz zot parmi nou.

 

(MINISTER DOGLEY AND HIS DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR SPEAKER

Bon nou pou pran break boner, nou pran break la nou pou retournen 10.30 kot nou pou repran nou travay e nou pou m resevwar Vis-Prezidan ki pou vin prezant Companies (Amendment) Bill, 2020.  So nou break, nou repran 10.30.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon nou pou kontinyen nou travay e mon ti a kontan dir bonzour e welcome Vis-Prezidan Mr Vincent Meriton e Vis-Prezidan i akonpannyen par Mrs Wendy Pierre ki Registrar General, Mr Suleiman Athanasius ki Senior Compliance (Registration Officer) and Mr Stephan Knights Legislative Drafter.

VP avek ou lekip bonzour e welcome dan Lasanble Nasyonal.  Prezan mon ava call on Onorab Charles De Commarmond pou li move a Motion for Second Reading. 

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Thank you Mr Speaker Sir.  Bonzour Mr Speaker. Bonzour VP avek ou delegasyon.  Bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker I move that with Companies (Amendment) Bill, 2020, (Bill No.20 of 2020) is read a Second Time.  Thank you. 

 

MR SPEAKER

Mersin Onorab De Commarmond.  Okenn Manm ki segonde?  Yes Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour, Motion seconded. 

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sebastien Pillay.  Bon Mosyon in ganny segonde.  Prezan mon ava envit Vis-Prezidan pou li entrodwir son Bill.  Vis-Prezidan laparol i pou ou.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker ozordi mon pe prezant avek Lasanble Nasyonal sa Prozedlwa ki pe propoz en seri amannman dan Companies Act 1972.  Sa Prozedlwa i annan pou bi prensipal, modernizasyon dan lankadreman legal pou bann lakonpannyen, atraver bann adopsyon bann pratik modern ki egziste lo nivo enternasyonal.  Sa modernizasyon pou osi ede dan nou zefor, pou amelyor nou pozisyon an se ki konsern ease of doing business.

Mon ti a kontan fer resorti ki lanrezistreman bann biznes ki enkli bann lakonpannyen, i en konponan enportan dan sa prosedir setting up a business.  Sa bann lamannman i annan osi pou bi entrodwir bann mekanizm legal, pou ranforsi Lotorite ki Rezistrar bann lakonpannyen domestik i annan e siport bann lezot Lotorite tel ki FTC, SRC, FSA ki osi depan lo Companies Act. 

        Mr Speaker atraver serten legzersis ki lofis Rezistrar Zeneral in fer, nou’n dekouver ki serten lakonpannyen i pran en kantite letan pa pe swiv Lalwa malgre notis Rezistrar Zeneral.

Me pou detrwa dernyen lannen, bokou zefor pe ganny fer pou amelyor sa sityasyon.  Sepandan labsans serten pouvwar dan sa Lalwa, i fer ki difisil pou lofis Rezistrar Zeneral ganny rezilta neseser.

Alor Mr Speaker, sa Prozedlwa pe entrodwir ;- enn bann pratik pou amelyor nou pozisyon an se ki konsern fasilite pou fer biznes.

Dezyenmman, siport bann zefor pou etablir bann pratik pli transparan, e responsabiliz plis bann lakonpannyen domestik.

Sa Lalwa ki nou pe diskite ozordi, i enn ki date depi 1972.  Depi sa letan ziske ozordi in ganny amande zis 4fwa.  Premyerman par Lalwa 8, 2007 ler Securities Act ti ganny promilge.

Dezyenmman par Act 14 2011 pou anpes lakonpannyen issue bearer share ek bearer debenture par Act 10, 2012 pou fasilit loperasyon Seychelles Security Exchange oubyen labours.

E katriyenmman par Act  5 2013 apre promilgasyon Insolvency Act e pou permet tranzaksyon elektronik.

Mr Speaker sa Prozedlwa i en konmansman dan plan pou moderniz Companies Act, menm si in annan detrwa sanzman ki’n ganny enplimante oparavan parey mon fek site.  I annan bokou demars pou anmenn en nouvo Companies Act.  Dan lepase en Prozedlwa in ganny prepare e menm pibliye, avek bi moderniz Lalwa bann lakonpannyen.

Mon ti a kontan dir ki an se moman menm en legzersis pe ganny fer, pou en nouvo Companies Act ki si tou i marse dapre plan nou kapab prezant li devan Lasanble isi sa lannen menm.

Mr Speaker, parey ou konnen Lalwa lakonpannyen i administre par Registrar of Companies oubyen Rezistrar bann lakonpannyen.  Dapre Lalwa sa fonksyon i ganny egzerse par Rezistrar Zeneral e son lofis i baze Independence House Victoria.

Permet mon prezan retourn lo sa Prozedlwa ki devan nou.  Premyerman i annan pou bi fer li pli fasil pou anrezistre lakonpannyen, san ki dimoun ki anvi form en lakonpannyen zot bezwen siny bann dokiman devan en temwen.  Sa vye pratik ti kontribye pou fer sa prosedir anrezistreman pli long.

Avek sa propozisyon, i pou pli fasil pou enplimant sa sistenm anrezistreman elektronik, ki byento pe al ganny entrodwir par biro Rezistrar Zeneral avek sipor DICT. 

        Dezyenmman, sanzman pe ganny entrodwir avek prosedir rezervasyon bann non anba Lalwa.  Sa i pou anmenn klarte dan sa prosedir.  I tous kantite letan ki en dimoun i kapab rezerv en non,  kan sa peryod i kapab ganny prolonze e osi lentrodiksyon en fee, dan ka en dimoun i deside rezerv en non e pa al fer lanrezistreman en konpannyen apre.  Sa i pou elimin bann pratik ki serten endividi i zis blok en non, san annan okenn lentansyon servi zot pou pratik en biznes, e alors anpes lezot dimoun ki serye e ki bezwen servi sa non, fer li.

Trwazyenmman, sa Prozedlwa pe retir nesesite prodwir en deklarasyon legal sinyen par en noter ou en avoka pou sertifye ki en laplikasyon pou form en lakonpannyen i an konformite avek Lalwa.  Pratik e resers i montre, ki depi sa prosedir i ti enn ki ti nepli obligatwar depi 2012, lamazorite laplikasyon napa sa deklarasyon.  Sa vye prosedir anba nou Lalwa i fer ki World Bank osi i gard sa konman en lot prosedir adisyonnel, avek en lot kou an plis ki pa ed nou pozisyon ler nou ganny evalye enternasyonalman.

Sa sanzman alor pou tonm byen, ler nou’n entrodwir sa sistenm lanrezistreman elektronik.  Avek sa lamannman pou bann pou annan lentrodiksyon bann gid pou ed bann zofisye e osi kliyan, pou fer sa prosesis bokou pli fasil.

En lot pwen an se moman Mr Speaker se ki Rezistrar i rankontre difikilte pou idantifye ladres ladres ofisyel en lakonpannyen parey an Anglais i dir registered office anba Companies Act.  Sa i en landrwa kot bann lakonpannyen i baze pou ki i resevwar bann dokiman e korespondans.

Dan labsans detay ki sipoze anrezistre ki sipoze ganny anrezistre, sa bann lenformasyon pa konplet, e menm par zour.  Alors sa Prozedlwa i pe fer i pou fer ki detay neseser i ganny donnen e defayans la konformite pou annan konsekans legal.  I enportan ki manm piblik i konnen kote lofis bann lakonpannyen i baze.  Sa i fer ki si par egzanp en dimoun i anvi konmans en case kont en lakonpannyen, i anvoy ou depoz son let oubyen son plent pou sa lakonpannyen kot sa ladres ki in note.

Mr Speaker enn bann pli gran defi dan pratik bann lakonpannyen lokal se ki pa zot tou ki soumet zot bann annual returns kot Rezistrar Zeneral parey Lalwa i demande.  Sa defayans dan konformite avek Lalwa pa ede ler nou pe ganny evalye par bann regilater enternasyonal.  Lokalman sa mankman dan rikord bann antite i fer ki compliance ti vin difisil e bann pratik biznes avek komers i vin pli riske, koute e long.

Sa lamannman pou anmenn klarte dan pouvwar Rezistrar pou adres sa bann mank konformite e anmenn plis disiplin dan nou sekter finansyel, komers e ekonomik.  Egalman i annan lentrodiksyon provizyon ki pou klarifye dan ki lenstans ki Rezistrar pou kapab retir en non en lakonpannyen lo rezis.  Sa pou ede osi annan plis disiplin dan lafason ki bann lakonpannyen i ganny zere.

Pou siport pli sa bann pozisyon ki pe ganny propoze, nou pe entrodwir en peyman anyel pou mentenir lakonpannyen lo rezis par Rezistrar.  Sa i pou ed Rezistrar dan son demars pou annan an rezis avek lalis tou bann lakonpannyen, ek bann lenformasyon resan lo sa bann lakonpannyen.

Sa rezis i a fasilit travay Rezistrar, pou anrezistre bann dokiman en lakonpannyen ki deza egziste, e osi pou fasilit akse lenformasyon lo sa bann lakonpannyen par bann dimoun ou antite ki fer tranzaksyon ek bann lakonpannyen parey labank.

Dan sa menm lespri pou gard sa rezis prop e azour, sa Prozedlwa i osi pe fer provizyon pou enkli plis detay ki sipoze egziste anliny avek Lalwa.  Rezistrar pou fer due diligence lo bann lakonpannyen, e demann detay idantifikasyon bann direkter, sekreter avek bann aksyonner.

Finalman, lapratik i osi montre lenportans pou bann lenstitisyon parey labank ek bann regilater obtenir len formasyon ek stati bann lakonpannyen ki anrezistre.

Alors nou pe propoz lentrodiksyon 2 sertifika ki Rezistrar pou kapab donnen lo en demann fer par en kliyan, ou en manm piblik apre ki in pey en fee.  I enportan note, ki sa bann sertifika pou ede dan demars pou fer lapratik fer biznes plis transparan, e osi pli efektiv.  E an konsekans pou ede redwir letan e kou fer biznes.

Mr Speaker, nou reste fikse lo nou target pou amelyor nou pozisyon ease of doing business e i annan en kantite ki pe ganny fer lo la.  Mon aprezan soumet sa Prozedlwa a Lasanble Nasyonal pou zot konsiderasyon e sipor, afen ki nou kapab progrese dan nou demars.   Mersi Mr Speaker

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Bon Bill in ganny prezante.  Prezan mon ouver deba lo merit e prensip zeneral Bill ki devan nou.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Sa Bill ki devan nou i al dan menm lespri si nou rapel byen lo finisyon si oule lannen pase,  e kot nou ti annan sa bann diskisyon otour bann Lalwa ki relye avek bann reporting standards.  Kot bann diferan antite ki annan en rol donn fer en rapor lo lenformasyon ki ganny demande par en lot Lazans swa enternasyonal, swa lokalman, i bezwen fulfill serten lobligasyon.

Whilst sa bann lamannman li menm i al dan laliny pou strengthen sa ki Rezistrar pe fer,  ler ou get zot, zot main lenportans ki zot annan se ki pou fer sir ki Rezistrar aprezan ler i ganny en demann pou lenformasyon, i ava kapab provide sa lenformasyon within a timeframe ki rezonnab e ki dan laliny sa request ki’n ganny fer orizinalman.

E sa i enportan pou nou isi Sesel.  Akoz dan lepase pli gro focus ti lo FSA e li kot i ti pe bezwen provide lenformasyon regarding bann lakonpannyen si oule bann lakonpannyen ki travay sa ki nou appel dan sekter offshore. 

        Me la lanfaz pe ganny mete osi lo bann konpannyen ki nou apel sa bann local company anba Companies Act 1972.  E registrar prezan li i annan en obligasyon pou li provide sa lenformasyon.  E akoz sa lenformasyon i enportan set akoz pou permet bann tranzaksyon ki kapab arive avek sa lenformasyon ariv dan en fason pli vit.

Par egzanp enn bann antite ki pe demann lenformasyon Rezistrar se bann labank.  E labank li i espekte ki Rezistrar i kapab donn li lenformasyon dan 2 zour dan 3 zour.  Me li labank li malgre sa son prosedir i kapab pran ou 3 semenn a 4 semenn avan i sa.  E si Rezistrar prezan pa pe kapab provide sa lenformasyon within sa 3 zour e labank deza pe pran en kantite letan ou kapab mazinen prezan  ki kantite letan en kliyan ki’n vin kot sa labank pou rod en servis, si Rezistrar pa kapab donn li sa lenformasyon.  E labank i annan prosedir entern ki kantite letan zisteman sa dimoun i bezwen espere pou li kapab ganny sa servis ek labank.

E pou sa rezon ki sa i en portan ozordi ki sa bann lamannman pe ganny fer.  Mon kontan ki Vis–Prezidan in koz lo en revizyon konplet Companies Act.  Dan pti leksperyans ki mon annan dan sa Lasanble, mon konnen sa pa pou en latas ki pou fasil.  i pou en latas tre difisil, akoz Companies Act si oule in vin parey en Labib ki lamazorite dimoun ki enterakte avek li e ki trouve dan sa domenn  i servi.  Menm  en senp sanzman ki ou fer azout en lot seksyon dan sa Lalwa, i kapab kree en problenm pou ou, par lefe ki referans ki ganny fer ek sa seksyon pli tar si ou’n retir en lot seksyon i kapab kree konplikasyon.

Se pou sa rezon ki whatever revizyon ki nou pe fer avek Companies Act, nou pou bezwen fer li dan en fason ki si nou pe sanz tou keksoz, tou keksoz pa pe zis ganny sanze, me i pou annan en peryod migrasyon,  mon dir sa baze mon lenterpretasyon.  Nou’n fer menm lapros ek Civil Code, kot in annan Clause ki kantmenm nou ti kapab sanz son limero.  Nou pa’n sanz son nou pa’n sanze son limero.  Rezon pou sa set akoz son referans ki tou dimoun i abitye avek se sa nimero.  Savedir si i section 18 i pe servi zis section 18 i pa pou kapab sanze.

E mon krwar Vis-Prezidan dan ou lapros, mon kontan ki i annan sa lantouzyazm pou annan en sanzman dan Companies Act, me permet sa lantouzyazm osi pou pran konsiderasyon lenpak en sanzman radikal e vitman dan Companies Act e se pou sa rezon ki ou vwar i pa’n kapab sanze ofir letan.  Akoz i annan en difikilte reel pou anmenn sa bann sanzman.

Si nou regard en pe sa bann lamannman Mr Speaker, nou vwar ki i annan keksoz sa bann lamannman ki nouvo ki bann pratik ki en pe nouvo.  Vis-Prezidan in koz lo sa nouvo seksyon 10(a) ki permet en dimoun pou apply to avek Rezistrar pou li rezerv en non son konpannyen, oubyen the name of the intended company e i kapab gard sa pandan mon krwar pandan 6 mwan.

Sa i en bon practise.  En bon practise akoz ou ti annan bann sirkonstans dan lepase, kot ou osi dimoun i le fer malis kanmarad, e ler en boug pe al anrezistre son konpannyen en dimoun in fini anrezistre.  E i blok li prezan li i pa kapab anrezistre son konpannyen.  So mon krwar sa i en keksoz ki ede rezourd si oule en pti pe en mischief ki ti pe arive vizavi sa.

Me i en mischief normal.  Akoz sa domenn i en domenn konpetitif.  E ou espekte bann konpannyen i fer bann dimoun ki pe involve dan formasyon konpannyen, kreasyon konpannyen, kreasyon pou zot fer aktivite biznes, zot pou fer servi tou bann mezir ki zot bezwen fer pou zot kapab get away, oubyen fer zot biznes pli profitab.  E si zot konnen konpetiter pe vini ki pre avek zot, non i kapab zwe en rol, zot vini zot fer serten pratik.

So sa i enportan pou nou note.  Sa ki osi enportan pou nou note Mr Speaker, se lefe ki nou’n vwar prezan ki mannyer lanfaz pe ganny mete lo ki kalite lenformasyon ki bezwen ganny garde.  E si ou regard dan sa nouvo seksyon kot i koz lo bann diferan deskripsyon lenformasyon ki nou kapab gannyen sirtou anba seksyon dan seksyon 100, kot section 100 kot nou pe azout section 1 (a) e section 1(b) nou pe menm koz, ‘’the description of the address situation of a registered office in the notice, under sa sub section, e i pe enkli the floor and  room number.  I pe enkli ‘’the name of the building or property.’’  E pe enkli ‘’the name of the street,’’ i pe enkli ‘’the name of the district’’ akoz nou konnen poudir i annan biznes ki pou annan en registered address dan enn nou, bann distrik.  Akoz sa i enportan? sa i enportan akoz as part of the reporting obligation ki registrar pou annan e ki nou Lasanble pe fer sir ki i maintain i pou bezwen provide sa bann lenformasyon avek bann third parties ki’n rod sa lenformasyon.

E li i bezwen annan sa lenformasyon dan rikord.  As it stands ozordi, probableman rezistrar i annan difikilte, pou li mentenir complete information lo tou bann registered office tou bann konpannyen.

Mon prezimen i annan konbyen konpannyen an tou ki’n anrezistre avek Rezistrar ozordi?  I annan desote 20mil mon prezimen, non?  Mon krwar zot ava dir nou, be i annan en kantite konpannyen ki’n anrezistre.  E menm partou sa bann konpannyen ki pe fer ki pe fer biznes.  So i pou annan i annan en travay ki bezwen ganny fer.  E sa Lalwa pou ed rezistrar osi clear en pti pe son rezis.  Netway en pe son rezis pou asire ki bann konpannyen ki lo rezis – I mean to the extend ki i pou kapab asire ki bann konpannyen ki lo rezis bann konpannyen ki bona fide  e ki pe annan en fonksyon vizavi en konpannyen.  E se sa mon krwar i en keksoz ki enportan pou nou note konman Lasanble.

Prezan i annan en lot pwen ki’n deza ganny souleve dan sa Lasanble ki nou bezwen met a perspektiv osi.  Sa zafer in good standing and not in good standing, e ki ou gannyen ler ou in good standing e ki ou gannyen ler ou pa in good standing?

        Nou’n vwar sityasyon kot par egzanp en labank i ouver en kont pou en konpannyen ki dapre dir not in good standing, akoz labank pa’n ganny sa lenformasyon ki sa konpannyen is not in good standing. 

Mon krwar le pwen ki nou bezwen sort out, ozordi ek sa Lalwa se, dan lenstans kot en konpannyen in good standing i ganny en certificate, ki dir li sa konpannyen ler in fer sa search in good standing. 

Me ler i pa in good standing, ki ou gannyen?  Probableman ou ganny ou en Certificate of an Official Search se tou.  Me pa ti ava byen osi parey lezot zi restriksyon ki mon’n aprann, issue en let a letter is issued, that talks about the standing of the company.  Whether the company the company is not in good standing, that letter in a sense serves as a notice in relation to that company.

        So sa i ed okenn antite pou ou annan sa lenformasyon simultaneously, ki ou pe rod sa lenformasyon as oppose to ou kapab pe fer en aksyon vizavi en konpannyen, ki not in good standing.  So currently nou problenm se sa ki nou pou bezwen rezourd regarding sa Companies Act. 

        Mr Speaker mwan mon krwar ki sa bann lamannman i bann ki neseser ozordi.  Nou pou esper lamannman pli zeneral lo the big Companies Act mon pa konnen kan i pou vini,  me i pou annan pou annan travay pou bezwen ganny fer.  Mon krwar Lasanble i annan son mazorite, i bezwen vwar sa bann lamannman dan en lapros pou anmenn plis latransparans, vizavi travay ki rezistrar i fer, e son rol ki i fer.  e fasilit son rol en pe.

Me i osi donn Gouvernman loportinite pou realiz lenportans lofis Rezistrar, ki kalite resours i bezwen met a dispozisyon pou lofis Rezistrar, e eventually kot Rezistrar li menm i vin en body otononm, akoz son rol ki i bezwen zwe  vizavi the Registrar Company. 

        Akoz ozordi Registrar of Company i tonm anba lofis Attorney Zeneral.  Mon pa pe dir pou dir sa i mal akoz nou sistenm mannyer i ete, me eski going forward i pa ti a meyer pou nou annan en Rezistrar ki autonomous?  Akoz se Attorney Zeneral li menm ki ansarz lofis rezistrar i bezwen anmenn en case dan serten sirkonstans, vizavi en kliyan.  Whatever rol ki i annan pou fer pou Gouvernman in terms of Government case, Attorney Zeneral ki bezwen fer.

Me si Rezistrar ti endepandan, then that would further reinenforce the the transparency ki devret egziste.  Within sa aksyon ki bezwen pran kont sa dimoun ki annan kont sa konpannyen eksetera antite, e rol ki Rezistrar i bezwen zwe.

E it’s just the thought      ki petet Gouvernman i kapab konsidere going forward.  E parey ou a konstate Mr Speaker, mon ti’n anvoy serten propozisyon lamannman apre ki mon ti’n ganny sans diskit avek bann Lotorite.  Sa bann provizyon lamannman i minim,  i zis fer stylistically fer bann clauses lir pli byen, e mon krwar sa bann propozisyon in ganny ekrir within the main track version of the Bill ki nou a kapab koz lo si nou al dan Committee  Stage.  

        Avek sa mon enplor Lasanble an zeneral pou nou siport sa bann provizyon lamannman i bann ki’n neseser sirtou dan en letap kot nou pe demann plis latransparans vizavi lafason, ki nou bann diferan antite gouvernmantal i fonksyonnen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Mon a donn laparol Onorab Bernard Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis-Prezidan.  Bonzour Registrar, Mr Stephan Knights tou bann koleg.

Mr Speaker mon koze bomaten konman en dimoun ki’n pratik Lalwa e ki’n servi sa Companies Act ki nou annan depi 1972 ki pou ganny dan 2an ki pou selebre son senkantyenm laniverser.  Konman en dimoun ki’n teach nou bann bar students sa Lalwa.  E konman en dimoun ki toulezan mon partisip parmi plizyer lezot dimoun isi Sesel, dan en progranm World Bank pou nou eksplike ki bann nouvote ki annan dan nou Lalwa e pou nou kapab improve nou ranking lo ease of doing business.  

E mwan mon enn sa bann dimoun ki pouse, toulezan pou montre nou Lalwa dan son meyer lalimyer posib.  Pou ki nou kapab nou ranking i kapab kontinyelman improve.

Mr Speaker avan ki mon al pli lwen mon ti a kontan remersye ou pou fer laranzman ki nou annan en mic lo nou pti latab prezan e ki nou pa bezwen debout al deryer. Malgre ki si mon vreman senser mon ti pli kontan al dernyen e koz debout akoz konman en avoka pandan 40an mon’n koz debout Ankour olye asize dan Lasanble.  E mon krwar ler nou pou vin dan nou Standing Orders i pou deba enteresan e si nou devret kontinyen koz asize oubyen si nou devret koz an debout.

Mr Speaker napa okenn issue kontrovers avek sa Lalwa.  Se bann tou sa ki’n ganny dir deza par sa 2 dimoun ki’n koze i al an konformite avek en nesesite pou nou kontinyelman improve nou Lalwa e fer ki i vin pli meyer.

E an toute état de cause tou sa bann lamannman ki devan nou ozordi se bann lamannman administratif ki pou ed e Registrar of Companies ki la ozordi avek nou, e bann dimoun ki fer biznes pou kapab fer sa dan en fason pli byen, pli transparan, e pli apropriye.

Donk sa bann lamannman pou ganny laprouvasyon Lasanble, sa mon napa okenn mon napa okenn dout.  Sa ki regretab malgre tousala se 2 keksoz, premyerman enn ki preski 50an depi nou’n ganny nou en Companies Act, nou ankor pe fer bann sa ki nou apel bann tinkering avek.

E mon konnen ki tou dimoun ki travay avek Companies Act ti a kontan vwar en seri lamannman en pe pli konpreansiv.  Pa mal konpran mon, mon pa pe dir ki nou Lalwa pa bon.  Annefe nou Lalwa nou Companies Act i en tre bon Lalwa, e mon konnen ki bokou dimoun ki travay avek sirtou dan domenn acountancy  ek odit, zot kontan sa Lalwa akoz i en Lalwa ki fasil pou travay avek.

En keksoz ki kekfwa nou pa konnen se ki ler sa Lalwa ti ganny fer an 1972, i ti ganny fer par en profeser Anglais ki ti apel Robert Pennington ki fek mor pa tro lontan pase.  In retire apre en long karyer avek bokou liv ki’n ekrir ekri lo Companies Act, e apepre en semenn dan son retirement i pe travers larout en loto i tap li in mor.  Tre regretab.  Me set en dimoun ki ti’n vin isi a la demann Gouvernman koloni a sa lepok.  E ki ti’n ekrir sa ki an ‘72 lannen back pay,  lannen ki pick up ti monte.

An ‘72 nou ti annan meyer Lalwa company dan lemonn antye.  E sa ti rekonnet, akoz?  Akoz profeser Pennington ti’n pran sa ki pli meyer L’Angleterre 1948 Companies Act ek 1967 Amendment ki ti resan a sa lepok.  E i ti’n anmenn dan nou Lalwa tou sa ki ti’n sey fer Parlman Langleter aksepte me zot pa ti anvi aksepte.

Alor nou ti annan ‘72 en Lalwa ekstrememan modern, e ki ti meyer Lalwa parey mon’n dir dan lemonn antye pou en peryod letan.  Malerezman parey nou’n fer dan bokou ka nou pa’n keep up e  lezot in pas devan including Langleter ki nou ti annan en meyer Lalwa ki li a sa lepok.

Sa se mon premye regre.  Mon premye regre se ki nou pa’n kapab ziska prezan e mon konnen i en Lalwa tre difisil pou akoz i gran.  I annan 300 ekek seksyon e i en Lalwa ase konplike.  I dan menm tape Mr Speaker ki Konstitisyon avek Kod Sivil.  Alor i en gro travay pou nou fer pou met li up-to- date.  Me mon krwar i en travay e mon kontan aprann ki sa travay pe ganny fer.

Mon osi kontan ki sa ki ti’n ganny prevwar dan lepase pa’n arive.  Akoz in annan enn de Lalwa Companies Act ki nou ti’n rod bann expert etranze pou vin e ki ti pou sanz konpletman nou sistenm Lalwa.  Enn ki nou konnen i apropriye pou nou, nou konn travay avek, e mon konnen ki tou sa bann attempt in this way. 

        E zot pa’n vwar the light of day.  E sa i byen.  Me i pa anpes nou fer serten modifikasyon. Enn par egzanp se single shareholder companies ki mon konnen i lo statute book me nou pa ankor arive kapab fer li.

E i annan plizyer sa bann keksoz ki nou kapab fer pou fer nou pou moderniz nou Lalwa, tout an respektan e tout an gardan sa lidantite Seselwa ki sa Companies Act i annan, avek bann lakonpanni ki PTY ek bann lakonpanni ki non-PTY.  Akoz sa set en tre bon distenksyon ant bann kalite compagnie.

Mon 2enm regre se ki mon’n tande a de repriz bomaten ki nou pe fer sa, akoz presyon lo lapar bann regilater enternasyonal.  E mon konpran sa.  World Bank obviously i pou pous nou pou fer bann modifikasyon.

Me mon krwar ki nou perdi en pe nou lidantite, si nou zis reponn.  Parey nou fer parey nou’n fer dan bokou ka sirtou dan AML avek Beneficial Ownership resaman, si zis sa aki nou fer se pou nou vin an konformite avek presyon enternasyonal.

Mon krwar si nou fer sa e si sa se nou bi sak fwa ki nou fer en sanzman dan Lalwa, nou pe perdi nou lidantite legal nou lidantite Nasyonal.  E nou pa pe regard en keksoz ki homegrown.  Nou pa pe fer li akoz i en nesesite pou nou, nou pe fer li akoz i en nesesite pou lezot dimoun.  E sa mon krwar i en move keksoz.  E nou devret nou devret pa al dan sa direksyon.  Nou bezwen.  No man is an island and no island is an island – nou bezwen nou form par en gran network enternasyonal e nou bezwen konsyan sa ki lezot dimoun pe demann nou, me  plito osi bezwen konsyan sa ki nou, nou devret pe fer lokalman pou amelyor nou sityasyon.

Donk high time ki nou annan en nouvo Lalwa.  E mon wish sa bann ki pe travay lo la tou lemeyer pou ki nou ariv la enn sa bann zour.

Finalman Mr Speaker mon oule rezwenn en pwen ki Onorab Sebastien Pillay in leve.  E ki mon pou leve pli tar mwan menm ler nou al dan Committee Stage ki nou’n diskit bomaten avek Mr Knights.  I en tre bon linisyativ pou nou swiv linisyativ IBC, FSA pou annan en Certificate in Good Standing. 

        Alor tanzantan nou ganny demande, eski en compagnie is in good standing?  E parey in ganny dir konmela pou ou kapab fer sa ou bezwen al kot Companies Registry demann sa company file e regarde ladan, e trwa kar ditan nou vwar ki dernyen annual return oubyen dernyen kont i dat 5, 6, 10an 15an oparavan.  So  you can never tell dan ki standing sa compagnie i ete ozordi.  Ou pa menm konnen si i annan transfer aksyon, si ownership compagnie in sanze antretan.  Akoz napa up-to-date records.  E enn bann keksoz ki sa lamannman pe rode ozordi se ki i annan up to date record se sa i ava fasilit tou dimoun.

Bann labank ki pe lend, bann dimoun ki annan pou fer avek lakonpannyen e osi nou Leta.  Leta i bezwen konnen ki pozisyon sa bann lakonpannyen i été, e si zot pa pe kasyet deryer en screen ki zot pa pe devret kasyet deryer.

Me kestyon se mannyer Lalwa i ete ozordi, mon pa pou anvi repet mon lekor taler.  Alor les mon dir mannyer Lalwa i ete ozordi se ki, si ou demann en Certificate of Good Standing ou ava ganny enn si companies in good standing. 

Me si company i pa in good standing, ou pa pou konnen.  Alor annefe ou pou bezwen prezimen ki si Registrar pa donn ou en Certificate of Good Standing, se ki sa konpanny pa in good standing ou pa pou konnen.  Akoz i pa dan good standing.  Alor mon krwar nou devret kapab fer en pti travay la, i annan plizyer model, enn se model FSA, kot si ou pa ganny en Certificate of Good Standing ou demann en Certificate of Official Search.  

E la ou konnen ki mannyer compagnie i ete.   Me mon krwar nou bezwen focus lo la e fer sir ki si nou anvi ki i annan latransparans, let’s go the whole way e pa neseserman kopye lo sa ki lezot ziridiksyon i fer me annou annan en keksoz ki i ava reponn a nou legzizans.

Avek sa detrwa mo Mr Speaker, mon remersye ou en mon asir Vis-Prezidan e Registrar Companies ki zot pou annan mon sipor.   Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Bon mon napa lezot Manm pou entervenir mon ava donn laparol Vis-Prezidan pou son Reply.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon ti a kontan remersye nou d koleg MNA ki’n kontribye dan da deba bomaten. Mon ti a kontan osi remersye Registrar avek Prokirer Zeneral, ki’n travay sanses pou anmenn sa a lamannman ozordi. E mon ti a kontan osi remersye sekter prive. Dan zot, zot gra de kalite. E osi bann Manm High Level Steering Committee on ease of doing business, ki’n kontribye pou anmenn sa Prozedlwa ozordi.

Mr Speaker Onorab Pillay in koz lo gran lenportans ki Rezistrar i mete lo la, se ki mannyer nou pou fasilit nou ease of doing business. Mon dakor avek sa. E lanfaz ki in osi in mete lo kapasite rezistrar pou donn en feedback dan en dele letan rezonnab. Donn lenformasyon bann partner dan en dele letan rezonnab. Mon krwar sa osi i kardinal. Lamannman kapital ki nou pe vin avek byensir i en keksoz ki bokou pli larz, e i en travay ki nou pe kontinyen fer.

E taler Onorab in demann kestyon, konbyen lakonpannyen i annan? Konbyen biznes i annan? I annan 8,519 lakonpannyen, 26,272 biznes. Mr Speaker Onorab George osi in koz lo, mon pa ti realize. Malgre in koz lo 1972, nou pa fer sa kalkil pou dir byento i pou ganny 50an.  Ki preski zis 10an plis ki leksperyans ki Onorab Georges li menm li i annan dan Lalwa.  E mon dakor ki sa ti en Lalwa revolisyoner dan son letan.

Kot Professor Pellington ti’n kapab fer resers, e in anmenn Sesel en keksoz ki prezan i nou responsabilite. I son legacy ki in kite deryer,  pou nou kapab kontinyen. P a zis tinkering ki petet par-ler ou bezwen fer bann pti sanzman pou aziste ek letan. Me osi fer en travay sibstansyel.

E i pa neseserman ki nou anba zis presyon bann lorganizasyon enternasyonal. Wi, nou bezwen reste a zour avek bann presyon, bann restriksyon, bann reglemantasyon ki tou bann konpannyen, bann lenstans enternasyonal dan nou sistenm, dan en lemonn globalize i met serten nesesite ki nou bezwen sanze.

Me mon krwar se nou’n, e nou pe kontinyen enplik tou bann group profesyonnel.  Depi bann Kontab, bann Oditer, bann Avoka, BAR Association, e lezot biznes ki enplike, ki servi sa Lalwa pou asire ki rezon prensipal se annan en lamannman ki reponn nou bezwen lokal. Par bann akter lokal e Seselwa, pou ki nou enplik la mazorite bann partner, e bann stakeholders.

E pou permet an premye plan moderniz nou Lalwa, pou nou reste azour avek fer keksoz. Sirtou la nou pe koz pos-COVID. E osi gete ki mannyer i en keksoz ki nou fyer ki nou kapab, an ser van sa fondasyon ki Profeser Pellington in fer. Ki nou prezan ansanm koman antite, Gouvernman, sekter prive, e lezot partner ki enplike, annan en keksoz ki pou reponn nou bezwen a sa moman.

So, avek sa Mr Speaker mon i a kontan remersi tou dimoun, e remersi zot pou lekout. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis Prezidan. Bon nou ava prezan pran en vot lo merit e prensip Bill ki devan nou. Companies (Amendment) Bill, 2020.  Mon ava demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker. Mon rikord 28 Manm ki’n vot an faver e personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Eski nou kapab ganny en Formal Second Reading.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker. A Bill for an Act to provide for the reservation of names for companies; to require companies to provide more detailed information about their registered office and for the Secretary of a company to be an ordinarily resident in Seychelles and to give the Registrar the power to strike off from the register of companies. (1) Any company that fails to file its annual returns or (2) any company that makes a request to be struck off the register; and to make provision for a register of companies, an annual fee for companies, and the issuance of Certificates of Good Standing and Certificates of Official Search; and for matters incidental thereto.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Bon, eski nou bezwen al dan Staz Komite? Yes, Onorab George?

 

HON BERNARD GEORGES

Yes, Mr Speaker. Mon mazinen ki i annan detrwa lamannman ki pou nesesit al dan Staz Komite.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Mon ava demann Sarge pou move Mace pou nou met Lasanble dan Staz Komite. Bon lekel ki move bann amannman? Onorab George.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Chair, avek ou permisyon. Mon ti’n anvoy en premye versyon sa Bill track kot panel, avek kot bann Manm e mon mazinen avek ou permisyon ki nou pa bezwen al dan bann pti, pti typos, Vis-Prezidan. Akoz mon mazinen sa in ganny aksepte. Mersi.

Mon ava zis al lo bann ki en pti pe pli sibstansyel.  E sa an prenon kont bann amannman ki’n ganny propoze to the amendment osi par Onorab Sebastien Pillay. Nou premye i dan Clause 2 (e), kot i annan en amannman olye dan seksyon 100, subsection 1(A), i section 100A non-pa section 100B parey i ete la konmela.

Dan (f) kot i annan en propose new section 100A, kot zot ava vwar dan milye, “may by written notice require the company to change its registered office”, nou pe azout “the particulars of its registered office” ok?  Registrar pa pou dir avek ou, sorti Eden Plaza al Roche Caiman, me i pou dir ou, si ou’n sorti Eden Plaza ou’n al Roche Caiman sanz sa bann detay kot Registry. E menm zafer dan sou seksyon 3.

Apre nou ariv lo 114 (g) in section 114, subsection (3). E la nou annan en pri problenm, ki i annan en propozisyon pou amann li. me mon ti a kontan met sa devan Lasanble.  Si nou regard (g) in section 114 (i) little one, apre subsection (3). Dan son chapeau i mete “If a company fails to comply with this section, the company and its officers” e nou pe propoz “as the case may be shall be liable to (a) pay, (b) pay, (c) pay e (d) be struck off”.

E problenm se ki son chapeau i dir, if you will permit me for Mr Knights’s understanding.  In the chapeau it saysIf a company fails to comply with this section, the company and its officers as the case may be shall be liable to”. If we go to (d)to be struck off” well the officers are not struck off but, the company is. So, we try to introduce “as the case may be”, so that it would flow. And then (d) it’s not the company that is struck off but everywhere we will say the name of the company that is struck off.  

So, if you follow me Mr Speaker, the chapeau will then read as it is “as the case may be shall be liable to the name of the company being struck off”. Yes?  That’s the proposal. Are we ok with that?  Thank you.

Epi i annan en kantite sa bann the name of the company, sak fwa i annan struck off. It’s not the company, it’s the name of the company. E nou ariv lo (g) (iii) subsection (7). Sorry that’s the name of the company. Sub section (8). And here there’s a more substantial change. Instead of “The striking off the register of any company shall not affect” and the proposal is that it will now say “where the name of a company is struck off the register under this section the liability of a company” eksetera shall not be affected, ok?  It’s the same effect, change of wording.

Nou ti’n highline (h), paragraph (h) 2(h). “His Seychelles national identity number”, nou ti’n highlight, nou pa ti’n propoz en lamannman. Akoz the whole of the Companies Act is not gender neutral. It speaks of ‘his’, so we can’t make this gender neutral, we have to stay with ‘his.’ Otherwise we upset the whole balance. Then there is a proposal in (k) section 305, to repeal subsection (5). Because it’s now no longer necessary.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Thank you, Mr Chair. Mr Chair yes, the original proposal was ti reveal subsection (5), be selman I think after discussion, given that the reference to cross … the different sections. I think it would be best to keep the numbers the same, even if we replace subsection (5). So, sub section (6) will remain the same. Subsection (7) will remain the same.

As oppose to the original, the proposal which was made, was to renumber them. I don’t know how the Government side feels. Because if reference is made to subsection (6) which is now subsection (7), does that create a problem for them? I think it will be good for the Legislative Drafter to tell us, what they think. Originally I intended that you renumber the Clauses. If you repealing sub section (5), you renumbered the other ones.  But I don’t know what they would think would be best with application.

 

MR SPEAKER  

Thank you, Honourable  Pillay.  Mr Knights.

 

LEGISLATIVE DRAFTER STEPHAN KNIGHTS

Thank you, Mr Speaker. The reason why we don’t want to renumber it, is because the Companies Act is a big Act. I am not as au fait with the Act as some people are. And I don’t know if there’s any cross reference to that provision.  And to prevent any inconsistency, we just saying just to simply repeal it, and leave it as it is. Thank you.

 

MR Speaker

Thank you, Mr Knights. Honourable Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Thank you, Mr Chair. That’s fine if that’s agreeable with the legal drafting section, that’s fine. The only problem now is that about the next paragraph? Which actually does renumber subsections (7) and (8) as (9) and (10). What do we do with that? Do we also delete that? For the same reason?

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Thank you, Mr Chair. Hon Georges raises a very valid point.  So, if in application then the Registrar is the one who is going to apply the law.  They will tell us whether or not it will be best for them to work with the Law as, with the section numbered as is.  Or whether they feel given the context etcetera, whatever, they want to change the numbering. But it’s a ….    point, if they don’t want to change the numbers then we leave it as is. And we drop the proposition for that amendment. I feel that might be the case.

 

MR SPEAKER

Onorab Georges.

 

 HON BERNARD GEORGES

That’s ok, Mr Chair. We can stay with it. Because there are 2 new sections being amended as (7) and (8). Which means that (9) and (10) are pushed down. So, that’s fine. Let’s not play with that and let’s just leave it. Knowing full well that there’s no (5), and (6) is not renumbered accordingly. Then we come to (m). (2)(m), which is propose new sub section, (sorry) propose new section 330A, where there is a proposal to delete the last 6 or 7 words in 330A (1) “commencing in the year following the company’s registration”.

Proposal of Hon Pillay is to delete those words and instead add in 330A(3) at the end after the date, “and the annual fee shall be payable after that date”. So, the effect is the same but provision is clearer for everybody. There has to be an annual fee of R500 paid. And that start the year after the company is registered. But this section it is said,’’ will come into operation on the 01st of January next year. And the annual fee will only be payable from 2021

onwards.’’

        So, if you’ve incorporated your company in 1986, you don’t have to go back and pay R500 for every year since then. The effect is the same but its clearer.

        And we finally come Mr Chair, to the Certificate of Good Standing. In paragraph 1, propose new section 333A(1) “The Registrar may on application made by any person, issue a Certificate of Good Standing” that’s fine. And it says that, this should be issued where the Registrar is satisfied. (A), that the company has paid all the fees and penalties. And (B) that, there’s no contravention.

And then, subsection (2) says what will be included in a Certificate of Good Standing. And it will be evidence in sub section (3) as at that date. And of course, there will be a fee paid under (4).

        But it doesn’t say what will happen if it’s not in good standing.  So, does the Registrar issue a Certificate that says, the company is not in good standing?  Does the  Registrar just not answer? Or does the Registrar write a letter to say, we cannot issue you with a Certificate of Good Standing because the company is not in good standing for the following reasons. That is unclear.

Now it’s the same with the FSA. In the International Business Companies Register, is the same. And what you do, and I did this last week. Because the company has been struck off, i applied for a Certificate of Official Search under proposed new 333B, and there, I got a certificate that said the company has been struck off. Or the company has been dissolved.  So that’s a roundabout way of finding the information.

 But, the question that we need to answer today is, is this good enough?  Or would we prefer it to be clear that, in the event that the company is not in good standing, the Registrar will inform the applicant. Because there’s a fee pay;- … will inform the applicant that is not in good standing and direct the applicant perhaps to seek a Certificate of Official Search. Mersi.

 

MR SPEAKER

Thank you, Honourable Georges.  Honourable Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Thank you, Mr Chair.  Will the Government side be amiable to adding a subsection (6)? Whereby in that subsection (6) you then say that the Registrar shall issue a letter, which will either confirm or whatever, in relation to the company, that the company is not in good standing.  And therefore, direct the applicant to go do official search. So that we have a sub- section (6) which clearly states that out. 

 

MR SPEAKER

Thank you, Honourable Pillay. Mr Knights.

 

LEGISLATIVE DRAFTER STEPHAN KNIGHTS

Thank you, Mr Speaker. I’m instructed that the approached will be that, where the company is not in good standing, then the company will be issued Certificate of Official Search. We have proposal for your consideration. And the proposal can come at a new subsection (7) and it can read, and it’s basically taken. And it can read “in the event that a company is not in good standing as at the date of the request, the Registrar shall issue a Certificate of Official Search on the section 333B, in lieu of a Certificate of Good Standing and an additional fee shall be paid. Thank you, Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Thank you, Mr Knights. Honourable Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

That would suit me down to the ground Mr Chair. And I think that would tight this loose end. could we have the, could Mr Knights repeat it, so, that I can put it in and then we could be done with it  before the vote?  In the event that the company is not in good standing.

 

MR SPEAKER

Thank you, Mr Knights. Go ahead Mr Knights.

 

LEGISLATIVE DRAFTER STEPHAN KNIGHTS

As at the date of the request, the Registrar shall issue a Certificate of Official Search on the section 333B in lieu of a Certificate of Good Standing and an additional fee shall be paid.  Thank you, Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Thank you, Mr Knights. Honourable Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Or should we say, ‘’shall issue a Certificate of Good Standing, upon payment of an additional fee?’’ Because you see otherwise she sends out the Certificate of Official Search.  And then requires the fee. Which is never going to come. Yes, ‘’upon payment of an additional fee’’, and that will work I think.

        Thank you, Mr Chair, we’re. ok, Mr Chairman nou’n fini tou bann amannman.

 

MR SPEAKER

Ok. En moman Onorab Georges.  Mon war Onorab Henrie in lev lanmen. Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Meti Mr Chair.  Zis avan ki nou pran vot, lefe ki nou annan Registrar avek nou. Mon krwar i annan 2 konsern ki, 2 konsern ki bann dimoun deor pe demande ki dan konteks sa lamannman ki nou pe fer. I ava byen i nou ganny en klarifikasyon, vizavi stati bann Federasyon avek Lasosyasyon Sports. Avek sa bann lamannman ki nou pe fer,

 

MR SPEAKER

Onorab mon ti a swete ou ti’n anmenn sa dan en entervansyon. Me selman i annan en konsern, I will allow.

 

HON GERVAIS HENRIE

Akoz nou dan Staz Komite kot Registrar i kapab donn nou en klarifikasyon. Parski i annan en largiman kot zot ganny klasifye bann Federasyon swa Lasosyasyon Sportif ansanm avek bann Lasosyasyon Marsan.  Kot enn i fer larzan, lot pa fer e zot krwar poudir i dwatet annan sa separasyon.

E dezyenmman, vizavi akoz nou pe koz transparans e accountability. Nou konnen poudir ti deza annan en konsern vizavi NPO sector,  e OECD.  E avek sa lamannman, ki mannyer sa i anmenn nou pli pre pou nou kapab eklersi sa bann difikilte ki nou annan silvouple?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Mon ava donn laparol Registrar General.

 

REGISTRAR GENERAL WENDY PIERRE

Thank you.  Good morning Mr chair. Tou Onorab. Yes, in regards to kestyon Onorab Henrie, i zis pou klarifye bann Asosyasyon enkli bann Federasyon Sportif, zot tonm anba en Lalwa ki apel Registration of Association Act. So, they’ve got nothing to do with this Lalwa ki nou pe vwar ozordi. Be selman mon ti ava mansyonnen poudir en Lalwa ki currently under review. Nou’n fer en bon pe travay lo la.

La vi ki nou annan lezot Lotorite osi ki bezwen donn zot input. For instance, the FIU, akoz zot annan en rol, vi ki zot Supervisory Authority for the high risk. Kategori bann asosyasyon.  So, nou annan bann diskisyon ki pe happen.

Me selman nou lentansyon se, sa lannen sa Lalwa Registration of Association Act pou vin devan Lasanble.  Akoz nou bezwen fer li, akoz i ti enn bann area and NPO sector ki ti ganny determinen to be non-compliant. So, we are addressing them. Nou’n fer bokou travay osi kot Registrar, kot nou’n kree en nouvo seksyon. Nou’n employ dimoun pou zis pe get zot spesifikman.

E konmsi, mon kapab dir zot anba nou scrutiny la. Me selman la, avek sa COVID-19, avek sa bann leksperyans ki nou’n pas ladan la, kot keksoz in slow down a bit. So, ler nou retourn dan lofis nou pe pick up kot nou ti lese. Nou pe adrese la. Nou pe kontinyen la, yes. Thank you.

 

MR SPEAKER

Mersi Registrar.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Chair. Mersi pou larepons Registrar. E Mr Speaker, mon krwar Registrar ozordi i son birthday, non? So, mon anvi zis dir li Happy Birthday.

 

REGISTRAR GENERAL WENDY PIERRE

Thank you very much.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Bon back to Onorab Georges. Nou’n fini pran tou nou bann lamannman?

 

HON BERNARD GEORGES

Tou bann lamannman in fini Mr Chair, unless, ki i annan okenn lezot. Tou bann lamannman i la dan teks aprezan. Including tou bann pti typographical amendment ki nou ti’n fer.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges. Yes, Onorab Pillay?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker, eski nou kapab move sa bann amannman as a collective and then i ganny segonde?

 

MR SPEAKER

Yes. Ok, bon nou’n fini pran bann amannman. Eski nou kapab pran, eski i annan Manm ki pou segonn bann amannman avan nou pran en vot?  Ou le move Onorab Georges?  Move ki bann amannman i ganny.

 

HON BERNARD GEORGES

Mon pe move, oubyen mon pe second Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Oun fini move ou amannman. Wi, eski i annan Manm ki segonn bann amannman? Onorab Pillay.

 

HON BERNARD GEORGES

Mon segonn bann amannman ki Onorab Pillay in move.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mon segonn bann amannman ki Onorab Georges in move.

 

MR SPEAKER

Onorab Georges in move bann amannman de la par Onorab Pillay. Bon bann amannman in ganny segonde, nou ava demann en vot pou bann amannman ki’n ganny anmennen, ki’n ganny debat. E in ganny segonde pou Companies (Amendment) Bill 2020.  Tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont?  Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Chair. Tou le 28 Manm prezan in vot an faver, e personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Savedir bann amannman in ganny aprouve par Lasanble. Mon ava demann Sarge pou move Mace. We go back into Committee of the whole House. Mon ava demann Onorab De Commarmond pou move a Motion for Third Reading.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Thank you, Mr Speaker. Mr Speaker, anba Order 71 (1) nou Standing Order, mon le move ki Companies (Amendment) Bill 2020, (Bill No 20 of 2020) as amended, i ganny lir en Trwazyenm Fwa. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond. Okenn Manm ki segonde? Yes, Onorab Sebastien Pillay?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker. Segonde.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay. Bon mon kapab ganny en vot pou Third Reading. Tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker. 28 Manm in vot an faver. E personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Eski nou kapab ganny en Formal Third Reading?

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker. This Act may be cited as a Company’s (Amendment) Act, 2020. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Savedir Bill in ganny aprouve par Lasanble Nasyonal. Bon avek sa mon ti a kontan remersi Vis-Prezidan, Registrar General, avek Mr Knights. E osi Mr Suleiman. VP nou a prezan eskiz ou parmi nou.

 

(THE VICE-PRESIDENT AND HIS DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

 

MR SPEAKER

Bon mon annan Bills Committee, mon krwar i pe meet toudswit. Onorab Georges, oubyen ou le en pti pe pli tar.  Yes, Onorab?

 

HON BERNARD GEORGES

Mon dan lanmen bann Manm Mr Speaker. Nou napa en long meeting, me i plito pou regard travay ki nou pou al fer. Donk, kekfwa nou devret meet zis ler nou sispann travay. Apre bann Manm a kapab ganny en pti lunch break.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges. Savedir Bills Committee pou meet toudswit apre la dan Committee Room 3, e Assembly Business Committee pe meet 1.15 dan Speakers Conference Room. Yes, Onorab Ramkalawan?

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mersi bokou. Mon ti pe zis, lefe ki nou pe koz lo bann meetings. Mon ti ava zis, mon pa’n notifye ou, parski nou ti pe tenir en pti konversasyon nou de Onorab De Commarmond, be vi ki nou pe adjourn pli boner, mon ti ava zis demande si tou bann Manm FPAC, nou pa ni bezwen en Committee Room. Si zis nou ti ava zwenn en pti kou dan lobby, zis pou nou tonm lo en lakor lo si nou pou fer AG’s Report sa semenn, ou semenn prosen. Parske nou bezwen fer en travay lo rapor Oditer Zeneral.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  So, tou bann Manm FPAC zot in ganny enformen alors, deswit apre pou zot zwenn en pti kou dan lobby. Savedir sa i pou delay  en pti pe Bills Committee. Akoz i annan Manm ki osi lo Bills Committee.

Bon avek sa nou pou repran nou travay, pou nou pran prosen Bill ki lo nou Order Paper. Savedir Domestic Violence Bill, e sa nou pou pran li 2er apre midi. Ok? So nou break e nou repran nou travay 2er.

 

(BREAK)

 

 

MR SPEAKER

Bonn apre midi tou Manm Onorab. Bonn apre midi tou nou bann viziter dan Galeri e pli tar mon ava fer en pti mansyon lekel ki avek nou ozordi. E bonn apre midi tou dimoun ki a lekout e ki pe swiv travay Lasanble Nasyonal.

Avan nou kontinyen nou travay lo Order Paper, nou anvi zis fer en pti travay, zis mon anvi sot en pti kou lo Order Paper pou nou pran en Mosyon. Zis pou nou kapab fer en formalite, pou nou kapab pli tar retournen pou nou diskit Standing OrdersSo, mon ava donn laparol Onorab Georges, Petet zis avan Onorab Georges. Eski, sa Mosyon i bezwen ganny segonde? Eski nou bezwen vot lo la avan? Oubyen nou vot lo, anvi ki Standing Orders i anba en S.I.  Onorab Georges?

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker Mosyon i propoze, i segonde, e you put the question to the vote imedyatman. An akord avek Order 92 (3).

 

MR SPEAKER

Dakor. Ok. Dakor, mon ava alors call on you to move the Motion, Onorab Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi tou bann Manm e tou bann, nou bann viziter, e bann dimoun ki pe ekout nou. Mr Speaker, mersi ki ou’n permet sa Mosyon vin la apre midi. An vi dat aproksimatif ki nou pou revwar bann Standing Orders. Donk mon Mosyon Mr Speaker i ava dir koumsa;-

In accordance with Order 93, e la ou ava permet mwan a lafen propoz en amannman, i pa actually Order 93, i Order 92 (1). Ki montre efektivman akoz nou bezwen amann nou Standing Orders, akoz lo nou website i 93, me lo nou pti liv i 92 (1). In accordance with Order 93, and I will move that this be amended to 92(1), this Assembly resolves: 1) to amend the Standing Orders in accordance with the draft of the proposed substantial amendments attached herewith; and, to proceed to consider the amendments in light of the Report of the Standing Orders Committee dated 30 July 2019, and laid before the Assembly on the same day, without the need to further refer this Motion to the Committee.

Mr Speaker, Standing Orders Committee pandan sa dernyen 3an, ou en pti pe plis, in travay lo en lamannman tou nou bann Standing Orders. Depi premye ziska dernyen. E an Zilyet lannen pase, Standing Orders Committee ti prezant son rapor avek Lasanble.  E sa rapor ti an 3 parti. Ti annan son teks pou eksplik travay ki’n ganny fer. Ti annan en track version of nou Standing Orders avek tou bann amannman ki nou propoze.

E ti annan en trwazyenm dokiman, ki montre enn par enn, depi premye ziska dernyen, rezon akoz sak amannman ki pe ganny propoze, pe ganny fer.  Donk, bann Manm pou kapab swiv lo en track version, epi dan en lot dokiman rezonnman deryer Standing Orders Committee pou sak amannman ki pe ganny propoze.

E donk ler mon dir dan sa Mosyon ki devan nou, the proposed substantial amendments attached herewith, se sa bann amannman ki ti an ekse a nou rapor, e ki technically in ganny attached avek sa Mosyon. Me natirelman i telman long, ki Order Paper ti pou tro long si nou ti’n met zot tou la.

Alors, rezon deryer sa Mosyon Mr Speaker, se ki i annan en prosedir ase spesyal pou amann Standing Orders. E Order 92 i dir ki ler Lasanble i anvi amann Standing Orders, notis i bezwen ganny donnen avek en draft sa bann amannman, sa ki’n ganny fer. E Mosyon i ava ganny set down pli vit posib, apre ki notis in fini ganny donnen.

E ler sa Mosyon in arive, parey in arive ozordi, sa kestyon i ava ganny met devan Lasanble, e si Lasanble i aprouve, pou ki sa bann propozisyon i ganny revwar par standing Orders Committee, i ava demann avek standing Orders Committee, pou prepar en rapor.

Me etandonnen ki nou’n fini prepar en rapor, e sa bann draf in fini ganny met devan Lasanble. Dezyenm parti sa Mosyon ozordi, i demande ki an vi ki sa in fini ganny fer. Lasanble i demann Standing Orders Committee, pou konsider bann amannman, san ki sa Mosyon i bezwen retourn kot Komite, akoz nou’n fini konsidere.

Donk, si sa Mosyon i pase apre midi Mr Speaker, sel keksoz ki pou bezwen ganny fer, se fikse en dat, met lo Order Paper. Pou ki bann amannman ki Standing Orders Committee in deza propoz avek Lasanble, i ava ganny debat lo la enn par enn. E ganny aprouve, oubyen ganny amande, oubyen ganny rezete.

Dan en fason ki ler sa legzersis in fini nou ava  annan nou en nouvo set Standing Orders.  E sa moman Lasanble i ava vot lo la. E parey ti ganny fer lo dernyen amannman, i ava par en rezolisyon pas sa Mosyon, ki Clerk pou sinyen. Koman en rezolisyon Lasanble e i pou vin en S.I.  Donk, avek sa detrwa mo Mr Speaker, e avek ou permisyon pou amann Order 93, pou lir Order 92 (1), I move in terms of my Motion. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges. Okenn Manm ki segonde? Yes, Onorab Sebastien Pillay?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker. Mon en Manm Standing Orders Committee. Mon pou segonde. Though, mon pe mazinen i ti ava meyer si nou ti’n demann pou relax Order 92 (3). Akoz nou’n fini fer sa travay ki Komite in sipoze fer, me mon krwar i annord prezan pou nou move to the next step. E mon demann tou Manm, ler zot ganny sa dokiman pou pran letan pas ladan akoz i konsern lafason ki Lasanble i fonksyonnen, regulate son bann proceedings. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay. Bon mon krwar tou lesplikasyon in donnen e nou konnen poudir ti’n ariv moman pou nou review Standing Orders. In fer plis ki 10an ki dernyen revisyon ti ganny fer e bokou keksoz in arive ki’n sanze. Menm ozordi la fason ki 6enm Lasanble pe fer son travay.  So nou pou bezwen anmenn serten amannman.

Be an vi ki bann amannman in ganny sirkile, i pa anpese osi tou, si i annan lezot Manm an deor the Extended Standing Orders Committees ki annan serten propozisyon osi tou. Sa i ava ganny fer le nou pe regard bann amannman ki’n ganny propoze. So, mon ava put the Motion to vote. Mon ava demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker. 25 Manm in vot an faver e personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Savedir Mosyon in ganny aprouve. Mon anvi zis for the record, e diskisyon ki nou’n gannyen dan Bills Committee, nou pou set semenn le 9 Zen pou nou pran Standing Orders. Ok, le 9, le 10, probableman si nou pa fini, nou ava kontinyen son Zedi le 11 ziska nou fini. Sinon Vandredi le 12. Yes, Onorab Georges?

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Chair. Mersi bann Manm pou zot aprouvasyon pou sa Mosyon. Mr Chair malgre ki bann dokiman in ganny sirkile depi Zilyet lannen pase, nou ava fer laranzman avek Clerk’s Office pou re sirkil sa bann dokiman. Pou ki bann Manm ava annan zot ozordi, oubyen demen pou zot kapab pas ladan an atandan ki nou ariv lo deba. Mersi.

 

MR SPEAKER

Dakor. Mersi Onorab Georges. E Sekretarya i ava fer le neseser. Bon nou a retourn lo lord nou travay ozordi. Nou annan en dezyenm Bill pou nou pran. Sa se Domestic Violence Bill, 2109. E mon ava demann parliamentary reporter pou fer Minis antre avek son delegasyon.

Bon mon ti a kontan welcome Minister Mitcy Larue. Minis responsab pou Zafer Lafanmir.  Minis pe ganny akonpannyen par Mrs Marie-Josee Bonne, ki Sekreter Prensipal pour Departman Lafanmir. Mrs Gulmette Leste ki Legislative Drafter. E byensir nou annan Attorney General ki Mr Frank Ally. E anler dan Public Gallery, nou annan Mrs Jane Larue, ki Direkter Zeneral pou Policy Research and Social Development Initiative. Avek Ms Trisha Dine, Cooperation Officer.

        Nou osi annan bann reprezantan Citizen Engagement Platforms Seychelles ki’n eksprim zot dezir pou vin swiv deba, lo en Bill ki annan sitan gran lenportans. E mon ti a kontan dir bonzour e welcome Mr Jude Fred, ki Chairperson CEPS. Mrs Marie-Nella Azemia ki Vice- Chair. E Mr Michel Pierre, ki CEO CEPS. Minister, ou delegasyon e bann reprezantan CEPS, ankor enn fwa bonzour, e welcome dan Lasanble Nasyonal.

Avek sa mon ti ava call on Leader Zafer Gouvernman, Onorab Charles De Commarmond, pou move a Motion for Second Reading. Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Thank you, Mr Speaker Sir.  Mr Speaker bonn apre midi. Bonn apre midi Minis, AG, ek ou delegasyon. E tou bann dimoun ki dan Gallery. E tou bann Manm Onorab isi prezan e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker anba Order 64 (2) nou Standing Orders, mon le move ki Domestic Violence Bill, 2019. (Bill No 15 2019) i ganny lir en Dezyenm Fwa. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond. Okenn Manm ki segonde? Yes, Onorab Chantal Ghislain?

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mr Speaker mon ti a voudre segonn sa Mosyon. Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ghislain. Bon Mosyon in ganny segonde. Mon ava envit Minis pou entrodwir son Bill. Minister Larue laparol i pou ou.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi Mr Speake.  Bonn apre midi tou Manm Onorab. Bonn apre midi tou bann envite distenge isi e bonn apre midi tou dimoun a lekout. Mr Speaker, mon annan plezir pou vin devan zot ozordi pou demann nou Lasanble Nasyonal, pou konsider sa premye Lalwa. Ki pe demann nou pei pou konsider lentrodiksyon en Lalwa ki santre lo sa fleo vyolans domestik,  ki pe kontinyen rennyen dan nou pti pei Sesel.

Sa nouvo Prozedlwa lo vyolans domestik pou ranplas Lalwa egzistan, Family Violence Protection or Victim Act, 2000. E anmenn en diferan perspektiv lo sa size. Premyerman sa Prozedlwa in ganny devlope pou enkli bann bon pratik, e in pran an kont Lalwa model lo vyolans domestik, ki deza an pratik dan diferan pei, enkli bann pei SADC.

Dezyenmman i konpri bann prensip ki kouver drwa imen. Sirtou drwa bann madanm an liny avek nou konstitisyon e bann lenstriman enternasyonal. Tek ki Drwa Imen Enternasyonal 1948, Konvansyon lo eliminasyon tou diskriminasyon kont madanm 1979, Konvansyon lo Drwa Zanfan 1989, protokol Afriken lo Drwa imen e bann madanm Lafrik 2003. Deklarasyon lo eliminasyon vyolans kont madanm 1993, e Deklarasyon Beijing 1995.

An Oktob lannen pase, Sesel ti ankor enn fwa al defann son rapor devan Komite CEDAW.  E enn parmi sa plizyer rekomandasyon ki nou’n ganny demande se adopte Lezislasyon kont vyolans domestik. E asire ki nou donn lantrennman neseser bann sekter kle. Espesyalman bann ki aplik Lalwa. Bann rekomandasyon ki Komite  CEDAW in demann nou, i ganny entegre dan bann provizyon sa Lalwa devan Lasanble Ozordi.

Mr Speaker, vyolans domestik i en form vyolans kont, fanm, zonm ek zanfan. E an Zanvye 2109 nou ti war 4 ka mert, an rezilta vyolans domestik, e ozordi sa 4 dimoun zot pe pas zot letan dan prizon. Sa i konpri 3 madanm ek en msye. I en labi drwa imen fondamantal. Non selman Sesel, me dan lemonn an antye. I labi drwa imen ki atak nou koman en endividi, lafanmir, e osi nou sosyete. Vyolans domestik i souvan pli komen parmi bann madanm ek bann fiy. Kantmenm bann zonm, ek garson zot osi zot ganny afekte. Me pa lo menm lanpler.

Nou sosyete pa pou kapab kontinyen soutir sa labi drwa imen fondamantal par bann abizer. E nou pei e sistenm legal, i bezwen zwe son rol pou protez bann ki ganny afekte. Mr Speaker, sa Prozedlwa in pran lontan pou ariv la devan Lasanble. Sa prosedir ki komans an 2007. Kot diskisyon ti fer pou propoz devlopman en Lalwa lo vyolans domestik, dan en workshop lo Strategy National lo vyolans domestik.

An 2013, sa Lalwa ti ganny drafte e diskisyon ti konmanse avek nou bann partner. Nou osi annan lasistans Commonwealth an 2019, pou travay lo sa Prozedlwa. Mr Speaker petet i annan ki a demann zot lekor.  Akoz en tel Prozedlwa kan nou annan Lalwa proteksyon viktim vyolans dan lafanmir?

Mr Speaker, mon le fer kler ki Lalwa proteksyon i kapab fer selman bann lord proteksyon. E en abizer i ganny pini ler i an defo ek sa lord, akoz in komet lofans contempt. Me anba sa propozisyon devan nou ozordi, en abizer ki komet en lofans, i pou ganny pini anliny avek son lofans. Me bann provizyon ki anba sa Lalwa, pa pou perdi.

Zot in osi ganny enkorpore dan sa nouvo Prozedlwa ki devan nou ozordi. Mr Speaker lobzektif e rezondet par deryer Prozedlwa vyolans domestik, i enkli definisyon lo kwa ki nou konpran koman vyolans domestik. E relasyon domestik.  Akt kriminel ki nou konsider koman vyolans domestik. Rol Lapolis lo vyolans domestik. Enkli bann viktim ki pou bezwen shelter. Donn pouvwar Divizyon Servis Sosyal, pou pran aksyon kont en abizer, kantmenm sa dimoun ki ganny afekte i tir son konplent.

Agrandi opsyon pou lezot dimoun rod en lord proteksyon pou en viktim. Donn en lord proteksyon, e spesifye son prosedir. Protez dimoun ki donn lenformasyon. Donn shelter dimoun ki ganny afekte. E donn pouvwar Minis ki responsab pour Lafanmir, enposibilite pou fer regilasyon neseser. Fer provizyon lo koman pou asiste zanfan, oubyen dimoun avek en dezabilite.

Donn pouvwar Minis pou devlop servis pou siport viktim, oubyen abizer. E osi siport dimoun ki pe ofer sipor pou bann viktim. Demann bann Minister e Lazans konsernan pou met an plas lantrennman spesyalize e mekaniz pou kordin zefor kolektivman.

Mr Speaker, sa Prozedlwa i an 6 parti avek en schedule. Premye parti, i entrodwir definisyon vyolans domestik. Dezyenm parti, i entrodwir rol Lapolis, ek bann lasistans, e rekour ki en dimoun ki pe pas atraver vyolans domestik i annan.

Trwazyenm parti, prosedir pou fer laplikasyon pou rod en lord proteksyon kont vyolans domestik devan Tribinal Lafanmir.

Katriyenm parti, i fer provizyon pou ban lasistans, tel ki counselling e ledikasyon piblik. E lantrennman pou Lapolis e lezot Lazans ki pou travay dan paramet sa Lalwa.

Senkyenm parti i etabli lofans vyolans domestik e son bann penalti.

E sizyenm parti, i donn Sef Ziz pouvwar pou fer bann gid ek lareg, pou bann prosedir ki mannyer pou fer fas avek ka vyolans domestik devan Lakour, ek Tribinal Lafanmir. I osi donn Minis pouvwar pou fer bann regilasyon neseser.

Mr Speaker, parey ki mon ti fer dan mon lentervansyon lo lamannman Children Act, ki bann pinisyon korporel ti ganny ban, sa Prozedlwa ki devan nou, i osi enportan pou nou pei. Vyolans domestik i parey en kanser ki’n ronz nou sosyete. I afekte bokou endividi, fanmir e osi zanfan.

Tro lontan in ganny gete koman en zafer prive, e nou’n vir ledo avek bann viktim. E les bann abizer krwar, ki zot annan drwa pou kontinyen abize, ki mannyer zot anvi. E kit viktim san rekour, akoz bokou fwa sa bann pov madanm e zanfan i bezwen depan lo zot menm.

Mr Speaker, ozordi mon ti a kontan poz en pe kestyon swivan, pou refleksyon bann Manm lasanble, ensi ki lafanmir dan sosyete. Mr Speaker, sa msye, ki son garson pe maltret li, bis li e met li dormi deor, eski nou kapab kontinyen avek sa e les sa pase?

Sa dimoun aze, ki son zanfan in fatige ek li, maltret li, e menm kalot li e demann li pou rod son landrwa. Eski i normal, e eski sa i kapab kontinyen dan nou sosyete?  Mr Speaker, sa zonm ki rantre kot lakour byen tar, byen sou, ki dispit e bat son madanm e zanfan, eski i byen? Eski i kapab ganny tolere?

Sa fanmir ki separe avek vyolans kot lakour, zot al demann pou lakoz, sa i fer demann pou lakaz ogmante. Zonm oubyen fanm i bezwen viv separe. Zanfan i ganny eparpiyote en pe partou. Eski sa, se kalite latitid, e lavi familyal ki nou anvi kontinyen vwar dan nou pei? Ki kantite tolere sosyete Seselwa pou kapab tolere Mr Speaker? E sa i senpleman enn, de ka ki pe pase. E mon’n profite met devan nou, pou kapab fer serten refleksyon.

Mr Speaker, i pou enportan pou dir, ki pa zis zonm ki abize, atraver vyolans domestik. I osi annan en serten nonm madanm, ki zot osi zot abiz zot partner. E zot otan responsab pou afekte zot fanmir ek zanfan. Moman in arive pou sak endividi, zonm koman fanm, pou pran konsyans ki sa bann konportman vyolan pa pou kapab ganny tolere dan sosyete. Nou bezwen fer en nouvo depar. Nou bezwen aprann viv an fanmir, e trouv lezot mwayen pou nou rezourd konfli kot lakaz.

Alors mon pe ozordi lans en lapel avek nou popilasyon, e dir ki nou kapab fer sa sanzman pou nou fanmir e nou zanfan. Nou kapab fer nou lakour en landrwa kot i gou pou viv. Kot napa dimoun ki bezwen mank lannwit, e viv dan lafreyer pangar son partner a bat li, oubyen a bouyant li, oubyen kot son zanfan pa kapab fer son travay lakour, eksetera. Nou bezwen kominike. Aprann partaze, e planifye ansanm. Nou bezwen kontan nou lakour an premye, e annan lanmour pou nou fanmir.

Nou bezwen kapab pardonnen e garanti sa bon kominikasyon dan lafanmir. Parey mon ti dir dernyen fwa, ki mon ti isi dan Lasanble. Nou bezwen kapab dir non a vyolans domestik. E fer li en responsabilite partaze. Mon Minister e tou lezot partner, sirtou sosyete sivil, i pare e angaze pou travay an kolaborasyon, pou ede trouv solisyon, e fer sa sanzman pozitiv pou byennet tou fanmir ki war zot dan difikilte.  Mr Speaker sa Prozedlwa pe defini en lot fason viv pou nou fanmir Seselwa. E donn rekour sa ki vin viktim vyolans domestik.

Akoz sa pou nepli en zafer normal. Vyolans domestik pou antre dan Lalwa koman en lofans. E tou sa ki fer li, pon bezwen fer fas avek konsekans. Tou dimoun i kapab dann bon legzanp, e dir non a vyolans.

E se dan nou lakour ki nou pratik bann aksyon non vyolan. E montre nou zanfan ki mannyer pou viv byen. Alors Mr Speaker, mon ankor enn fwa, demann Manm Lasanble pou konsider merit sa Prozedlwa, e donn zot sipor. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Bon prozedlwa in ganny prezante, prezan mon ava ouver deba. Mon ava komans avek Onorab Chantal Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi Minis e bonn apre midi tou dimoun, avek ou delegasyon Minis.  E tou dimoun ki a lekout. Mr Speaker an lannen 2000, Sesel ti adopte Family Violence ki annan pou avek Protection of Victims Act. Pou protez bann fanmir enkli labi kont bann koup. Me sa aksyon vyolans domestik pa ti ganny kriminalize anba sa Lalwa. Me senpleman ofer proteksyon e aksyon legal ki kapab ganny pran. Sete selman ki sa abizer pa’n respekte lord, ki apre sa ou ti kapab pran aksyon avek sa abizer.

E ozordi sa Lalwa ki devan nou Lasanble, pe kriminaliz bann aksyon vyolans domestik. E osi pe donn pouvwar Direkter Servis Sosyal pou pran aksyon, dek koman en dimoun in ganny abize, ouswa sa viktim labi i deside retir sa ka ouswa konplent kont sa abizer. Parmi bokou plizyer lezot ankor.

Mr Speaker, bokou nou ozordi nou annan tandans krwar ki zanfan pa fatig li ler zot war dimoun pe lager. Konbyen ki annan tandans krwar, ki zanfan pou vitman bliy sekans son manman ganny en kalot, oubyen son paran ensilte kanmarad, kriye, e pe dispit ek kanmarad. Zanfan pa zanmen bliye.

Zanfan ki temwen vyolans domestik zot ganny afekte seryezman. Spesyalman si sa vyolans i ant de dimoun ki zot kontan. Sa leksperyans i afekte zot emosyonnelman. I pa fasil bliy sa bann deboulir dan lakaz. Manman avek pti baba, pri frer, pti ser ki’n atrap rob manman, pe travers plato ouswa montanny pou al kot tantin, granmanman, ouswa vwazen. Pas lannwit kot vwazen e menm kot fanmir ziska ki lakoler papa i sede.

Sa lafreyer, lakoler e enkapasite ki zot santi, me pa kapab eksprimen ouswa fer naryen, i annan konsekans grav. Sa bann pov zanfan ranpli avek lafreyer ek lenkyetid, akoz dapre zot, se zot lakoz tou sa bann tourman kot lakour. Oubyen ant zot paran. E dan bokou ka, se bann menm zanfan ki ganny neglize byensir dan tou son form.

Mr Speaker sa Lasanble fek fini pas Lalwa pou kont pinisyon korporel bann zanfan, e dan bokou ka paran in servi sa kalite pinisyon lo zanfan, koman en form pou esey tir zot lakoler. Apre ki li menm sa paran in ganny abize par son konpanny. E sa i fer mwan realize, ki bokou sa bann kalite pinisyon pou kapab ganny eparnye se selman nou kapab atak sours problenm, ki tou bann form vyolans ki pas kot lakour. Paran pou kapab annan plis pasyans avek zanfan, elve, korize, e disiplin zot zanfan dan en fason pli byen. San ki sa zanfan i ganny abize.

En zanfan i annan plis potansyel sibir labi dan bann lakour kot i annan vyolans domestik. Bokou madanm e zanfan ozordi, pe soufer an silans dan nou pei. Zot soufer an silans, akoz bokou s bann zanfan, e madanm pa kapab koze, zis akoz sa vye Lalwa vyolans Lafanmir, pa ti neseserman kapab dil avek bann abizer vyolans domestik. Senpleman akoz i ti pas dan en lakour, e bokou sa bann viktim ti pe trouv li difisil pou denons zot abizer.

Senp akoz zot ti form parti sa fanmir. E dan bokou ka, sete sa bann menm abizer ki ti annan kontrol li reveni ki rantre kot lakour. E i fermal e ras ker, ler ou finalman antann zot akont zot zistwar.

Mr Speaker, bokou fwa isi dan sa Lasanble, e menm o kour mon bann progranm kot SBC. Mon’n touzour koz labi ki pe arive dan lakour Seselwa. Byen lontan mon ti’n komans deklar sa lager, kont bann ki krwar akoz zot groser, grander, e lotorite dan en lakour oubyen fanmir. Zot kapab kontrol lezot, oubyen menm imilye e fer ditor sa ki zot konsider pli feb ki zot. E de zistwar ki mon pa pou zanmen bliye, e ki monn deza rakonte isi menm dan sa Lasanble.

Enn, lo sa zenn fiy 14an, e ki la i devret dan son 20an. Sa fiy ki ti’n temwen labi e neglizans dan son lakour. Manman ti lo eroin, boper ti pe trafike e gran frer depi laz 14 an ti’n fini vin en zanfan delenkan, e bann pli pti ti pe ganny neglize. Rezon, se ki ti napa en landrwa ki ti kapab donn detay, kot sa zanfan ti kapab al donn detay bann lensidan ki ti pe pase kot sa lakour. E li menm sa fiy apre ganny proteze kont okenn viktimizasyon son boper.

E lot se zistwar sa madanm ki pandan 30 an in sibir labi son mari. E ki son sel rezon se ki sa i son lakour, e ki i pa vwar ki fasil pou li al okenn par. Ganny bate aswar, zonm al dormi dan kaso, me apre i bezwen retourn lanmenm, akoz sa i zot lakour. De milye fwa in pardonn sa madanm. Sa msye in demann pardon sa madanm, menm plere. Madanm in pardonnen. Si i konplent kont sa zonm, tou keksoz i pas trankil, pou en mwan, 2 mwan, 3 mwan. Ziska menm 9 mwan. Me zis koman sa demon i anvair lespri sa zonm, i konmans bat sa fanm ankor.

E kestyon in touzour senp, ki mannyer en fanm i raport son mari, e apre i retourn dan menm landrwa? Ki mannyer en zanfan i fer en rapor kont son paran, apre reste dan menm landrwa?  Me dezormen avek sa Lalwa, okenn zanfan ouswa madanm, e menm sa msye, akoz pa bliye, ki zonm osi i sibir labi avek zot bann madanm konmela.  Dezormen avek sa Lalwa, nenport ki i raport en ka vyolans domestik.

E sa ki enteresan avek sa Lalwa Mr Speaker, pou nepli annan sa zafer retir plent, ouswa case, zis akoz sa partner in deside tonm azenou e demann pardon. Ouswa zis akoz rezon finansman. Oubyen okenn rezon ki souvan fwa bann madanm sirtou i donnen, menm apre ki sa zonm in bat zot detrwa fwa.  Ouswa menm apre ki zot in sibir blesir, parfwa blesir, e dimal grav.  Seksyon 11 (2) pe donn Direkter Servis Sosyal pouvwar, pou apre ki in evalye sityasyon, met sa case devan dan plas sa viktim.

Mr Speaker vyolans ouswa labi domestik, i enkli nenport ki kalite lesey ouswa aksyon en dimoun ki dan en relasyon entim. Maryaz ouswa menaz pou domin e kontrol son partner.  Vyolans domestik i ariv senpleman akoz sa enn ki krwar i pli dominer, e krwar ki se li ki ansarz sa lot. I fer vyolans lo sa partner senpleman akoz, i oule ganny kontrol e mentenir sa kontrol total lo son partner.  I pou servi tou sort kalite teknik dan liv, ki swa lafreyer, fer son partner santi li koupab, imilye, e entimidasyon pou fer ki son partner i reste anba son kontrol.

I ariv dan tou kalite relasyon la. Ki swa relasyon fanm e zonm, relasyon ant de zonm, ouswa relasyon ant de madanm. E mon vwar li drol ki dan Lalwa devan Lasanble, dan part 5 kot i pe koz lo offences and penalties, seksyon 27 (4) (b) ki dir koumsa, “that at the time of the commission of the offence, the perpetrator was married to, or cohabiting as de facto husband or wife, including an en ménage relationship with the aggrieved person”. Me zot pa’n enkli relasyon ant de dimoun menm sex.

E mwan menm kapab al pli lwen poudir ki Seselwa nou bezwen konnen osi, e nou pa devret kanmi pou dir bann relasyon ki nou apel galan. Parey Kreol i konnen. Nou konnen ki i annan en bon nonm vyolans ki pase ant sa de kalite relasyon, e sa i arive souvan fwa akoz zalouzi, e dominer. E mon ti a voudre konnen, apre ki Minis i fer son larepons, akoz ki pa’n enkli omwen bann vyolans ki pase dan relasyon menm sex.

Mr Speaker koman Chair Caucus bann madanm isi dan sa Lasanble, e koman en Manm SADC, mon ti ganny sans al partisip dan en sesyon travay Sid Arik avek bi, travay lo en model law pou gender-based of violence.  Mon ti ganny demande pou fer en prezantasyon lo status gender- based of violence isi Sesel.

E Mr Speaker, menm si ti pe dir ki i annan en diferans ant gender-based violence e domestic violence, senpleman akoz gender-based violence i pli vast, konpare avek vyolans domestik. Me mwan menm, mon pa’n kapab separ sa de.

Mon ti menm ganny problenm ler mon ti pe sey vin avek sa statistik en letid ki ti’n ganny fer kot i dir, ki i annan 54 poursan madanm, e 35 poursan zonm ki’n sibir labi e vyolans avek zot partner entim isi Sesel. Zot vre problenm, ti avek sa rezilta kot 26poursan zonm in admet ki zot in sibir vyolans fizik sever. Pou zot sa poursantaz ti tro pros. Me mon ti santi ki lefe sete bann madanm ki ti pe diriz sa sesyon travay. Zot pa ti le tann nonmen ki isi osi, i annan gran porsyon zonm ki sibir vyolans dan zot relasyon.  E deza bann zofisye ki ti pe fer sa resers, ti pe ganny difikilte pou ganny en repons avek bann zonm.

I telman difisil pou en sosyete patriark kot zonm in toultan eksprim zot dominans e ki’n pozisyonn zot koman bann agreser, e fanm bann viktim. I vreman difisil pou sa viktim zonm vin devan, e rakont son soufrans. Me sa i en fe isi Sesel, e nou pa devret kapab kasyet sa. Me konmela nou viv dan en sosyete kot madanm pe zwe en pli gran rol pou pran ak bann desizyon, ki swa kot lakour ou menm dan travay, e dan sosyete an zeneral.

Letid in montre ki vyolans i relativman dan tou lede sex, madanm e zonm. Me bann madanm i pli a risk.Rezilta preliminer sa serve, in war ki vyolans domestik, i en gro problenm sosyal isi Sesel. E ki i afekte fanm koman zonm. Sa resers ti montre ki 42poursan madanm e 36poursan zonm in admet ki zot in eksperyans labi emosyonnel, avek zot partner entim. 27poursan madanm e 23poursan zonm in eksperyans en serten kantite labi fizik.  28 poursan madanm e 26poursan zonm in admet ki zot in sibir vyolans fizik sever. E 11 poursan madanm in admet ki zot in ganny rape par zot partner entim.

Mr Speaker, dan part 4, seksyon 25 kot i koz lo “the Minister in consultation with the Chief Justice, shall ensure that judicial officers dealing with domestic violence offenses, receive specialize training in handling such cases”. Sa i tre byen. Me sa ki ti a pli byen, se ki Lakour i dedye en Mazistra spesyalman pou bann zafer ki annan pou fer avek vyolans domestik. Sa i fer ki sa bann ka, i a pas en pe pli vit. Senpleman akoz zot bezwen solisyon pli vit ki posib. Lefe ki sa viktim i bezwen rekipere e reganny son lavi back on track.

E sa abizer li osi, i bezwen pas, pa zis bezwen ganny pini. Me osi ganny reabilite, parske apre zot pou bezwen retourn dan sa menm lakour. Senpleman si sa madanm ouswa sa msye i aksepte li.

Mr Speaker, bokou fwa nou’n antann bann viktim dir ki Lapolis pa fer naryen.  I annan menm ki dir ki Lapolis zot menm, zot dir ki kestyon menaz zot pa dil ladan. Ouswa menm annan enn de sa bann Zofisye Lapolis ki’n profit lo sa sityasyon pou kapab ganny larantre kot sa madanm. I annan menm lensidan kot msye i dan kaso, e zofisye Lapolis ki dan lakaz ek madanm. Tousala in arive, e nou pa kapab nie.

Dan sa Lalwa en gran parti, sa i dan parti limero 2, I koz lo konplent  i koz lo responsabilite Lapolis. Mr Speaker i malere pou dir, ki bann lensidan vyolans domestik pe vin deplizanpli grav. In nepli zis en kalot, me dan pli bokou ka, se bann blesir grav. I annan menm ki’n perdi lavi. Madanm ki’n telman ganny abize, san okenn rekour devan Lalwa, i deside pran Lalwa dan zot lanmen. Ozordi ou a krwar ki zot menm sa bann madanm ki vin abizer prezan.

Ozordi, olye abizer ki dan prizon, ki ou vwar?  Se sa viktim ki dan prizon akoz in ganny ase, e in deside pran Lalwa dan son lanmen, pou met, non-selman en lafen avek sa labi, me pou met en lafen avek sa abizer li menm.

Donk se pou sa rezon ki dan seksyon 7, i spesifye klerman ki Zofisye Lapolis i bezwen reponn vitman ler en dimoun, pe enport lekel, i call pou demann lasistans pou en ka vyolans domestik. E sa Zofisye Lapolis i menm bezwen al pli lwen ki sa kot sa lakour. E sa Lalwa pe obliz sa Zofisye Lapolis pou ofer proteksyon pou sa viktim. E dan seksyon 10, i pe menm al pli lwen ankor, kot i spesifye ki sa zofisye Lapolis, menm san en warant, i kapab fer larestasyon, zis pou anpese ki sa vyolans i arive.

Mr Speaker lefe ki dimoun i kapab raport en ka vyolans domestik. Seksyon 6(1), Mr Speaker an dot mo, i pe koz lo kestyon en whistleblower. Menm si dan seksyon 2 i dir no liability, mon kestyon pou Minis, i devret eksplik nou klerman, ki kalite proteksyon ki sa dimoun pou gannyen ler i pe donn sa lenformasyon? Eski i pou bezwen vin Ankour koman temwen?

Mr Speaker an 2006 Sesel ti ratifye protokol African Charter on Human and Peoples Rights and the Rights of Women in Africa. Byen koni koman Maputo Protocol.  E ziska ozordi ti napa okenn Lalwa ki spesifikman adres vyolans kont bann madanm, pandan ki i annan detrwa Lalwa ki pe anpes diferan form vyolans kont bann madanm. Enkli vyolans dan lafanmir, rape, e sexual harassment.

An konklizyon Mr Speaker, les mon dir ki Konstitisyon Sesel i asire ki sak endividi i ganny trete avek dinyite, e ganny proteze kont okenn tortir oubyen kriyote. Move tretman ki pa imen, ouswa pinisyon ki denigran. Pandan ki madanm i pli souvan ganny viktimize, ouswa abize. Zonm osi zot sibir labi, spesyalman labi verbal e emosyonnel. Me lefe i reste ki bann konportman abiziv, pa zanmen akseptab. Pe enport si i kont en zonm ouswa madanm, zanfan, zenn e en vye dimoun. Nou tou nou merit ganny respekte, apresye, e santi nou an sekirite.

En kantite dimoun pa rekonnet ki zot bann abizer, ouswa viktim. Zot kontinyelman viv dan denial, ki sa labi, akoz i kontinyen krwar e aksepte ki tousala se bann konfli lafanmir ki’n senpleman al an deor kontrol.  Konbyen ki dir, ouswa rod leskiz ki ‘’ah, in fer sa akoz i ti sou.’’ Ouswa ‘’in fer sa, akoz i ti ankoler.’’ Ouswa, ‘’mwan ki’n fer li ankoler. E sa ser, frer e ser, i senpleman les en laport ouver pou nou kontinyelman ganny abize, ouswa nou menm ganny abize.

Sa Lalwa i a omwen konmanse, si pa finalman met en lafen avek sa nespes koutim dominans zonm kot lakour, ki’n la dan kiltir Seselwa, san ki bokou keksoz in ganny fer, pou ki tou sa ki’n fer ditor son prosen, a finalman fer fas avek pinisyon sever. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Chantal Ghislain.  Mon ava donn laparol Onorab Flory Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker. Bonn apre mdi Minis ek ou delegasyon. Bonn apre midi tou dimoun.  Mr Speaker dan nou konstitisyon lartik 16, i lir koumsa, ‘’tou dimoun i annan drwa ganny trete avek dinyite, parey en et imen, e pa sibir okenn akt tortir, e lezot tretman ouswa pinisyon kriyel, in imen, ouswa degradan.’’

Mr Speaker, ozordi nou pe viv lenpak COVID-19 dan lasosyete, e i pe annan en lenpak lo nou lavi o profon. Me pou bann ki pe osi viv avek vyolans domestik pa zis sa viris ki pe menas zot lavi. Alor pou zot, sa problenm mondyal in anplifye dan zot lavi toulezour.

Mesaz bann Sekter Lasante, i dir nou reste kot nou, e nou pou an sekirite. Me zot letan zot reste kot lakour, i anmenn en tourman, e en lafreyer an plis. Mr Speaker pou premye 3 kar lannen 2019, ti annan 356 ka vyolans domestik ki ti ganny anrezistre devan bann tribinal isi. Sa i fer 9 ka an plis ki 2018. I annan plizyer ka vyolans domestik kot dimoun in perdi zot lavi isi Sesel, akoz vyolans domestik.

Lekor en madanm ti ganny koupe an plizyer morso, Anse Boileau. E ti ganny zete dan larivyer Caiman.  En madanm ti ganny trouve mor dan son lakaz Point Larue. Ti osi annan en lensidan ki ti arive pandan lafet nouvel an, kot en madanm ti ganny admet Lopital avek blesir ki i ti’n sibir letan i ti ganny bate par son partner.

In annan en sityasyon osi kot en madanm ti ganny bouyante avek delo, ler i ti pe sey protez son zanfan avek dezabilite, e i ti bezwen admet Lopital. In menm annan lensidan ki bann msye in swa osi perdi zot lavi, ouswa pran zot lavi an rezilta bann sirkonstans vyolans domestik.

Mr Speaker dan en letid ki ti ganny fer a lafen 2006, apele Gender Secretariat in the Social Development Division. Zot ti lans en serve Nasyonal lo vyolans domestik, pou regard kantite dimoun ki’n ganny afekte, bann rezon e bann konsekans dan konteks Sesel. Dan tou bann kestyonner ti ganny anvoye avek en group aleatwar dan popilasyon, ki annan plis ki 15an. 846 dimoun ti ranpli e retourn sa bann kestyonner. Dan sa group ti annan en, mazorite 555 madanm, e 291 zonm ki ti deside partisip ladan. Sa ki ti alarman dan sa rapor, 8 madanm ti raporte ki zot ti kontrakte HIV Aids. E 21 madanm ti raporte ki zot ti tonm ansent par konsekans vyol par zot partner.

Sa i en gro sif letan ou regard sa pti group ki ti partisip dan sa letid, e osi lefe ki nou popilasyon Nasyonal li, i ptipti.  Bann ki ti partisip dan sa letid e ki ti’n eksperyans vyolans domestik avek zot partner, ti osi spesifye spesifikman, ki vyolans domestik i afekte zot zanfan. Swa emosyonnelman, psikolozikman, akademikman, ou menm ganny afekte fizikman zot menm letan zot pe sey protez en paran ki li i en viktim.

En lot letid ti ganny fer par biro statistik an 2016. Sa ki montre ki 59poursan bann madanm Sesel, in deza eksperyans vyolans domestik, kantmenm en fwa dan zot lavi. Laplipar ti rankontre sa vyolans dan zot lakour, ant bann partner entim. 172 madanm dan sa 1560 dimoun ki ti partisipe, ti raporte ki zot in deza eksperyans vyolans domestik dan sityasyon entim avek zot partner. E 78poursan ki ti partisip dan sa survey, ti konfirmen ki zot in pas atraver en form labi, avan menm ki zot ti’n ganny 18an.

En lot rapor spesifik, Measuring the Economic Cost of Violence Against Women and Girls, fer an 2016, ti revel kou ki vyolans kont madanm ek fiy, ti annan en valer ekonomik. Zot ti estimen ki sa i reprezant 1.2 poursan GDP Sesel, an form bann kou direk ki ti ganny mete. E sa ti reprezant R235 milyon. E dan sa rapor ti osi dir nou, ki 4.6poursan GDP, ouswa R893 milyon ti osi sa kou pou lenpak Nasyonal.

Sa i enkli tou tretman lasante, kou pou fer bann demars legal, Servis Sosyal. Zot pert dan reveni saler personnel e prodiktivite dan lekonomi pei, an rezilta vyolans kont madanm e zanfan.

Sa rapor i montre ki nou annan en defayans lo capturing data, kot nou bann sant lasante, e menm dan bann lekol. Akoz lefe ak vyolans dan lakour ouswa direk, i annan en lefe direk lo abilite kontinyel pou aprann ki i annan en lefe lo devlopman nou popilasyon an term kalifikasyon maksimal ki en zenn ti’n kapab gannyen san sa bann defi otour li. Sa bann statistik i kapab ed pei letan i raport lo son bann progre, pou zwenn SDG5. Achieve gender equality and empower all women and girls e, SDG16 ‘’Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, to provide access to justice for all and build effective accountable and inclusive institutions at all levels.’’

Koleksyon statistik kontinyel pou donn nou en vre portre nou pozisyon anver sa bann SDGs. En mank anmas statistik e lafason ki sa i ganny partaze, i osi afekte abilite zeneral pei pou mezir son progre anver tou bann SDGs e pou fer bann Polisi pli targete. E Lalwa pli target dan tou domenn.

Mr Speaker sa Bill devan nou i vreman detaye. E enteresan dan son konteks.  In osi ganny ekrir dan en langaz angle vreman kler pou konpran. Dan seksyon 2 kot i liste bann definisyon, nou vwar definisyon labi ekonomik.  Par egzanp seksyon 2(a) si en partner i retir en komikman finansyel, tel ki pey en morso loan, ki i abitye fer, e i pa fer li, i kapab ganny konsidere anba sa seksyon. E dan seksyon 2 (e), anpes en dimoun travay akoz zot dan en relasyon, e sa partner i posesiv e zalou, i osi en krim anba sa seksyon. I liste osi definisyon pou labi emosyonnel, verbal e siko lozik.  I vreman detaye. Si en abizer i fer en dimoun per, degrad li, e menm priv li son entimite personnel, i tonm anba sa kategori labi.

Seksyon 6 parti (a) i permet en dimoun pou raport en ak vyolans domestik ki’n ganny komet, ou pe ganny komet. Ou menm kot zot krwar i pou ganny komet avek en Zofisye Lapolis pli pre. Son parti (b) i protez sa dimoun, pou li pa ganny sarze si in fer sa an bonn fwa.

Parkont seksyon 28 i penaliz en dimoun ki li i vin akiz en dimoun, e donn fo lenformasyon.  E i kapab bezwen pey en fine ziska R30 mil, ouswa en santans prizon pa plis ki 3an, ouswa tou lede ansanm.

Mr Speaker Lalwa i mansyonn Minis pour Lafanmir ki annan en rol spesifik dan premyerman edik piblik lo konteni sa Bill ler i vin Lalwa. Dan seksyon 22 i fer provizyon pou donn lasistans finansyel bann viktim domestik. Dan seksyon 22(3)(d) progranm pou vyolans domestik pou ganny administre endepandaman, avek progranm lasistans welfare. Sipor finansyel i enportan pou sa viktim. Fanm ouswa zonm, pou zot kapab sorti dan sa sityasyon, e re fer zot lavi. Sa i en lenvestisman dan nou lasosyete a lavenir.

Dan seksyon 23 ziska 26, i donn en lalis responsabilite spesifik, ki Minis i devret enkli, pou fer ki sa bann servis counselling, i en standar aprouve, e ganny donnen par bann dimoun kalifye. Minis an konsiltasyon avek Komisyoner Lapolis i bezwen fer sir, ki i annan bann training ki ganny fer konstaman pou bann zofisye. E menm etablir bann unit spesyal si i neseser, pou fer fas avek bann ka ki konpleks.

I bezwen osi annan en dyalog avek Sef Ziz, e bann Zofisye Zidisyer, pou ganny bann ankadreman spesyalize, pou fasilit sa bann ka Ankour. Seksyon 26 i dir ki Minis i bezwen donn konteni sa Lalwa. Bokou piblisite atraver medya. Ki enkli televizyon, radyo, e bann zournal. E met an plas bann striktir kominikasyon ek lezot Lazans, pou siport en lenplimantasyon efikas sa Lalwa.  Mon ti a kontan demande, si Minis i annan en Bidze spesifik pou delivre lo bann obligasyon legal ki ganny dekrir an nwar ek blan dan sa Lalwa ki i bezwen fer?

I kler Mr Speaker, ki rol Minis i primordyal pou sa Lalwa vin efektiv. Mon espere ki sa lobligasyon i ganny pran serye par Minis Lafanmir ozordi, e bann ki pou vini a lefitir.  Mr Speaker, nou aksyon endividyel, letan i vin ansanm i pou kapab fer ki nou pou kapab delivre dan sa Lalwa. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Larue. Mon a donn laparol prezan Onorab Sylvanne Lemiel.

 

HON SYLVANNE LEMIEL

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi, Minis avek ou delegasyon.  Bonn apre midi tou dimoun ki a lekout. Mr Speaker vyolans domestik i ganny defini koman bann akt vyolan, ki ganny komet par en manm fanmir lo en lot. Mazorite ka isi Sesel, i lie bokou avek vyolans ant bann koup. La nou pe dir, zonm i bat fanm, oubyen fanm i bat zonm. Mondyalman, plis madanm i sibir vyolans domestik. Sa bann vyolans i pran diferan form, e sa i enkli labi fizik, verbal, emosyonnel, seksyel, ki osi enkli rape.

An rezilta sa, nou pe vwar ki bokou fanmir i kase akoz vyolans domestik. Bokou madanm e osi serten msye, pe okip zot lakour e elve zot zanfan tousel. Serten zot i fer fas avek bokou difikilte, e zot pe vreman lite pou fer grandi zot zanfan. Sirtou sui zot annan plis ki enn. Nou kapab konstate, ki lefe vyolans domestik i annan en konsekans tre grav lo lekonomi e lo lasante.  I annan en kou ki al avek vyolans domestik Mr Speaker.

Ler en fanm oubyen en zonm in sibir dimal akoz vyolans domestik, Minister Lasante i bezwen depanse pou sonny sa viktim. I annan letan ki i pou bezwen en medikaman, oubyen en pansman, menm dan serten ka, en loperasyon. Annou pa bliye, i osi annan ka kot lanmor menm i kapab arive. E la plis depans i vin lo lezot manm fanmir. Ziska ozordi, nou Lalwa pa ti pe rekonnet tou vyolans domestik koman en akt kriminel. E nou Family Violence Act ti pe zis donn proteksyon viktim e pa ti pe vreman dil avek konportman kriminel bann ki koz vyolans.

Avek logmantasyon dan bann ka vyolans, e gravite sa bann tel vyolans, mon senserman krwar ki en tel Bill i annan en gran merit. E mon santi ki en tel Lalwa ti’n merit vin dan Lasanble, bokou pi boner. I annan bokou dimoun ki pe pas atraver vyolans domestik. E, ki pa pe raporte pou diferan rezon.  Mon profi sa lokasyon pou lans en lapel, avek bann viktim vyolans domestik, pou arete per e aret soufer an silans. En Lalwa pe vin an fors byento. Servi sa Lalwa pou zot ganny serten soutyen e soulazman. Briz sa silans. Arete asize dan ou kwen e krwar ki ou sityasyon i normal, e ki ou devret kontinyen sibir bann tel akt ki pa normal.

Sa Lalwa pe permet proteksyon pou sa ki fayle son konplent, vedir sa viktim. E osi sa ki donn levidans, oubyen lenformasyon lo vyolans domestik. La i fer mwan mazin bann diskisyon ki sirtou nou bann madanm isi dan sa Lasanble, nou’n deza diskite.  Kot pou annan en proper shelter pou bann madanm ki sibir vyolans domestik.  Mon profit sa lokazyon pou felisit CEPS, ki’n fer en demars pou ganny en shelter, pou abrit tanporerman bann viktim vyolans domestik.

Mr Speaker, dan bokou ka, vyolans domestik se zanfan ki bokou ganny afekte, menm tromatize. Semenn pase, nou Lasanble ti aprouv Bill lo abolisyon pinisyon korporel.  E zisteman sa ki nou pe koz lo la ozordi, i annan en lyen tre pros avek sa Bill. Dan bokou resers ki’n deza ganny fer, rezilta in montre ki bokou zanfan ki’n viv dan lanvironnman vyolans domestik, an gran disan, serten i devlop move karakter. Serten i vin bann bully, e zot menm vin bann abizer dan zot lavi adilt.

Sa Lalwa pe osi fer provizyon pou dil avek bann abizer. I enportan ki zot ganny bann konsey e gidans neseser, pou ed zot sanz zot mantalite, e konportman anver sa dimoun ki zot pe abize. Mr Speaker, lemonn in sanze, nou pe viv dan modernite. Ozordi, tou bann madanm e zenn fiy i ganny sans lekol. Al liniversite, e zot vreman edike. Zot nepli reste dan lakour pou zis vey zot zanfan. Zot osi al debourye, pou ganny zot dipen. Serten i menm sole breadwinner pou zot zanfan.

Mazorite fanm ozordi, nepli fye lo msye finansyerman. Me malerezman, nou vwar ki bokou zonm i ankor annan sa krwayans ki en fanm i zot propriyete. E ki sa fanm i bezwen soumet a tou sa ki zot dir. Sa i mal. Se pou sa ki nou vwar ki ziska ozordi, i annan serten zonm ki krwar ki bat en fanm, pou fer li sanze, oubyen pou fer li konpran. Dan serten ka, i menm parey ki serten fanm i profit ler en zonm in bwar, e ki i napa kontrol lo son lekor, pou bat sa zonm. Sa pa devret leka Mr Speaker. Nou pa kapab kontinyen viv dan en lasosyete kot zonm pe bat fanm, fanm pe bat zonm, zanfan pe bat manman, oubyen papa dan en lakour. E pe kree lafreyer dan lafanmir. Tou form labi oubyen vyolans i bezwen ganny raporte, e dil avek. Vyolans domestik pa en keksoz ki normal. Nou sosyete i bezwen sanze. E nou bann fanmir, zot bezwen pe viv byen ansanm.

Annou annan plis kominikasyon dan fanmir. La nou pe koz ant manman, papa, e zanfan.  Si de dimoun in fatige viv avek kanmarad, nepli annan sa lanmour e konprenezon, pran en break oubyen separe.  Pa bezwen al ver vyolans oubyen labi. Nou bezwen en sosyete san vyolans, kot nou zanfan ki pe grandi a kapab ganny bon legzanp.

Mr Speaker mon apresye ki sa Lalwa pe fer provizyon pou, ‘’empower the Directorate of Social Services to take further action once an aggrieved person has withdrawn a complaint of domestic violence against a perpetrator. ‘’

Pli boner, mon’n dir ki bokou dimoun ki sibir vyolans domestik, pa al raporte. Oubyen si menm zot raporte apre zot al retir case kont zot abizer. Swa sa madanm i kanmi, oubyen i ganny threaten par son abizer, e i per. Swa i dir ou, ki sa zonm ki pe sonny li e son zanfan, e i pa anvi ki sa zonm i al prizon.  E la i al retir son plent oubyen i demande pou retir zafer kont sa zonm. E Mr Speaker nou annan bokou sa bann ka ozordi.

Mon’n osi remarke Mr Speaker, dan ka kot bann zonm in sibir vyolans par bann madanm, byen rar ou tande ki zot in al anmenn en plent oubyen met en case kont sa fanm. Sel letan ki in annan en zafer kont sa fanm, se si in fer en assault, oubyen in koz lanmor son viktim.

Me la, avek sa pouvwar ki Direkter Servis Sosyal i a gannyen, tou ka kon ganny raporte ava annan posibilite ganny pourswiv. Menm si bann viktim pou demande ki zafer i ganny retire kont sa abizer.  Mr Speaker, ziska ozordi nou annan en Tribinal ki dil avek bann case. Me pa ti ava pli meyer ki nou annan en Lakour spesifik pou dil avek bann ka vyolans domestik. I annan en nesesite, e i annan en lirzans pou ki nou ganny en Lakour spesifik pou dil avek bann case vyolans domestik, Kot en Mazistra i ava asize e tret bann ka vitman.  Se lo sa not Mr Speaker ki mwan, mon oule raport mon sipor pou sa Bill. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Lemiel. Mon ava donn Laparol Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi Mr Speaker. Bonn apre midi Minis, avek tou ou bann dimoun. E tou bann ki pe ekoute. Mr Speaker, mon pou donn mon sipor total pou sa Bill ki devan nou. Ki pe demann nou Lasanble pou repeal The Family Violence Protection of Victims Act, Cap 286. E pou ranplas li par The Domestic Violence Bill, 2019. Sa Bill in ganny adopte parey in ganny dir pou reflekte bann best practices and models lo Lalwa vyolans domestik, ki an lir avek sa ki bann pei SADC pe partaze.

Mr Speaker sa Bill i enn ki nou pei ti bezwen depi byen lontan parey in ganny dir. An vi ki lanpler problenm vyolans domestik i enn ki efreyan, e ki anmenn bokou lanmertim e laraz pou plizyer rezon. Parey mon koleg in fer resorti avan, bann nouvel sokan, parey ler Lapolis ti anmas lekor en madanm ki ti’n ganny koup koupe, ki ti’n ganny zet dan larivyer Anse Boileau. En madanm ki ti’n ganny trouve mor Point Larue. Pa zis bann sif lo rikord Lapolis pou mert. Me i bann ka lanmor ki asosye avek vyolans domestik.

Premye 3 kar lannen 2019, ti vwar en gran logmantasyon dan ka vyolans domestik ki’n ganny raporte avek Family Tribunal. San kont bann ki pa ganny raporte, nou pei i prodwi en statistik 6 dan 10 fanm ki eksperyans vyolans domestik.  En sif ki parmi bann ki pli o lo lemonn. Mr Speaker ler mon dir sa problenm i alarman, vedir i alarman. Zis get statistik ki ti’n ganny prodwir par Gender Secretariat Survey, ki mon krwar madanm Bonne ti lo la. Lo lakoz, letandi, e konsekans bann problenm domestik dan Sesel. Sa letid ti ganny fer avek en lesantiyon nou popilasyon, par lao 15an.

E rezilta i montre, parey mon koleg Onorab in fer resorti. Ki 42poursan bann madanm, e 36 poursan bann zonm in deza eksperyans labi e vyolans domestik. Ladan 28poursan fanm e 28poursan zonm in ganny seryezman abize fizi kalman. 11poursan fanm in admet ki zot in ganny vyole par zot partner entim.  17poursan fanm in raport, tape e blesir dan figir.  Parey nou konnen, sa bann perpetrators i target zot viktim sirtou lo figir. Pou fer zot kanmi, e anbarase pou marse devan lezot dimoun. Se koumsa zot kapab enpoz kontrol lo zot viktim.

Sa letid i kontinyen pou montre ki, 8 ant sa bann fanm, ti osi ganny viris HIV. E mwan koman en Manm lo Komite HIV dan Lasanble, mon vwar sa i vreman, vreman degradan. Ler nou pe met tou sord zefor pou nou anpes propagasyon sa viris, nou vwar ki dan vyolans domestik sa bann keksoz koumsa pe ganny arive. E 21 bann madanm in tonm ansent atraver vyol, en sityasyon ki fer bokou lapenn, menm ler ou get sa lo nivo Lafrik.

Mr Speaker, sa Lalwa i donn vyolans domestik en definisyon pli larz ki avan. E sa i enteresan, parske i enkli labi verbal, psikolozikal, emosyonnel, fizikal, ekonomikal, seksyel, entimidasyon, sirveyans san lotorizasyon, harassments dan konteks relasyon domestik.  Mr Speaker definisyon laz dan sa Lalwa, i permet sa Lalwa kriminaliz en kantite move pratik. Alors i annan pou bi, anmenn serten standar moralite. Sa i bon parski, i anmenn bann valer ki koman en pep sivilize nou devret annan. Son labaz se, ekitabilite e egalite genre.  E sa se bann prensip nob, ki pou permet nou annan respe dan nou fanmir, e byensir son lanpler i debord dan sosyete lo larz. Setadir, respe pou enn a lot dan sosyete.

Mr Speaker, sa Lalwa pou permet en kordinasyon ant bann parti prenan, tel ki sosyete sivil, sekter prive, e Gouvernman. Afen ki zot a anmenn en serten sinerzi, kot a kapab inifye zot resours, e volonte pou dil avek sa fleo. I osi permet kapasite building ant bann azan dan Lapolis. Pou zot kapab donn en servis pli efikas. Servis lafanmir pou osi kapab os zot nivo profesyonnalizm, e donn bann counseling neseser. Apre tou en abizer ek en viktim i tou lede bezwen led profesyonnel parey counselling. Sa i ava ede redwir vilnerabilite, e risk pou bann ki kapab tonm koman viktim, e redwir osi konsekans lo bann viktim.

Mr Speaker, sa Lalwa dezormen pe donn diskresyon e inquisitive power pou bann azan Servis Lafanmir, pou kapab anmenn en ka Ankour si in fini ganny anrezistre, menm si konplenan i anvi retir sa zafer. Ankor nou vwar plizyer fwa kot bann konplenan in ganny entimide e efreye, pou zot retir en ka lanmwatye semen, ki’n ganny anrezistre. Alors sa bann sityasyon dezormen pa pou arive.

Mr Speaker, an konklizyon mon le dir ki sa Lalwa dan lafason ki’n ganny ekrir, i enn ki bon. En bon Lalwa, me parey dikton i dir, action speaks louder than words. Ou kapab annan ou pli bon Lalwa, me si ou pa met bann mekaniz an plas. Ankadre li par bann resours neseser, i pou zis en lisyen san ledan.

Alor mon pledwari se ki Minis i al travay tre dir pou lenplimantasyon sa Lalwa. Son laspe ledikasyon i osi enportan. Ledikasyon lo vyolans domestik i bezwen en parti entegral Personal and Social Education dan nou lekol.

Nou zanfan i kapab grandi ek respe pou zot partner. Si sa bann keksoz i ganny enskri dan lekol.  Zot devret war ki vyolans pa en form pou etablir kontrol, oubyen pou fer konnen ki mwan ki tontonn. Me ki malerezman, i ti en koutim dan nou tradisyon. Zot devret touzour Annan en lapros calm, e fer tande zot lavwa dan en fason non vyolan.  Mon le osi ankouraz bann organizater Orange Day Campaign, pou dir zot kontinyen ek sa sansibilizasyon lo vyolans domestik tou le 25 dimwan.

Mon le profite, pou salye zefor Dean Padayachy ki annan en Facebook page ki dedye pou ede koz lo sa size. La mon pe osi echo enn son lartik ki’n ekrir, ki in demann Minis ki fodre i sanz son Non-Children Policy lo halfway home. Sa se akoz ler en madanm i bezwen proteksyon kont son abizer, souvandfwa son zanfan i akonpanny li. Alors, i bezwen proteksyon pou zot tou lede.  Minis fodre ou pran sa an kont.

Mon le osi salye zefor 2 Onorab LDS. Onorab Regina Esparon, ki ti anmenn en mosyon dan Lasanble, e ki ti ganny segonde par Onorab Jany De Letourdie, ki ozordi nou’n kapab annan nou en halfway home. Mersi bann Onorab. Fotespere ki Minis la, i kapab donn sa Lalwa son vre plas, e son vre priyorite dan nou pei. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Hoareau.  Mon ava donn laparol Onorab Audrey Vidot.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Hoareau. Mon ava donn laparol Onorab Audrey Vidot.

HON AUDREY VIDOT

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker ozordi nou Lasanble Nasyonal i annan en deba lo en morso lalwa ki oule anmenn plis proteksyon lo drwa nou bann sitwayen ki viktim vyolans domestik. Ankor enn fwa mon vwar li byen ki Gouvernman pe onor son lobligasyon lo Konstitisyon lartik 16 ki mon bann koleg Manm Onorab avan mwan in site, e lartik 18 kot tou dimoun i annan drwa ek laliberte ek sekirite on lekor.

Mr Speaker dan nenport sekans kot i annan vyolans domestik realite ki bann viktim vyolans domestik i bezwen konpran se kot i annan vyolans domestik napa lanmour, kot i annan lanmour i annan lavi, kot i annan lanmour i annan respe e kot i annan lanmour i bezwen touzour gard sa linite.

Me i sagrinan ki i annan viktim vyolans domestik ki krwar ki ler i ganny abize ki swa fizikman ouswa emosyonnel-man son abizer i fer li akoz i kontan li.  Sa i fo, i pa vre ditou Mr Speaker. E se sa kalite persepsyon ki nou bezwen dekouraze pou anpes sa tolerans vyolans domestik. Mr Speaker plito tar que j’amais.

 Letan mon’n tann Minis in dir ki in pran en pe letan pou sa Lalwa vin devan sa Lasanble, bann nouvo provizyon ki’n ganny azoute dan sa Lalwa i annan son merit tou sa legzanp akoz vyolans domestik ki Minis e menm mon bann lezot Manm koleg in fer resorti, i an realite ozordi e i pe parti dan nou bann kominote toulezour.  Mon asir ou ki sa deba ozordi pe fer bokou zonm, fanm e zanfan mazin bann move leksperyans vyolans domestik kot zot lakour.

Mr Speaker vyolans domestik i fer mwan mazin en fanm, en manman kot i rakont mwan ki mannyer son lavi in malere avek en zonm ki ler i bwar i sou ek son bann dalon kot son lakour, i menm apre anba zot lenfliyans lalkol sa bann dimoun i anvi abiz li. E ler  fanm i koz pour son rezon, zonm i tyonbo li i bat li. Letan paran i lager kot lakaz akoz manze pa’n ganny kwi boner oubyen sa problenm trust dan relasyon, se zanfan ki vwar, e soufer akoz sa bann move konportman adilt kot bann lakour.

Mr Speaker vyolans domestik i detri sa lespri formasyon e fanmir solid. Ozordi nou bann Manm pe ganny en loportinite pour siport en morso Lalwa ki anmenn en lespwar pou bann viktim vyolans domestik ki zot pa trouv zot tousel. Alors mon pou demann Minis ankor parey ankor lezot Manm in dir, pou nou servi tou resours posib pou edik piblik nou popilasyon lo sa Lalwa. Pour ki sa Lalwa i reste vivan dan lespri dimoun, e kot okenn viktim vyolans domestik i konnen ki laport i kapab tape pour protez son lekor ki okenn manm son fanmir ki pe ganny afekte.

Mr Speaker apard bann ledikasyon lo sa Lalwa. Mon demann Minister Sosyal ek Lafanmir ki zot pour bezwen repet petet souvan bann limero telefonn kot piblik i kapab telefonnen, e fer bann rapor anonim kot bann ka vyolans pe pase dan bann kominote. Mr Speaker mon bann koleg in koz fortman lo vyolans domestik ki plis ant fanm ek zonm.

Me mon oule osi fer resorti ki dan bokou bann kominote, nou annan bann paran espesyalman bann ki pli aze, ki li osi i ganny abize fizikman par zot zanfan. Alors i plis rezon pou nou edik bann popilasyon lo sa Lalwa, e akoz non, anmenn li pli pros avek nou bann zanfan lekol.  Fer nou bann zenn nou bann zanfan konpran ki sa Lalwa i la.

I la pou siport sakenn de zot ek zot fanmir.  Pou zot santi zot pli lib pou zot koze e raport bann ka vyolans domestik ki bokou fwa enn sa paran i gard silans. I enportan ki bann viktim i konnen e konpran ki sa lalwa i al pou protez zot, e zot pros, pour ki zot viv san lafreyer.

Nou swete ki tou bann Lotorite ki pe travay ek bann tel ka pour silvouple gard sa konpasyon anver s bann viktim.  Annou montre zot ki sa Lalwa i pa zis bann mo lo en bout papye me aksyon i kapab ganny pran avek bann ki pa pe respekte li. Mr Speaker onnetman, sa size pour mwan i en size tre sansib. Me mon pour aret la.  Mon pour dir ki mon ti a swete ki tou Manm ozordi i siport sa Mosyon. Mon pa pou repet bann pwen ki’n deza ganny fer resorti alors mon pou donn mon sipor total sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Vidot. Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi tou dimoun. Mr Speaker dan son prezantasyon Minis in dir nou ki premye fwa sa size pou anmenn en Prozedlwa ti konmans ganny diskite in sit 2007, kan ti annan en workshop.  E apre diskisyon pou drafte sa Prozedlwa in konmanse an 2013, pei in ganny asistans Commonwealth an 2019 e ozordi an 2020 sizyenm Lasanble Nasyonal pe diskit sa Bill ki mon napa dout i pou pase.

Savedir in en prosesis apepre 13an. E dan sa bann letan i annan bann stakeholders ki ti pe swete i ti’n ariv en pe pli vit partikilyerman sekter NGO ki mon apresye ava zot prezans dan Lasanble ozordi ki ankor en siny zot langazman dan sa size. Non selman Nasyonal, me en lemonn antye i annan en problenm vyolans domestik. E mon  pa anvi zis servi sa mo problenm dan vague.

I vre ki bann Manm ki’n entervenir en pe avan mwan in mansyonn serten statistik, me mon tante krwar ki sa bann statistik i pa vreman kouran. E alor mon ti pe swete tann en pe bann statistik ki en pe pli resan, pou nou, par egzanp pou konnen ki kantite legzistans sa sityasyon vyolans domestik dan nou sosyete.  Ki poursantaz call ki Lapolis i resevwar par egzanp ki pour raport vyolans domestik? Keler vyolans domestik arive dan nou bann lakour atraver Sesel? Bokou bann pei dan zot bann definisyon Lalwa zot in met stalking konman enn bann fakter vyolans domestik. E konmela avek online technology stalking. I osi arive laba alor ki kantite komen sa i komen dan nou sosyete?  Ki kantite lenstans vyolans domestik i arive ant bann partner entim?

E ki kantite ka ki rezilta fatal? E enkli bann diferan form vyolans domestik ki annan dan nou sosyete? Mon krwar i enportan ki nou konfront seselwa avek Sesel, ek sa problenm vyolans domestik. Koman reprezantan distrik Mont Buxton sa size in leve dan bann konversasyon ki mon’n annan avek bokou dimoun dan mon distrik. E mwan mon’n toultan dir zot en senp keksoz.

Mon, mon papa en fiy 25an ki ase gran pou ki i annan zanfan i napa selman. I pa ankor marye, solman pou mon si en boug ti tap mon fiy en fwa mon pa ti pou oule ki mon piti i reste avek li ankor. So mwan, mon dir avek bann madanm sa 1392 zot ki i annan dan distrik, pa zanmen toler en boug menas zot ouswa tap zot menm en fwa. E pou sa 1373 zonm pa fer li.

I annan en santer ki ti sante lot zour in dir nou mon krwar Ion Kid in dir fanm in fer pou karese fanm pa’n fer pou bate.

E avan Ion Kid i annan plizyer bann gran non renonmen atraver lemonn ki’n sant lo sa fenomenn vyolans domestik. Nou konn sanson Baby Face avek Stevie Wonder ki ti apel ‘’How long, How come, ‘’i annan sanson Pink ki koz lo ‘’Family Portrait.’’ E i rakont zistwar en fanmir ki ou vwar zot portre fanmir byen zoli anpandan dan en salon. Me apre i koz lo troma ki in eksperyanse koman en zanfan dan lannwit letan ver pe kraze, e i pe enplor son papa poudir manman i kontan ou malgre tou sa ki i dir.  E sa sanson in ekrir selman ler i ti annan selman 9an, e in rikorde letan i ti annan 21an.

E son paran in plere a plizyer repriz ler zot in tann sa. Akoz zot pa realize zot in dir dan bann interview ki degre zot in afekte zot zanfan. Me sanson ki’n toultan tous mwan se ‘’Behind the wall’’ par Tracy Chapman en sanson Acapella, napa lanmizik i zis sant avek son lavwa e i rakont zistwar en vwazen, kot i tann tapaz dan lannwit akoz vyolans domestik pe arive. E alor i pe mazinen, eski mon pou telefonn Lapolis? Si zot vini e letan zot arive tar zot zis sorti avek larm akoz tre souvan in tro tar.

Alor si santer, si pent, si poet in konpoze lo sa term. In en problenm, e mon rapel osi dan liv epi apre pyes teat’ Fler Fletri’ i annan en leson nou tire letan Fred i monte tou le swar in bag son enn avek Celine zot ganny en diskisyon. E Celine i met rakonte avek son dalon prezan i dir mon pou anmenn ou an landrwa kot en bonnonm, e bonnonm i donn li en rasin pou met anba son lalang sa zour swar Fred i monte konversasyon ki konmanse e Celine pa kapab reponn Fred i napa vyolans domestik ki arive sa zour, e lannmen malerezman Fred i perdi.  Selman i retournen zis avan Celine i re marye.

Alor in la avek nou e in annan diferan form ki’n vini pou sey konsyantiz popilasyon ki nou bezwen sanz nou fason fer;- sanz nou fason panse sanz nou fason vwar e ozordi mon kontan vwar ki finalman en prosesis 13an en Lalwa in vini.

E mon koleg Onorab Flory Larue in demann en kestyon Minis direk lo si pou annan en Bidze ki son Minister pou gannyen pou nou kapab edik sosyete lo sa zafer, e yer swar mon’n kontan vwar en advert lo televizyon konsernan sexual abuse kont zanfan ki mon zanmi Ray in fer.

Sa i kalite keksoz ki nou pei i devret pe envestir ladan. I pa zoli ki nou annan sa bann kalite problenm.  Parski mon toultan krwar ki nou pei ti merit en legzanp.  Anfet Mr Speaker dan mon resers pou sa prezantasyon, mon’n fer letour lemonn pou sey rod en pei. En legzanp kot vyolans domestik pa egziste.  Me i napa.  I annan en index ki klasifye bann pei ki pli meyer pour madanm viv. E parey labitid sa bann pei skandinav ki’n toultan sorti premye, e Denmark lo sa lalis akoz son gender empowerment ki zis dan zot larive li ki premye.

Mon pa konnen ki tyenm Sesel i ete lo sa lalis, me mon ankor reve ki nou kapab premye kot nou elimin ankor enn fwa pour koup vyolans domestik dan nou pti sosyete ki nou konsider koman en paradi. Letan nou vwar en pei parey Australie an 2015 i envestir $30milyon, pou ede relev konsyans piblik vizavi size vyolans domestik pou ankouraz dimoun pou koz kont vyolans domestik.

Sa ki nou bezwen fer, koz kont sa sistenm la annou denons bann dimoun ki bat zot partner, fanm ki bat zot mari e mari ki bat fanm. Nou bezwen koman en sosyete debout for bann ki napa lavwa alor ozordi apartir ozordi mon pe envit sirtou sa 1373 zonm dan distrik Mont Buxton.

Pou nou vwar ansanm ki mannyer nou debout koman en kominote pou sanz nou norm sosyal, sanz nou konportman, sanz nou fason fer, sanz nou fason vwar keksoz kot vyolans domestik i konsernen. Mon krwar mwan, ki konportman zonm pe vin pli mye.  Mon krwar ki laplipar zonm pa fer vyolans domestik, mon krwar ki laplipar zonm pa toler vyolans domestik, e wi pou nou zonm i difisil pou nou koz lo sa size, me i pa tar pou nou komans koz lo sa size.  Me zonm souvandfwa li i pli pare pou entervenir e mon krwar ki nou zonm nou kapab ede termin vyolans domestik enn fwa pour tou kont bann madanm ki nou merit cheri, ki nou merit karese.

E bann lentervansyon ki nou sosyete i ava donn nou ki nou Lasanble i ava siporte letan Minis pou vin avek en Bidze pour pas bann advert pou fer bann progranm pou train bann dimoun i ava ede pour sanz nou pei. E sa i ava anmenn mon lo mon lot pwen kot mon war nou bezwen lager antoure kont vyolans domestik, bann brans Gouvernman deza in fer gran pa an avan. Brans Egzekitiv in konsilte pandan sa 13an in anmenn en Lalwa devan nou ozordi, e nou brans lezislatif nou pou aprouve sa prozedlwa.

E  ladan i annan bann provizyon ki pe demann Zidisyer pou travay akote partikilyerman sef Ziz pou sanz sityasyon sosyete sivil. Kontinyen angaz zot, la ozordi kontinyen sa travay ansanm avek tou sa bann lebra Gouvernman.

Bann Lorganizasyon madanm kontinyen koz for kont vyolans domestik. Sekter prive ed bann NGOs ki pe travay donn zot en finansman pou kapab fer sa travay.  Mon bann koleg dan medya, annou kontinyen raport lo sa size pou kontinyen edik piblik parey mon’n dir pou sanz nou konportman, sanz nou fason panse, e sanz nou fason fer.

Zonm vye, zonm zenn, zonm nou ki pou bezwen anmenn sa lalit. Nou ki pou bezwen lo frontline.  Akoz parey mon’n dir mon krwar nou, nou’n kapab ede pou termin vyolans kont fanm, kont zanfan.  E bann madanm avek bann fiy osi kontinyen donn nou tou sipor neseser.  E alor mon krwar poudir sa Lalwa i enn tre modern ki osi tre konparab avek bokou lezot pei mon’n get en pe Lalwa Sud Afrique, Maurice, si i annan en standar ki nou swiv alor mon napa gran difikilte avek li.  Mon kontan vre ki dan enn bann definisyon bann labi, sa term economic abuse in antre.  Parski bokou fwa nou war poudir bann madanm i kot lakour pa pe travay.

E mon kontan sa ki’n ekri sa Lalwa in mete sa provizyon ladan. Unauthorized surveillance in antre parey mon ti pe dir taler, stalking, i en keksoz ki pe vin dan lemonn modern.  Domaz avek propriyete i byen i osi annan sa laspe counselling ki bann perpetrators i kapab swiv.  Sa i byen.

Lo keksoz ki mon ti oule fer komanter lo la se sa zafer bann fines ki ganny mete. Mon anvi konn rezondet bann sonm ki’n ganny etabli, parski mwan mon kont vyolans domestik.  E tan ki nou kapab fini, nou bezwen fini si nou ti kapab fer monte en pti gin mon napa problenm ek sa akoz mon pa pe plan pou fer vyolans domestik. So i pa pou afekte mon portfey.

Mon konstate ki i annan en sif repeated offenders dan enn bann dokiman ki Lasanble Nasyonal in fer nou gannyen koman background sa Bill, e letan mon vwar sa sif ki zot in kont pou 2017 i 635. E 2018 i 395, mon krwar poudir i annan en pe travay pou nou fer.

E mon a repet mon parol ki mon ti dir avek Minister Lafanmir letan nou ti pas sa Lalwa kont corporal punishment zanfan, ki mon krwar nou pei i telman ptipti. E  bann dimoun ki pe fer dan bann problenm la nou konn zot dan bann kominote. E i fasil pou nou travay avek zot.  Annou komans donn zot latansyon avan, e sanz keksoz pour ki keksoz i vin pli meyer nou redwir sa bann statistik ki nou annan devan nou.

Mr Speaker dan seksyon ki koz lo dan katriyenm parti sa Lalwa ki koz lo ‘offences and penalties’, si nou annan eskiz mon kekfwa in annan ki mon pa’n war me mon tante krwar ki nou ti merit annan en registry en domestic violence registry. Ou vwar mon annan en fiy 25an mon. Demen en zour i anmenn son pretandan kot mwan, mon anvi al parla lo en computer get non sa bouldou, si in bat en fwa in bat 2 fwa, mon pou dir mon fiy stay away from sa boug la.

So mon krwar poudir en lakour kekpar i bezwen gard en register zis parey nou bezwen annan en register pou child molesters, bann keksoz koumsa.

E alor pou ou ki pe rod maryaz ou pa pou anvi ki ou non i vin lo sa lalis ou pa lev ou lanmen zanmen pou tape e menm parey nou pa fer e Mr Speaker mon krwar i annan sa lalis bann diferan stakeholders ki mon’n dir nou bezwen travay ansanm pou nou kapab sanz sityasyon vyolans domestik dan nou pei.

E atraver lemonn in annan bann lesey se bann msye ki partikilyerman zot pe travay avek malgre madanm osi i fer sa.  E enn bann lapros ki zot in pran se bann sportsman. Ou vwar sports i annan en merit konpetisyon, i annan en agresyon, e letan zot in travay ek bann atlet, zot bann atlet prezan i bann role model.

Zot in vwar prezan in annan bann rezilta pozitiv e kekfwa sa i en keksoz ki sa bann stakeholders ki mon’n mansyonnen avan nou kapab eseye, i osi annan sa ki zot apel tranzisyon pou in papa. Letan en zenn homme pe vin papa. Dezormen i bezwen pran swen avek en fanmir e bokou fwa nou zenn nou pa planifye pou nou vin en papa. Be papa i en metye i en vokasyon, par aksidan ou ki ou’n planifye me ou bezwen serten training sa.

E alor bann lorganizasyon parey NCC kekfwa i kapab edik nou bann zwenn papa ki i en relasyon i bezwen enn caring, enn supportive. E annou fer zonm vin en alye dan sa lalit pou nou elimin vyolans domestik. Akoz leksperyans personnel parfwa i vreman sanz mantalite. Mon koman en zanfan mon’n temwanny vyolans domestik. E in tromatizan leve dan lannwit tann leokri, tann’’ bouf, baf’’ dan borde, ver pe kraze i tromatizan.

E alors si ou ki’n pas dan a leksperyans ou konnen i move, pa bezwen met ou fanmir dan sa sityasyon. E se sa alor lapel ki mon oule fer avek sa 1373 zonm ki reste dan distrik Mont Buxton. E sa 1392 fanm ki reste dan distrik Mont Buxton bann adilt la ki annan laz vote mon pe koz lo la ki nou sanz nou fason fer, nou sanz nou kominote pou fer ki vin en meyer landrwa e ki Sesel i vin en meyer landrwa.

Mon ava termin avek sa Mr speaker vyolans domestik i touye, e vyolans domestik i detri mantal pou zanfan, pou lafanmir pou pei. E pour limanite akoz i en labi drwa imen. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Henrie. Nou ava pran en break. E nou ava retournen 4.15.  Mon ava envit bann reprezantan CEPS pou pran dite avek kafe zis an deor Galeri kot museum. E byensir mon envit okenn Manm Lasanble ki anvi pran dite avek zot, e pou enterakt avek zot dan break. Nou ava retournen 4.15.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen nou travay avek deba lo Domestic Violence Bill ki devan nou. on ava donn laparol Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker i fer mon en gran plezir ozordi en privilez pou mon debat lo en Lalwa malgre ki mon pa pou fer en lentervansyon ki long. Akoz pou tou dimoun ki konn mwan personnelman. Mon’n grandi, zot pou konnen akoz ozordi mon pe debat lo sa Lalwa pour ki rezon. I en keksoz ki enportan dan lesans, ki en kantite keksoz in pase dan nou lavi nou tou, e konman sak endividi bann leksperyans ki nou’n gannyen in ede form nou pou nou vin sa ki nou ete ozordi.  E sa bann leksperyans, byen ouswa mal i osi ed nou raport bann nouvo solisyon oubyen bann nouvo fason fer pou le fitir.

Sa Lalwa i enn ki reponn en lapel. En lapel pou allow en silans ki parfwa i deafening. Ki parfwa i menm pli for ki tapaz. Ou kapab ganny brize e donn loportinite, en loportinite legal whether or not dimoun pou actually pran sa loportinite ki pe ganny donnen, it’s another question akoz nou pe viv avek natir imen. Me i pour esansyel ki dan son lenplimantasyon nou kapab eksplik byen kwa ki nou pe anmennen e kwa ki nou pe vin avek.

Mon’n swazir pou komans mon lentervansyon koumsa Mr Speaker akoz sa ki nou pe fer, nou pe fer en depar si oule en depar enportan from en lapros tradisyonnel, lafason ki ou’n vwar toultan bann problenm ki relye avek vyolans domestik. E mon krwar dan lamazorite ka en bon pe dimoun zot ava rapel ki vyolans domestik i toultan ganny koresponn avek Lapolis i vin koz lakaz i enterpret enn sa perpetrator si ou pou apel li sa.

I annan ka i koz ek li i dispit ek li i dir li akoz i pe fer sa, i dir i pa pou fer ankor.   Tou dimoun  i antre anndan annou ferm laport, nou al dormi, e lannmen sa cycle i repete. I annan de ka Lapolis i pran sa dimoun i al avek kot Kordgard, i al avek dan kaso pou li cool off, i dormi dan kaso and then i sorti and then the cycle repeats itself.

I annan de ka en viktim i al devan i met en case. E nou konnen poudir ler sa case i ganny mete i annan sa case ki al anba Penal Code akoz i vin en lofans. E ler sa lofans sa dimoun i met sa case pli tar ler lenvestigasyon i ganny fer napa levidans akoz sa dimoun pa oule vin devan pou donn levidans. Mon krwar sa ki sa Lalwa pe fer se ki ler mon dir i briz sa silans se ki i pe sanz sa cycle.  E i annan en pwen enportan an sa Lalwa malgre tou bann lezot keksoz ki bon ladan.

En pwen enportan se ki ou pe allow premyerman the director  of social services, pou li kapab kontiny en keksoz ki in komanse. E kontinyen rod si oule rod bann fe otour ou en possible vyolans domestik. I nouvo sa. Akoz a la mazorite ka, ou rely lo bann endividi ki involve direkteman. Me la ou pe allow en third party pou li fer sa. E sa i ganny konplimante en lot fason dan sa Lalwa e mon krwar in ganny fer dan en fason for lack of a better word, mon pou dir en fason tre entelizan, kot nou’n osi prezan allow sa Tribinal pou annan en serten inquisitorial powers, kot ou pou vwar en sityasyon vyolans domestik souvandfwa i pou parol enn kont parol en lot.

Enn ler ou pou annan en tribinal dan milye ki li i pou kapab al determin bann fe, al fer en travay pou li determinen whether or not sa parol ki sa enn pe dir, swa sa parol ki sa enn pe dir, i annan relevans i annan bann sirkonstans ki’n kre sa sityasyon. Me sa sityasyon, en sityasyon reel ki’n arive sa vyolans domestik in arive. I annan en aksyon ki bezwen ganny pran.  I annan diferan rezon akoz sa i enportan Mr Speaker.

E mon’n tann bokou entervenan koz lo diferan rezon. Zot in koz lo rezon akoz par egzanp sa dan ka en manman ki annan zanfan avek en msye i santi poudir sa msye i son breadwinner. Fodre nou rapel ki ti annan en letan Sesel koman en – ti  kiltir, ti koutim sete sa msye ki ti breadwinner  ki ti anmenn manze kot lakaz, e ki sa manman li i ti swa reste kot lakour e i ti bezwen okip bann zanfan.

E i ti war li dan en pozisyon kot si i ale, kote i pou ale avek son bann zanfan? Sa msye ki’n provide li en fwaye kot i pou met son zanfan. Ki i pou fer ek son zanfan? Ki mannyer i pou sonny son bann zanfan? I annan de ka osi kot sa dimoun i genuinely kontan son msye.

E si in ariv en fot i still kontan, e i pa oule al pli devan. Ler ou pe koz dan ka en madanm.  Me dan en lot ka enn trwazyenm kot nou koz lo sa silans. Sa silans ki dir ki menm pli for ki sa pli gro tapaz ki ou kapab fer. E sa silans se lakanmizri. Lakanmizri pou al devan pou aksepte poudir be mon’n ganny bate par mon msye, mon’n ganny bate par mon konpanny. Mon pa al lanmes Dimans, mon pa al lanmes sanmdi akoz mon annan en mark nwanr lo mon lizye, e ler zanmi i war mwan, mon’n tonbe mon’n glise.

I annan plizyer rezon, plizyer keksoz ki kapab rantre dan sa bann diskisyon, dan sa bann deba. E sakenn antre nou pou annan en leksperyans personnel ki nou’n war, ki nou’n tande ki parfwa nou’n eksperyanse. E ki enportan rezon alor ki nou annan en tel Lalwa.

Me pour mwan Lalwa pa pour ase si nou pa sanz mindset dimoun pou kapab servi Lalwa. I pou enportan sa, akoz nou pe viv dan en sosyete ki deplizanpli, mwan mon en papa mon annan 2 fiy mon ti a kontan demen mon 2 fiy i grandi dan en lanvironnman ki diferan ek sa ki pour mwan mon’n grandi ladan.

Mon ti a kontan ki an gran disan ki zanmen zot pas atraver sityasyon kot, zot pou ganny abize dan okenn fason par okenn lezot dimoun kantmenm zot partner dan okenn fason.

Pou napa okenn vyolans domestik dan zot fwaye, tousala i bann rev ki nou annan pou zenerasyon. E nou bi ozordi se pour prepar en meyer fitir pou zenerasyon demen.   Se sa ki nou pe fer atraver sa Lalwa. Me lefe i reste ki nou pou annan en popilasyon ki pou bezwen ganny edike lo la.

Zot pour bezwen ganny edike ki i pa vedir ki ou annan en eleman servitid ki asosye avek annan en relasyon, oubyen annan enn si oule annan en formel fanmir avek en lot dimoun. E sa i enportan, i enportan akoz dan long term koman en pei nou pou ganny zize lo sa ki nou’n fer pou nou anmenn plis sanzman, plis louvertir lo lemosyon lo lafason ki nou kominik lemosyon koman en nasyon.

So fodre nou aksepte ki koman Seselwa i pa fasil pour nou en. I pa en keksoz ki vin fasil pou Seselwa zeneralman. E bokou mon pou servi sa legzanp bann madanm akoz sa i en legzanp ki mon kapab relate avek, zot pa vini devan. Akoz zisteman sa.

So mwan, mon santi poudir nou pe fer en tre bon aksyon ozordi apre midi, ozordi swar petet ki nou pe pas sa Lalwa e ki prezan travay ki vini prezan se pour empower, pa zis empower dimoun endividi, me empower bann lezot lorganizasyon otour sa bann endividi ki donn zot sa bann support structure.

Sa Lalwa i devret ganny eksplike lo nivo lekol. Zis parey sa sikse ki nou’n fer lo size lanvironnman kot zanfan i aprann lenportans proteksyon lanvironnman de tre zenn az. E mon apel sa en sikse ki nou’n nobou achieve koman en nasyon i anmenn sikse ki nou pou kapab achieve si nou anmenn sa lo nivo lekol.

E nou fer sir i annan bann ledikasyon ki ganny fer. Mon krwar se sa ki Langleter in nobou fer osi byen ki’n annan sa bann ledikasyon ki zot in anmenn dan lekol. E ki nou osi nou kapab fer parey akoz nou annan en striktir, nou annan en setup ki permet nou pou fer sa.

Akoz nou annan universal suffrage an sa ki konsern ledikasyon. Nou napa dimoun ki pa pou ganny akse ek ledikasyon, akoz Leta i garanti a sa drwa a ledikasyon pour tou dimoun whether ou lekol Gouvernman or lekol prive that’s another thing. So esansyelman Mr Speaker. Ler mon terminen dan sa bref entervansyon ki mon’n fer, mon ti a kontan ki apre ki nou’n pas sa Lalwa i ava annan bann refleksyon Nasyonal, lo ki mannyer nou institutionalize sa Lalwa dan bann diferan konteks. E i enportan ki mannyer nou siport bann diferan lorganizasyon parey rol ki CEPS pe zwe. Ki mannyer nou donn zot sa sipor, pa zis sa sipor avek labous me sipor dan en fason tanzib.

Akoz mon santi poudir i annan bonn volonte lo lapar sa bann diferan endividi dan sa bann diferan groupman, en kantite zot i anvi fer en kantite keksoz me parfwa petet konteks sityasyon pa permet zot pou zot kapab fer sa ki zot oule fer. E allow tou dimoun petet pou come together lo sa size e pour anmenn li lo en nivo lo demen parey bann Onorab in koze, nou en sosyete ki kapab dir non a sa kalite aksyon which is domestic violence. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay. Mon ava prezan donn laparol Onorab Regina Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi tou dimoun. Sa Prozedlwa ki devan nou Lasanble. I enn ki pou en pe letan nou tann koz lo la, e finalman in arive mon kapab dir ek Minis plito tar ki zanmen. Pou bokou letan Mr Speaker bann pei ki form rezyon SADC in santi sa nesesite, ki en tel Lalwa i ganny met an plas par bann Pei Manm pour ki lentegrite bann viktim ki ganny abize dan nenport ki form i ganny proteze. E mon espere ki i pour en bon Lalwa akoz lo son bann lobzektif e rezon in fer resorti ki nou’n swiv bann best practices e model, bann pei dan larezyon SADC ki annan bann bon pratik.

E in deza fini met an plas en tel Prozedlwa. I osi en Lalwa ki pour ed nou bann viktim ki ganny abize e osi ed sa bann abizer pou pas atraver reabilitasyon, nou pa kapab koz zis lo viktim akoz li sa abizer osi demen letan i pou fini son santans i pour ganny large dan sosyete alor son reabilitasyon osi i enportan pou nou. An dot mo i en kad legal pou ofer prevansyon, proteksyon e tretman bann viktim vyolans domestik. Mr Speaker ozordi vyolans domestik sirtou kont bann ki pli vilnerab i en size ki ganny diskite dan bokou foronm enternasyonal.

Parey SADC Parlman Pan-Afriken, African Union en Lorganizasyon Madanm lo kote Nasyon Ini. Parey Minis in fer resorti pou nonm enn de. E zot egzize ki Lalwa Nasyonal i reflekte bann norm enternasyonal. E anliny avek bann Konvansyon ki Sesel i sinyen oubyen ki pei i sinyen parey CEDAW, African Charter for Women, Konvansyon Drwa Zanfan e lezot parey Minis in mansyonnen. I remarkab kan ou fer resers ki statistik lo vyolans kont madanm e zanfan, i montre nou ki sa kous popilasyon i pli vilnerab.

E i ganny bokou afekte akoz par natir zot pli feb.  Me parkont sa pa vedir ki bann msye pa pe ganny afekte, parski bann msye ki ganny abize souvandfwa zot pa denonse oubyen pa oule avans devan pou diferan rezon. Swa akoz zot vantar, zot per ki zot nouvel i marse si zot dalon dan zot serk i konnen zot perdi zot stati zonm.

Mr Speaker letan mon ti pe pas lo sa Prozedlwa mon ti koz ek 2 msye ki mon konnen ti pe ganny abize ek ot madanm. E demann zot akoz ki zot pa raporte.  E zot dir ki Lotorite konsernen pa pou krwar sirtou enn ladan ki en zonm byen vantar. Byen for pe ganny abize ek en pti madanm. E sa i fer nou konpran akoz ki rikord lo bann msye ki ganny abize i reste ba isi Sesel, e dan bokou lezot pei i tel labi.  E i annan ki dir ou zot pa abize zot rann ler madanm i tap zot e zot, zot pa konsider sa koman labi. Menm si parfwa fanm i vin ble e i raport Lopital. Sa i fer nou konpran bann kalite mindset ki parfwa i annan dan en relasyon.

Zot dir ou i konpleks akoz souvandfwa fanm ki estige.  Sa i zis leskiz sa bann zonm ki nou pe devret pe tonm ladan.  E bann zofisye ki ganny manda pour fer envestigasyon i devret byen alert. E pa tonm dan bann kalite pyez parey. Dan en letid fer par Gender Secretariat an 2016 rezilta i montre 42 poursan madanm e 36poursan zonm in admet ki a en moman letan zot in ganny abize emosyonnelman par zot partner. 27poursan madanm e 23poursan msye in eksperyans labi fizik lo en nivo modere tan ki a 28poursan madanm e 26poursan msye in admet ki zot in ganny abize severman par zot partner. E la nou pe koz lo labi fizik.

Me parkont Mr Speaker 11poursan madanm in admit ki zot in ganny rape par en partner. Nou pou dir sa rape parske dan en relasyon entim par zot mari.  Nou napa rikord pou msye ki’n ganny abize seksyelman par madanm.  Me toudmenm lefe i reste ki nou pe viv dan en lemonn ki ankor pe ganny dominen par prensip zonm.

E sanmenm sa ki fer ki akoz statistik labi ek vyolans domestik i pli o pour bann madanm ki bann zonm. I kler ozordi ki nou koz lo sa size egalite ant fanm ek zonm oubyen gender. Bann msye i toultan annan sa tandans pour krwar ki fanm i oule dominen.

Me i senpleman en size ki pe koz lo drwa egal e egalite dan tou son laspe san favoriz en sel kote. Nou bezwen admet ki dan serten klotir e dan bokou relasyon sa zafer zonm ki ansarz i ankor pe ganny mentenir, en mindset ki vreman difisil pour kase. E la kot ou war ki li sa zonm i pran sa fanm koman son lobze, i krwar i kapab fer sa ki i oule avek i abize, i vyole, i bate, i fer martir. E sa fanm i bezwen soumi, i pa oze revolte akoz i pou war li ganny met a laport.

Mr Speaker les mon sit en pti verse dan Labib ki en msye in met a mon latansyon. St Paul dan son bann let kot Ephesien i dir,

‘’Femme soyez soumises á vos maris, comme au Seigneur, car pour la femme le mari est la tête, tout comme l’Eglise. Vous les homme aimez vos femmes a l’exemple du Christ.’’ A okenn moman in dir ki fanm i enferyer vizavi sa zonm, me in koz lo egalite dan tou son dignite ‘’soyez soumis les uns aux autres.’’ Se pour sa ki ozordi bokou pei e lorganizasyon pa zis pe koz lo egalite me dan la pratik zot pe osi montre ki madanm pa devret ganny kit deryer, me i egal ek bann zonm lo tou nivo.

E sa i fer ki ptitapti bann madanm ki ti pe ganny abize i ganny sa kouraz e santi zot pli lib pour denons bann msye ki pe abiz zot e avans devan pour rod led. E mon krwar ki bann msye e zanfan ki pe ganny abize i devret fer parey.

Mr Speaker kiltir galan i en destriksyon, e i ede dan vyolans domestik. E msye ki mon koz avek i dir mwan ki galante pe vin en keksoz normal dan nou kiltir.  Mon dir li si i realize ki i pe retir lanmour kot lakour e i anmenn bokou diskord ki son rezilta i vyolans.  I dir mwan i abitye ek sa sityasyon. E pour li i vin normal.  Mon dir li non i pa normal. I difisil fer li konpran.  Parkont letid i trouve ki kot bann lakour ki sityasyon pa stab, labi e vyolans i antre souvan i repet son lekor.

Dan bann sityasyon koumsa sa madanm i santi ki son lanmen i anmare, akoz i annan zanfan e i bezwen sibir. Malgre ki i fer fas avek bann laspe mantal emosyonnel par-ler kot zanfan i ganny afekte.

Sa i koz divizyon dan lafanmir e i anmenn fardo lo lasosyete dan plizyer ka. Dan lakour kot relasyon ant manman e zanfan papa pa stab, i osi anmenn vyolans kot i anmenn lapreferans pou zanfan i anmenn diskord kot manman ou papa i prefer enn an plis ki lot e rezilta se vyolans. La kot ledikasyon i bezwen zwe son rol.

Mr Speaker i kler ki apre ki nou’n pas sa Prozedlwa i pou annan ankor bokou travay ki Gouvernman i bezwen fer, pour protez bann viktim labi. Sa i son komansman.  Ozordi nou annan sa size marital rape ki nou osi bezwen get li koman en form labi. Nou’n war dan sa letid ki Gender Secretariat fer an 2016, kot 11poursan madanm i admet ki zot in ganny rape par zot partner ou mari. Sa dan en relasyon. Code Penal i adres sa sityasyon e kriminaliz okenn act rape.

Me i pa spesifye si dan maryaz. Sa en keksoz ki pour bezwen gete e met nou lo menm nivo ek lezot pei SADC. Resaman pei parey Swaziland in fek pas Lalwa pour kriminaliz rape dan maryaz pou ede protez bann madanm marye ki pe ganny forse pour fer akt seksyel san zot konsantman. E bokou diskisyon i otour madanm akoz i pa tro evidan parey mon’n dir si i annan msye ki sibir sa menm tretman ek madanm apard msye ki sibir labi fizik. Dapre en resers fer par United Nation Women.

An 2011, 179 pei ki zot in fer sa resers zis 52 ki’n armoniz Lalwa, pour protez madanm kont labi seksyel avek zot partner dan maryaz. Parlman Linyon Eropeen ti pas sa lalwa an 1986. Dan Lenn anba Code Penal lartik 175, i kriminaliz labi seksyel lo bann madanm dan maryaz si selman zot par anba 15an. Akoz zot, zot ankor annan child marriage.

Antretan SADC pe sibir bann Pei Manm pou met an plas Lalwa ek regilasyon pou met lafen avek sa kalite labi. E reviz bann Lalwa ki egziste pour redwir sa lenpak dan zot Code Penal.  Dan serten pei sa i ganny konsidere koman normal.  Me ozordi bann madanm in santi ki deplizanpli i vin en labi ki difisil pou zot raporte.  E osi in anmenn en lefe advers lo zot lasante mantal. Lo en kote ou annan labi seksyel enn dan sak 5 madanm dan lemonn i sibir labi seksyel emosyonnel e fizik par zot partner.

Me lefe i reste, Mr  Speaker ki labi fizik kont madanm e zanfan e osi bann zonm, i ganny afekte i size ki ganny pli dil avek lo an baz pli regilye. Kan en madanm i sibir labi fizik sa i osi anmenn avek li son laspe ekonomik.  Kot ler sa madanm in ganny abize fizikman son figir in ble e defigire i santi ki li i pa kapab al travay, akoz i pa pe kapab face lasosyete. E sa i fer ki i pa prodiktiv, akoz si sa i ariv souvan i fer ki i mank travay pli souvan e an retour i pou anmenn presyon bidzeter pour lafanmir.

I tre evidan ki bann viktim ki sibir labi fizik, i osi fer fas avek labi emosyonnel kot i ganny denigre par son abizer. E la mon war ki seksyon 2(b)(i) i ekrir sa osi koman en form labi. En letid in osi fer resorti ki bann viktim ki sibir labi emosyonnel i pa pe toultan montre sa lefe lo son vizaz me i en keksoz ki afekte zot en kantite akoz souvan zot gard anndan. E zot soufer an silans. Zot reakte dan en lot fason swa zot reste nerve toultan swa zot tir sa fristrasyon lo sa zanfan si zot annan enn.

Mon konn en ka kot en madanm ki ti pe ganny abize fizikman par son mari, e tou son lakoler i ti tir lo son belmer akoz belmer ti pli pre. E li i pa ti kapab rann sa zonm sa bate ki i ti pe sibir.  Mr Speaker sa bann dimoun ki ganny abize emosyonnelman ou kapab war zot lo semen byen sanze pe marse avek en sourir lo zot figir, be zanmen ou pou konnen ki i en viktim labi emosyonnel.  Akoz i pa enn ki kit okenn sikatris vizib. Me son lefe lo sa viktim i permanan.

Seksyon  3 sa Prozedlwa i koz lo sa proteksyon sa viktim ek bann diferan zofisye ki pou enplike dan sa prosesis pou ed sa viktim. E sa i byen.  Me sa ki manke dan tousala se en landrwa ki ganny dezinyen e ganny mete a dispozisyon pou bann viktim ki ganny abize. Parkont nou annan zis en landrwa ki aport labri pour sa viktim e sa in ganny zere par CEPS anba en proze.  Sa servis i zis pour 72erdtan. Eski Gouvernman pe fer zefor pou fer en landrwa pli soutenab? Minis taler ou ava dir mwan.  Mon war anba ‘objects and reason’, i fer resorti ki Minis responsab ki la i Minis pour lafanmir i devret fer provizyon pour ki en landrwa i ganny dezinyen pou met bann viktim. Sa fame halfway home or shelter home kot sa viktim i kapab ganny met ladan letan i pe esper son ka rezourd. Ankor en lot size ki ankor pe trennen e pa ankor arive.

An Mars 2017 mon ti anmenn en Mosyon pour demann Gouvernman pour anbark lo sa proze e Lasanble ti aprouve. Me ziska prezan CEPS in fer son par, me Gouvernman pa ankor fer son par e nou ankor pe espere. E sa Lalwa pe osi demande ki Gouvernman i met an plas striktir ki pou ed bann zanfan ek lezot dimoun avek dezabilite ki vin viktim labi.  E osi al pli lwen pou dir ki zofisye legal ki pou dil ek sa. An ka labi, fodre ganny serten training pou agrandi zot konesans lo sa size. Sa mon pou dakor akoz vreman pa tou dimoun ki konnen ki mannyer pou dil ek en viktim ki’n ganny abize.

Mr Speaker resers in prouve ki enn dan sak 3 zanfan fiy e enn dan sak 5 zanfan garson, in vin viktim labi seksyel avan laz 15an. E dan mazorite ka sa bann zanfan i konn zot abizer. Akoz i en dimoun ki pre ek li;- swa en manm fanmir ouswa en vwazen.  E anviron 2.9milyon ka labi lo zanfan in ganny raporte par lannen otour lemonn. E sa i enkli tou form labi.

En lot size ki preokip SADC se sa zafer labi seksyel dan landrwa travay.  Sa i lo tou nivo kont madanm zenn fiy, zenn garson e osi bann msye, ki ganny harass e abize dan zot lanplwa.

An 2018 Mr Speaker ou a rapel, mon ti anmenn en Mosyon lo nivo SADC ki ti ganny amande, apre en long deba pou enkli harassment pour bann pa zis kont bann madanm me osi kont bann msye e garson dan landrwa travay. Otour sa size fodre nou get li dan tou son laspe.

Lo sa laspe labi, son ledikasyon e son laspe tretman e osi prevansyon. Bann viktim ki ganny forse pour retir ka Ankour fer ki ler sa ka i ganny anrezistre pou Leta e zot pa kapab tire.

Size human trafficking kot zot zenn fiy e garson i ganny vann ou eksplwate pou plezir, bann i annan larzan.  Sa osi fodre nou veye. Kot nou annan soupsyon ki etranze i antre dan nou pei pou pratik sa bann kalite akt.

Mr Speaker dan son zefor pou protez tou kous popilasyon, bann pei rezyon sid Lafrik ki form SADC. E osi Pan African Parliament in vin avek en Protokol pou protez ban dimoun avek dezabilite kont tou form labi, ki ti ganny adopte par bann pei ki form Linyon Afriken en Zanvye 2018.  Ki Sesel pa ankor sinyen e mon panse ki byento i a vin devan nou Lasanble. Sa Prozedlwa i pe osi koz lo santans ki bann abizer pou fer fas avek apre ki sa Lalwa in antre anfors.

Seksyon 27 i koz lo santans pou premye lofans zot pe enpoz en lanmann R30mil. E dezyenm lofans i enpoz en lanmann R50mil avek an term 2an prizon. La mon ti ava propoze ki nou regard ankor sa seksyon, kot nou a kapab donn sa ziz diskresyon, swa pou enpoz en lanmann ouswa enpoz en term 2an prizon.  Parske ki mannyer i ete la i pe dir nou ki pou en dezyenm lofans sa dimoun pou ganny en lanmann R50mil. E osi 2an prizon.  Parski in met ‘and’  oubyen olye ‘or.’

E sa taler dan Committee Stage nou a diskit lo la. Kekfwa i pa en lerer, me i montre severite sa lofans, avek sa 2 mo Mr Speaker mon pou donn mon sipor sa Prozedlwa. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Esparon. Mon a donn laparol Onorab Jude Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Bonn apre midi Mr Speaker, mersi pou laparol.  Bonn apre midi tou koleg Onorab.  Minis e panel e tou manm piblik ki pe swiv nou.  Mr Speaker dan sa pti moman letan in annan bokou bann lentervansyon e bokou bann bon, bon pwen ki’n ganny re fer sorti.  En bon pe bann pwen ki mon ti’n note in ganny fer sorti.  Mon pou met lanfaz lo serten.  E pou sa rezon mon pou ase bref.

Me selman ki mon ti a kontan dir, se ki labi i dan diferan form, in toultan la ek nou li.  Me selman souvandfwa bokou viktim, parey in rightly ganny said, souvandfwa dimoun i per ouswa zot kanmi pou raporte.  Mon krwar sa i lefe.  Sa in sorti for ozordi dan bann lentervansyon ki mon bann koleg lo tou lede kote latab in vin avek.

Mr Speaker souvan pandan letan mwan mon’n dan distrik, malerezman se pa viktim ki raport ka.  Bokou fwa ou tande par en lot dimoun, en manm fanmir ouswa en vwazen.  Sa i malere, me i la realite.

En keksoz osi ki mon’n remarke, se ki mazorite se bann madanm ki vin devan. Me apre se zot menm zot ki al tir sa bann case kot Lapolis.  Alors Mr Speaker, mon an faver sa Bill, akoz mon osi mon kont okenn form vyolans. E mon toultan krwar ki okenn personn, ni zonm, fanm, ni menm zanfan, pa kapab pas dan en tel sityasyon, ganny tromatize par lafreyer, ganny bate, ganny abize.

Mr Speaker ler sa Bill in vini, mon’n sey fer en pe resers pou sey konpran kwa ki kapab fer en imen fer vyolans domestik ou labi. E repons i vreman senp.  Repons se ki en abizer i fer vyolans domestik, akoz li menm sa dimoun, i annan sa dezir pou ganny e gard kontrol lo en partner.

Son repons i senp li.  Me selman sa dezir pou ganny ou gard kontrol lo en partner i vreman lour, i fer ou war akoz en dimoun i kapab fer vyolans domestik.  Bokou in ganny dir, lalkol, drog, wi zot kontribye pou fer dimoun vin vyolan.  Me sa i vin segonder li Mr Speaker.  Akoz dapre resers li menm, labi i en learned behavior.  Alor parfwa zot war li dan, sa bann dimoun ki fer sa bann aksyon la, zot war li dan zot fanmir, agrandisman. E parfwa menm zot war zanmi pe fer, alor zot osi zot fer parey.

E osi Mr Speaker, petet Sesel i pa sitan aparan.  Me selman dan serten lezot pei i se ki menm kiltir i form par kiltir bann pei.  Labi vyolans.  Me selman Mr Speaker, labi i en swa li, sa ler mon’n fer resers, e menm toulezour ou pe koz ek dimoun. Ler ou ekout zot pe koze, ou realize.  Be se sa, labi i en swa li finalman.  Alors mon anvi pas en mesaz rekonfor avek tou bann viktim, ou pa zanmen responsab pou bann aksyon labi par ou partner.

Mon krwar i enportan pou zot konpran sa, sa bann viktim.  Ou pa zanmen responsab pou sa bann aksyon labi ou.  Alors, voice out, vin devan, raporte.  Akoz atraver sa Lalwa ki devan nou ozordi la, proteksyon i egziste pou ou. Alor pa per, vin devan e voice out.  E sa Lalwa ki nou, e mon konfidan ki lapant ki Lasanble in pran ozordi apre midi, mon konfidan ki tou mon bann koleg Onorab pou siport sa Lalwa.  Pou fer sir ki ou koman en viktim ou kapab vin devan pou raporte, pou voice out.

Mon osi profite Mr Speaker,  pou lans en lapel avek bann agreser.  Mon krwar i enportan.  Bokou nou in koz lo viktim, serten in tous lo agreser.  E mwan mon anvi lans en lapel for pou sa bann agreser.  Arete sa bann aksyon, mon bann move pratik. Akoz sa Lalwa ki la ki devan nou la, i donn Lotorite konsernen pouvwar, pran bann aksyon neseser, menm si i pa ou viktim ki raporte.

Mon krwar sa i en keksoz ki’n sorti for e pozitivman dan sa Lalwa.  E mwan mon siport sa Lalwa, akoz sa i enn parmi sa bann provizyon ki mon vwar i vreman bon.  Akoz souvandfwa Minis in fer sorti osi dan son prezantasyon, ki souvandfwa bann madanm i vini, zot sibir vyolans domestik, zot al kot Lapolis zot raporte.

Apre osi petet mwan koman en Leader mon’n fer dimoun al devan pou raporte. Me apre ki mon tande, petet sa dimoun i napa kouraz pou vin dir wi.

Me selman ou tande demen i dir, ou tande ozordi, ou tande demen ki in vin dan sa dimoun in ale in tir case. E bokou i dezapwente akoz zot war ki martir sa dimoun pe pas ladan.

Mon osi lans en lapel Mr Speaker, avek bann koup isi dan Sesel, pran letan koze, aranz keksoz san ki zot bezwen lev lanmen. Akoz toultan i dir ou, labaz en relasyon se trust.  I pa zis lanmour, se trust.  E en keksoz ki konsolid sa, se kominikasyon.  Pran letan kominike, koze, konpran kanmarad. Konmdir koze, konmdir Kreol, tal tou kart lo latab, koze.  Pa bezwen lev lanmen pou bate.

Mr Speaker mwan mon anvi re fer sorti ki an grandisan zanmen mon’n en viktim okenn form labi, vyolans domestik. Zanmen mon’n pas dan en sityasyon kot mon paran in fer okenn form labi kont kanmarad.  Mon manman ek mon pap, wi, parey tou bann lezot koup.  Zot in annan zot diskisyon, me si ou war enn i dispit, lot i prefere, i vire i ale, swa i al, enn i dan lasanm, lot i sorti i al dan salon. Swa i sorti i ale, zis pou evite ki i annan okenn vyolans.  E sa i en bon pratik ki mon’n aprann ek zot.  E malgre mwan osi, pa dir malgre, mon osi mon pa’n zanmen fer okenn form vyolans domestik.  Alor mon ankouraze ki lezot dimoun i pran sa bann bon legzanp, ou pa fer sa bann keksoz.

E ozordi sa Lalwa devan nou, si ou fer li, sa ki mwan mon pe al vot lo la ozordi, pou fer sir ki si ou’n fer en fwa, si ou fer ankor demen la, ou a mazin lo la. Akoz i annan son pinisyon ki i vin avek.  Mon pou terminen Mr Speaker, parey mon’n dir, mon pa pou long, me selman mon krwar ti enportan mon fer sa bann pti kontribisyon.

Pou terminen mwan mon ti a kontan demand Minis, petet i a reponn ler i wrap-up or dan Staz Komite.  Dapre statistik ki egziste ozordi, eski i annan ase plas dan bann letablisman pou abrit bann ki’n pas dan vyolans domestik?  E osi mon ti a voudre ki bann progranm ledikasyon an plis ki sa Lalwa, pou anmennen pou bann viktim, e osi bann agreser ki komet sa bann vyolans, sa bann labi.

Alor Mr Speaker parey mon’n dir, mon pa pou long.  Me selman mon pou siport sa Lalwa.  E akoz mon war dan sa Lalwa i pe anmenn rekour pou nou bann viktim. E osi avek repons Minis, mon konfidan ki Gouvernman pou vin avek bann mwayen ledikasyon pou edik sa bann agreser e fer sir ki pa zis atraver pinisyon.  Me ledikasyon zot pa ava fer li ankor.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Valmont.  Mon a donn laparol Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker.  Minis ek ou delegasyon, tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Bonn apre midi.  Mr Speaker 3 semenn pase, anviron, Minis pou Lafanmir ti anmenn en Bill Abolisyon Aksyon Korporel lo bann Zanfan.

E ozordi in prezant nou avek en lot lo Vyolans Domestik.  Si nou obzerv byen sa 2 Bill, i pirman montre nou ki i annan bokou valer ki nou manke.  Sirtou respe.  An rezilta sa, sa mank i fer ki nou lasosyete i de balanse.  E an retour kree bann kondisyon difisil pou ki sak endividi, sak fanmir pa kapab zwir en lavi normal ou maksimonm.  Vyolans domestik i form par dan nou kiltir Seselwa.  Mon dir sa, akoz depi mon lanfans ti annan vyolans domestik.

Malgre ki mon pa’n zanmen en viktim, me mon’n war otour mwan dan la kominote. Nou pa pou kapab tir tou sa dan nou lasosyete.  Me nou pou kapab redwir en pe sa move fleo ki pe briz nou fanmir e reperkisyon i tonm lo nou pov zanfan inosan.

Mr Speaker an plis, nou touzour dir, ki nou adilt nou model pou nou zanfan.  Alor, si adilt i model, zanfan i kopye.  Imit sa ki bann adilt i fer.  Akoz ki zot souvan krwar dan bann adilt. Alor zot grandi avek sa move mantalite an krwayan ki i byen, e zot met an pratik. Ler zot al lekol, zot konmans bully.
Sa dan li menm i form par dan vyolans.  Kote sa zanfan in war tousala?  Sirman dan lakour e la kominote.  Mr Speaker sa Prozedlwa pe demande pou anmenn nouvote e revwar rol sak endividi ki pas atraver vyolans domestik.

E tou bann partner ki responsab pou delivre en servis ki zot vin pli konsyan, zot responsabilite e adopte meyer metod pou rezourd sityasyon kan i arive.  Mr Speaker ti a bon ankor enn fwa, ki nou regarde ki savedir vyolans domestik.

Vyolans domestik i pa zis fizik, akoz nou tann sa mo vyolans. I osi en sekans mantalite ki ganny servi pou etablir lafors e kontrol lo en lot dimoun atraver lafreyer.  E osi entimidasyon. Souvandfwa i enkli menas oubyen la menm vyolans i rantre.  Sa i arive kan en dimoun li i krwar ki li ki annan kontrol lo sa lot dimoun. Parey nou partner, girlfriend, boyfriend ou manm lafanmir, ou papa, ou manman.

Si nou zet en regard otour nou, dan nou kominote, nou pou kapab vwar serten sa bann kalite labi ki pe arive.  I posib ki nou ti krwar ti normal sa ki nou sibir sa bann vyolans.  E mon dir, ki i annan parmi dan lasosyete ki ankor krwar ziska ozordi ki i normal.

Mr Speaker i annan divers kalite vyolans zis pou nonm enn de ki pli popiler.  Labi fizik, sa i fasil pou nou war. Akoz souvandfwa nou war bann mark ki’n reste lo sa viktim.  E sa i arive par egzanp dimoun tape, koudpye, morde, redi seve, anvoye. E menm fer bann keksoz ki kree anvoy keksoz ki kapab kree domaz ek propriyete.

Tak en dimoun osi dan en lasanm, pran li otaz, sa osi i vin en labi fizik.  Nou annan sa ki nou apel kontrol. Sa osi i arive ler en dimoun i mentenir dominans lo son viktim, sa i silans sa.  Fodre ki en dimoun i byen obzervan, oubyen sa viktim i rakonte.

E sa konmela nou vwar en kantite pe arive.  Bann dimoun i ganny, viktim i ganny kontrol zot mouvman. Kote ou pou ale, kote ou pou ale, lekel ki ou pou frekante.  Kontrol telefonn, fouy dan ou telefonn, pa fer call ek sa dimoun. Pa telefonn isi.  Kontrol ou swa pou aste ou prop lenz.  Fors sa viktim pou abiy dan en fason pli sediktiv ou konservativ pou fer li konfortab.

Mr Speaker i annan osi ler nou, sa dimoun i pa respekte son ler rantre kot lakour, zis pou tyeke ki sa viktim pe fer. Tousala i bann fason ki kontrole.  E nou annan sa zafer labi seksyel.  Sa i tre popiler dan Sesel, me dimoun pa oule koz lo la.

Mes amis,  met kanmi de kote.  Vin rod led konman i ankor boner.  Sa i arive, kan en dimoun i ganny forse pou fer sex dan en fason ki kont konsantman sa partner. Par egzanp fors en dimoun pou fer sex parfwa avek en lot dimoun dan en group, ou fors li pou fer prostitisyon.

E enn ler sa bann aksyon i ganny forse pou fer devan ou prop zanfan.  I osi arive ki en viktim i pa kapab defann son lekor, swa in droge, i tro zenn, i tri vye, i annan serten form dezabilite.  Ou sa viktim i kapab defann son lekor.  Me i pa fer akoz i depan bokou lo sa abizer.  E sa i senp rezon, prezan i vin per pou azir.  Vyolans ki nou dir emosyonnel e entimidasyon.

Sa i servi pou degrad sa viktim sirtou si sa viktim i vilnerab.  Par egzanp, ler nou ensilte en dimoun, maltrete ou kritike pou dekrir self-esteem sa dimoun an piblik. Parfwa menm fer sa viktim krwar ki i annan problenm mantal ou enkonpetan pou pran desizyon. E viktim i ganny dir, al Kordgard si ou oule ale.  Personn pa pou krwar ou.

Sitan ki sa viktim i tann sa sanson i vin vreman fol, a la fen vreman fol.  E kot nenport ki i ale, tou dimoun i dir li i fol. E zot servi nenport laform menas pou manipilasyon pou tir tou pouvwar avek sa viktim.  E nou annan nou labi verbal, nou langaz obsenn parey nou dir zoure.  Sa osi i en form vyolans sa.  Nou kontan dir, pa kapab dir en fraz san met sa bann mo vilger ladan.

Dan nenport ki moman ki sa partner i anvi entimid son viktim, i zour li, sirtou an piblik.  E la viktim i bezwen les pase. Vyolans ekonomik.  Mr Speaker la dan sa tan abnormal ki nou vwar plis sa pe pase.  Akoz nou pe koz lo larzan.

Sa zonm i kontrol son reveni, pa les son partner ganny akse ek larzan.  Malgre ki sa partner i travay, se sa zonm ki kontrol larzan, i ankor annan dan lasosyete sa.

I annan ki donn son partner en allowance, sa i en minorite popilasyon ki pas ladan.  Me son lenpak i bokou.  Mr Speaker, tou sa ki mon’n nonmen, i annan reperkisyon lo bann viktim ou fanmir e lasosyete.  Bann viktim vyolans i viv dan lafreyer. Zot souvandfwa reste trankil, pler an silans, manz zot margoz anmer, akoz napa sa landrwa pou zot ale.  Si zot ale, zot pou bezwen pli tar retourn ankor dan sa menm landrwa kot zot ti’n sorti, e soufrans pou plis.

Zot tromatize, e sa i fer ki parfwa zot swiside.  Lo Mahe ankor nou dir mersi i annan en landrwa ki zot kapab ale.  Sa i anba direksyon CEPS.

Sa i en premye pa.  Me ankor la, sa landrwa i nouvo, i bezwen ganny evalye. E dapre lenformasyon kolekte, zot pou war si sa i kapab petet ganny fer 1 zour dan lezot distrik.  Akoz sa vyolans domestik i pas lo tou sa bann zil prensipal.

Mr Speaker dapre statistik 59poursan madanm in eksperyans vyolans domestik dan zot lavi.  Eski sa sif i pou kontinyen monte?  Mwan mon pa pe tro krwar.  Akoz dan sa syek ki nou ete i annan bokou evolisyon ki pe arive.  Me fodre pa ki nou oubliye ki bann zonm osi i pas atraver vyolans domestik.  Me dan zot ka, zot pa tro raporte, zot reste silans.

Mr Speaker petet nou demande, akoz ki sa bann viktim pa al raport Lapolis? Mr Speaker mon rekonnet bon travay ki mazorite manm Lapolis pe fer.  Me i annan en minorite ki plito parfwa pe met plis fardo lo sa viktim.  Parfwa zot tir konklizyon avan menm ki zot in fer en letan pou ekout sa viktim.  Zot vin ziz zot menm.  E si sa viktim i vilnerab, i pou vreman mal pase.  La nou annan en ledikasyon agresiv pou nou fer.  Si nou vreman anvi vwar en sanzman dan sa ki nou oule propoze, sa Lalwa i fer.  Bann viktim i tir zot konplent.

E pou sa mon annan zis kestyon.  Akoz?  Fodre ki nou rode.  Eski zot ganny anbete par abizer pou tire?  Eski zot oule protez zot zimaz?  Eski zot napa larzan pou rod en led avoka?  Eski zot pe mazinen ki pou arive apre ler zot sorti kot lakour?  Ki mannyer ki zot pou ganny proteze?  Mr Speaker kestyon i bokou.  Me mon krwar si nou anvi fer en bon travay, nou bezwen antre dan tousala, rod lenformasyon.

E pou terminen, tou dimoun i annan en drwa pou viv libreman avek dignite.  Mon demande ki sa size vyolans domestik i ganny koz plis souvan lo la.  I annan diferan medya, annou al lo la, annou koze.  I pa devret en size tabou, akoz an realite, akoz i en realite ki bokou dimoun pe viv avek.

Mon demann Gouvernman pou envestir plis dan bann resours imen e materyel, pou ki bann ki responsab a santi zot alez,  pou anmenn plis vizibilite e nouvote dan zot travay.  Minister Lafanmir travay pli pre avek Minister Ledikasyon, pou entegre sa size par morso dan curriculum lekol.

Fodre ki nou aret donn sipor zis bann viktim.  Bann abizer oubyen agreser mannyer nou anvi apele, zot osi zot bezwen ganny sa sipor. Akoz zot pa ti ne koman en abizer.  I annan en keksoz dan zot lavi ki’n sanz zot.  Parey sa Bill i dir, bann temwen pou ganny proteksyon.  Minis mon demand ou dan ou konklizyon pou elabor en pe plis sa kalite proteksyon, ki kalite proteksyon ki temwen pou gannyen.

Etandonnen ki sa size i sansib, mon zwenn ek mon 2 koleg lo sa kote latab, pou demande ki en Lakour spesyal i ganny kree pou travay avek sa bann case.  Sa pou fer ki sa bann case i pou al pli vit, avan ki menm aksyon i ganny repete.  Mr Speaker tou dimoun responsab dan bann Minister endividi, nou bezwen pran nou rol o serye. Pou redwir vyolans domestik dan Sesel.  Ozordi sa vyolans domestik i kot ou vwazen, ou get par lafnet. Demen i pou ariv kot ou dan milye ou salon.  Mon donn mon sipor total sa Lalwa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sophola.  Nou’n ariv la fen entervansyon lo merit e prensip Bill ki devan nou.  Prezan mon ava envit Minis pou son Right of Reply.  Minister laparol i pou ou.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker premyerman bann letid ki’n ganny fer ek bann statistik ki plizyer Manm in mansyonnen la apre midi. In ed nou pou akseler travay lo sa Lalwa. E ozordi mon apresye tou bann Manm ki’n entervenir e koz an faver, e vwar nesesite en tel Prozedlwa. E osi ozordi mon ti a kontan remersye bann manm sosyete sivil. Zot prezans ozordi parmi nou i ankourazan, e zot demontre osi sa komikman kontinyel ki zot annan pou travay avek sa bann viktim vyolans domestik. E lot fleo dan lasosyete.

Mr Speaker koman en pei nou annan sa devwar pou sofgard tou kous nou sosyete. E sa i nou swe ki sa Prozedlwa ozordi parey mon dir, i anmenn nouvo kiltir, en nouvo fason viv, e en nouvo fason fer keksoz, pou konsolid bann servis ki egziste. Osi met an plas sa ki nouvo e ranforsi ledikasyon pou lafanmir e donn formasyon nou bann profesyonnel dan diferan sekter ki pou ganny gide par sa Lalwa.

Bokou parmi nou in ganny touse par en leksperyans personnel an sa ki konsern vyolans domestik a en moman dan nou lavi. Swa par en zanmi pros, swa en manm fanmir pros, ouswa par nou leksperyans personnel. Sityasyon vyolans domestik dan nou pei i bokou.

E sa i ganny demontre par bann ka ki swa i ganny raporte kot Divizyon Servis Sosyal, Tribinal Lafanmir, helpline Sosyete Sivil e osi bann diferan Kordgard atraver pei. Statistik Tribinal Lafanmir i kontinyen ogmante depi lannen 2000. Ler Lalwa vyolans proteksyon viktim ti vin an fors ti annan 122 ka ki ti ganny raporte pou lannen 2000. 172 ka an 2006, 226 ka an 2007, e an 2019 ti annan 371 ka ki ti ganny anrezistre.

E mon pou dir ki depi lannen 2009 ziska 2019, en total 5429 ka ti ganny anrezistre avek Tribinal. E Tribinal ti fer 2382 lord pou protez sa viktim oubyen konplenan ki’n anrezistre ka avek zot. E sa lord i valid pou en maximum 2an. Antretan bann dimoun zot reste dan menm lakaz. E zot ganny demande pou gard lape avek bi ki zot ava kapab aranz keksoz sirtou letan zot annan zanfan.

Me nou konnen ki pa toultan ki keksoz i mars koumsa. Serten pa menm oule met delo dan diven, akoz lakoler ek rankin. E zot refiz lasistans menm counselling pou zot kapab menm rekonsilye e re-etabli lavi familyal.

Pandan sa peryod, Tribinal in osi fer lord ki 692 zonm i sorti dan lakaz pou donn madanm ek zanfan proteksyon. E 40 madanm osi ti ganny demande pou zot sorti dan lakaz, akoz zot ti pe okazyonn vyolans kot Lakour. Alor nou demann nou lekor kote zot in ale?

Pou komanse i ti annan ki ti retisan, e pa ti oule sorti e madanm i bezwen monte desann pe rod Lapolis. Lezot zot al kot en manm fanmir. Si relasyon in kas net laplipar i bezwen al tap laport Minister Lakaz. Eski sa pa pe met plis presyon lo en resours ki deza tre limite?  Mr Speaker dan sa moman ki nou pe koz lo sa Prozedlwa, mon plis ki sir ki i annan dimoun ki pa’n dormi byen yer swar.

I bann sityasyon e konsern reel ki bann viktim i anmenn kot nou. Eski sa madanm i bezwen kontinyen tak son lekor ek son zanfan dan en lasanm ler i tann son msye antre dan lakaz akoz i per i a ganny bate?

Alor kestyon ki mon anvi poz ankor enn fwa avek bann zonm oubyen bann fanm dan lasosyete, ki annan sa tandans pou servi vyolans pou rezourd problenm, eski sa relasyon ki zot ti fonde lo konmansman zot ti pe konsevwar, eski ti pou enn ki ti pou vyolan oubyen avek lanmour?

Kot zot ti pou kapab kominik ek kanmarad annan lekout pou rekonsilye zot diferans. Pou bann ki’n abize e kontinyen abize atraver nenport ki form, swa fizikman, emosyonnel-man, ekonomikman oubyen seksyelman. Eski i normal pou zot kontinyen bann tel vyolans? Eski nou konsyan douler e pert ki tou lede dimoun e menm zanfan kot i annan i sibir?

Mr Speaker i enportan pou pik nou konsyans par ler, e fer nou reflesir lo nou aksyon e ki mannyer nou pe viv nou lavi. Sa i bann refleksyon ki pou fer nou retourn an aryer e get nou pase. Evalye nou prezan e donn nou lekor sa sans pou fer keksoz pli byen. Aranze kot i fodre e viv en lavi fanmir pli an bonn sante avek lazwa de viv kot zanfan i grandi an sekirite.

Mon osi lans en lapel avek bann koup msye ek madanm pou zot osi evit bann sityasyon provokan. E parey nou dikton kreol i dir met delo dan diven kot fodre. E menm si i neseser antre dan lasanm, met son pti lanmizik e fer desann lakoler. E menm al fer en pti letour deor pou kalme zot.

Konsey granmoun i dir ‘’lannwit porte conseil.’’  Andotmo fer refleksyon dan lannwit dan bann moman kalm lo sa ki’n arive. E pli tar adres sa sityasyon. Sa ki mon enplor zot tou se vyolans pa rezourd problenm. Me plito agrav en sityasyon ki petet in al en pti pe tro lwen. Lapel ki mon pe fer ek nenport ki, ki fer en aksyon vyolan. Met zot lekor dan soulye sa viktim e sa zanfan e konnen ki ler nou met an aplikasyon sa Lalwa, i pour anmenn en vre transformasyon dan fason fer.

Gide par bann protokol e lezot sipor legal. Koman en Minister nou’n devlop bann zouti sansibilizasyon. Mon plis ki sir ki zot tou zot in okouran Orange Day, mon krwar Onorab Hoareau in nonmen sa zour dan lemwan le 25, ler nou ankouraz dimoun pou met en keksoz oranz pou montre nou solidarite ek bann viktim vyolans domestik. E pa oubliye sel zour activism kont vyolans ki konmans le 25 Novanm e termin le 10 Desanm.

Lazournen Enternasyonal Drwa Imen. I annan lezot mwayen sipor espesyalman bann rankont e diskisyon ki’n ganny fer avek nou bann zonm, avek nou bann zenn garson.

Bann materyo profesyonnel ki nou’n partaze atraver nou pei. Nou’n osi devlop curriculum pou edik bann zenn ansennyan lo sa konsep e ki mannyer nou tou nou kapab zwe en rol pou elimin oubyen minimiz sa fleo.

Nou bann sesyon parenting pou kontinyen avek bann paran e dan bann lekol. Tousala koman bann mwayen pou arive fer en diferans dan konportman negativ. Mr Speaker Minister Lafanmir pa ti ezite pou partisip dan en proze pilot anmennen par Commonwealth Sekretarya.

Sa proze ti fer nou evalye kou ekonomik ki vyolans i anmennen pou nou pei. An prenon kont sirtou vyolans kont madanm ek fiy. Sa proze pilot i ganny lanse an Desanm 2017, e an Zen 2019 Sekreter Zeneral Baroness Patricia Scotland ti prezant Prezidan Larepiblik avek rezilta preliminer, ki ti sok bokou nou. Sa i akoz sa rezilta syantifik ti demontre ki Sesel i perdi li anviron $893milyon sak lannen akoz vyolans fer lo bann madanm ek fiy.

Annou pa oubliye i annan bokou ka ki pa ganny raporte, e sa, ler nou dir bann zour manke travay bann zour admet dan Lopital, kou bann servis ki reprezant ankor 4.6poursan pert dan term ekonomik ki nou dir GBV.

Sa GBV baseline study ki ti ganny pibliye depi 2016 ki’n ganny mansyonnen par Onorab Larue ti premye dan SADC ki ti konsider zonm koman viktim, osi byen koman abizer. Son premye rezilta ti enn sokan, 58poursan fanm e 43poursan zonm.

E lannen 2021 nou pou sipoze revwar ankor en lot prosesis dan sa menm domenn. Donk mon enplor bann abizer pou reflesir byen menm ler nou defigir nou partner oubyen fer dimal grav sa enn ki ou sipoze kontan e sheri.

Eski ou konsyan son kou lo Bidze Lasante? Son kou lo landrwa travay zot viktim? Akoz ou’n kas son lebra par egzanp, ou’n kas son latet, son nennen e i bezwen ganny konze medikal. Mr Speaker i absoliman esansyel ki nou adopte en fason fer, senp ki anmenn en rekour pou sa viktim. En Code of practice ki osi anmenn laklerte pou Lapolis e lezot Lazans legal lo zot rol. La pratik i montre ki i ankor annan en retisans pou entervenir dan ka ki ganny war koman bann dispit domestik familyal.

E souvandfwa sa i akoz i difisil pou anmas levidans. Mr Speaker sa rezon avek sa Lalwa pou nepli valab. Sa Prozedlwa i klerman montre ki i pa pou zis annan bann regilasyon ki pou gid bann Lazans konsernen me osi annan bokou training, e sa in deza konmanse atraver mon Minister ek lezot lorganizasyon.

Nou’n rod sipor bann zanmi e lorganizasyon enternasyonal. E zot in reponn nou demann. Pou sot legzanp pandan sa 6an epi lannen 2014. O Komisarya Angle ti siport deplasman en eksper ki ti fer en workshop dan formasyon plizyer Lazans.

Tou resaman 2018 e 2019 Lenstiti Operasyon Medikal Ameriken, in aport son soutyen pou partaz konesans, e donn sipor pou nou kapab devlop bann bon pratik e nou bann fason fer.

Sa lannen zot ti pe vini pou entrodwir nou avek bann lantrennman pou ede konpran bann abizer e fason pou atak sa group. Me sa in ganny anvoye pou pli tar anvi COVID-19.

Par labitid 50 dimoun alafwa i partisip dan sa lantrennman. Lanmwatye madanm, e lanmwatye msye. Sa i konpri Zofisye sorti sosyete sivil, Lapolis, Larme, Medya. Servis Sosyal e lezot ankor.

An plis, mon Minister ti pouse avek Commonwealth Sekretarya, pou donn 2 plas pou Zofisye Lapolis al fer formasyon an Fiji, akoz zot annan en bonm sant formasyon ek bann eksper. Tousala ti an preparasyon pou ekip serten nou bann profesyonnel pou pli byen konpran ki mannyer pou travay avek bann ka vyolans domestik ler sa Lalwa i vin anfors.

Mr Speaker nou’n al pli lwen avek diskisyon ki nou’n annan avek La Reunion pou donn formasyon pou ankadre kordinater. E lezot travayer lo fason pou pli byen zer sa Domestic Violence Center. Sa landrwa ki pou ganny zere par Sosyete Sivil ler i vin an mars.

Sa byensir i deza annan en lakaz Domestic Center ki pe ganny zere par CEPS an se moman. E La Reunion li in posib pou nou met sa anmars par en ‘ed memwar’ ki nou’n sinyen lannen pase.

E nou’n osi prezan demann Linyon Eropeen ki’n ed CEPS, pou zot kontinyen donn sipor CEPS pou travay ki zot pe fer dan lalit kont vyolans domestik anvi ki nou proze pa ankor demare. Tousala i demontre klerman ki mannyer nou stratezi pe vin anmars e ki o fil amezir nou pe ankadre nou bann Lazans pou lavenir.

Mon oule fer en mansyon spesyal pou WASO ki pe manage helpline Vyolans Domestik. E osi Cable & Wireless ki’n osi donn sa laliny gratwit, e sa limero ozordi i 2610022. Mon oule osi profite pou remersye tou sekter prive ki pe anmenn zot soutyen.

Dan lavenir pros avek sipor pei zanmi, mon konvenki ki nou pou kapab etabli bann servis anliny avek provizyon anba sa Prozedlwa. E travay an etrwat kolaborasyon avek Lakademi Lapolis lezot lenstitisyon tel ki Guy Morel oubyen Liniversite Sesel.

Mr Speaker a sa pwen, mon oule osi dir ki Minister pour Lamenazman Later in fini demark en morso later pou nou batir sa Sant Vyolans Domestik. Nou Gouvernman anba direksyon Prezidan Faure in donn son komikman en sonm 2milyon i an plas pou komansman konstriksyon sa sant.

Nou Minister i osi anbisye e oule asire ki bann servis ki nou napa i ganny met an plas. Nou plan pe ganny travay lo la an se moman, par en arsitek kalifye e ki pe fer sa pou nou Minister gratwit.

Alor mon ti a voudre dir li mersi pou sa zes. Apre lezot prosedir a ganny swiv pou kapab realiz sa proze. Once ki konstitisyon i a konplete konstriksyon i a konplete striktir a osi finalize pou son fonksyonnman. Sosyete Sivil ki pou run sa nouvo sant.

E nou Minister pou annan rol pou travay avek zot e monitor travay ki pe ganny fer. En sistenm an plas pou osi ganny mete, pou travay avek bann abizer. Parey nou konnen i tre difisil pou fer zot aksepte letan zot in fer fot.  E dan sa domenn nou pou bezwen travay bokou pli pre, spesyalman lo laspe psikososyal avek led nou bann partner.

Mr Speaker lefe ki rol Minister i primordyal pou lenplimantasyon sa Lalwa, en plan kominikasyon pou ganny met an plas, pou enform, edik, diskit avek tou kous nou popilasyon. Atraver bann rankont, bann groupman dan sekter piblik dan sekter prive dan bann lekol dan bann landrwa travay pou nou sansibiliz zot lo sa Lalwa e fer zot konpran ki mannyer son lenplimantasyon pou ete.

Nou pou fer bann preparasyon bann spots pou medya, lo YouTube, pei avek bann lenformasyon ankor pou edik nou popilasyon. Nou pou met an plas bann mekanizm en plan d’action lo bann servis ek lezot progranm enkli counselling programme.

Nou pou demann nou bann santer petet pou join ansanm. E fer en sanson Nasyonal pou sansibilizasyon nou popilasyon lo vyolans domestik. Byensir nou pou met bann striktir apropriye an plas. Travay annan byensir avek bann partner kle pou nou kapab vreman vwar lenplimantasyon sa proze.

E byensir anmenn en Bidze kot Lasanble pou nou kapab zer bann servis ki pou met a dispozisyon bann viktim avek bann abizer. E la mon ava demann Lasanble ler nou anmenn nou Bidze pou ganny zot sipor. Mr Speaker mon santi ki mon’n adres bann konsern bann Manm ki zot in leve byensir. E mon kapab dir ki sa Prozedlwa in vin dan en leta enportan dan nou pei. Kot nou, nou pe get en pti pe tou bann Lalwa pou met zot azour pou adres sityasyon reel dan nou pei.

E osi kontiny avek sa transformasyon dan fason ki nou fer keksoz, e rezet bann norm negativ ki’n afekte, e pe kontinyelman afekte nou fanmir e nou sosyete pou en bon pe letan, nou kapab dir. Donk avek sa mon pou demann Lasanble pour donn zot sipor sa Prozedlwa. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis Larue. Bon nou ava pran en vot lo merit e prensip Prozedlwa ki devan nou. Domestic Violence Bill, 2020.

Mon ava demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker. Vot i unanimous. Tou le 28 Manm prezan in vot an faver. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Eski nou kapab ganny en Formal Second Reading?

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker;

A Bill for an Act to prohibit acts of violence in the domestic context to provide protection of aggrieved persons to provide penalty therefore, and to provisions for services for aggrieved persons and perpetrators of domestic violence and for matters connected therewith and related thereto.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Bon eski i annan en bezwen pou nou al dan Staz Komite? Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker, wi i annan en nesesite pou nou al dan Staz Komite.

 

MR SPEAKER

Dakor, mon ava demann Sarge pou move Mace. E mon’n ganny enformen par Chair Bills Committee ki dan son labsans Onorab Sebastien Pillay pou move bann amannman. Ok, Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman premyerman nou ava note ki parey pratik travay Bills Committee. Nou osi prodwi en rapor avek en track version ki’n ganny anvoye kot Departman kot lofis Attorney Zeneral.

Ki zot ava endik zot lopinyon lo la. Be mon krwar ki esansyelman bann sanzman tipografi miner zot in aksepte, e ki nou pa pou bezwen pas ladan an detay. Me i annan bann serten sanzman ki nou ti pe regarde pou fer, ki ti ava nesesit ki nou annan serten diskisyon.

Kot apre osi mon’n tann serten Manm raise zot lentervansyon, serten konsern ki zot a kapab adrese ki lofis Attorney Zeneral i ava reponn vi ki sa pa bann amannman ki’n ganny propoze par Bills Committee.

So avek ou permisyon mon ava pas dan bann lamannman dan bann konsiderasyon lamannman ki Bills Committee in prezante. E nou ava demann lofis Attorney Zeneral pou zot either klarifye oubyen pour aksepte bann sanzman ki nou pe propoze. Avek ou permisyon Mr Chairman mon a kontinyen.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Ou kapab proceed.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman. Enn ban premye lamannman ki nou pe regarde se dan definisyon court.

Propozisyon ki nou pe fer se ki dan plas defini course parey in ganny defini anba Criminal Procedure Code. Chapter 54 nou pe dir defini li anba Courts Act Cap 52.

Si sa i ok avek … Akoz sa Lalwa i bezwen tie-in avek bann lezot eleman. Mon krwar lofis Attorney Zeneral napa problenm avek sa.

 

MR SPEAKER

AG.

 

THE ATTORNEY GENERAL MR FRANK ALLY

        Vre, Onorab Georges ti’n koz avek mwan lo la. Me selman koz anba Criminal Procedure Code ler nou ti gete, se ki definisyon Magistrates Court i en pti pe pli elabore. I koz lo ‘’a court presided over by a Senior Magistrate or a Magistrate. Whereas in the Courts Act, osi menm zafer.  So we’ll adopt a Courts Act.  Yes.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman lot propozisyon sanzman ki nou ti pe propoze se dan son –

 

MR SPEAKER

Ok, en moman Onorab Pillay. Yes, Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Chairman. Sorry zis sa dan zot, mon pa’n tann Onorab Pillay mansyonnen dan zot versyon la, track version, i dir Courts Act zot met Cap 54 i dir i sipoze Cap 52, what is it?  52? So, nou bezwen fer sa lamannman tir Cap 54 met Cap 52? Yeah.   

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Kontinyen Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman esansyelman ki nou’n fer, ler nou’n fer sa propozisyon sanzman nou pa ti ankor ganny the acceptance of the AG’s Office.  So ki nou’n fer nou’n met en propozisyon amannman Courts Act Cap 52, dan lamannman ki nou pe propoze akoz CPC li Cap 54, as it says.

Nou pou kontinyen Mr Speaker.  Nou lot konsern ki ou annan se vizavi sa definisyon harassment.   Anba sa definisyon harassment, nou pou vwar ki a b(2) si bann Manm i regard zot Bill zot pou vwar ki i annan sa seksyon kot i koz lo ou pe fer en lofans. Harassment i vedir ‘’repeatedly sending, delivering or causing to be sent or delivered, any letter, telegram, package, facsimile, electronic mail, social media, message or post, other object or message to the person’s residence, school, workplace or place of business.’’

Enn bann konsern ki Bills Committee in souleve se eski, Mr Chairman nou dan definisyon interpretation section anba definisyon harassment parey mon’n dir at b(2) e bann Manm mon krwar si zot in resevwar sa track version, zot pou vwar i annan en konsern ki Bills Committee in eksprimen vizavi, Eski sa i kouver si sa dimoun pe anvoy en mesaz ki away from sa residence of sa dimoun? Akoz la ki in dir in dir harassment i vedir si ou pe anvoy sa mesaz to the persons residence school, workplace or place of business.

E nou legal advisor en keksoz ki in pick up se, eski sa i kouver si ou pe anvoy sa mesaz away from sa rezidans, away from sa lekol ek sa workplace?  Nou, nou ti krwar i pe mean ki just sending the message to that person period, is a form of harassment. Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. AG.

 

THE ATTORNEY GENERAL MR FRANK ALLY

Mr Chairman, mersi. Mr Chairman mon krwar nou’n bliy sa mo ex-includes, dan (b), so i pa limitatif i plito i  nimeratif.

Alors, si par egzanp nou’n dir ‘’making persistent unwelcome communications with the person or family member or dependent of that person, and includes repeatedly making telephone calls regularly sending or delivering.’’

Then you can do so.  If for example you post something. Me parey komanter in fer to son extent, menm enkli medya sosyal. So long as i pou en harassment.

 So dimoun ki par egzanp ki fer sa bann kominikasyon persistan i  pou kapab enkli. So it’s  wide.  It’s very wide.  So Tribinal ava, ouswa en Lakour ava enterpret li as wide as possible.

Me si nou napa en issue akoz pou met;- “Any other place”, we have no issue with that. Me selman zis pour caution. We’ll to draw attention to the fact that this is only inclusive, i pe plito en nimeratif. Mersi.

 

MR SPEAKER

Kontinyen Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Chairman mon ti ava propoze as an abundance of caution nou met “or any other place” apre nou ava azout “orat the end?  Ok?

Ti ava sort of kouver tou sa ki nou ti pe antisipe. So avek sa, mon pou al lo lot komanter sibstansyel, ki this Committee in raise. Hold on.

 

MR SPEAKER

Yes, Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Chairman, I’m sorry. Mon en pe konfize avek lafason ki nou pe fer sa travay. Rezon ki mon en pe konfize, se parski mon ti ava mazinen ki poudir Bills Committee in donn en track version.

E alor se sa ki mon annan devan mwan. E ki alor letan nou pe pas lo en track version pou nou, nou dan Committee Stage pou ki Lasanble i devret adopte sa bann sanzman, ki zot in mete ki, we start from (a) nou fini avek (z).

Parski la sa ki nou pe gannyen la, he is not going through the track version.

 

MR SPEAKER

Onorab i annan bann amannman ki pa sibstansyel. Bann amannman miner, ‘tipo’ and all that sa in fini ganny lagreman avek AGOk? Meeting Bills Committee and AG in pas -. Onorab Pillay pe zis pas sa bann lamannman ki pli mazer.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Ok, be menm sa ki in fek eksplike la, sa definisyon harassment, letan mwan mon pe regard sa track version, i pa la.

Alors mon ti ava kontan si letan nou fini – lir egzakteman ki mannyer sa nouvo seksyon, ki mannyer i anvi ki sa nouvo seksyon i lir. Si non i annan konfizyon.

Mon ti ava kontan si i fer sa pou mon kapab, letan mon pe regarde la, pou mon konnen egzakteman ki zot in tir en full stop, e kwa egzakteman ki’n ganny mete. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman. Ok, so si mon pou komans la, so nou ava fer sir ki nou konpran. Parey nou ava vwar la pou le moman, kot nou pe dir dan sa b(2) kot sa definisyon harassment i pe fini ‘workplace or place of business.’ Ok?  Ki nou pe dir as an abundance of caution parey AG in propoze, nou met “or any other place”.

Savedir i ava azout ‘’or any other place’’, ki ava kouver konsern ki legal advisor parey nou pou vwar dan sa track version in raise.  Ki si sa dimoun pe anvoy sa mesaz elsewhere ki sa place of residence, elsewhere ki kot sa lekol, elsewhere ki sa workplace, or elsewhere ki sa place of business.

And then i kontinyen avek “or” and then i ava vin son subsection (c). Ok Onorab? Mon krwar ki sa i ava satisfer Lasanble. Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Kontinyen Onorab.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mon pou bouz lo lot pwen konsern ki’n ganny raise. Nou’n ariv lo seksyon, ou permet mwan Mr Chairman? Seksyon (4).

E la konsern ki’n ganny raise i lo 4 (2)? 4,3(b), 4,3(b) ok? E 4,3(b) i lir koumsa ozordi;-

Where the perpetrator is or has been in a domestic relationship with an aggrieved person, anyone who incites a perpetrator to engage in such conduct, he is deemed to be in a domestic relationship with the aggrieved person”.

Lamannman ki Bills Committee ti pe propoze ki nou retir “in such conduct” ki prezan i ava lir “to engage in domestic violence or conduct amounting to domestic violence”.

Ou’n swiv mwan Mr Chairman, AG.  Ok?

 

MR SPEAKER

Yes, AG?

 

THE ATTORNEY GENERAL MR FRANK ALLY

Mr Chairman mersi. Nou pe propoze ki it should be rather “in an act amounting to domestic violence”. Ok, so it will be ‘’in domestic violence or an act amounting to domestic violence.’’ Mersi.

 

MR SPEAKER

Kontinyen Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Yes, mersi Mr Chair. So, pou benefis Lasanble then the Clause will read;where the perpetrator is or has been in a domestic relationship with an aggrieved person, anyone who incites a perpetrator to engage in an act amounting to domestic violenceand then i ava kontinyen. Ok? Mon krwar Lasanble i dakor. So nou move on Mr Chair.

Mr Chair, lot propozisyon sanzman ki nou annan i en propozisyon stylistic, petet ou kapab dir. I lo seksyon 12.  Lo seksyon 12 ler nou vin kot son part 5(d). E la nou pe dir “is a person whom the Tribunal is satisfied, is unable to provide a required consent”.

Onorab Georges stylistically pe dir ki atraver Bills committee atraver Onorab Georges pe dir ki “he is the person who the Tribunal is satisfied”.  I stylistic, mon pa konnen si i pou read better si nou lir li koumsa.  Ok?

 

MR SPEAKER

Kontinyen Onorab.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Ok, so nou pe sanze Mr Chairman. E pou benefis Lasanble the Clause i now readis a person who the Tribunal is satisfied is unable to provide a required consent”.

Mon kontinyen Mr Chairman.  E as we go through nou pou vwar poudir i annan en rewarding apard 6 section 31 ki’n ganny propoze. E mon prezimen ki sa is in order. Akoz ler mon regard avek AG’s office, sa nou ti’n deza submit avek zot.

E parey Onorab Ramkalawan ti’n require earlier, nou ti’n deza submit sa track version to AG’s office. And we come to the end of the Bill Mr Chairman. E vwala bann sanzman stylistic e quasi substantial ki Bills committee ti’n propoze vizavi sa Lalwa. Me si i annan okenn lezot provizyon lamannman Mr Chairman, mon ava envit lezot Manm pour fer zot reprezantasyon. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay. Onorab Flory Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Chair. Onorab Regina in kit lasal. Me selman i ti’n fer en query an relasyon avek seksyon 18. E other bann penalti. Is it 18 or is it further? Non, sorry seksyon 27 offences and penalties.

Letan nou regarde la on first conviction i donn ou zis sa fine sa larzan, valer larzan. Apre dezyenm i ferm li net poudir R50mil ‘’and  to imprisonment.’’ E i ti pe demande si nou kapab annan en lot fason ki Ziz i kapab fer son determinasyon. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Panel, AG.

 

THE ATTORNEY GENERAL MR FRANK ALLY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman sa i en penalti kot si en dimoun i komet sa lofans lo premye konviksyon i pou ganny en lanmann. E lo dezyenm konviksyon i pou annan en lanmann oubyen en santans lanprizonnman pa plis ki 2an. So si Lasanble i anvi ki i on first conviction there should be a fine or imprisonment or and imprisonment then nou kapab mete.

Be sa ki nou’n sizere lo premye konviksyon pou annan en lanmann avek dezyenm konviksyon then there will be a fine and imprisonment.

 

MR SPEAKER

Mersi AG. Onorab Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Chair. Mr Chair mon krwar ki dan kad sa Lalwa, in eksplik nou dan bann definisyon lo komansman ki kalite gravite ki sa i kapab pran.

E lefe ki i annan diferan kalite weight gravite, nou pe restrikte en premye lofans anba en konviksyon and yet sa lofans i kapab anmenn bokou reperkisyon. Menm si premye lofans pou sa krim.  Alor mon krwar nou pe ankadre tou lofans domestic violence first offence anba zis sa fine R30mil, and yet i kapab annan diferan nivo. So mon krwar nou bezwen ouver li pou les Ziz deside baze lo nivo gravite lofans menm si i en first conviction.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Eski ou pe propoz en lamannman? Onorab Larue? Eski ou annan okenn propozisyon?

 

HON FLORY LARUE

Mr Speaker. Kekfwa Attorney General ti kapab gid nou lo ki mannyer nou kapab, ki direksyon? Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok, Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Chairman. Lo sa, si zot swiv byen the spirit sa (b) si nou dir ‘on a conviction to a fine not exceeding R50 thousand or to imprisonment for a term not exceeding 2 years, or both?’ You get the idea?

Se sa mon krwar ki nou ti pe koze so that, parski la lafason ki i pe lir konmsi i pe dir lo second conviction ou ganny en ‘fine and imprisonment.’ Ki konmsi zis pour kit sa Ziz sa opsyon. Parski deza la between the first conviction. First conviction i up to 30 thousand.

Second conviction in deza monte, in ariv 50. Alors pou nou mete ki wi ok, lo ou second conviction ou kapab go up to 50 thousand. Or si i grav ensidswit sa Ziz i regarde, sa Ziz i kapab dir mon pa pou donn ou en fine, me mon pou anvoy ou Prizon for a term not exceeding 2years.

E dir sa Ziz i war poudir be i grav, i sitan grav sa Ziz i ava kapab donn en fine and imprisonment.

Konmsi ki i ava al lo sa nivo.  Konmsi nou fer li ki tou le twa opsyon i kapab vini. Se sa ki nou pe propoze.  E ki nou met li dan en fason ki i vin kler. Parske la lafason ki i ete i kler ki poudir second conviction ou sipoze ganny en fine of not less than 50 thousand and imprisonment.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman me selman mon konpran sa propozisyon. Me selman nou bezwen careful ki nou pa water down the repercussion of the offence. Akoz si ou get (b), (b) i annan en sans kot sa dimoun in fer en dezyenm lofans.

Mon krwar konsern Onorab Larue plito ki lo (a) sa reperkisyon sa lofans si mon pe ekout li byen, i enn ki tro ba. I pa commensurate probableman avek sa lofans akoz son largiman i se ki sa lofans i kapab anmenn avek li bann lezot reperkisyon.

Tandis ki (b) mon konpran ki Onorab pe fer akoz anba dan bann subsequent Clauses si ou regard byen wording dan seksyon 28. Seksyon 28 i annan en wording en pe parey ki ou pe dir.

Me dan sa ka spesifik la nou pe koz lo en dezyenm lofans. Savedir premye fwa ki ou’n fer sa lofans sa in arive.  Prezan si nou servi sa wording ki ou pe servi nou riske pe water down sa lofans, akoz dan lesans ki ok ou fer en dezyenm lofans ou pe pey zis R20mil an plis.

Konmsi i pe raise the threshold of punishment for a second offence as a deterrent. As opposed to the argument ki pe ganny avanse. Ki mon krwar ki AG’s office i bezwen take onboard, whether or not R30mil for a first offence of domestic violence anba domestic violence, as defined under the Act i fer sans an relasyon probableman avek menm Criminal Procedure Code kot sa lofans ti pou ganny trete oparavan akoz nou pe dir zis R30mil la. AG ki expert dan sa domenn i kapab sey gid nou. Mon krwar petet sa i en keksoz ki devret pe gid nou ozordi. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Onorab Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mr Chair. Mr Chair kekfwa mon pa’n kler.  Mon krwar ki lo premye – lo  27(1) (a) nou devret i azout en prison term. Mon santi ki prison term i pou bezwen ganny mete depi first conviction.  Akoz it’s up to the judge pou desid gravite.  Akoz sa Lalwa wi, i pour domestic violence, me i range dan son splander ek dan son weight sa bann krim ki zot pe fer.   Nou pa kapab limit sa Ziz avek zis en fine si sa keksoz i vreman grav and yet sa perpetrator i get away zis ek en fine.

So mon pe sizere ki nou azout “imprisonment” as en “or” me selman lo dezyenm konviksyon osi mon krwar nou kapab met li osi as en “or”. Akoz ankor i annan son gravite ki mon krwar Ziz ki ava mezire ki gravite lofans. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. AG.

 

THE ATTORNEY GENERAL MR FRANK ALLY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman mon krwar i annan en bokou thought in ganny mete dan sa provizyon. Petet nou pe oubliy sou-seksyon (2).

I vre parey Onorab Larue, anfet sa ki pwen ki mon ti anvi fer oparavan avan ki Onorab Ramkalawan in fer sa entervansyon, se ki Onorab Larue i paret ki anvi ki lo first conviction it should be a fine or imprisonment of let’s say not less than one year whatever.

Me selman nou bezwen konpran en keksoz, ler ou koz gravite, ler ou koz domestic violence i annan dan schedule bann lofans. E threatening violence, common nuisance, grievous harm, eksetera, eksetera.

So ler ou ganny sarze pou domestic violence ou kapab osi pe ganny sarze pou en lofans parey sexual assault. E si ou al lo sou-seksyon (3) i dir ou;

‘’A person found guilty of a domestic violence is liable on conviction to a penalties ordinarily applicable to an offence in question. ‘’

E sa bann lofans i more or less annan en prison sentence, en imprisonment ki go with it. So this is where nou pe anpar, e fer sir ki sa ki ou’n fek dir koman son, the seriousness of it i ganny captured la. Ok?” Now domestic violence parey ou’n war i annan en kantite i range from en harassment en kantite. So si Lasanble i santi poudir zot bezwen met en, propoz en amannman.

We have no issue with it, me lo (b), kot si nou anvi anmenn plis klarite nou kapab met “or both”, akoz sa i style ki toultan nou’n adopte in the past. Me la “and’ will means“or” otomatikman ‘’and’’ i pour “or.” So Lakour pou annan en swa ant donn en fine oubyen en imprisonment or both.

Me selman pou nou fer sir ki i kapab donn both, then we will say or both. E si sa i fer linanimite then we will do it. Akoz i paret mwan resaman ti annan en zizman mon’n tann dir ki Lakour in dir poudir ki, “and” pou li means “and”, i pa pe met “or” ladan li. So therefore this is something that. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi AG. Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Yes, Mr Chairman, mon krwar ki a dernyen pwen ki AG in dir mon krwar ki i depan lo enterpretasyon ki sa Ziz i met avek. E apre sa ou bezwen al lager, al fer rapel ensidswit.

Tandis ki “or” pou napa okenn kontansyon ki poudir i vedir “or” e apre letan ou pou’n met “or both” pou napa okenn problenm. So mon krwar pou klarite mon krwar sa dernyen i ava pli kler.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Bon, eski nou pe, Onorab Henrie ek Onorab Esparon lo menm size? Akoz i annan en lagreman la i annan en lantant. Yes, Onorab Henrie?

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Chair. Lo menm size akoz dan mon entervansyon mon ti demann en kestyon lo rezondet sa sonm.

Akoz Minis dan son summing-up mon krwar in sok nou en pti pe letan in donn nou sa statistik 4.3percent of our GDP e an term Dolar i bokou.

So prezan ki mannyer sa sonm i ale avek sa fine zot in enpoze.  E dezyenmman eski partou kot nou pe war sa bann conviction. E sa bann sonm i ganny mansyonnen i annan so i sa konponan la compulsory rehabilitation for abusers?  Si zot ti kapab reasir mon sa. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Onorab Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Chair. Mr chair mon ti zis anvi en klarite lo 27A la, an vi ki nou pe dir prezan nou pou met R30mil lanmann avek dapre en imprisonment tou ansanm. Eski nou pe mazin, wi sa ki pe ganny propoze, eski prezan nou pe mazinen, sa imprisonment nou pe mazin 2an, 1an, ki son limit ki nou pe mazin mete? Parski sa propozisyon ki Onorab Larue pe demande.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chair. Petet si nou pran konsiderasyon schedule. Nou pou vwar bann lofans ki pou constitutes domestic violence. E sa bann lofans pou osi ganny capture, anba lezot Lalwa. Si par egzanp sa lofans sitan grav par egzanp i en labi ki koz en impairment fizik.

Byensir sa i pou ganny capture anba en lot landrwa. Be selman par egzanp si ou pe regard bann lezot lofans. Par egzanp dan common nuisance eksetera.  I pour, konmsi ou pe already raise a threshold. Akoz anba ou’n raise en threshold, pou fer li vin en fine and imprisonment or both fine and imprisonment.

 

MR SPEAKER

Onorab. Onorab pas lo 27. E donn nou as ki pe ganny, amannman pe ganny propoze. As amended. Ok?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chair. Mr Chair, 27 lamannman ki pe ganny propoze. Se ki nou dir, apre ki nou dir ‘’and imprisonment for a term not exceeding 2 years.’’ Nou pe propoz azout ‘’or both.’’

 

MR SPEAKER

27 (1)(a) and then 1(b)?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

1 (a). Mon pa konnen. Eski nou’n agree ki nou pou propoz en imprisonment, osi fine la?

 

MR SPEAKER

Non. I pe reste parey 1(a). Non?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

1 (a) pe reste parey.

 

MR SPEAKER

Yes. Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

1(a) i reste parey. 1(b) i dir ‘’on a second conviction to a fine, not exceeding 50 thousand or to imprisonment for a term not exceeding 2 years or both. ‘’

 

MR SPEAKER

Yes. Onorab Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mon’n kapab sizere ‘’or both such fine and imprisonment.’’ Mon krwar se sa formil ki nou servi toultan. To make it clear Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Onorab Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Chair. Mon apresye bann leksplikasyon. Mr Chair, mon konpran byen ki schedule i anmas en lot krim anba en lot tit. Me solman, si i pa ganny anmase dan sa lalis ki dan schedule, e i reste en krim domestic violence as per bann definitions dan sa Bill.

I fer ki si en dimoun i komet en krim anba sa Bill, ki pa ganny mansyonnen dan schedule anba en first offence imprisonment i pa en opsyon.

Deza nou pe, mwan mon krwar nou pe lower valer sa Bill. Akoz si first offence i pa dan schedule. I zis dan sa bann definisyon ki vreman larz i fer ki first offence pa carry en present term. E mwan mon pa dakor.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Mon ava redonn laparol AG. Mon krwar i ava eksplike. AG.

 

THE ATTORNEY GENERAL MR FRANK ALLY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman, petet avan mon a reponn sa ki Onorab Gervais Henrie in koze lo reabilitasyon anba 27(7)(b).

En lakour i kapab ler i convict en dimoun, i kapab ordonn reabilitasyon. E in fer li ase wide enough dan nou Lakour maximum pouvwar, so that menm ler i convict i kapab donn en protection order li.

I kapab dir ou pa al tel landrwa, bann keksoz koumsa an menm tan. So dan en criminal case, nou pe capture the civil aspect. If I may put it of  the protection order.

Lo sa ki Onorab Larue in dir. Wi, si Lasanble i annan linanimite avek Lasanble pour en first conviction, pou domestic violence pou annan en prison sentence. Wi, i pou kapab propoze. Me selman ler i annan serten gravite kot par egzanp sa lofans i against the person, ou pou toultan war ki nou, pou nou fer sir ki nou kapab capture ki nou kapab ganny en konviksyon, nenport ki prosekiter ki pour osi met lezot sarz. Par egzanp, si i annan bann keksoz fizik. I pou met swa e common assault ouswa en assault occasioning actual bodily harm.

En pe sa ki i annan la. Grievous harm, acts intended to cause, because if acts intended to cause grievous harm, li menm li son maksimonm i life imprisonment.

So, bann assault occasioning bodily harm. Tousala i bann lofans ase serye  well serye, akoz most of them i bann felonies.  E  la lakour pou kapab donn en prison sentence. Me selman i kapab parey ou pe dir ki si nou downplay only by charging somebody only for domestic violence.

Si par egzanp nou war poudir en dimoun pa’n komet okenn bann threatening violence, common nuisance eksetera, eksetera, ki liste dan sa schedule. Then, nou pa pou sarz li pou okenn sa bann lofans. Nou pou sarz li senpleman pou domestic violence.

Let’s say in annan bann harassment or whatever, then nou pou sarz li for domestic violence only. La prezan se sa ki rezon akoz ou’n met en fine. Me si i annan en lot lofans then i pour -.  But as you said if you feel that you want to give the judge maximum discretion, then you can consider that. Thank you.

 

MR SPEAKER

Mersi AG. Onorab Pillay annou ganny 27 (1)(b) parey in ganny amande. Si ou kapab repas lo la.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Yes, Mr Chairman. 27(1)(b) alors pour lir ‘’on a second conviction to a fine not exceeding R50 thousand. Or to imprisonment for a term not exceeding 2 years or both such fine and imprisonment. ‘’Anything? Mon pa konnen si ou dakor?

 

MR SPEAKER

Dakor i annan en konsansis ok. Any other amendments?  Onorab Henrie?

 

HON GERVAIS HENRIE

Pa en amendment Mr Chair. Me mon’n demann en kestyon lo rezondet sa sonm, an akor avek sa figure la ki Minis in donn nou.       R30mil pe ekivalan selman $2mil letan nou konnen poudir domestic violence is costing the country 4.3percent of the GDP.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Onorab Larue.

 

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Chair. Mr Chair, mwan mon ti a kontan propoz en amannman. E mon krwar ki the House i devret vot lo sa amannman, pour gete si pou met imprisonment. Prezan si the House i vot against zot ava …

 

MR SPEAKER

Lo ki ou pe koz lo la? 27(1)(a), apard sa fine oule imprisonment?

 

HON FLORY LARUE

Mon oule ‘’add or to imprisonment for a term not exceeding 1 year.’’ 1 or 2 years pou sa enn premye maybe 1 year on a first conviction.

 

MR SPEAKER

(b) 27(1)(b) i 2 years, ou pe dir 1 year?

 

HON FLORY LARUE

Wi, mon pe dir 1 for (a), on 27(1)(a), to add ‘’an imprisonment term not exceeding 1 year’’ I would suggest.

 

MR SPEAKER

Ok, ou’n fer en propozisyon. Okenn Manm ki segonn sa proposed amendment?    Yes, Onorab Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mon segonde Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Bon let’s put it to a vote. I annan en amannman ki’n ganny propoze. In ganny segonde.        Mon ava demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Chair. 5 Manm in vot an faver, e person kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, it goes through avek a simple majority. E personn pa’n vot kont. 5 Manm in vot an faver savedir sa amannman i pase ok?  So, Onorab Pillay. Lir 27(1) (a). Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman. So i pour lir en pti pe parey 27 ok.  ‘’On a first conviction to a fine not exceeding R30 thousand, or to imprisonment to a term not exceeding 1 year, or both such fine and imprisonment.’’

 

MR SPEAKER

Non, Onorab Larue pa’n anmenn sa bout or both such fine, ou’n anmenn zis ‘’to a term not exceeding 1 year,’’ non?

Ou amannman i, on a first conviction to a fine not exceeding R30 thousand, or to imprisonment for a term not exceeding 1 year ok.

Tir sa both such, both i desann i vin dan 27(b) ok. Se sa ki …

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Chairman mon’n tir both akoz mon ti krwar lentansyon Onorab Larue sete pou annan menm spirit ki 27(b) i annan.

Be si i pa leka then it would be; ‘’on a first conviction to a fine not exceeding R30 thousand or to imprisonment for a term not exceeding 1 year.’’ Ok.

 

MR SPEAKER

Wi vwala, se sa ki Lasanble sa 5 Manm in vot lo la ok. E pwen Onorab Henrie i annan en leklersisman ki Onorab Henrie pe demande vizavi the amount, the fine.

 

THE ATTORNEY GENERAL MR FRANK ALLY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman mon krwar ler nou’n konsider R30mil. Nou’n war li en sonm koman en fine pou azir koman en deterrence.

Akoz dan Lakour anba Lalwa i annan any pouvwar pou li ordonn nenport ki lanmann. From R1 up to R30 thousand. But it’s more or less as a deterrence. E evantyelman parey nou war dan (b) i mont R50mil.

Me si Lasanble i santi poudir ki R30mil i pa pou sufficient, i pa ase, i pa pour deter, i kapab propoze pou sanze. Me la parey la ki Onorab Larue, Lasanble rather in aprouv en lamannman pou met en imprisonment en term of imprisonment i zwe koman en pli gran deterrence.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi AG. Onorab Henrie ou satisfe oubyen oule move en amannman?

 

HON GERVAIS HENRIE

Non Mr Chair, mon satisfe akoz sa bout imprisonment. Be koman mon annan mic, mon kapab zis lev en pwen dan sa part la offences and penalties? Mon ti koz lo sa zafer national domestic violence registry. Kot Lakour i gard en rezis. E ankor koman en deterrent pour en dimoun pa pou oule al lo sa rezis.

So, si nou pa kapab met en Clause somewhere, ki ava dir; ‘’the registry of the court shall maintain a record of all applications filed pursuant to this Act.’’ Something like that.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. AG.

 

THE ATTORNEY GENERAL MR FRANK ALLY

Bon, pou le moman en rezis nou pa’n met ladan, nou napa bokou rezis. Nou annan rezis pou bann sexual offenders an relasyon avek zanfan anba Children Act. Me nou pa’n met en rezis.  Me selman sa ki Onorab Henrie i bezwen pran an konsiderasyon, se ki tou dimoun ki ganny convicted Lapolis i gard son kazye Zidisyer.  So si parey en garson i vin kot ou i anvi kourtwazi ou fiy, ou kapab demann li pou anmenn son criminal record.

E la ou pou ganny tou son previous conviction. I pa pou vin avek en clean, akoz tou dimoun. Se sa rezon ki Lapolis i gard en kazye Zidisyer, ou kapab demann pour ganny son previous conviction. I annan en lalis ki Lapolis i regarde e dan bokou sirkonstans i pa vin spent, savedir i pa vin efase avek letan.

I annan ki efase apre 60mwan si i annan bann lofans miner. Then otomatikman zot in spent zot efase anba Rehabilitation of Offenders Act. Me si par egzanp ou ganny kondannen pou en long peryod i reste la pou plis letan. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi AG. Onorab Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Chair, mon ti pe al sizere ki kekfwa e tan donnen sa kantite vyolans domestik ki nou’n tande i arive dan pei kekfwa olye annan en rezis bann dimoun ki’n fer, nou devret annan en dimoun ki pa’n – akoz la kekfwa rezis i ava pli ptipti ki sa lot.

 

(laughter)

 

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges. AG.

 

THE ATTORNEY GENERAL  MR FRANK ALLY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman petet parey mon krwar bann Manm in fer rezonnen ozordi, se ki, sa ki nou ti annan avan, se more or less bann protection orders. Ki nou kapab met li bann civil, en pe plis … quasi-criminal civil. La avek sa Lalwa nou pe kriminaliz sa bann aksyon.

So nou pe al dan en premye direksyon, petet en premye direksyon. E i kapab ki bokou bann aplikasyon ki ganny fer pou en protection order, i pa pou ganny fer lo en laspe penal. Me i kapab pou ki kantite statistik osi i pou osi penal. Me selman bann dimoun ki bann viktim, zot pou annan en swa ki zot pran si zot pou komans avek en protection order.

Me the criminal side of it, i pour Lapolis. So ler i annan en konplent se Lapolis ki pou investigate. E la i pou Attorney Zeneral an egzers-an son pouvwar koman direkter pourswit piblik ki pou then komans en prosedir penal kont sa bann dimoun. E sa bann perpetrators. Me i kapab ki tou lede i kapab ale an menm tan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi AG. Bon si napa okenn lezot amannman nou pou pran. Yes, Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Chair. Eski la nou pe sote pou nou al lo lot part, part 6?

 

MR SPEAKER

Nou’n fini pran bann amannman. Bann amannman in fini ganny move.

 

HON GERVAIS HENRIE

Non akoz mon ti zis annan en query for the spirit of the article 29(1). Si mon ti kapab ganny en leksplikasyon akoz sa i en size ki mon ti pe diskite.

 

MR SPEAKER

Go ahead, Onorab.

 

MR SPEAKER

Yes, letan i dir ‘’a person shall not disclose or publish or cause to be published records and information on cases of domestic violence.’’ Apre i kontinyen so mon ti oule konn son spirit sa akoz si zanmen, eski i vedir ki medya pa kapab raport lo la?

Parski pour mwan si en public figure ki’n involve i annan en public interest in the story. So mon ti zis anvi konn the story behind this provision please. Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok, Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Petet mon a zis dir Onorab Henrie kontinyen lir li. Parski i pe dir ou i pa pou reveal pour, i pa pe ganny revealed dan lesans ki i pe kouver the identity of the perpetrator.

Me i pa pe ganny reveal pou li reveal the identity of the victim. Se sa viktim ki pe ganny proteze.      So se la kot egzakteman parey sa bann dernyen cases of sexual bann zanfan.

The reason why the identity of the convicts were not published, was so that the children could be protected. So i annan sa 2 kote la, ki ou bezwen balanse. So i bon ki i annan sa proteksyon.

Parski menm si nou pe koz name and shame. An menm tan osi, pa toultan ki name and shame is the best way forward. I annan parfwa kot ou bezwen not name and shame. Pou ou nobou protez en dimoun i dan sa sityasyon.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  AG.

 

THE ATTORNEY GENERAL MR FRANK ALLY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman mon krwar dan menm lespri sanmenm sa pou evit tou dout. Nou’n propoze i bann proceedings pa ganny fer an piblik, akoz pou protez bann viktim apre pou fer bann viktim bokou pli alez. Akoz ki arive se ki si manm piblik i kapab ganny akse. E la i kapab annan serten malez pou bann viktim an partikilye.

So this is why ou pou vwar dan seksyon 14 nou’n dir no person may be present. Me selman nou’n anmenn en eleman sipor, kot sa viktim li i kapab annan en manm son fanmir oubyen en lot dimoun ki pou donn li sipor. Ki i kapab asiz obor li e donn li sipor kan i neseser pandan proceedings.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi AG. Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chair, Mr Chair mon prezimen ki amwen ki lezot Manm i annan lezot eleman.

Nou ti’n exhaust deba lo bann lezot eleman. Nou ti’n pran en vot lo zis en propozisyon lamannman, se lamannman Onorab Larue.

Me bann lezot lamannman, menm sa lamannman ki nou’n fer to 27(b). Nou pa ankor pran en vot lo la. So mon ti ava a sa moman move,

 

MR SPEAKER

En moman, Onorab Larue i annan en pwen ankor.  Onorab Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mr Chair Mr Chair mon krwar sa ki Onorab Henrie in fer monte i vreman enportan. Lo kote sa lenpak si i en public figure.

Kot i pou annan en lefe lo the public at large, pou zot konnen. So kote si AG i kapab dir nou ki drwa medya dan en case koumsa akoz mon war dan 29(1) i dir ou ki ou kapab ganny consent ok?

Ou pa kapab reveal me selman ou kapab fer li si ou ganny consent. So eski i kapab gid nou lo kote medya, akoz i en problenm ki telman grav e nou’n dir tabou nou pa koz li la. E medya i enn sa bann landrwa ofisyel kot nou kapab dissect sa size pli byen.  So si ou kapab gid nou en pe lo ki mannyer i ganny adrese dan medya.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  AG.

 

THE ATTORNEY GENERAL  MR FRANK ALLY

Bon mon krwar en dimoun i annan drwa a lavi prive. Ed ouswa lavi prive i pa zis, mon krwar nou ti diskit sa avek quite extensively.

Menm ou annan en drwa a lavi prive ou annan drwa an piblik. Si mon deside pou mon al Ankour en zour, i pa vedir ki akoz mon Ankour mon’n dan en public place ki poudir ou pou al pibliy tou sa ki mon dir Ankour.

I pa akoz ki mon al dan en bar e mon al pran en drink e ou pou al tir mon portre e ou pou met li an piblik. Sa i mon drwa lavi prive.  E i en drwa ki proteze anba Konstitisyon. E dan en ka parey sa viktim, li i fer en konplent e i al Ankour e devan Tribinal. E sa provizyon i dir ou ou, sa pa bezwen disclose so seksyon 28, pa disclose pou ou kapab war son idantite.

So, no person, parey mon krwar Onorab Ramkalawan in kapab set out sa avek klarite e in dir ou poudir an relasyon avek sa viktim. Me si en dimoun ki ou kapab raport serten keksoz si par egzanp nou dir en public figure, ou kapab raporte. Me si dan ou rapor ou pe fer ki en viktim i ganny idantifye. Then i vin en issue.  Mon krwar sa esansyel. Lesansyel se protez sa viktim, pour fer sir ki sa viktim pa ganny afekte par sa, mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi AG. Bon, mon a redonn laparol Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman. In en deba enteresan. Nou’n menm ganny propozisyon pou bann character certificate, pou bann garson ki deside pou al pwente kot bann fiy, Lapolis i ava provide zot ek en sertifika.

So avek sa Mr Chairman, mon ti a kontan move ki bann propozisyon lamannman ki Bills Committee in propoze enkli lamannman ki nou’n fer avek 27(1)(b), i ganny aprouve par Lasanble, pour ki nou kapab move en Third Reading. Mon ava demann en dimoun pou segonn sa propozisyon lamannman?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay. Yes, Onorab Ramkalawan?

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mon segonn tou sa bann lamannman. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi, bann lamannman in ganny segonde par Onorab Ramkalawan. Nou ava plead to a vote. Mon ava demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Chair. Tou le 26 Manm in vot an faver, e personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Savedir bann amannman in ganny aprouve par Lasanble. Mon ava demann Sarge pou move Mace pou nou retourn, nou re konpoz nou dan en Lasanble. E mon ava call lo Onorab De Commarmond pou en Motion for Third Reading. Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Thank you Mr Speaker. Anba Order 71(1) Standing Orders, mon oule move ki Domestic Violence Bill, 2019 (Bill No.15 of 2019), as amended i ganny lir en Trwazyenm Fwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond. Okenn Manm ki segonde? Yes, Onorab Chantal Ghislain?

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Segonde Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ghislain, Nou ava put it to a vote. Tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk?

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker. Tou le 26 Manm in vot an faver, e personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Eski nou kapab ganny en Formal Third Reading?

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker. This Act may be cited as the Domestic Violence Act 2019, and shall come into operation on such date as the Minister may by notice published in the Gazette appoint. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Savedir Domestic Violence Bill, 2020 in ganny aprouve par Lasanble Nasyonal.

 

MR SPEAKER

Bon avek sa mon ti a kontan remersi Minis Larue avek son lekip. Attorney zeneral avek son Sekreter Prensipal Mrs Marie-Jose Bonne, osi tou son 2 Zofisye dan Galeri and all that. Nou ava eskiz zot parmi nou. E byensir mon ava remersi osi bann zofisye CEPS, Mr Jude Fred, e Mrs Marie-Nella Azemia.  Mersi.

 

(MINISTER LARUE AND HER DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR SPEAKER

Bon demen bomaten nou pou kontinyen avek leba lo Mosyon ki ti ganny move par Onorab Georges semenn pase. E sa i sel biznes ki reste nou demen, e mon swete ki nou kapab fini deba lo la. Yes Onorab Henrie?

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon ti oule raport ou latansyon lo en prosedir Lasanble, ki mon krwar in afekte en pe nou privilez. I fer dezyenm fwa Minis Lafanmir i vini, e son summing-up is a prepared statement.

Now, ki mannyer mon santi ki sa i afekte nou privilez akoz nou, nou lev bann query dan nou bann entervansyon. E nou pe ekspekte ki Minis i donn nou bann klarifikasyon lo la.

Me si i en prepared statement it’s not, i pa address. Prezan dan Committee Stage nou war nou pe bezwen repous ankor sa bann pwen, e ki i servi plis letan Lasanble. Mon ti oule zis atir ou latansyon lo la, akoz zafer dezyenm fwa, dan Children’s Act ki nou fek pase avek ozordi. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Ou pwen i enportan e nou’n note. E nou ava fer le neseser pou nou kominik avek tou bann Minis ki vini devan Lasanble, ok?

E dan son Right of Reply i bezwen pran kont sa bann query ki’n ganny leve.  Bon avek sa mon ti a kontan remersi tou bann Manm, e tou dimoun ki a lekout, ki’n swiv travay Lasanble Nasyonal ozordi, e byensir mon ti a kontan remersi SBC.

Lasanble i adjourn e nou repran nou travay demen 9er bomaten.

 

(ADJOURNMENT)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.