::
Home » Verbatim » 2020 » Verbatim Wednesday 20th May, 2020

Verbatim Wednesday 20th May, 2020

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Wednesday 20th May, 2020

 The Assembly met at 09.05am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Speaker is the Chair

 

MR SPEAKER

Bonzour tou Manm Onorab e bonzour tou dimoun ki a lekout e pe swiv progranm Lasanble Nasyonal. Nou pou kontinyen nou travay pou ozordi e parey mon anonse yer nou pou komans avek de Prozedlwa la bomaten e sa apre nou pou swiv avek en Mosyon. E toudswit mon ava demann parliamentary reporter pou apel Minis ek son delegasyon.

Bon mon a welcome e dir bonzour Minis. Minis Pamela Charlette Minis ki responsab pour Labita, Enfrastriktir avek Transpor Lo Later. Minister   i ganny akonpannyen par Sekreter Prensipal pour later Mrs Fanette Albert. Legal Advisor Department of Foreign Affairs Mrs Sandra Michel, e Legislative Drafter from Attorney General’s Office Mr Stephan Knights.

Minister avek ou lekip bonzour e welcome dan Lasanble Nasyonal.  Mon ava call lo Onorab Charles De Commarmond pou move Mosyon for Second Reading.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Thank you, Mr Speaker Sir. Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minister avek ou delegasyon e bonzour tou Manm Onorab e tou piblik ki a lekout. Mr Speaker anba Order 64(2) nou Standing Orders mon le move ki State Land and River Reserves (Amendment) Bill 2020,  (Bill No. 15 of 2020) i ganny lir en Dezyenm Fwa. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond. Okenn Manm ki segonde? Yes, Onorab Sylvanne Lemiel.

 

HON SYLVANNE LEMIEL

Bonzour Mr Speaker. Bonzour Minis ek ou delegasyon ek tou dimoun. Mon segonn Mosyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Lemiel. Bon Mosyon in ganny Segonde aprezan mon ava envit Minis pou entrodwir son Bill. Minister Charlette laparol i pou ou.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker  tou bann Onorab ozordi bonzour. Mr Speaker sa Bill ki mon’n vin prezante avek nou, nou   Lasanble ozordi i pe propoz bann lamannman avek 2 seksyon Lalwa egzistan State Land and River Reserves Act.

Presizeman en Lalwa ki ti vin an fors an 1903. Nouvo propozisyon i pou permet Prezidan Larepiblik donn konsesyon lwe, ouswa pas bay  lo later Leta avek en lot Leta etranze ouswa en Lorganizasyon Enternasyonal oubyen en Lazans Spesyal ki sorti anba oubyen ganny rekonnet par Nasyon Ini.

Mr Speaker listwar relasyon diplomatik in ganny trase as far back as 1976 apre nou Lendepandans. Parey nou tou nou konnen labaz en relasyon enternasyonal ek eksteryer en pei i relasyon diplomatik, zanmi e Korperasyon ant de pei oubyen ek bann Lorganizasyon Rezyonal e Enternasyonal.

Se sa ki nou apel bann relasyon Bilateral oubyen Miltilateral avek bann tel organizasyon. Sesel koman en pti pei i annan legzanp konkret kot nou relasyon spesyal avek enn de pei in port bokou fri.  Nou’ n vwar Mr Speaker lekel bann pei zanmi senser ki’n touzour pare pou ed nou dan moman difisil.

Se sa bann pei zanmi ki’n ouver zot lebra menm si zot osi zot in ganny afekte par egzanp dan sa moman COVID-19 ki nou ladan. Nou’n   ganny latizann, lekipman resours imen parmi bann lasistans neseser. Nou osi annan bann Lanbasad oubyen Misyon etabli dan bokou pei, alor i normal ki sa bann pei osi pou annan menm lentansyon.

Ankor dan sa sityasyon ki nou ladan nou Biro Misyon a aletranze parey Etyopi e lezot pei ti annan en rol primordyal pou zwe dan sikse ki sa bann Korperasyon in a port nou. E nou remersye zot enfiniman.

Mr Speaker menm si anba Lartik 21 Konvansyon lo Relasyon Diplomatik Vienne 1961, i demande ki bann pei i fasilit en lot pei ganny propriyete oubyen akomodasyon, napa okenn obligasyon anba Lalwa Sesel.

Alor dan lespri sa Konvansyon ki nou menm nou’n ratifye, nou bezwen ede ouswa fasilit en lot pei, lorganizasyon, oubyen Lazans Enternasyonal pou kapab etabli Sesel e se pou sa rezon ki nou’n anmenn sa lamannman.

Sa Bill pe propoze pou annan, pou amann 2 seksyon Part 1 ek 2 State Land and River Reserves Act pou donn pouvwar Prezidan Larepiblik lo en baz ka par ka e apre bann resers e evalyasyon byen aprofondi donn serten Leta ou Lorganizasyon Enternasyonal ki enkli bann Lazans Spesyal ki anba ouswa ki ganny rekonnet par Nasyon Ini pou ganny later avek konsesyon lwe ouswa pas bay pou bann Misyon Diplomatik.

Evidaman sa Bill ki devan nou i annan lyen avek Polisi Etranzer Sesel lo promosyon, Korporasyon Bilateral e kot resiprosite pa posib.  E pa kapab aplike la Prezidan i ava kapab pas en bay lo later Leta avek en Leta etranze ouswa en Lorganizasyon Enternasyonal ki anmenn en kontribisyon signifikan anver nou devlopman kiltirel e sosyoekonomik.

Mr Speaker mon bezwen dir ki in annan lenstans kot Gouvernman ti ava kontan ankouraz en Leta en Lorganizasyon Enternasyonal, pou annan en prezans dan nou ziridiksyon, avek bi pou ranforsi byen bann lyen for e solid ki bann pei Organizasyon Enternasyonal oubyen Lazans i deza annan, e osi eksplor bann posibilite ek bann tandans enerzan pou Korperasyon fitir.

Me malerezman dan lamazorite ka sa lentansyon pan materyalize, akoz mankman dan Lalwa egzistan. Lamannman prensipal dan part 2 sa Lalwa i annan bi pou elarzi laplikasyon seksyon 6, sou seksyon (i)ek (ii) sa Lalwa.

Seksyon 6(i) i lir comme swivan;- ‘’no portion of any State Land shall be disposed of by frequent or at any other than its full value as herein after provided for, except in the case of land required for religious, charitable or educational purposes or for purposes of public utility.’’ 

Lamannman i fer ki apre mo public utility pou azout ‘’or for official or private premises of a foreign associate.’’

Seksyon 6(ii) i lir comme swivan;- ‘’the President may where the purposes for which the land  is required are bona fide religious, charitable or educational or of public utility grant, a concession or a lease of such land on payment of a nominal price or rent.’’

Ankor sa lamannman i fer ki apre mo ‘’public utility’’ nou azout ‘’or for official or private premises of a foreign associate’’ alor sa i pou permet nou donn konsesyon oubyen lease later avek sa bann lenstitisyon e pei, a en pri nominal.

Mr Speaker mon bezwen note ki sa kondisyon i deza dan Lalwa, me i ti restrikte zis pou bann lorganizasyon saritab, edikasyonnel eksetera parey in mansyonnen. Sa ki nou’n fer se zis azout en lot kategori ki pou enkli, bann Lanbasad, Misyon Diplomatik e lorganizasyon afilye avek Nasyon Ini pou kapab ganny menm kondisyon.

Mr Speaker alor i neseser ki nou osi amann Part 1 seksyon 2 sa Act pou azout bann definisyon asosye avek Par 2 seksyon (6). Pou azout term ‘’foreign associate and specialized agency’’ avek zot bann definisyon respektif.

Foreign associate i vedir a foreign State dan lesans diplomasi, an international organization or a specialized agency. A specialized agency i ganny defini anba the Privileges and Immunities Diplomatic Consular and International Organization Act CAP 181 4enm schedule.

Dan sa schedule i osi konpri bann lorganizasyon koman ILO, FAO, UNESCO, IMF, WHO e lezot lorganizasyon ki form parti UN oubyen lezot Lazans afilye avek UN anba Lartik 57 ek 63 dan UN Charter.

Pou annan sa bann Lorganizasyon Enternasyonal etabli isi Sesel, i vin avek en prestiz ki osi kapab anmenn bann benefis finansyel, anmenn plis viziter sorti dan sa bann menm pei e osi bann levennman enternasyonal. I a osi donn Sesel en pe plis piblisite e fer nou ganny plis vizibilite lo la senn enternasyonal.

Mr Speaker mon pran ankor legzanp dan sa letan ki nou ladan, kot Sesel in ganny aplodi par WHO, pou kapab met sa viris anba kontrol.  E sa in donn kredibilite pa zis Sesel me osi nou sistenm lasante, ki reste en priyorite nou Gouvernman. Annan en reprezantan WHO Sesel, i fer li pli fasil pou Sesel ganny lasistans teknik ki’n ed nou fer sa travay merveye.

I osi apropriye a sa moman, pou sa Lasanble konnen ki Minister in deza komans revwar sa Lalwa an antye.  Travay in komanse deza ansanm avek Biro Prokirer Zeneral. I osi annan en working group ki’n met an plas, akoz sa Lalwa i enkli pa zis Minister Later me osi bann lezot Minister e Lazans.

E sa Mr Speaker, pou pran en pe letan pou konsilte. E nou ava vin prezant sa bann sanzman State Land and Reserve Rivers Act en pe pli tar ler in pare.

Pou le moman, mon pou demann sa Lasanble pou konsider e aprouv sa lamannman ki nou krwar pou anmenn bokou benefis pou nou pti pei, lo en baz Diplomatik e Korperasyon Bilateral   e Miltilateral. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis Charlette pou entrodwi sa Bill. Bon deba i ouver pou prensip e merit Bill ki devan nou. State Land and River Reserves (Amendment)   Bill, 2020. Okenn Manm ki oule entervenir?  Bon si napa .. Ok, Onorab Flory Larue.

 

HON FLORY LARUE

Bonzour Mr Speaker. Bonzour Minis ek ou delegasyon, bonzour tou dimoun. Lobzektif deryer sa Bill i kler sa lamannman i a fer ki Sesel i a kapab zwenn son obligasyon enternasyonal anba Privileges and Immunities Diplomatic Consular International Organization Act.

E kapab obzerv bann doktrin resiprosite anba Lalwa Enternasyonal parey Minis in fek eksplik nou. An gro lamannman avek sa Lalwa i minim e mon krwar ki anba Gouvernman United Seychelles in kree bann gran loportinite pou labi.

I kler ki sa Bill i anmenn de nouvo definisyon pou sa Act, include ‘’foreign associate e specialized agency’’. Letan zot in fini sa de definisyon apre in ganny azoute al afen bann sou seksyon parey Minis in lir pou nou e mon pa pou repete.

Me mwan mon annan en lafreyer reel anver la fason ki sa Gouvernman in zer nou later.  E lefe ki se Mr Faure ki ansarz Egzekitiv e in annan bokou lenplikasyon dan tranzaksyon bann later ki in donn son parti Mr Speaker, mon vreman efreye pou pas sa Lalwa.

Nou’n vwar diferan legzanp kot later Leta dan plizyer manboulouk kot en moman i pour Leta, e lot moman i ganny antere dan tou kalite tranzaksyon e Leta e pep Seselwa ki perdi en morso son Patrimwann.  E apre osi arive ki nou pa ni menm konnen lekel ki propriyete sa bann later.

Sa i kler dan sityasyon Maison Du Peuple, letan sa batiman ti fer …

 

MR SPEAKER

… Onorab, Onorab mon bezwen aret ou boner, ok?  Bill ki Minis in prezante devan nou i pa al dan sa direksyon – ok? Minis in prezant en Bill devan nou ki pe i fer kler sa Bill pe demande ki bann later i ganny                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          en koman Grant pou bann rezon Diplomatik, pou bann rezon asosye ek bann lorganizasyon ki tonm anba UN.

Nou pe al dan en lot direksyon.  Nou pe al dan en diskisyon en deba zeneral lo la fason ki later in ganny manage isi Sesel annou restrikte nou deba lo Bill ki’n ganny prezante ki la devan nou. Ok?  Kontinyen.

 

HON FLORY LARUE

Mr Chair mon pa pou kapab kontinyen avek mon entervansyon, akoz mannyer ou pe mannyer ou’n limit mwan. Mwan mon pe get sa object and reasons i kler ki about State land. E mon premye legzanp ki mon pe donnen i include en foreign source, akoz Maison Du Peuple ti ganny donnen par en Leta Enternasyonal.

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab amannman ki devan nou bomaten i osi restrikte nou deba, ok? Amannman ki devan nou bomaten e nou bezwen nou entervansyon i bezwen lo sa amannman ki devan nou.  Si ou pe al ouver ou pe al an zeneral deba i pou esap nou. Ou entervansyon pou ganny reponn nou pou al dan tou sord diskisyon. Annou konsantre lo sa de amannman ki devan nou lo sa Bill.

 

HON FLORY LARUE

Mr Speaker. Eskiz mwan ek tou respe sa amannman i donn Prezidan Leta pou pran Later Leta pou li donn en body.  I donn nou dan son objects and reasons this is State Land!  E mwan sa bann legzanp ki mon donnen i enplik bann bodies enternasyonal. Mon kapab sey re travay lo la pou sey ferm li en pe …

 

MR SPEAKER

Onorab, Maison Du Peuple napa nanryen pou fer ek body enternasyonal! Parti si in pran later in donn en parti politik, napa nanryen pou fer avek body enternasyonal! Sa de amannman si ou’n lir ou amannman devan ou, i annan pou fer anba rezon Diplomatik e anba lorganizasyon ki nou afilye avek United Nations.  Sey konsantre lo sa de amannman ki devan nou!

 

HON FLORY LARUE

Mr Speaker   ankor avek respe ti en don sorti kot pep Algerian, sa batiman.  Me solman parey mon’n dir si ou donn mwan loportinite mon kapab refer en pe mon entervansyon mon a refer apre.

 

MR SPEAKER

Onorab, revwar ou lentervansyon.  Mon a donn ou letan mon ava donn laparol en lot Manm. Revwar ou lentervansyon ou kapab entervenir lo Bill ki devan nou.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.

 

 

MR SPEAKER

Ok, mon ava donn ou letan.  mon ava donn ou laparol apre, revwar ou lentervansyon. Mon ava donn la parol Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker. Bonzour Minis avek ou lekip. Mr Speaker pou mwan ti zis en leklersisman.  Mon konpran ki sa amannman pe anvi fer, me lo sa baz resiprosite ki Minis in koz lo la, vizavi sa amannman, mon ti ava kontan si Minis ki lefe ki nou annan Zofisye from Foreign Affairs la, pou letan i fer son summing-up dir nou baze lo bann Misyon Diplomatik Sesel deor, an term resiprosite vizavi Later Leta, kwa ki nou bann Misyon pe benefisye ouswa zot kapab gannyen as konsesyon?

Akoz mon annan serten konsern la.  Akoz letan nou pe koz sa resiprosite, mon santi poudir parfwa ou a krwar poudir Sesel avek son nou annan en fason en kalite dan nou, ki nou kontan konmsi byen fer pou lezot, me selman sa tretman ki nou gannyen an retour i pa letan ou mezire i pa tro, tro parey.

Menm si nou rekonnet ki nou bann pei zanmi, zot pe ed nou en kantite, me selman letan ou get nou resours Sesel nou souvrennte, me mon krwar poudir i annan serten konsern vreman ki fer ou koman en Seselwa parfwa en pti pe annan serten krentif. So, mon ti a kontan si nou ganny en pti pe leklersisman lo la. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab William. Mon ava donn la parol prezan Onorab Jean-Francois Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker. Bonzour Minis. Bonzour bann Manm Lasanble e bann dimoun ki pe ekoute.

Mr Speaker mon’n deza dir dan sa Lasanble e mon fyer pou mwan repet ankor ki koman en dimoun ki enterese avek bann relasyon enternasyonal. E pou le moman mon Chairman International Affairs Committee, mon’n toultan proklanmen ki relasyon enternasyonal dan en pei i devret en area kot i annan konsansis. Tou parti politik i devret annan en konsansis ki nou pou fer, ki kalite aksyon nou pou anmennen dan nou relasyon enternasyonal.

Dan en fason ki ler en Gouvernman i sanze bann relasyon avek bann pei, bann Lorganizasyon Enternasyonal i kontinyen. Se en domenn ki tou Gouvernman i devret resers sa konsansis. E tou parti politik i devret resers sa konsansis. Mon fyer parey mon dir ki mon parti ki mon ladan in, depi ler ki mon dan sa Lasanble dan sa enn Lasanble, mon’n reserse sa konsansis. Malerezman lot kote pa’n fer li.

E mon pran mon premye pwen se sa enn. Ler nou pe fer en travay pou modifye oubyen pou nou amannman en Lalwa, oubyen en regilasyon ki annan pou fer nou relasyon enternasyonal, silvouple nou koz avek lot kote. Nou koz avek bann lezot parti ki enterese, pou konstri dan en fason permanan bann relasyon ki bon o nivo enternasyonal.

Sa pa’n ganny fer. Ok. Kekfwa sa i en metod travay sa Gouvernman ki la me selman i annan en lot keksoz ki mon regrete ankor. Mon regrete akoz sa metod travay pa kapab fer mwan pa krwar ki sa lamannman ki devan nou ozordi, in ganny prezante avek nou pou en sel rezon. Pou nou rezet sa lamannman. I pa’n ganny prezante pou nou aksepte sa lamannman, i ganny prezante pou nou rezet sa lamannman.

Akoz si zot ti anvi si lentansyon Gouvernman sete pou fer pase sa lamannman, zot ti ava diskit avek nou. E zot ti ava rod sa konsansis.  Zot ti ava at least sey gete si on the floor of the House, i annan ase vot pou fer pase sa Lalwa.

Zot pa’n fer li e pou mwan without assuming or pou dir ki i annan bann lentansyon malisye, mwan mon ti a kontan dir ki i pa en lentansyon malisye i en lentansyon delibere pou met sa size lo latab.

Sa i mon de premye pwen e mon regrete koman Chair International Affairs Committee, koman en dimoun ki’n travay bi partizan dan sa Lasanble, e dan sa pei, mon regrete ki Gouvernman Mr Faure pa santi ki li osi i bezwen practice sa louvertir sa reaching out parey i kontan dir.  Sa i mon 2 premye pwen.

Mon dezyenm pwen Mr Speaker, se ki nou annan en sityasyon devan nou ki pa ankor regle bann Misyon Diplomatik Sesel   in enstale. Zot pa’n ganny okenn problenm, zot in ganny privilez, zot in ganny ekstra privilez pou zot enstal zot lekor.  E mwan ki rankontre sa bann dimoun zanmen, zanmen en Diplomat in deza dir mwan poudir i ganny difikilte dapre nou Lalwa pou li kapab enstal son Lanbasad Sesel, swa pou li lwe swa pou li aste!  Pa’n zanmen gannyen!

Enn bann pli bon legzanp ki nou kapab servi ozordi, se ki ler Lanbasad Leta Ini ti deside pou fermen Sesel pou annan en pos rezyonal Maurice Lanbasad Leta Ini, ti deza posed freehold son later lo kwa son rezidans ti egziste.

Donk ti egziste.  Donk pan annan okenn problenm.  E mwan mon ti a kontan sey konpran an relasyon avek sa premye pwen ki mon fer,  kwa ki la ozordi…?  Ki pe arive la ozordi?  Lekel ki pe ganny problenm?  Lekel ki pe ganny difikilte pou li enstal li Sesel?

Akoz i enportan ki nou konnen.  E kekfwa ok annou met a kote sa zafer lekel. Lekel sa bann difikilte ki’n ganny sinyale, ki anpese oubyen ki fer li difisil pou en reprezantasyon diplomatik oubyen enternasyonal, enstal li Sesel? Sa i en keksoz ki enportan pou nou konnen.

Pou nou al en pti pe dan relasyon enternasyonal Mr Speaker, mon al regarde dan Konvansyon Vienne. Vienna Convention ki ankadre prezans, privilez e ki tou lezot fasilite ki bann Misyon Diplomatik atraver lemonn i demande e i ekspekte.

Ler Konvansyon Vienne ti pe ganny drafte, ti pe ganny ekri, ti annan en problenm a sa moman. Dan lemonn ti annan en nonm pei Kominis kot ti napa later prive, ti napa en housing market oubyen en marse imobilye parey Franse i dir. Ti napa en bann tranzaksyon ki ti kapab deroule dan sa bann pei Kominis akoz dan sa bann pei tou later ti pou Leta. Alor en Lanbasad ki ti anvi enstal li, pa ti kapab fer otreman par pas par Gouvernman sa pei.

E i annan sa bann Gouvernman ki ti fer li difisil.  Ki ti refize.  Akoz zot rapel dan Cold War zot pa ti anvi, La Russie pa ti anvi, well USSR pa ti anvi ki Lanmerik i vini. Lanmerik pa ti tro, tro anvi e i annan plizyer sa bann pei kot ti annan problenm.

Alors pou regle sa problenm, pou regle sa problenm akse avek later prive dan Konvansyon Vienne, ti met en sistenm ti met en regulatory system ki ganny entitled ‘’Facilities extended by receiving States for the acquisition of mission premises.’’

Ki i en lobligasyon dan tou pei ki Gouvernman i fasilit.  E dan sa bann pei Kominis vi ki zot ki ti annan tou later zot ki ti bezwen donnen en bout later. E zot pa ti kapab refize.

Cold war in fini, bann pei kominis i annan tre pe ki reste.  I annan Cuba i annan Nor Kore. Nou osi nou’n lucky nou’n sorti dan sa sistenm e dan tou sa bann pei dan tou lezot pei, napa problenm pou en Misyon Diplomatik ganny fasilite pou li mont son Lanbasad.

E Sesel osi napa okenn problenm.  Tou bann Lanbasad, tou bann Misyon ki’n vin Sesel, zot in fer li san okenn difikilte. Zot in al lo marse imobilye, lo marse later, lo marse lakaz lo marse propriyete, on the property market, e Lalwa ki egziste dan konvansyon Vienne i demann avek Gouvernman Sesel, pou fasilit zot ganny akse avek en landrwa, pou zot fer zot Lanbasad si zot anvi.

E sa fasilitasyon ki Gouvernman i fer, i baze lo si i annan sanction pou Gouvernman, Gouvernman i lev sa sanksyon.  Si i annan en difikilte akse Gouvernman i regle sa posibilite akse.  Okenn sa bann problenm Administratif anba Lalwa ki egziste anba Konvansyon Vienne, Gouvernman i fasilit tousala.

Me ozordi Gouvernman pe vin demann nou, pe vin devan nou pou li demann nou permisyon.  An realite pa ni Gouvernman pou demann pou donn permisyon Prezidan Larepiblik.   Prezidan Larepiblik pou li kapab lwe, vann, pas en bay, e li e osi kapab donn pou nanryen ouswa donn pou en nominal fee oubyen lwe.

Mr Speaker dan sa moman ki nou pe viv ladan la, kot bokou Seselwa en kantite Seselwa… ti annan enn dan mon biro bomaten ankor, e mon ava nonm son non akoz mon’n nonm son non 25 fwa ziske ler i annan en DA in dir avek li ‘’al war ou dalon Ferrari, ou a ganny later!’’

I apel Mervin Nourrice. Monn nonm son non 25 fwa dan sa Lasanble akoz in demande pou li aste en bout later, zot in refiz li,  la zot in fek refiz li ankor nou pou kontinyen lager.  E mwan mon konnen pou dir en zour Mervin Nourrice pou gannyen en bout later. Akoz i en travayer in anmas son larzan i anvi fer keksoz ek son lavi!

Mwan mon pa kapab konpran ki mannyer dan en moman kot Mervin Nourrice, Farah e tou lezot pe rod en bout later, ki zot pa pe gannyen, nou pe pran sa pti morso later ki nou pe gannyen donn permisyon Prezidan pou li donnen avek en Misyon Etranze!

Mwan mon pa dakor avek sa! Akoz si nou pou travay si nou la dan sa Lasanble se pou nou travay pou nou pep dabor! Sa etranze, sa Lanbasad nou welcome li Sesel.  I konnen ki mannyer nou marse later, nou marse imobilye i ete.

I konnen li napa nanryen ki anpes li i ava al rode dan bann … I ava aste later ek en milyonner si fodre.  I pa pou vin pran dan sa pti ponnyen ki nou, nou pe sey lager pou ed enn nou frer enn nou ser pou nou ganny en bout. E sa mwan mon krwar pou dir tou Seselwa enkli sa detrwa ki ankor siport US, pou dakor avek mwan. Akoz i en prensip fondamantal.

Alors akoz dan en sityasyon kot napa problenm nou, nou vin rod en problenm. Nou, nou vin met en problenm ladan. E an plis ki sa Minis i dir avek nou e mon dakor avek Minis ki sa Lalwa i bezwen ganny revwar. Bann ‘Privileges and Immunities of the Diplomatic Mission in Seychelles’ bezwen vin revwar. Sa osi apard State Land and River Reserves Act i annan.  Diplomatic Immunities Act ki bezwen ganny revwar. Akoz i mars ansanm.

Me annou fer li annou pran sa lenerzi ki annan dan sa Lasanble, ki la lo sa Lasanble. Sa lenerzi ki nou montre yer, travay ziska fernwanr. Onorab Mondon pa konnen keler in ariv kot li Anse Forbans yer swar. Nou pe travay nou!  Be annou pran sa lenerzi pou nou fer en travay ki byen. En travay ki akseptab pou tou dimoun e ki pou reste pou lavenir pou prosperite, akoz pou nou tonm dakor lo kestyon relasyon enternasyonal, napa diferans ant US avek LDS!  Se sa ki nou pe rode.  Se sa kalite travay ki nou bezwen fer.

E si i annan en travay pou fer profondeman lo sa Lalwa parey Minis in dir, annou pran letan nou ava fer li.  Annou pa zis vini e fer en pti sanzman, pou nou kapab fasilit en lorganizasyon ki mwan mon pa konnen, en Gouvernman ki mwan mon pa konnen.  Mon pa konnen si Etyopi akoz sel pei ki Minis in mansyonnen in felisit Etyopi.

Mon pa konnen mwan. Mon anvi konnen tousala mwan!  Alors travay i bezwen ganny fer lo tou le de kote e dan en fason inifye. Mon ava zis avan mon terminen Mr Speaker, sey demande akoz? Akoz dan bann Lartik Konvansyon Vienne  ler nou koz lo bann Misyon, bann premises diplomatik nou koz lo Lanbasad, bann biro Lanbasad, High Commission eksetera, e apre nou koz osi lo residence of the Head of Mission. Pou nou, pou mwan an tou ka, i annan en Lanbasad ki teritwar sa pei, e i annan rezidans sa Lanbasader.  Sa Sef Misyon.

Me selman isi i nou war bann zafer ‘private premises’. Nou pe sey al amande dan Seksyon 6 ‘for official or private premises!’ Mwan mon ti ava krwar pou dir okenn Reprezantan Diplomatik son pei, okenn Reprezantan Konsiler, okenn Reprezantan en Lorganizasyon Enternasyonal i ava isi dan en kapasite ofisyel.

I pa pou Sesel dan en kapasite prive! E dan son kapasite ofisyel nou pou donn li en bout later pou li fer en premises prive?  Be Mr Speaker mon krwar nou pe glise la!  Akoz si nou fer koumsa, nou ava pe zis koriz en keksoz ki nou konnen ki’n arive ler Sheik Abu Dhabi ti fer anler La Misère apre Mr Barry Faure ti vin dir nou pou dir nou sa i ‘son rezidans ofisyel!’ Be nou konnen i pa son rezidans.  Mwan mon konnen. I Ma Josephine rezidans ofisyel Lanbasad Abu Dhabi  – UAE. I pa laba anler.  Sa i prive.

E sa ti ganny donnen pou 1Roupi.   Be senm sa ki nou pe ale ladan? Senm sa ki nou pe al vote pou nou fer sa bann keksoz koumsa? Dan sa moman koumsa? Dan sa moman kot lepep Seselwa pe kriye pe dir ‘’protez nou later, protez nou zil!’’ Se bann keksoz ki nou bezwen, nou bezwen fer atansyon avek.

E pou nou fer atansyon nou bezwen koze, nou bezwen met tou dimoun otour en latab pou nou gete si dan sa konteks ki nou pe fer, ki bann safeguards ki nou bezwen mete, pou nou fer sir ki napa okenn derapaz, nou pa tonm dan okenn presipis ler nou pe fer sa Lalwa.

Alors Mr Speaker avan mon konklizyon mon ti ava kontan dir, ki tou sa bann International Organizations parey dan propozisyon lamannman ‘foreign State’ ok, ‘specialized agency’ in ganny dir ‘International Organization’.

Be i annan en ta International Organizations ki ganny rekonnet i annan observer status, kot UN, me eski nou pe anvi tou sa bann lorganizasyon?  Mon fek ganny en kontak la avek en lekivalan, dan Lenn, Knights of Malta.  Konmsi son pa son chapter dan Lenn me son lekivalan. Dan Lenn i annan en lorganizasyon aparaman karitatif ki parey Knights of Malta ki annan en Lanbasad Sesel.

Be tou sa bann lorganizasyon, i en pe baze lo – i pa baze lo politik. I baze lo la lasarite, en pe lo larelizyon. Be i annan tou sa bann sa, tou sa bann lorganizasyon. Nou pou napa en safeguard?  Nou pou zis met en keksoz la? E Vienna Convention Mr Speaker   ankor i dir, e se sa ki fer mwan sispe lentansyon.  I restrikte li lo Lorganizasyon Enternasyonal.

Specialized agency nou pa pe ouver li net, pou tou sa bann keksoz.  Anyway.  An konklizyon Mr Speaker mon ti a kontan fer li dan en pozisyon pozitif. Ankor enn fwa nou koman en parti dan sa Lasanble nou met nou a dispozisyon, Gouvernman pou nou revwar sa Lalwa dan en fason konpreansiv.

Pou nou asiz otour en latab e pou nou deside kwa ki bon pou Sesel.  Akoz nou en pti pei nou. Nou pa parey Lenn, oubyen nou pa parey Lasin, oubyen nou pa parey Lanmerik.  Isi Sesel en met kare later i en met kare later. Nou napa ankor!

Nou bezwen fer sir ki nou pe vey sa tre, tre byen. E lepep Seselwa in met   nou dan sa Lasanble pou nou vey sa later tre byen.  Alors mwan mon ti a prefere, mon ti ava sizere e mon ti ava convince Komite Zafer Etranzer, pou vin en partisan aktif dan sa deba, dan sa lesanz, pou nou trouv bann fason apropriye pou nou welcome bann lorganizasyon, bann Lanbasad ki pa Sesel.

Me solman nou fer li dan en fason ki byen, dan en fason ki i kapab reste a lavenir.  Ki kapab la pou leternite e ki protez an menm tan sa pti later Sesel.  Alors mwan Mr Speaker mon byen regrete pou mwan dir pou lo sa baz sa bann pwen ki mon’n fer, mwan mon pa pou vote an faver sa amannman.  E mon ti ava demann tou bann Manm dan sa Lasanble, pou sezi sa lapel ki mon pe fer, pou dir annou asize, annou koze, annou rod sa vre bon Lalwa, sa vre bon prensip ki pou gid nou lo sa size a lavenir.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari. Yes, Onorab Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK                 

Bonzour Mr Speaker. Mr Speaker permet mwan pou mwan mon anvi raise en matter of privilege an regard an en urgent matter. Kot i konsern sa sitasyon repatriation flight bann Seselwa an Lenn avek China. Mr Speaker rezon ki mon pe lev sa se akoz …

 

MR SPEAKER

… Non, Onorab, nou’n deal pran letan yer nou’n deal avek.  Mon lofis pe osi pe fer follow-up and all that mon swete ki taler nou ava kapab ganny en keksoz pli kler nou ava kapab pas avek zot. Ok?

So, annou pa abiz Standing Orders zis pou nou raise matter of privilege and so on.  Onorab Jude Valmont. 

 

HON JUDE VALMONT    

Bonzour. Mersi Mr Speaker. Bonzour tou Manm Onorab Minis e panel e tou Manm piblik ki pe swiv nou. Mr Speaker mon osi mon en Manm Komite Zafer Etranzer e parey Chair in refer sorti sa pwen pozitiv ki in le fini avek.

Mon osi koman en Manm International Affairs Committee mon ti a kontan ki Sesel i gard bann relasyon diplomatik ki i annan ek lezot pei i gard li healthy, e nou annan bann rannman. Me selman en keksoz ki regretab koman Chair IAC mon reste sirpriz ki atraver ou Mr Speaker Onorab Ferrari pa’n nabou rekonnet ki malgre nou annan sityasyon later me se sa bann menm pei ki nou annan sa bann bon relasyon avek ki’n fer mazorite don pou fer mazorite lakaz pou nou met Seselwa ladan!

Alor sa i en pwen enportan pou Seselwa konpran. Pou nou maintain sa relasyon bon relasyon avek sa bann pei, i vedir ki nou annan serten rannman.  Alor en Lalwa dan sa laliny ki permet ler i dir resiprosite, ki en pei si Sesel li in nobou benefisye avek en propriyete pou fer son Misyon Diplomatik oubyen en batiman, alor i normal pou nou an retour fer le neseser pou zot osi kapab etabli Sesel.

Alor se atraver sa ki nou pou vwar bann rannman.  Parey mon’n refer sorti Don pou lakaz, i annan latizann e lezot keksoz ki nou’n war nou’n gannyen dan lepase.  Sa menm Lasanble ki nou asiz ladan ozordi malgre lot kote latab i dir kado anpwazonnen, me selman nou ankor pe asize ozordi nou pou servi sa menm Lasanble e nou pe fer sa diferans. I enportan refer sorti Mr Speaker.

E Mr Speaker i enportan osi zis refer sorti ki atraver sa bann bon relasyon ki Chair in refer sorti, Chair IAC in fer sorti nou’n benefisye avek bokou, bokou lezot bann gran, gran proze.  Alor i enportan pou Seselwa konpran ki nou, nou pe fer sa Lalwa pe ganny anmennen zis pou met keksoz an perspektiv.  Akoz en keksoz ki petet mon a met li koman en kestyon me selman a zot latansyon osi pou Minis,

Se ki mannyer sa bann later dan lepase in ganny donnen pou etabli sa bann relasyon, sa bann Misyon Diplomatik Sesel? Akoz nou konnen i annan o mwen 7 a 9 Misyon la. Dan lepase parey nou’n ganny dir in refer sorti par Onorab avan mwan, ki bokou dan lepase bokou bann Misyon zot aste later prive.

Me Sesel nou ti a voudre ozordi mwan mon ti a koman en Diplomat mwan osi koman e en Manm Lasanble mon osi mon ti a voudre kontan mon ti a voudre konnen, ki mannyer sa bann later in ganny donnen?  Sa i enportan.

E mwan mon ti a voudre konnen osi, ki an se moman akoz sa Lalwa in vin la sa moman? Eski Sesel pe met li pare pou annan lezot Misyon Diplomatik?  Petet sa Foreign Affairs i kapab dir nou eski nou annan lezot Misyon ki pe vin etabli isi Sesel?  I enportan pou konnen sa.

Mr Speaker mon pou zis refer sorti pou dir Sesel osi in siny sa Konvansyon Vienna ki Chair in refer sorti. E in di ladan ki Nasyon Ini i envok lespri Nasyon Ini ler i dir legalite, zot “Nou konpran legalite souvren bann Pei D’Eta.” Sa i enportan.

Alor nou bezwen respekte lezot pei parey nou ekspekte zot respekte nou. E sa Konvansyon osi i refer sorti ki nou bezwen gard lape enternasyonal e asir sekirite dan lemonn.  E en keksoz vreman enportan ki’n fer resorti ankor se promosyon bann relasyon amikal ant bann pei otour lemonn. Ki mannyer nou pou gard sa nou pou promot sa relasyon?  Alor ankor enn fwa sa Lalwa i dir en bout later, en propriyete oubyen lezot keksoz ki nou kapab fer.  Alor sa i bann keksoz ki nou promot sa relasyon.

E Mr Speaker i annan en pwen ki mon pa ti’n note me solman ler Onorab avan mwan i refer sorti mon krwar i enportan ki petet li i napa, malgre atraver ou Mr Speaker malgre i Chair International Affairs Committee petet demen i a voudre vin Minis Foreign Affairs, me selman i napa sa leksperyans diplomatik. Alor mon pe montre dir li eksplik sa pou li konpran e ler nou asiz dan Komite petet i ava annan en pti pe plis mannyer i ti dir yer – la sagesse pou li konpran ki mannyer sa i marse.

Ler in refer sorti propriyete prive dan sa Lalwa lo seksyon 6.  I enportan konpran Mr Speaker i dir ou ki en Lanbasad i napa zis son batiman administrativ kot zot travay. Me selman i apel sa rezidan.  I annan sa rezidans osi sa ki zot dir zot Head Of Mission zot Anbasader.  E sa an term diplomatik laplipar di tan i servi zot dir sa private residence.

Me Konvansyon Vienna i dir ek ou la pou ou propriyete ki ou gannyen dan en pei  pou servi, i pa ganny servi pou ou byen personnel oubyen pou endividyel. Malgre sa Head Of Mission pe reste al sa later, sa propriyete belongs to the State e nou bezwen fasilit parey Chair IAA in refer sorti, fasilit fonksyonnman zot bann travay ki annan pou fer avek promot relasyon diplomatik avek nou pei. Mon krwar i enportan pou Chair konpran sa ler nou asize avek BFA i ava annan la sagesse pou li at least konpran sa pti bout la.

Mr Speaker osi mon ti ava voudre, osi konn – i annan serten kestyon ler mon’n war sa Lalwa, mon’n poz mon lekor e ozordi mon profit lokazyon pou adres sa bann kestyonn ver panel.

Mon krwar en kestyon ki’n dominen ler mon’n asize mon’n fer refleksyon Mr Speaker, se eski Sesel pou vreman vann sa bann later ek sa bann Misyon Diplomatik? Oubyen nou pou al ver lease.  Ki mannyer lagreman pou ganny fer?

Mon demann sa kestyon Mr Speaker akoz nou bezwen realiz en keksoz.  La diplomasi i aktiv li, i pe evolye tou le zour.  Alor en keksoz ki nou bezwen demande ki Minis mon krwar Minis Charlette e menm Mrs Michel, i enportan pou zot konsider sa ler zot pe reponn,

se ki arive si Sesel i sevre oubyen i koup relasyon diplomatik avek en pei or vis versa si sa pei i koup relasyon diplomatik avek Sesel?

Nou konnen ozordi i kapab en Gouvernman ki O Pouvwar, demen avek evolisyon avek diplomatik mannyer i ete keksoz i bouze vitman lemonn;- demen en Gouvernman i kapab sanze e recall son Lanbasader e dir ki i pa pe annan okenn relasyon diplomatik avek sa pei.

Alor pou reasir pep Seselwa ki pou arive avek sa bann propriyete? Eski sa bann pei pou rann nou or zot pou dir zot pou gard sa propriyete la ki pou reste alatrenn la?  E demen sa parey in ganny dir sa mon frer oubyen ser Seselwa ki pe rod en bout later pou fer son lakaz, li i war sa la i dir be gete sa in ariv koumsa.

Alor mon krwar i alor enportan pou Minis focus en pe lo ki mannyer zot pe al go about zot bann lagreman avek zot Misyon Diplomatik. E Mr Speaker mon krwar pou mwan terminen i enportan, i enportan fer pep Seselwa konpran, ki malgre zot in dir Prezidan ki pou lease, vann Later Leta avek en Misyon Diplomatik, mon krwar i enportan konpran en keksoz.

E mon krwar i enportan pou nou sirtou nou bann Manm IAC, pou nou apresye rol bann Zofisye bann Teknisyen, bann Diplomat dan Departman Zafer Etranzer. Zot zwe en gran rol ladan zot.  Akoz se zot ki baro si ou kapab dir se zot se Foreign Affairs ki baro nou pei ler i vin bann relasyon enternasyonal bann keksoz enternasyonal.

Alor i enportan pou konpran pou apresye rol ki zot zwe se zot ki rekomann avek Sef Leta avek Prezidan, atraver zot Minis responsab. Ki rekomande si wi oubyen non nou pou annan sa relasyon.  Ki rannman ki anmennen.  Ki bann benefis ki anmennen e ki nou pou fer.

Alor i enportan nou apresye rol sa bann Diplomat e met trust dan zot.  Akoz se zot finalman ki pou rekomann okenn aksyon ki annan pou fer ek bann Misyon Diplomatik avek Prezidan.

Mr Speaker mon krwar mon ava aret la. Mon’n fer sorti bann pwen ki mon krwar Minis i kapab tous en pe.  E an menm tan koman en Manm IAC, mon kontan koman en zenn mon’n ede edik mon Chair pou li konpran e annan la sazes demen koz angaz li avek Foreign Affairs. Mersi Mr Speaker.

 

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Valmont. Onorab Larue ou’n pare pou entervenir. Go ahead Onorab Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker   mon vwar ki ler Chair IAC in koze in donnen en pe bann legzanp kot later in ganny abize anba sa sistenm. E mon krwar i relevan.  Akoz letan nou pou lir objects and reasons i dir nou ki sa pe donn Prezidan.

 ‘’To permit the President to grant a concession or lease of State of Land to a Foreign State or  an International Organization or Specialized Agency of the United Nations by free grant’’ (ki pou nanryen) ‘’or by payment of nominal price or rent.’’ ki isi Sesel an zeneral i 1Roupi e tax free.

So, i annan en relevans dan listwar later ki mannyer sa   letan zot anmenn sa Prozedlwa devan nou. Me solman letan nou pou pran sa kestyon ki Onorab Valmont in demande, mon osi mon krwar i byen ki nou reget sa Lalwa dan sa legzanp. In dir nou ki nou bezwen trust bann zofisye Foreign Affairs, ki nou fer li.  Nou trust e nou apresye zot travay ki zot fer, me nou’n   vwar en ekivalan en legzanp dan lo kote Imigrasyon.

Imigrasyon osi nou trust nou bann zofisye profesyonnel, me nou vwar anba 5(1) ki zot ki Prezidan finalman nou’n koz lo la eksesivman isi dan Lasanble. Ki menm si Lalwa menm si bann zofisye i travay lo donn Prezidan bann rekomandasyon, A lafen du jour Prezidan ki deside.  Final.

Savedir i annan i kapab annan loportinite kot Prezidan i pou servi son pouvwar ki ultime dan sa pwen, kot li ki pou donnen. Akoz 6, letan ou pe get sa seksyon 6 kot zot pe al insert sa de mo a lafen. Si nou pou get 6(1). I dir ‘’no portion of any State land shall be disposed of by free grant or at any other than its full value as herein after provided for, except in the case of land required for religious, charitable or educational purposes or for purposes of public utility.’’

E sa a la fen sa seksyon la ki nou pou azout ‘’or for official or private premises of a foreign associate.’’ E Prezidan i deza kapab donn later pou relizye ouswa charitable or educational purposes anba sa Lalwa  mannyer i ete. Nou pe zis azout en lot bout avek. E nou’n vwar legzanp kot in, later in ganny donnen pa lwen avek nou la pou Cricket Association. E i annan bann legzanp kot nou’n donnen later.

Me selman pwen reste ki avek nou sityasyon later Sesel, i vreman sansib.  I bezwen kler pou nou Lasanble akoz ki nou pe anmenn sa Prozedlwa ozordi.  Akoz parey Onorab Ferrari in dir. Pou le moman nou pa vwar difikilte pou annan pou bann Misyon annan later Sesel.  Alor Minis i bezwen fer li vreman kler akoz ki nou pe anmenn sa devan nou Lasanble ozordi.

Nou’n vwar osi ki annan bann Misyon ki’n aste later prive e zot later i an abandon. Zot later i pou zot e i pou en Leta e i abandon e zis i reste la.  E alor i pa en problenm pou zot ganny later i annan ki annan e zot still abandonn sa later.

Me lo kote protez later enn bann keksoz kekfwa ki annan enn sa lafreyer, menm si nou anvi gard nou relasyon diplomatik avek lemonn enternasyonal. In annan skandal Diplomatik isi Sesel,  letan nou ti annan problenm avek Assomption. Kot in kree en gran lafreyer dan nou popilasyon, letan menm nou bann ki ti dan Komite Zafer Enternasyonal letan nou ti pe regard sa size devlopman lo Assomption, nou ti mont State House e nou vwar nou pa ti ganny tou lenformasyon.

Me apre sa bann lenformasyon ti ganny devwale lo internet.  E se koumsa ki nou ti vwar lanpler sa aktivite ki ti pou arive Assomption. Be imagine si sa Lalwa ti an plas e Prezidan ti’n servi prerogative pou donn sa later. Kote sityasyon nou ti pou ete?

Alor lefe ki napa sa kominikasyon, sa enteraksyon fran, i difisil pou vwar ki mannyer nou kapab trust zot bann lentansyon.  Akoz nou pa vwar kote i ete mon krwar Minis i bezwen fer li kler pou nou akoz ki sa Lalwa in vin devan nou ozordi. Akoz sinon mon war li difisil pou mwan kapab siport sa Prozedlwa. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Larue. Onorab Woodcock ou ti’n lev ou lanmen pou raise sa matter oubyen pou entervenir? Zis pou raise matter? Ok, dakor. Mon zis met ou okouran ki mon an kontak avek mon lofis e zot ankor pe anvoy pe negosye avek Minis Touris ek Lasante, pou nou kapab partaz sa lenformasyon pli tar le moman ki nou gannyen. Ok?  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker devan nou, nou annan nou en Lalwa ki tre enteresan. I enteresan akoz i en Lalwa ki relate avek si oule ki mannyer nou pou negosye, oubyen go about provide sa ki ou apel swa en rezidans swa en ranplasman permanan pou en Misyon etranzer isi Sesel. E Lalwa in defini sa bann Misyon etranzer ki sipoze vini.

Me ou a permet Mr Speaker mon pa pou kapab fer mon lentervansyon, san ki mon fer referans avek serten komanter ki’n ganny fer vizavi Gouvernman regarding sa Lalwa.

Mon dir sa akoz mon krwar i, pou mwan i en pti pe drol.  E mon pou fer sa an referans avek sa lamannman ki mon ti anmennen dan Lalwa yer. Yer mon ti amenn en lamannman dan Lalwa ki esansyelman demande pou ki si en travayer Seselwa dan en louvraz, i en annan en etranze dan menm louvraz, pou nou pa met li deor. E lot kote zot la mazorite zot ti sourd.  Personn pa ti koze lo la.

Personn pa ti koze lo la. Non, non mon pe al lo la apard ki en sel dimoun in koz lo la apard ki Leader Lopozisyon. Relevans avek sa se akoz ozordi bomaten atraver lentervansyon atraver ou Mr Speaker, Onorab Ferrari in vin la koman sa dimoun ki li pe carry sa tors pou protez lentere Seselwa! Selman protez lentere Seselwa i selektif pou li.  Yer mon pan tann li ditou mwan konsernan Lalwa Lanplwa.

Rezon mon fer sa se akoz nou bezwen mon, i relevan avek sa largiman akoz li i en lotorite an relasyon ek sa largiman ki par lefe ki i Chair IAC.  E mwan mon pa en Manm IAC so mon pa konn bann diskisyon ki IAC i fer. E mon bezwen swiv oubyen ekout sa ki li i pe dir baze lo bann largiman ki pe avanse as Chair IAC!

E lepep Seselwa pe ekout son bann largiman as Chair IAC, akoz zot krwar pou dir li koman Chair IAC i domin serten lenformasyon ki la mazorite lezot Manm napa.

Me esansyelman nou vwar ki Onorab li ler i fer son komanter as Chair IAC i pa realize ki sa bann komanter ki’n ganny sans fer bomaten, i pa ti pou ganny sans fer si i ti al asiz dan en diskisyon ek Gouvernman, pou prepar sa Lalwa!

I ti pe usurp son privilez koman en Manm Lasanble zisteman, pou li kapab challenge bann provizyon dan sa Lalwa.  E sa i en keksoz ki bezwen ganny dir avek lepep Seselwa ki i annan en lapros ki ganny pran par Lopozisyon dan sa Lasanble, lo serten size.  Me zot pa vin senser par lefe ki ler i annan, i annan provizyon ki klerman ede pou protez lentere Seselwa zot pa koze lo la.

Zot trankil lo la e zot ankoler ler ou remind zot me solman zot a remind ou tou keksoz ki ou fer. E prezant …

(Off-Mic)

MR SPEAKER

Onorab. I annan en Chair dan sa Lasanble. Si ou santi ki mon pa kapab Chair sa Lasanble mon pa kapab manage sa Lasanble, mon ava ale ou ava vin pran mon plas!

I senp. I senp. Ok?  Pou ou interject koumsa pou kestyonn mwan abilite pou mwan Chair sa Lasanble.  I think this is wrong!  Onorab kontinyen e focus lo Lalwa ki devan nou.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker. Akoz e mon le dir en keksoz depi ler nou’n komanse dan sa term i annan en keksoz ki mon aret fer personnelman.  Ler en Manm i koze mon’n aret interject ler en Manm i koze akoz zisteman ou etabli en rule dan Lasanble ki ler en Manm i koze en lot Manm i ekoute li. Sakenn dimoun i annan son sans koze.

Prezan akoz mon’n komans koumsa, set akoz si Lasanble i santi pou dir i annan keksoz i bezwen amande avek sa Lalwa annou amannman li. Annou fer li vin pli byen.  Me Gouvernman in vin avek en propozisyon lamannman akoz sa bann teknisyen in santi pou dir a sa moman zot bezwen sa Lalwa pou zot fulfil bann keksoz ki zot bezwen fer anba zot travay ki zot annan pou zot fer toulezour.

That’s why zot anmenn sa lamannman dan sa Lalwa. Mon pa krwar poudir zot in reve pou dir zot bezwen anmenn sa lamannman e alor zot anmennen. Zot in anmenn li akoz zot bezwen fer serten keksoz. Si Lasanble i santi – e nou Lasanble dan nou kolektif nou santi i annan keksoz ki nou bezwen amande, nou amande.

Nou pran en lapros pou nou amande.  Annou pran par egzanp sa size ‘provide’ en rezidans. I annan en bon e i annan en move kote.  Ler mon pe koz rezidans mon pe mean li dan son sans administratif dan son sans global.  Son bon kote se ki ou ed sa pei a aletranze pou etabli en baz isi.

Ou pe ed li. Son move kote ou riske war ou dan en sityasyon kot dan serten ka, serten pei i demande ki en buffer zone ki ganny kree otour sa landrwa.

E ler ou fer sa buffer zone, vi ki later i komodite ki scarce, lezot dimoun pa pou kapab ganny akse dan sa buffer zone. Sa i en pwen reel ki i annan en legzanp reel ki nou kapab koz lo la arive. Se sa ki nou devret pe anmennen.

E se sa enn bann eleman ki nou bezwen konsidere vizavi sa Lalwa. So ki kalite kondisyon pou mete, ki kalite bann keksoz pou vin avek, mon krwar sa determinasyon ki Minister i pou bezwen fer.

Akoz a tou moman par egzanp si demen nou dir ok nou pou donn Lanbasad Ameriken en landrwa pou li fer son Lanbasad. Definitivman Lanbasad Ameriken pou fer parey i fer dan lezot pei pou kree en large buffer zone otour son Lanbasad. And that’s what ‘s going to happen.

So, sa i bann keksoz reel bann kestyon reel ki nou koman Manm nou bezwen demande. Me eski sa Lalwa i annan en merit? I annan en merit. Rezon akoz Minis mon krwar in servi legzanp Etyopi se akoz ozordi Etyopi i enn bann pei ki benefisye en kantite atraver petet sa ki nou kapab apel li sa ki si mon mal sa ki konnen i ava koriz mwan. Diplomatic Tourism akoz?  Se akoz in vin en hub pou en kantite bann lenstitisyon e Lorganizasyon Enternasyonal.

E mon war i drol atraver ou Mr Speaker ki IAC pa’n fer referans avek sa fe. E la mazorite, la mazorite, la mazorite lo nivo Lafrik la mazorite lorganizasyon e bann reprezantasyon anver bann groupman rezyonal ou enternasyonal nivo Lafrik, i annan en baz Etyopi.

Prezan prenon kontrol ki Sesel pe zwe par egzanp an relasyon avek sa SADC. Both lo en nivo lesanz enter parlmanter lo nivo SADC- PF, both lo en nivo lesanz SADC antre pei, lo en nivo COMESA eski a sa moman kot i arive nou pa devret pe rod en fason pou nou kree bann hub isi Sesel ki a benefisye nou lavantaz?

Servi sa bann groupman pou nou kapab vin sa hub dan larezyon. Par egzanp ozordi Maurice i santraliz i pwen santral pwen focal pou COE. Ok?  Akoz ki nou Sesel nou pa kapab vin en pwen focal pou en lenstitisyon enternasyonal?

 So se sa enn bann merit enportan ki sa Lalwa i anmennen. I anmennen pou nou. Sa ki nou bezwen etablir prezan se sa bann kondisyon e pri kondisyon oubyen bann lezot largiman ki pou vin avek an sa ki konsern, once ou’n donn sa lespas e sa lespas i ganny servi pou sa rezon ki nou’n   donnen.

Se la kot Minister konsernen Departman Foreign Affairs ki relye avek sa sityasyon e Departman e Minis pou Labita e Later i ava bezwen eksplik nou, kwa ki zot pou fer ankor ek bann mezir ki vin avek.

I annan en lot pwen enportan ki nou, nou bezwen osi realize. Ler par egzanp mon rapel ti annan sa deba otour Lanmerik bouz son Lanbasad sorti Sesel, nou ava rapel byen bann nou ki ankor rapel, ti annan en kantite lartik ki ti ganny ekri dan zournal. I annan bokou nou Seselwa ki pa ti an faver nou pa ti kontan me nou pa ti kapab fer nanryen akoz sa ti en desizyon ki lanmerik in pran.

E lanmerik in pran desizyon baze lo son sa ki nou apel son Foreign Policy. Si nou, nou kapab atrakte bann pei pou nou met en reprezantasyon dan nou pei, fizik dan nou pei, sa osi i pou cut the cost.  I pou koup kou ki nou dimoun nou resortisan Seselwa ki bezwen apply pou en visa e lezot dokimantasyon bezwen travel pou al dan en lot pei pou fer li. Nou kapab fer li Sesel.

E sa ki pli enportan nou kapab osi benefisye, par lefe ki si nou annan sa bann groupman enternasyonal ki baze Sesel   bann renyon, bann renyon anyel bann renyon mansyel, i kapab ganny fer Sesel.

E si nou pa pe kapab par egzanp post COVID let’s say par egzanp post COVID, nou dan en sityasyon kot Sesel premyerman;- nou’n ganny vwar premyerman koman lafason koman nou’n zer sa sityasyon COVID nou’n fer li byen, i poz en pwen latraksyon anver dimoun ki pou le vin Sesel.

Sa bann lenstitisyon i santi pou dir probableman petet zot bann lorganizasyon i a pli safe, pou annan en baz dan en pei parey Sesel ki annan baz, en baz Lasante Piblik an ki konsern problenm COVID ki en pe pli meyer ki lezot; an atandan ki nou pe esper bann marse touris prepare, sa i ava probableman en opsyon ki nou annan.  I ava probableman en opsyon ki nou annan. I stand to be corrected be i ava en opsyon.

Si sa i leka, then nou benefisye lavantaz se avek sa sityasyon, kot sa bann lotel ki annan ou bann landrwa lotel ICCS kot i annan bann conference centers, i ava bann landrwa ki a kapab pe host si bann regilasyon ki pe allow dimoun pou travel pe les zot travel pou vin isi.

Akoz a priori travel pou en travel esansyel esansyelman avan i pa pou vin lo travel vakans. E esansyel pou vin bann meeting, pou vin bann renyon ki bezwen ganny fer pou tackle swa bann size ekonomi, swa bann size pertinan ki relate avek socioeconomic, oubyen lezot size ki relate avek leksportasyon komers eksetera.

So nou bezwen get kwa ki sa Lalwa i kapab anmennen dan son lavantaz. Sa bann konsern ki’n ganny raise wi, wi i annan bann konsern ki reel parey mon’n dir. Bann konsern ki reel parey mon’n dir. Bann konsern ki reel lo ou pe donn sa landrwa si nou santi pou dir nou pa anvi enkli private residence ladan nou tir li.

Nou tir li si nou santi nou pa oule include li.  Me le pwen ki mwan mon pe fer se ki nou pa kapab zis sa Minister pou en Lalwa ki’n anmennen akoz li i bezwen fer son travay avek.

Si nou annan lezot lamannman ki nou le propoze nou propoz sa bann lamannman nou fer sa Lalwa vin pli byen.  Si nou kapab fer li vin pli byen. Si nou pa kapab tonm lo en lagreman then Minister i ava retournen i ava aranz son Lalwa.

Me lesansyel ki nou bezwen tonm dakor lo la se ki, nou pa kapab koz 2 koze. En koze dan Lasanble an sa ki konsern zafer eksteryer, apre en koze an deor avek sa bann dimoun ler nou zwenn zot. Nou bezwen koz en koze e fer Seselwa konpran en koze.

Nou bezwen annan en relasyon eksteryer ki ganny manage pa dan en fason kot devan sa bann dimoun nou dir en keksoz, deryer zot nou dir en lot keksoz. E sa i en pwen enportan pou nou move forward sa.  E koman en Lasanble mon krwar se sa ki enportan pou nou.  E mon kontan, mwan personnelman mon santi pou dir i en bon keksoz ki Lasanble pa’n partake.  Pa partake dan tou sa bann desizyon. Akoz retir pouvwar Lasanble pou li kapab kestyonn sa bann desizyon.  E sa pa devret zanmen retire.

E an konklizyon Mr Speaker mon pa konnen si mon prezimen nou pou bezwen al Committee Stage. Si  i annan propozisyon lamannman baze lo bann konsern ki nou’n leve.  E nou ava ganny sans demann Minis kestyon davantaz si nou pou al dan Committee Stage. E si bann dimoun i annan en propozisyon lamannman kot ki mannyer nou kapab fer sa Lalwa vin pli meyer e Minis i ava donn nou bann leksplikasyon neseser.

E nou avan petet osi kapab tann from bann zofisye Foreign Affairs ki la.  Mon krwar sa madanm i annan en kantite leksperyans dan sa domenn. I en dimoun ki travay dan plizyer lannen kot Foreign Affairs e i kapab edik nou Lasanble osi lo bann keksoz an ki konsern nou bann relasyon eksteryer ki nou annan.

Mwan mon krwar ki Lasanble pa devret rezet sa Lalwa, san ki nou’n ganny loportinite pou ekout bann teknisyen pou donn nou en kontrandi. And then nou a kapab move forward lo ki nou pou fer ek sa Lalwa. Mersi bokou Mr Speaker. E mon remersi Lasanble pou son lentansyon.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay. Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Pa ti mon lentansyon entervenir lo sa Prozedlwa. Me apre ki mon’n ekout lentervansyon Minis e bann lezot lentervansyon ki’n swiv in lev plizyer kestyon dan mon latet.  E prensipalman mon lentervansyon i ava en seri kestyon ki mon swete Minis e son delegasyon ki lo latab devan ava kapab reponn dan konklizyon.

Premyerman mon le dir ki ozordi ki sityasyon irzan e enportan, i annan devan Gouvernman pou anmenn sa Bill?  Yer ouswa depi semenn pase nou’n pas bokou letan koz lo en lamannman dan Lalwa Lanplwa ki mon konpran ti bezwen vini, akoz sityasyon ekonomik pandan sa letan COVID-19.

E nou’n konpran rezon detres ki Gouvernman in anmenn en tel Lalwa, ki’n annan bokou diskisyon avek bokou bann stakeholders. Kwa ki fer mon lev sa kestyon, se parske se le fet ki Minis li menm in dir ki zot pe konsider en revizyon konplet lo sa mother Act e alor akoz sa de pti lamannman pa ti kapab espere ziska ki revizyon konplet i vini.  Alor ki sityasyon irzan ouswa enportan ki annan devan Gouvernman pou table sa lamannman.

Lot kestyon nou konnen poudir later i en keksoz ki en topik konversasyon toulezour dan Sesel. Pou la senp rezon Minis ek son PS i konn pli byen ki nou ki kantite demann pou later i annan dan nou pei.

E osi difikilte son Minister pou akonplir ouswa satisfer bann demann. Nou a rapel ki dan son diskour Leta Lanasyon Fevriye sa lannen Prezidan Larepiblik in dir nou ki avan lafen sa lannen zot pou donn 300kare, 334 kare later e la i reste selman 7 mwan avan ki sa lannen i fini.

Dan mon repons SONA mon ti dir mon krwar pou dir sa prononsman ti en pe tro anbisye e mon reste lo sa lopinyon parski pandan sa dernyen 36mwan nou pan vwar en kare donnen.

Me la nou war lentansyon Gouvernman pou fer later available pou bann groupman etranze. E bokou Seselwa zot anmenn en fristrasyon toulezour dan zot leker, akoz sa size later zot pe vye e zot ankor pe espere. Lakaz nou tann dimoun dir zot esper 26, 27an.  Be later konbyen letan?  Me selman Leta li i pe taye pou fer available sa resours presye, me tre, tre limite ki nou annan pou bann antite etranze.

Lot kestyon ki’n pas dan mon latet se letan nou pe koze ozordi, konbyen Lorganizasyon Enternasyonal ki’n fer en laplikasyon avek Gouvernman, pou lease ouswa aste en morso later ki alor i zistifye sa lamannman. Konbyen i annan?

Menm zafer konbyen Lanbasad ki’n fer en aplikasyon, pou aste en morso later ou swa pou lease pou fer biro ouswa landrwa rezidansyel? Konbyen i annan?

E ozordi    letan nou pe koze pou nou satisfer nou lekor, ki nou satisfe ki Gouvernman i konn byen ki i pe fer, i annan tou lenformasyon neseser ki poursantaz later Sesel. Ki poursantaz later Leta ozordi dan Sesel ki dan lanmen en Lorganizasyon Enternasyonal ouswa en Lanbasad etranze?

Nou konnen deza pou dir i annan plizyer Lanbasad Sesel, ki a mon avi mon krwar ki sa bann later i pou zot. Par egzanp Lalibi i annan en bout Mont Fleuri, La Chine  St Louis, La Russie, Le Niole i tonm St Louis menm. Lenn i Le Chantier i Mont Fleuri sa mon krwar. Cuba mon pa sir, L’Angleterre mon krwar kot zot rezidans Lanbasad O komiser i ete, mon Krwar i pou zot. La France mon napa en sou lide.

Alor ki kantite pour poursantaz later ki dan lanmen en Lorganizasyon Enternasyonal oubyen Lanbasad ozordi? E pou repran pwen ki Onorab William in leve, mon krwar i en pwen ki mon enterese pou konn larepons, parmi nou bann Lanbasad par egzanp ki a aletranze parske nou pe koz fer parey zot fer avek nou. Ki kantite nou Lanbasad i lo later ki pour Sesel ozordi?  Eski i pou nou? Nou pe lwe, nou’n   lease?

 Sa i bann lenformasyon ki mon anvi Gouvernman i eklersi nou lo la.  I osi annan sa pwen ki Onorab Ferrari in leve dan lamannman ki Gouvernman pe propoze dan seksyon 6 letan i koz lo’ private premises.’        Mwan mon napa okenn konesans dan size Diplomasi parey mon koleg Onorab Valmont i dir li i annan.

Be selman mon krwar i annan en diferans ant ‘private premises’ avek ‘official premises.’ Mon tante krwar i annan en diferans e mon ti a kontan plito vwar le mo ‘official residence’ ki ganny servi dan nou Lalwa pou zisteman akoz letan ou servi ‘private’ mon krwar i ferm i kapab ankouraz labi me si nou met ‘official residence’ i a ferm laport pou labi.

Lo pwen ki Onorab Ferrari in leve e ki mon dakor avek. Se sa size konsiltasyon e mon retourn lo lefe ki later i telman rar, i telman en pwen kontansyon dan lavi tou bann Seselwa toulezour, nou annan pti gin.  E nou pa oule vwar sa pti gin ki nou annan ganny partaze avek dimoun ki annan.  Se ki mon krwar Gouvernman ti merit annan en konsiltasyon lo sa size. Zisteman pou asire ki pa kree okenn polemic.

Premyerman, par egzanp i merit kapab koz avek Lopozisyon ki nou ki an mazorite dan Lasanble Nasyonal, parey Onorab Ferrari in dir pou asire ki son Lalwa i pase. Apre pou Mr Faure retir tou bann dout dan lespri Seselwa. Nou konnen poudir i annan en lafreyer ou leokri nou sitwayen lo size Assomption.  E letan nou pe koz lease, vann Later Leta. Zil elwanye i reste Later Leta premye alert dan latet dimoun se Assomption.

La zot in war en fason malen pou zot pas par en laport deryer, e vann nou zil avek zot bann dalon!

 

(ACCLAMATION)

 

HON GERVAIS HENRIE

Sa ki Seselwa pe dir e alor ki mannyer koman Prezidan Larepiblik i rekonfort mwan e rekonfort mon bann constituent, i rekonfort mon frer ser Seselwa, pou dir napa okenn manboulouk ki sa Gouvernman pe fer, annan lentansyon fer?  Sa i bann size ki reste dan mon latet e ki mon anvi en larepons.

Minis in koz lo posibilite ki si sa lorganizasyon oubyen Lanbasad i annan zot later, alor zot kapab vini e i ava ed lekonomi dan en fason swa en lot. Me dan lot kote sa largiman se letan nou pou donn zot posibilite aste later, nou retir posibilite ki Seselwa i ganny en loportinite biznes.

Ozordi letan en Lanbasad ouswa en Lorganizasyon Enternasyonal, i dan en building ki pou en Seselwa alor i pe pey rent, i pe pey bann lezot servis i ede dan lekonomi. Alor letan zot pou annan zot prop propriyete i retir sa posibilite biznes.

Minis in osi dir ki bann pei vwazen, zanmi plito in ed nou dan letan COVID in donn latizann bann keksoz koumsa. Me mwan mon si sa ki mon swiv mon vwar tou bann Lanbasad ki’n ed nou, zot deza annan propriyete Sesel Lenn, La sin e UAE ki’n donn nou sa bann keksoz prensipalman, zot deza annan diferan propriyete.  Parey mon’n dir swa Le Chantier Mont Fleuri ouswa St Louis e menm anler La Misère.

Mon ava fini avek le pwen ki Onorab Flory Larue in dir. I aplik pou mwan e i aplik pou li parey in dir, i aplik pou bokou bann constituent, ki letan mon’n la anndan zot in text mwan e i aplik pou bokou Seselwa.

Se ki nou pa trust!  Nou napa konfyans dan lentansyon Gouvernman dan sa Prozedlwa ki i pe anmenn devan nou. Parey mon’n dir akoz sa moman la?  Ki sa irzans nou konnen pou dir i annan bokou plizyer size Nasyonal ki Gouvernman pe tarde anmenn en Bill.

Yer mon’n donn legzanp zafer Employment Act ki depi 2016, Desanm 2016 ansyen Minis pou Lanplwa ti dir nou Bill pou vin dan 4mwan, la in pas 3an edmi! Domestic Violence ki bokou dimoun pe dir nou i en problenm dan nou pei konbyen letan Gouvernman pe pran pou anmennen, me sa enn la nou vwar in ariv devan nou ozordi.

So, nou pa pe nou napa konfyans dan lentansyon Gouvernman pou sa Bill ki in anmenn devan nou. Pou mwan e pou mon bann constituent dan distrik Mont Buxton, i lev bokou plis kestyon dan nou latet ki nou annan larepons.

E ki nou ti ava prefere antann en bon leklersisman lo sa bann pwen ki mon’n leve, pou mwan kapab satisfer mon lekor poudir mon kapab konfortab ki desizyon mon pou pran dan sa Bill.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Henrie. Bon i annan zis de pti klarifikasyon, akoz mon konnen i pa pou afekte mon lofis osi. Mon osi mon asiz dan Leaders Forum. Sa Bill ki devan nou in deza lo progranm Lezislatif ki’n sorti kot Egzekitif.  E nou ti ganny sa progranm le 9 Mars dan Leaders Forum e mon anvi fer konnen Onorab yer in annan serten Manm osi in lev sa.

Employment Act son bann amannman and all that in osi tou lo sa progranm Lezislatif. Me i annan bann dat ki Egzekitiv in mete pou propoze si in pare pou vin devan Lasanble, me nou tou nou konnen pou dir i annan bann sirkonstans ki sanz keksoz sanz dat.  Me selman in deza ganny mete devan nou ok?

Bon i reste le de, mon annan en dokiman ki mon annan lo la.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker Bonzour. Bonzour Minis ek tou bann dimoun. Non, this is the copy ki ti ganny sirkile dernyen.  E mon osi tou mon’n regard li avek gran latansyon e napa lo la. Napa lo la.

 

MR SPEAKER

Mon a verifye lo mon kote.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Sey verifye. Parski …

 

MR SPEAKER

Either i lo mon lalis mon pending Bills   ki mon’n vwar petet. Me selman Employment.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

I pa lo la.

 

MR SPEAKER

Employment i lo la mon konnen i lo la. Mon konnen sa in ganny leve depi yer. Bon i reste le de Leaders lo mon lalis pou entervenir mon nou ava pran en break e nou ava retournen 11er. Non mon’n pran bann lanmen ki’n ganny leve e apre 30minit ki mon pa’n war lezot lanmen mon pa’n pran ankor ok. Mon’n ferm lalis, ok?

So, mon annan le de Leaders lo mon lalis e nou ava repran nou travay 11er.

 

(BREAK)  

 

 

MR SPEAKER

Bon avan nou repran nou travay, zis mon anvi abord 2 size.  With regards to State Land and River Reserves.  Mon prezant mon leskiz, i pa lo lalis kalandriye Lezislatif ki Egzekitiv ti donn nou dan Leaders Forum.  Me in vin dan en sityasyon irzan, atraver let osi tou ki’n sorti kot Minis.  Se sa rezon ki in vin lo nou bann, lo nou lalis, bann pending Bills ki Lasanble pe dil avek.

With regards to matter of privilege, mon anvi zis fer bann Manm, revisit zot Standing Orders.  Pou nou kapab servi sa Standing Order 36 byen, pou nou pa abize. A matter of privilege i bezwen en matter ki pe afekte en privilez en Manm or Members of the National Assembly. 

Size ki’n ganny leve, i en size ki’n ganny leve yer.  Kestyon in ganny demande ek Minis.  E Minis sipoze retournen pou donn nou en repons.  So i annan en lot fason osi tou ki nou kapab fer sa.

Me parey mon’n dir, mon biro pe fer swivi.  E hopefully pandan lazournen mon a kapab fer en keksoz konfirmen, konkret, ki mon a kapab pas avek Onorab Woodcock, ok?

Bon, mon ava, nou a kontinyen nou travay.  Mon ava donn laparol Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  E bonzour Minis ek tou ou delegasyon avek tou bann Manm.

Mr Speaker rezon ki sa progranm ki apel the 2020 Legislative Calendar,  i en dokiman ki ti la dan mon lanmen.  Se parski, letan Gouvernman, reprezante par son Sef D’Eta.  I zwenn dan Leaders Forum, i etablir bann Lalwa ki zot mazinen nou pou fer fas avek.

E letan sa i form parti planifikasyon.  E sak fwa ki mon remarke avek Gouvernman, letan en Lalwa i pa lo sa Legislative program, e zis i pop up, savedir zot pe al pas en Lalwa pou en rezon spesifik.  E mwan, mon’n dezapwente avek prezantasyon Minis.

Akoz mon ti ava ekspekte ki Minis ti ava dir avek nou dan en Lasanble,  akoz ki zot in santi nesesite pou anmenn sa Lalwa koman en urgent matter?

I ti devret dir avek nou what is urgent an relasyon avek sa Bill.  Si i ti’n dir avek nou, i annan 2 Lanbasad ki, 2 pei ki anvi rod en bout later.  I annan bann Lorganizasyon Enternasyonal ki anvi etablir ensidswit.  Koz avek nou!  E mon krwar ki poudir dan sa staz kot nou ete, kot nou pe koz lo latransparans,  se sa ki nou Lasanble i ekspekte as a minimum.

E la mon kapab dir avek Minis, letan sa Lalwa in sorti, menm zofisye dan Minister, oubyen Departman Zafer Etranzer, zot pe demande ki pe arive? Zot menm zot laba dan sa batiman Queau de Quinssy,  zot pa konnen ki pe arive.  Alor nou pa kapab fonksyonn koumsa.

Nou bezwen konnen.  E i fasil pou ekrir sa Lalwa.  Sa morso Lalwa ti fasil pou ekrir.  Me nou koman Lasanble pa tret nou koman bann zanfan. Espesyalman parey Onorab Larue in dir.  Ki sa Gouvernman i annan li en problenm later!

Zot konnen zot menm zot ki poudir later, zot in donnen, zot konnen zot menm zot,  ki poudir sa morso Lalwa, sa morso Lalwa i enn bann morso Lalwa pli kontroversyel!  E akoz in fer li vin kontroversyel? Akoz i morso Lalwa ki zot pli pa swiv!

E dan sa morso Lalwa, i annan tro bokou pouvwar ki donn Prezidan Larepiblik.  E ki i ava donn tou dimoun ki pran sa pozisyon.  E se pou sa rezon ki i bezwen sanze.  E mon kontan ki Minis in dir, ki byento zot pou regard li an antye.  Mr Speaker nou pa konnen.

E petet pou mwan, mon ti kapab aret la, met en pause plito.  E dir avek Minis, what is the urgency?  Kisisa ki fer li irzan sa morso Lalwa?  Letan nou met sa bann zafer Consular, lot, lot, lot.  Be dir nou lekel?

Dir nou WHO i anvi, WHO i anvi etablir en soz isi.  E nou, nou santi nou bezwen donn li en bout later?  I annan kek lorganizasyon saritab, Lakrwa Rouz Enternasyonal, i anvi-?  Be kote?

E letan mon pe regard objects and reason, i napa, i dir ‘’the object of the amendments is to give effect to legal obligations of the republic, anba sa bann zafer.

Be tousala, pa stand.  Akoz i pa stand Mr Speaker?  Mr Speaker ou konn byen ou.

Dan parti inik, zot ti sezi later msye ek madanm Philippe Jumeau Mont Fleuri, o bor International School.  Ti vin Later Leta.  Letan i ti fini vin Later Leta, zot ti vann li avek Lanbasad Libyen, avek Lalibi.     E parey en Manm in demande avan, be anba ki prosedir ki ti fer sa.  Be pa ti vann?  E pou nou konnen ki poudir ti vann, pandan ki Lalibi ti pe pas dan tou son bann problenm, kot Lalibi ti’n ganny pouse dan Nasyon Ini, ensidswit. International School ti anvi aste sa bout later, ti napa nanryen ki ti kapab arive.

Lakaz Mr Philippe Jumeau, e zot ti fer sa akoz Mr Philippe Jumeau ti fer, Minis dan Gouvernman Mr Mancham.  Lakaz Mr Philippe Jumeau e son defen madanm ti zis la dan en leta abandon.  Pa ti kapab fer nanryen.  Akoz sa later anba sa bann Konvansyon.  Sete pa pou Sesel, sete later Lalibi.  E pa ti kapab met lanmen lo la.  E se sa problenm.  Be anba kwa ki zot ti fer?

Menm parey anler Saint Louis, later Mr DelHomme be Sinwan?  Gouvernman La Chine be pa ti aste?  Anler, zot ti aste avek Mr ek Mrs Delhomme.  Bel Ombre, La Russie pa ti aste?  O bor vizavi Marie Laure?  La Russie, pa ti osi aste later St Louis avek lafanmir Lefevre?

Cuba, pa i osi tou i annan en rezidans?  Angle pa’n aste anler Bel Air?  E an plis ki sa Angle in aste Bel Air, e i pou al pli lwen ankor. E sa i anpes Onorab Loizeau ganny en morso later.  O tour son propriyete  i annan en buffer.  En buffer 2400 met kare.  E 2400 met kare.  Ki en pti gin plis ki en arpan, ti a kapab fasilman en pti gin mwens ki, yah, egzakteman. Ti’n kapab met en kantite lezot lakaz.  Me selman i dir i bezwen sa buffer.  Alors Seselwa i ganny neglize.

Rezidans Lanbasad Franse i en rezidans ki nou tou nou konnen.  E laplipar Manm in deza al pran en ver diven oubyen envite pou ganny, pou keksoz laba.

E mwan mon anvi demande, ozordi Sesel nou annan UNDP.  Be UNDP Sesel in fasilit li, pou li kapab ganny son landrwa, e i pe lwe li.  UNDP Sesel!

Alor, IOTC, International Tuna Commission, be pa ti baze Sesel, be pa nou’n donn li tou bann fasilite?  Mwan mon kestyon parey Manm Onorab in deza poze dan sa Lasanble, oli problenm?  Si ou kapab dir mon kot problenm i vini, nou ava kapab sey rod en solisyon.

Be si napa problenm, akoz nou pe sey, akoz nou pe sey rod repar li?  Comme dir sa lekspresyon.  If it’s working, why fix it? 

I deza pe marse.  Alors napa okenn problenm.  E mon pa konnen, la mon ava fer referans avek diplomat Valmont. Diplomat Onorab Valmont, ki mon pa tro ganny en konpran kote in rantre avek sa bann zafer. E, mon bezwen dir Mr Speaker, ki pou en dimoun ki en Diplomat, ki deklar son lekor en Diplomat, sa lentervansyon ki in fer bomaten, I am sorry. I am sorry, ou’n al dan tou direksyon e finalman ou pa’n ariv okenn destinasyon. Onorab Ferrari in met keksoz parey i devre ete.

E Lartik 21 sa Vienna Convention i koz lo, wi, i dir ‘’The receiving State shall either facilitate the acquisition on its territory, in accordance with its laws.  By the sending State of premises necessary for its mission,  or assist the later in obtaining accommodation in some other way. ‘’

Be, be Sesel pa pe fer sa?  Anbasad Zapon fek ganny etablir.  E zot annan en Anbasader isi. Be pa in ganny son landrwa?  Be son Anbasader pa i ok.  Se sa ki nou’n fer.  E Sesel i annan en free market as far as later i konsernen. E sel fason ki en etranze i kapab aste later Sesel oubyen en Leta  Etranze i kapab aste later Sesel, se pou li fer son aplikasyon. E apre sa, Gouvernman i donn li sanksyon.  Prosesis sanksyon i marse.

E se pou sa rezon ki sa bann pei ki mon’n nonmen avan i kapab, in kapab aste zot bann landrwa.  E mwan mon pa war akoz ki nou bezwen fer en pti lamannman, pou nou kapab fer sa bann zafer.

E Mr Speaker nou bezwen konpran, se sa aprezan.  Letan keksoz pa ganny dir avek nou, se la aprezan ki Seselwa i poz kestyon.  Seselwa i vin avek dout.  E letan i annan dout, e i annan dout lo en kote.

E lo lot kote nou war ki poudir be tou keksoz i mars normal.  Tou keksoz in mars byen. Be alor, akfer ki nou bezwen fer sa?  Se parski i montre ki i annan en panse ki pa pe ganny partaze avek nou.  E nou, parey Onorab Ferrari in dir, letan i annan panse ki pa kler, letan i annan panse ki i annan keksoz ki zot pe gard pou zot, nou, nou pa vote, nou pa siporte sa bann tel keksoz.

E Mr Speaker, mwan mon trouv i drol ki nou pe sey met sa la.  E ki Sesel pou al fer tousala.  Kan, e la mon dakor avek sa ki Onorab William in leve bomaten.  Nou Sesel, ou a krwar konmsi nou pli bon ker ki tou.  Nou bann atlet tou i konplent.

Letan nou bann atlet i al Maurice par egzanp, Morisyen i met zot laba dan en zistans.  Pou ki letan zot, letan pou zot vin zwe zot game, 1erd tan pou zot ariv lo teren, zot in fatige.  E apre pou zot ganny bate. Tandis ki nou Sesel, nou vin zwenn zot dan bis aircon, nou met zot dan bann bon fasilite.

Manze tou keksoz annord, parey mon frer pe dir, Skychef koze.  Dan nou Lasanble, mwan i annan zis 2 dimoun ki mon rekonnet koman en Diplomat.  E sa se Onorab Waven William.

 

 

        (APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mon rekonnet li koman en Diplomat, akoz Onorab William i annan sa tit Anbasader. E sa tit Anbasader i pou lavi.  Lasanble menm ki ti aprouv li koman en Anbasader.  E apre sa, li in sel dimoun ki’n al reprezant Sesel dan sa pozisyon Anbasader.  E i ti anbasader Lenn koman Sef Misyon.

E Onorab William i ava dir avek ou, be letan i Lenn, eski i ti ganny sa ki Sesel i donn bann lezot Diplomat? Non! Pandan break mon ti pe demann li.  I dir non, ou bezwen ale debourye, pey pou tou ou bann keksoz.  Rod tou bann fasilite.

Be nou Sesel akoz nou bezwen konmsi pe tay partou?  E pourtan sa bann pei, si zot kapab fer nou konstri, zot kapab, akoz zot kontan nou akoz nou lanmitye.  Donn larzan pou konstri sa batiman ki la.  Batiman lot kote dapre ou, zot pa pare pou zot konstri zot prop Lanbasad?

Zot ekspekte nou donn zot Lanbasad?  Si zot pare pou fer sa bann keksoz ek nou?  Non, non.

I bezwen annan en lot rezon!  E nou, nou anvi konnen sa lot rezon.  E si nou pa ganny sa lot rezon, mon bezwen dir sorry, parey Onorab Ferrari in dir, sa Bill, sa Bill pou mor li.  Sa Bill pou mor imedyatman.  E parey Onorab Henrie in mansyonnen, se la kot aprezan size Assomption tou i monte.

Eski i annan en plan anba, anba?  Parski once ki in fini ganny, sa bout i pase, i pou fer li legalman anba, anba. Be alor, eksplik nou, eksplik nou, tir tou dout.  E sa i ava fer en fason ki tou keksoz i ava normal.

Mr Speaker, Sesel in bezwen aste, e i ti annan plizyer diskisyon pandan bokou letan.  Ti menm annan en pe kankan letan Sesel ti aste batiman Paris avek en prive pou fer son Lanbasad.

Sesel la tou resaman in fek aste rezidans O
Komiser Pretoria.  Be, nou’n aste.  Be pa i annan Konvansyon Vienna, Lartik 21?

Alor konmsi, annou pa fer en keksoz, annou pa vin konplik keksoz, letan napa nanryen pou konplike.  Sa Lalwa, e kot zot pe met li, ou a krwar konmsi zot in rode kote pou mete.  E sa en lot zafer ankor Mr Speaker.  Yer Onorab Georges in koz lo nou bezwen en nouvo Employment Act.

Nou bezwen keksoz ki vin kler, ki mannyer pou tir serten keksoz avek Gouvernman.  Be mwan mon krwar ki poudir sa zafer Konsiler, nou bezwen, Sesel nou’n ariv en pwen la, kot nou bezwen en Lalwa kler ki pou diriz tou bann zafer Konsiler.

Konbyen gard ki konnen ozordi, ki mannyer zot devret reazir vizavi en Anbasader?  Eski tou sa bann zafer Konvansyon Enternasyonal, pa in ler pou nou annan en Lalwa ki ganny rantre?

Mr Speaker pli boner sa lannen,  e pou Mrs Michel pou ki mon annan en kantite respe, ti bezwen vin dan Lasanble, ti bezwen vin Ankour pou eksplik avek Lakour, kwa ki zot ekspekte en Manm Lasanble, en dimoun ki annan en paspor Diplomatik.

Ki kalite kourtwazi ki i devret gannyen.  E letan i ti eksplik sa, bann zofisye Lapolis pa ti konnen.  E Mrs Michel ti eksplike ki mannyer Cabinet ti pran sa desizyon.  E ki si Cabinet ti’n donn sak Manm Lasanble en paspor Diplomatik, savedir i ti pe dir ki zot devret ganny trete avek serten kourtwazi!

Pa kapab zis 2 zofisye, koman 2 cow boy nenk zis aret en dimoun ki annan en paspor Diplomatik e fout lo li.  E mwan mon ti vin premye.  Mwan mon ti vin premye pou pas dan sa sityasyon avek ANB.  E se la, e se la ki mwan mon krwar ki nou bezwen annan en Lalwa ki kler.  Lo ki mannyer en zofisye Diplomatik i bezwen ganny trete.

Annou pa bliye, Mr Speaker ou ava rapel ankor enn fwa.  Le 3 Oktob, le 3 Oktob ki mannyer Lapolis ti tret en Diplomat Angle.

E apre sa dan rapor Judge Riley, tousala ti ganny fer resorti, ki mannyer Lapolis ti’n mal azir.  Parski ou pa kapab anvoy tear gas lo en Diplomat.

Eski en gard i konnen ki poudir en Diplomat i kapab park son loto nenport landrwa e ou pa kapab fer li nanryen? Ou pa kapab met en tiket lo li?

Be mon krwar ki tousala se bann keksoz ki nou bezwen fer, pou ki nou ava annan en Lalwa kler.  Akoz kot zot pe met, e lafason osi ki zot pe met sa.  Konmsi nou kapab zis donn nenport …  Be ki grander later?  Nou Sesel nou napa sa kantite later.

Eski i pa devret annan en definisyon par egzanp?  Si par egzanp nou pe move dan sa direksyon, en definisyon?  Ki grander later ki ou donnen?  2 arpan, 4 arpan.  Si i demann, parski serten sa bann Lanbasad zot in aste diferan later.

E la par egzanp Mr Speaker, mwan mon konnen,  ki poudir La Chine in aste en lot bout later avek en prive anler Sans Souci.  Pas dan pre avek Lanbasad Ameriken, ti annan zot propriyete.  Kot ou trouv Victoria an antye.  Be zot in aste li avek prive.

Me selman la ozordi, zot pe, zot pe, well ti aste sa akoz ti pre avek rezidans Prezidan sa letan. Be la ozordi, lefe ki Prezidan pa reste Sans Souci, zot pe mazin fer en lot lide, zot pe rod aste.

 So Mr Speaker mwan mon krwar, sa Lalwa i en Lalwa ki pa ni dan progranm Lezislatif. Zis in ganny anmennen, nou pa’n ganny okenn vre rezondet.  E si mon pou regard sa bann objects and reasons ki ladan.  Sa bann objects and reasons zot tonbe.  Akoz deza sa bann keksoz pe arive.  Alor, sorry Minis.  Sa Bill la pou le moman i dan leral.  E nou pa’n ganny okenn lesplikasyon.

Alor si nou pa ganny okenn lezot leksplikasyon ki nou ti’n ava’n ekspekte, nou ava ganny li depi letan deba i komanse.  Nou bezwen dir avek ou nou pa pe pase sa Bill.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Mon a donn laparol Onorab Charles De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon kontan pou entervenir lo sa Prozedlwa ki devan nou.  Akoz sa Prozedlwa malgre ki i kourt, malgre tou bann rezon ki Lopozisyon i pe dir,  ki i pa’n lo kalandriye Lezislatif.

I vre, me selman in annan en merit.  E son merit in vin dan en fason ase irzan.  Sirtou ki nou konnen la nou dan en sityasyon abnormal.  E i osi dekoul avek lefe ki sa nouvo dinamik dan relasyon Diplomatik ki Prezidan Faure in pran depi ki i lo labar e pe anmennen.

En kantite keksoz, nou’n vwar poudir li menm li in al an deor Sesel, in al fer, si ou oule dir, agrandi nou relasyon Diplomatik. E dan bann diferan foronm enternasyonal,  ki in ganny pri, in ganny bann merit.  I montre sa bon travay ki i pe fer.  E la, Nasyon Ini, lezot Lazans, lezot lenstans dan relasyon enternasyonal.  Tousala in focus lo Sesel.

E osi bann pei vwazen, bann pei dan la rezyon ki pe regard Sesel avek en lanvi, avek en lafyerte.  Mon kapab dir ki parfwa menm nou Seselwa nou pa fye nou prop pei, nou pa fyer sa devlopman ki nou pe fer.  Nou pa fyer sa lavansman dan la diplomasi ki nou pe fer.  Me lezot pei i pe war nou de pres.

I pe war sa byen fe ki nou, nou pe fer.  E sa bann Lazans, zot osi pe, i oule mark Sesel pou bokou plis prosperite.  Pou bokou plis keksoz ki zot.  E relasyon travay, relasyon diplomatik ki zot oule agrandi avek Sesel.

E sa nou’n war li osi byen dan letan COVID-19 la ki nou ankor ladan.  Ki mannyer Sesel in, nou kapab dir port chapeau dan lafason ki nou pe manage sa sityasyon.  E lafason alor ki sa relasyon diplomatik osi in agrandi.  Ki’n fer ki lezot pei in vwar nesesite.  E ankouraze pou travay ek nou pli pros, pou ed nou.  E sa led zot oule osi raport li lo lezot nivo.

Me parfwa pou sa bann keksoz raport plis fri pou Seselwa pou nou pep, pou nou nasyon.  E ki ankor i reponn lapel nou Prezidan Larepiblik, Prezidan Mr Danny Faure.  E ki in dir nou, annou annan en relasyon diplomatik relasyon enternasyonal, pragmatique.  Dan le sans ki sa relasyon ki nou annan avek lezot pei, avek lezot Lazans enternasyonal e rezyonal e kontinantal, i aport, i abouti, i ariv keksoz konkret pou lepep Seselwa.  I abouti anrisi lepep Seselwa.

I abouti a lavansman lepep Seselwa.  E dan sa lespri la, nou’n osi, pa bliye, nou prop Lasanble isi.  Bann dimoun dan Lopozisyon sirtou.  E bomaten ankor nou’n war mannev dan sa direksyon ki’n ganny eseye.  Ki zot in kritik nou malgre ki nou pe dir ki Lalwa i egziste, al fer parey, al fer anba Lalwa ki egziste la.

Me sanmenm sa bann Lalwa ki nou’n fer, zot in kritik nou!  Napa de kalite mo, de kalite keksoz ki zot pa’n dir. Be nou, nou anvi osi depart from that.  E sa ki Prezidan in anvi osi fer li part from that pratik.

E si ou oule domesticate pli byen, ankor davantaz sa Privilege and Immunities Act.

E an menm tan domesticate si ou oule, Vienna Convention ki’n ganny mansyonnen la.  I annan keksoz dan Vienna Convention ki nou bezwen amand Lalwa ankor isi.  Pou kapab met an pratik. E mon ti ava kontan ki sa Prozedlwa ki nou pe diskite i al dan Staz Komite.

Omwen si i annan bann sanzman ki Lopozisyon i oule fer, si i annan bann amannman ki zot oule fer.  E si i annan lesplikasyon ki zot kapab gannyen Foreign Affairs.  Zot in mansyonn Mrs Michel, Mrs Michel i la ek nou la.  E mon ti a kontan ki nou al dan Komite Stage, pou permet Mrs Michel ankor egzers son kapasite avek Lasanble.

I ava eksplik nou, i ava akoz ek nou ankor, ki sa ki i merit, ki i vreman, akoz nou merit anmenn en amannman la.  Pou kapab fer sa ki Prezidan Larepiblik, sa ki leta Seselwa i oule fer dan sa fason.

Ler mon ti fek konmans koze taler, i osi montre poudir bann Lorganizasyon Enternasyonal, zot anvi osi. Pa zis fizikman konman en personn vin etablir zot dan Sesel.  Me zot anvi osi ki zot devlop bann striktir. Nou menm nou, letan nou al deor, souvandfwa nou vin zalou.  Dan le sans ki nou pe gete, sa building pou FAO. 

Sa headquarters lot, sa IMF tousala.  Be nou menm nou dir, e sa ti’n kapab fer Sesel sa.  E bann dimoun ki nou koz avek toultan i dir.  Nou ti ava kontan vin Sesel.  Me akoz zot pa konmsi welcome nou?

La i fason kot plizyer lenstans, plizyer Lazans, miltinasyonal e plizyer pei ki pe vreman devlop sa lanvi pou siport nou ankor plis,  i oule vini pou vin etablir zot Sesel, pou agrandi sa relasyon pou soutenir nou pei ankor davantaz e pou ed nou plis.

Deza i annan kantite led ki nou pe gannyen.  E plizyer pei i anvi kontinyen ed Sesel. Sesel pe fer byen e anba Prezidan Faure i pe fer ekstrememan byen.

Ler nou pe fer byen koumsa, tou dimoun pe anvi zwe son rol, tou dimoun pe anvi, si ou oule benefisye.  E annan en relasyon avek sa devlopman ki nou pe fer.  E dan sa lespri, dan sa lenstans la, nou vwar poudir anba Lalwa ki egziste i mank serten keksoz.

E i mank serten keksoz.  E nou pa kapab fer sa ki nou ti ava anvi fer dan en fason transparans, dan en fason pli byen pou anpes bann kritik. Sirtou ki ganny lanse par serten dimoun.  E pou anpes tou sa, i enportan ki nou fer sa lamannman ki devan nou la.  Prezan, si vreman Lasanble, akoz, Lopozisyon i kontrol mazorite, zot vreman pa anvi.

Be dan sa ka Prezidan pou napa swa, i pou bezwen retourn back to the old system of doing things.  And pa bezwen kritike apre.  Sa ki nou pe sey dir.  So nou pe dir ki Prezidan Faure i ou oule zisteman anmenn bann nouvo fason fer.  E dan nouvo fason fer, e vre petet i pa’n, nou pa’n diskit li dan Leaders Forum.

Be nou tou isi la, get sa semenn la, ki’n pase semenn pase.  Ler nou’n bezwen pran Lalwa Lanplwa.  Nou dir non i mank konsiltasyon.  Pa diskit li davantaz, annou aret diskisyon la, espere, annou al konsilte epi nou a vini.

Lotrozour pou Foreign Affairs menm zafer.  Ler ti pou etablir Lanbasad laba Maurice, ki nou’n dir, tyonbo en kou, nou pou freeze sa bout Bidze, tenir li la. Nou pa pou aprouve, annou diskite.  Akoz nou panse ki napa ase konsiltasyon.

Si nou panse ki sa Lalwa koumsa i mank ankor konsiltasyon, i annan keksoz ki zot oule konnen ki pa pe ganny eksplike. Ki Minis taler kekfwa i ava eksplik en pe keksoz.  Si i annan ankor bann lentansyon ki zot anvi konn plis, nou kapab osi suspend debate lo la ankor.

Dir espere, annou pa pran desizyon, annou al konsilte ankor. Mon asire laport nou Gouvernman, laport nou L’Egzekitiv i toultan reste ouver pou konsiltasyon e pou plis konsiltasyon si i neseser.

So pa bezwen, mwan mon beg the Assembly, pou pa bezwen zis ale la, vot kont sa Lalwa, annou al pli devan.Annou al dan Committee Stage.  Si nou pa satisfe Committee Stage zot oule ankor lesplikasyon, suspend debate.  E nou a ganny plis lesplikasyon e nou ava satisfer nou dan totalite.  Pou nou kapab donn sipor, pa zis Gouvernman Sesel.  Me bann, si ou oule, nou bann diplomatik area.

Mon dakor ki Minister Foreign Affairs i bezwen fer davantaz.  Pou kestyon eksplik zafer Konsiler ensidswit, pou, la i annan tout en ledikasyon ki toultan nou menm nou, nou pe prese.  Dan lekol i pa zis kestyon Lapolis, me kestyon dan lekol.  E sa tou sa nou’n deza dir i ava ankouraz bann zenn pou osi pran en karyer dan la diplomasi.

I a fer ki nou bann dimoun protocol wise, nou ava ganny serten etik.  Nou ava konpran pli byen ki mannyer lemonn i fonksyonnen.  Akoz i annan bout kekfwa, nou, nou take it for granted.  Alor sa i lo en lot legzersis ki letan Lalwa an zeneral i ava vini, i ava annan ankor davantaz, bann amannman ki ava ganny fer.

Me selman la, mon krwar poudir sa ki devan nou, se pou bann bon rezon, pou vwar sa Lalwa i pe ganny mete devan nou.  E mon krwar mwan vizyon Prezidan Faure i bon.  E ki sa i pou ranforsi bann lyen egzistan e i pou dan lavantaz Seselwa.

Si vreman nou oule zet tou sa ki dan lavantaz Seselwa, nou pa oule siporte, nou pa oule aprouve. Sa prezan, lepep Seselwa, li i bezwen pe swiv nou byen.  E pe gete lekel ki pe siport li, lekel ki ler fer keksoz byen dan pei.

Lekel ki oule zis zete, e zet depi delo ek pti baba tou!  Mon krwar mwan poudir nou as gran nou.  E nou konnen kwa ki pe pase dan nou pei.  E nou menm nou, nou Lasanble, i annan kestyon SADC, i annan kestyon Indian Ocean Commission.  I annan tout en bann keksoz ki nou oule fer dan la rezyon nou.  Tout en bann keksoz ki nou oule fer lo kontinan.

E nou, nou pti legzanp sa shine ki nou pe shine la, be bann dimoun, bann lorganizasyon miltilateral, bann pei frer, bann pei zanmi, zot enterese ek nou,  pou donn nou sa sipor.  E avek sa mon, nou, nou pe dir annou fer keksoz pou ki i annan latransparans.

Pou ki tou keksoz i ganny fer kler.  Pou ki i dan Lalwa.  E sa i ava anpes abuse.  Sa Lalwa la i pe, non i ava anpes li si nou krwar i annan.  Si nou krwar i annan i ava anpese.  I re frenm li ankor, konpran?   Se zot persepsyon ki zot annan, wi Onorab Ferrari.

Sa bann persepsyon ki zot toultan zot in annan depi ler ou’n vini, ou’n anmennen.  Pa mwan ki’n anmennen, pa mwan ki’n komanse. Ou ki ti komanse la revolisyon, toultan mon dir sa mwan.  Pa bliye sa!  Tou sa, e si nou krwar poudir i annan sa ki de-koule.  Be sa Lalwa ki la i met sa kontrol.  I met sa, en pli bon sistenm an pratik.  I met li pli byen.

E ki i ava anpes sa.  E mon krwar mon poudir i dan nou lavantaz, lavantaz pep Seselwa. E nou vwar poudir nou tou nou pou benefisye avek en tel amannman.  I a permet sa bann dimoun ki enterese ek nou, sa bann Lorganizasyon Enternasyonal ki enterese ek nou pou donn nou plis sipor.  E sirtou la, la, nou bezwen sipor.  Pou nou kapab repran nou lekonomi.

Remet nou lekonomi debout pou zisteman mitigate tou sa bann lefe, pou anpes nou pep al dan plis lasoufrans.  Alor li i enportan ki sa Lalwa ki la, nou donn sipor.  Si zot pa oule donnen, ankor enn fwa mon dir, mon demann zot pou al, annou al dan Committee Stage pou zot al ganny plis lesplikasyon.

I annan dimoun la ki kapab eksplik zot davantaz ki ava satisfer zot lapeti lenformasyon.  Si zot enterese ek nou devlopman, ek devlopman la diplomasi, ek devlopman lepep Seselwa.  La, al ki mon pou ofer.  Si zot pa oule, then the people of Seychelles will judge you.  Thank you very much Mr Speaker sir.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab
De Commarmond.  Bon mon ava aprezan pas laparol avek Minis pou son Right of Reply. 

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Mon’n ekoute avek latansyon, perspektiv ki Lasanble in pran lo sa Lalwa.

E i pou mwan i domaz ki en Lalwa ki pe met en pe latransparans e accountability lo Gouvernman i dan son premye met devan Lasanble.  I ganny prononse pou aret sa Lalwa.  I annan bokou pwen ki zot in fer sorti.

Me i annan bann osi bann zistifikasyon legal ki Foreign Affairs koman Mrs Michel, konman en legal person dan Foreign Affairs i pou kapab reponn zot. E se sa ki i byen ki Onorab in demande pou al dan Committee Stage.  Minister Devlopman, Minister Later li i lo kote administrative sa Lalwa.

Sirtou lo kote Foreign Affairs.  Akoz parey mon’n dir dan mon prononsyasyon bomaten, Foreign Affairs ki pou bezwen fer tou bann lenvestigasyon, donn tou lenformasyon.

E donn zistifikasyon pou en pei oubyen en lenstitisyon, oubyen en Lazans enternasyonal ganny en bout later avek Gouvernman Sesel.  So, se zot ki konn benefis e lenportans sa relasyon ant Sesel avek sa pei, oubyen sa lorganizasyon.

Mr Speaker, irzans sa Lalwa, parey bann Onorab i dir, sa ki nou, nou annan nou dan nou kalandriye, i as ongoing Laws State Land and River Reserves Act i deza lo la.

So i form parti en Lalwa dan calendar, dan Ongoing projects appendix (2) ki i deza lo la.  E sa in ganny konfirmen par Legal Advisor o bor mwan.  So, i dan nou kalandriye, i ti dan kalandriye pou Foreign Affairs ek nou an partenarya, pou nou anmenn sa lamannman, pou met en kontrol avek lafason ki nou donn later pou diplomatic missions avek bann Lanbasad.

E sa i derive parey nou’n dir, from sa Lartik 21 ki nou menm nou Sesel nou’n ratifye koman en pei.  E sa i pou donn sa legal konotasyon dan Lalwa pou nou kapab fer li.  I annan bokou in dir lo kote abuse, ki mannyer nou kapab elimin abuse dan later.  Espesyalman pou Missions avek Embassies.

Sa i pou depan lo bann kondisyon ki Foreign Affairs osi avek nou pou mete.  E la mon pe met, la mon koz lo bann lezot tools ki pou vin apre. Tel ki bann lagreman.  Well if it’s a lease it would be a Lease Agreement.  E tou sa bann kondisyon i ava mete dan sa Lease Agreement oubyen sa dokiman framework ki nou pou kapab lease, oubyen donn later avek sa lenstitisyon oubyen pei.

Mon’n koz bokou lo bann benefis ki sa i anmennen.  E mon pou kontinyen persiste lo bann benefis ki sa lagreman, ki sa Bill i pou anmennen, sa lamannman dan sa Act i anmennen.  Nou annan, parey zot ti konnen, nou annan bokou Lanbasad deor.  E sa i donn loportinite pou sa bann pei osi, si i annan lentansyon pou vin etablir Sesel.

At least nou annan en keksoz dan Lalwa ki kapab gouvern nou pou nou kapab fer sa pou nou donnen oubyen lwe later. Nou’n koz en pe lo Assomption.  Me fodre dir ki Prezidan in deza pronons son lekor, Prezidan in fer li kler.  In deza pronons son lekor lo kote Assomption.  So Assumption pa sipoze vin dan sa equation, i pa sipoze vin dan sa equation.

Mr Speaker ler nou get bann Lanbasad ki annan later isi Sesel, i vre ki zot tou zot in preski zot tou zot in aste later. Me selman nou, nou pe dir, nou pe dir annou al en pti pe pli lwen.  Nou pe dir, pou nou kapab met transparans lo sa ki pe arive.  Nou bezwen fer en lamannman dan sa Lalwa aktyel.  Sa Lalwa i vye e nou bezwen amann li.

Ler nou pe koz an gro lo later ki Gouvernman in vann avek etranze, nou ler nou war statistik nou, 6poursan nou teritwar Sesel in ganny lease oubyen i dan lanmen en etranze!  6poursan.  E laplipar i bann later prive ki bann etranze in aste avek bann dimoun prive.

So Gouvernman basically i pa’n, menm si i annan bann ka ki zot in nonmen, napa bokou later ki zot in donn avek etranze.  Laplipar later dan lanmen etranze in ganny aste prive!  Alor Mr Speaker, Foreign Affairs pandan lannen osi pou vin avek bann lezot Lalwa.

Onorab in fer resorti bann lezot Lalwa ki devret ganny amande.  E Foreign Affairs dan son lalis in donnen bann lezot Lalwa ki pou ganny amande.  E sa i pou siport en pe sa konvansyon.  Par egzanp, dan Privileges and Immunities Act osi, i annan bann lamannman ki pou vini.  So i still dan ongoing projects, appendix (b) Onorab, mon pou fer sorti ankor.

So sa Lalwa devan nou i en Lalwa ki, wi i senp, bann persepsyon, i annan bokou persepsyon avek ki mannyer Gouvernman pou kontrol sa bann tranzaksyon.  E zot in fini dir poudir i pou annan labi.  Me nou, nou oule met sa koman en kontrol, pou ki nou transparans dan lafason ki nou kontinyen fer keksoz.

Alor pou nou Mr Speaker, nou war bokou merit dan sa Lalwa devan nou, dan sa amannman ki nou pe fer.  Pou benefis pei lo kote Korperasyon Bilateral e Miltilateral, avek bann lezot pei e bann lezot Lazans enternasyonal, ki nou osi nou afilye avek, oubyen ki nou zanmi avek.  So pou mwan i en Lalwa ki nou kapab, si i annan lamannman pou nou fer, nou kapab fer li.

E mon anvi ki sa, ki nou anmenn li dan en Staz Komite,  pou ki osi Departman Foreign Affairs i kapab donn en pe plis lesplikasyon lo son legalite.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis Charlette.  Bon in ariv moman pou mon met sa Bill ki devan nou pou en vot lo merit e prensip devan Lasanble.

Mon ava demann tou Manm ki an faver?  Okenn Manm ki kont?  Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker.  Mon’n rikord 13 Manm ki’n vot an faver e 18 ki’n vot kont.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk.  Savedir nou pa pe kapab kontinyen.

Sa Bill in ganny rezete par Lasanble Nasyonal.  E nou pou bezwen aret la.  Nou pa kapab proceed lo bann lezot Staz.

Minister avek sa mon ti a kontan remersi ou pou vin devan nou pou prezant sa Prozedlwa bomaten avek ou lekip,  Mrs Albert, Mrs Michel and Mr Knights.  Thank you so much, and we will excuse you now. 

 

(MINISTER CHARLETTE AND HER DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR SPEAKER

Bon nou annan en 2enm Prozedlwa.  Me nou’n fini averti VP pou nou pran li 2er apre midi.  Toudswit la nou pou adjourn.  E, yes Onorab Ferrari.  Petet mon ava zis averti Manm.  Akoz mon vwar sa sak moman kot mon pe al adjourn, kot en Manm i atir mon lentansyon.  E yer osi tou sa in arive.  Akoz le moman ki from the Chair mon pe anons, mon pe al adjourn.  Sa prosesis pou adjournment i vini en?  Zis mon pe, akoz mon vwar sa.  Si i annan okenn point of order, okenn klarifikasyon i ganny fer.

Sey atir mon latansyon en pti pe pli boner.  Ale, ale Onorab Ferrari, go on.  Non, non, non, go ahead.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mon eskiz Mr Speaker.   Pa ti mon lentansyon.  Zis mon ti anvi klarifye en pwen.  E kekfwa lezot Manm lo Bills, lo ABC i ava refresh mon memwar.  Yer ler nou ti diskite, nou ti sipoze pran zis State Land and Rivers Reserves Act.  Dapre lenformasyon ki mon annan, ni Companies Bill pa ankor ni ganny konsidere dan Bills Committee.

Akoz Chairman fek pe dir mon poudir li menm li i pe travay lo la, la, la, la, la pou gete apre midi.  So mon pe beg your indulgence, mon pa konnen ki nou ti -.  Mon pa rapel.

Me Onorab Arissol i dir mwan, poudir yer nou ti dir poudir nou ava pran, State Land and River Reserves Act.  Apre nou ava pran sa MosyonSo mon pe kit sa a ou diskresyon pou ou deside.  Mon pe zis lev sa pwen silvouple.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon, nou’n fer ABC yer e Minutes i ava prouv mon mal.  Nou ti dir poudir nou annan nou 3 Bills pou nou pran, pou nou finish with the Employment (Amendment) Bill, pou nou pran State Land River Reserves plus Companies.  E nou ti dir poudir nou annan lentansyon pou nou pran tou Bills yer.

E bomaten ozordi nou konmans fresh avek Mosyon Onorab Bernard Georges.  Me sa i pa’n le ka. Nou’n fini tar avek Employment (Amendment) Bill.  E se s arezonn yer ki mon’n anonse ki nou pou pran sa 2 Bills ozordi, ok?  Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Non, mwan mon ti oule zis dir poudir in future, nou osi bann Manm Bills Committee.  So nou ti ava apresye poudir nou, nou ganny sa kominikasyon.  E Chair ti ava kominik ek nou.

Pa en Manm i kominik lo behalf Chair.  Si sa Manm i annan son konsern i kominik son konsern.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok.  Bon, zis pou nou pa antre dan en deba and all that.  Non!  Onorab Ferrari in fer sorti mon krwar son pozisyon with regards to being the
Opposition Whip lo ABC and all that. 
E lo lesplikasyon lo kwa ki nou’n deside yer, ok?  Me lo, pou tackle en Bill and all that, mon krwar the Chair i pas byen lenformasyon.

E sekreter osi tou pou Bills Committee, ki Deputy Clerk, i pas byen lenformasyon.  Onorab Georges, mon a donn ou laparol.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker annefe Chair pa’n enform Bills Committee akoz, parey in ganny dir, mwan osi mon fek aprann ki Companies Act pou ganny fer ozordi.

Ler nou ti’n diskite dan
Bills Committee avek reprezantan Gouvernman, i ti Domestic Violence Act ki ti next on the list e non pa Companies Act.  E nou’n travay lo Domestic Violence Act ki nou ti pou al fer dan Bills Committee ozordi. (Anfen yer), epi nou’n postpone ziska ozordi.  Akoz nou ti konnen ki nou pa ti pou ganny en sans pran li sa semenn.  Nou ti pou pran li next week.

E mon ti’n menm enform Vis-Prezidan ki ti’n call mwan semenn pase pou dir mwan what about Companies Act?  E mon ti dir li sa pa pou ganny pran.  Alor nou’n en pti pe déprouver bomaten.  E mwan sirtou akoz mon annan en Mosyon ki mon pe espere depi semenn pase ki pe ganny put back.

E ki si nou pou komans 3er, 4er ozordi it makes no sense.  E si nou pou anvoy li pou next week i pou’n tro tar. E mon pa pou santi mon dan en alez pou anmenn sa Mosyon.  Akoz i pe ganny tro dekalaz.

Alor nou menm nou, nou en pti pe, nou annan en pti pe pran, ou déprouver.  Mon’n pran laparol bomaten senpleman akoz Onorab Sebastien Pillay in dir ki se Chair ki devret kominike.

Me Chair, mon napa okenn lenformasyon, mwan osi mon fek konnen.  E nou pa ankor diskit Companies (Amendment) Act dan Bills Committee.

Pa ki sa i en problenm.  Akoz i pa en Act ki konplike.  Me i zis ki prosedir pa’n ganny swiv.  Akoz nou ti’n ganny dir, e nou ti pe swiv lord ki nou ti’n etablir, which was Domestic Violence Bill ki ti pou the next one.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Bon, in bezwen annan en pti konfizyon somewhere.  Me mon toultan pran li lo Sekretarya, e mon bear the responsibility parey labitid.  Ki si konfizyon in arive ki nou’n met Companies (Amendment) Bill pou Second Reading, mon pran sa responsabilite.

Nou ava, me mon kontan ler ou’n servi sa mo, i pa en Bill ki konplike.  E mon krwar se sa osi tou ki mon ti tande semenn pase. Petet sa ki’n fer li ki Sekretarya in met sa lo la.  Ki nou ti panse poudir nou pa ti pou bezwen gran miting lo la.

Akoz sa ti pou zis met nou annord avek bann previous Bill ki’n vin devan nou.  AML and so on, and so on.      Me parey mon’n dir, pou sa konfizyon mon pran responsabilite, pandan break mon ava call VP.

E mon ava defer Second Reading for next week.  E apre midi nou ava pran Mosyon, ok?  So responsabilite i tonm antyerman lo mwan.  Yes Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Non.  Mr Speaker zis pou azoute ki lentansyon Bills Committee ti sipoze zwenn yer. E nou pa’n zwenn e zot in anvoy meeting pou ozordi.  E si ti’n zwenn yer, petet sa ki nou pe koze la i pa ti pou en issue.

Me selman mon dakor avek ou desizyon ki ou’n pran la.  Pou nou pa diskit sa Bill la, nou ava pran Mosyon Onorab.

 

MR SPEAKER

Dakor.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Annou fer zistis avek li osi.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok, dakor.  Mersi.  Bills Committee meeting Onorab Georges, keler?  Toudswit la.  Bon, tou bann Manm Bills Committee, Committee Room 3, toudswit koman nou adjourn.  E Lasanble pou repran son travay 2er apre midi.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bonn apre midi tou Manm Onorab.  E bonn apre midi tou dimoun ki a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal.  Bon, parey mon ti’n edike avan nou ti pran break.  Nou pou postpone bann lezot Bills pou semenn prosenn.

E apre midi nou pou pran Mosyon.  E Mosyon i pe ganny move par Onorab Bernard Georges.  Onorab mon ava pas laparol avek ou.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou bann Manm Onorab e tou dimoun ki pe swiv nou.  Mr Speaker premyerman les mwan prezant mon rekonesans avek ou.  Pou sa lamannman ki ou’n fer avek nou Order Paper,

ki permet mwan prezant sa Mosyon apre midi.  An vi nou letan ki limite,  e sa ki mwan mon krwar i irzans ki ganny revele dan sa Mosyon ki mon anmennen.

Mr Speaker, Mosyon apre midi i annan 5 paragraf lentrodiksyon e en demann.  E Mosyon pe dir ki;- Etandonnen lefe advers ki pandemik COVID-19 in annan lo lekonomi Sesel, problenm ki bokou biznes i trouv zot pe fer fas avek. Lensertitid lo fitir sa bann biznes ek lekonomi Sesel an zeneral.  Traka ki bokou anplwaye i annan lo size lanplwa.

E konsern lo lasante nou popilasyon anmezir ki nou re ouver nou lafrontyer, mon move ki sa Lasanble i demann avek Gouvernman, avek en bi ekout konsern tou kous nou popilasyon. E trouv meyer solisyon pou fitir nou pei,  pou ralye ansanm tou sekter enportan dan pei.  E organiz en konversasyon Nasyonal irzan, lo bann mezir ki nou pei i devret pran pou asir byennet lasante ek lekonomi Sesel e Seselwa.

Mr Speaker pandan sa detrwa dernyen semenn kot pei ti anba lockdown, mon ti zezi lokasyon pou mwan fer en pe travay koman Chair Standing Orders Committee lo nou manual of Parliamentary practice and procedure.

Sa ti donn mwan lokazyon ankor enn fwa.  Egzamin filozofi nou Konstitisyon pli pre,  pou war enteraksyon ant bann diferan brans Gouvernman lo en kote. E ant Gouvernman ki administre nou pei e sa pep ki ganny administre lo lot kote.  Sa ki mon’n war ankor Mr Speaker.  Se atraver nou Konstitisyon, en filozofi kolaborasyon ant bann brans Gouvernman.

En filozofi travay ansanm pou byennet nou pei.  En filozofi diferan avek sa ki ti la pou sa 5an oparavan. Kot nou ti’n tann bann parey,

‘’Nou ki la!’’

‘’Kile les SPPF travay!’’

‘’Sa ki pa kontan kite ale!’’ Eksetera.

E i normal ki apre 15an divizyon, bann ki ekrir Konstitisyon, ti pou met lanfaz lo en raprosman e en lespri travay ansanm pou byennet nou pei.  E fason ki zot in fer sa, se atraver en repartisyon pouvwar ant bann brans Gouvernman pou evit konsantrasyon pouvwar dan en sel lanmen, ouswa dan en sel landrwa.

Olye adopte en sistenm separasyon pouvwar kot sak brans Gouvernman pou travay dan en silo, san kominikasyon avek lezot brans,  bann ki’n ekrir Konstitisyon ti prefer en sistenm balans pouvwar.  Kot bann brans Gouvernman i kolabor ansanm dan gouvernans nou pei.

Nou war, alor ki atraver Konstitisyon, i annan en seri landrwa kot desizyon i ganny partaze.  Par egzanp Minis e Lanbasader se Prezidan ki swazir.  Me se Lasanble ki aprouve. Konvansyon enternasyonal se Prezidan ki sinyen.  Me se Lasanble ki ratifye.

Lasanble ki pase, me se Prezidan ki bezwen assentS.I, Minis i fer, me Lasanble i kapab quash.  Lakour li i kapab kennsel en Lalwa ki Lasanble in pase.  Me ki pa konstitisyonnel.

An plis ki sa, Konstitisyon i permet ki L’ Egzekitif ek Lezislatif i kapab dan 2 lanmen diferan.  E depi 2016, Sesel pe viv sa koabitasyon politik. E menm si in annan moman difisil ek lanmer azite, bato Leta in kontinyen navige.

Koabitasyon politik i demann dyalog.  E malgre tansyon annan de fwa, parey li size logmantasyon travayer servis piblik, ki nou war Prezidan e ou Mr Speaker al lager dan sa 3enm brans Ankour. In annan bokou retonbe pozitif.  Annefe in annan plis retonbe pozitif ki negatif.

Mon bezwen selman donn legzanp travay FPAC. Ki annan en travay kolaborasyon.  Travay Bills Committee parey.  Travay Islands Committee.  Kot nou war bann legzanp travay an partenarya dan lentere nasyonal.  Mon mazin osi Komisyon Laverite ek Linite Nasyonal,  (TRNUC), kot ansanm koman en Lasanble, nou’n met divizyon de kote e fer en pa enorm lo en size difisil dan lentere nasyonal.

Bref Mr speaker, nou en pei ki kapab fer gran progre, ler nou travay an kolaborasyon dan en lespri rod konsansis. E se sa lespri deryer mon Mosyon ozordi.  Sa ki nou Konstitisyon i annan, se pa en seri lareg ki la zis pou nou swiv.

Napa okenn rezon par egzanp, akoz Lasanble i bezwen annan oversight lo swa ki en Prezidan i annan pou apwent Minis. Sa se son swa.  Me i la pou en lot rezon.  E sa rezon set en rezon filozofik.  Filozofi 3enm repiblik, i baze lo travay ansanm lo kolaborasyon, lo partaz pouvwar, lo partaz desizyon difisil.

E se sa filozofi ki a la baz mon Mosyon ozordi.  Mr Speaker en sel kou dan lespas detrwa semenn, petet menm detrwa zour an Mars 2020, nou pei in vir latet anba.  Parey en zwe snakes and ladders, ler nou pei ti’n ariv lo kare 99, en serpan ki apel COVID-19 in anval nou e fer nou retourn lo kare limero 3.

Tou saving ki nou ti’n fer depi 2008, tou sakrifis ki nou’n fer koman en pep, tou lekspektasyon ki nou ti annan koman en nasyon, koman endividi ki nou lavi pe amelyore.

Kot sa lannen nou ti pou kas rikord, nou ti pou kas en lot rikord larive touris dan nou pei.  En sel kou Airport in frenmen, lotel i vid.  Dimoun pa konnen ki pou arive avek zot demen, mwan prosen pou Nwel.

Sa ki’n arive in afekte tou Seselwa.  E tou sitwayen lemonn apard bann pengwen dan Antartik. Akoz zot dapre sa ki nou konpran Corona pa ankor ariv laba.          Menm landrwa kot mon pe koze ozordi, i montre ki mannyer nou lavi in sanze.

Mon debout la, me mon sez i laba ant Onorab Afif avek Onorab Phillip Arissol.  Nou pei in bezwen aprann en nouvo vokabiler. Wuhan, Corona, COVID, lockdown, sanitizer, konfirman, mask, PPE,  social distancing, nouvo normal.

Erezman Bondye avek lasistans Dr Gedeon, bann travayer Lasante ki bann lezot dimoun lo frontline, in vey lo nou pei Sesel.  Nou pei Mr Speaker in vreman beni dan sa moman.  Nou’n ganny nou 11 ka, napa lanmor.

Ozordi nou lavi in preske normal.  Annefe, mon ti ava dir in menm tro normal.  Be sa set en lot size. Me kantmenm tou keksoz i aparet normal lo sirfas,  i annan boulversman partou kote.

Sa anormalite ki nou pe viv ozordi dan sa Lasanble ek dan nou pei i en anormalite siperfisyel.  Anba sirfas i annan bokou boulversman, bokou lensertitid. Eski COVID pou retournen?  Si i pou retournen ki mannyer nou pou fer fas avek, eksetera.

Lensertitid avek boulversman i tous tou kours nou popilasyon.  I tous biznes, i tous lanplwa. I tous bann dimoun ki’n pran loan, ki mannyer zot pou kapab re pey sa bann loan.  Pti loan koman gran loan.  Bann ki’n fer agrandi zot lotel, ouswa ki’n envestir dan en bato, ouswa dan en pti biznes.

Bann ki annan en proze pou konstri en lakaz kekfwa.  Bann ki malad e ki bezwen al trete aletranze avek Airport ki’n frenmen.  Tousala Mr Speaker se bann lensertitid ki nou viv e ki nou vwar toulezour.

Epi i annan lensertitid nou sekirite alimanter.  La tou keksoz in asoupi en pti pe. Me nou tou ava a rapel ler COVID ti komanse, ler nou ti al lo lockdown, ki mannyer nou ti annan lensertitid lo konnen kote nou pou ganny manze.  Ki mannyer manze pou antre dan pei, ki mannyer nou, nou pou prodwir plis isi Sesel?

Apre i annan lensertitid ek boulversman dan nou pri deviz.  Pri Dolar, pri Ero, pri tou bann lezot deviz etranzer.  Dolar parey in ganny dir, in ariv 18.50.  Erezman in poz la en pe.  Me, eski i pou reste la, oubyen eski i pou komanse, i pou kontinyen glise.

Tou keksoz natirelman pou vin pli ser e in deza vin pli ser dan bann laboutik.  Tou dimoun pe konplent, akoz saler in reste egzakteman parey. Bann marsan zot, zot pe dir nou, pa get nou, pa nou lafot.  Apre i annan lensertitid lo nou rezerv deviz.

Ankor enn fwa i paret ki o komansman nou ti krwar ki ti pou annan plis glisman, me nou’n kapab tenir li.  E menm dapre dir, in menm mont en pe.  Me i annan touzour sa problenm, eski nou pou bezwen retourn kot IMF? Eski si sityasyon pa amelyore e o kontrer i al pli pir, e ki nou annan dizon en 2enm spike, eski nou pou war ankor laliny deor Labank?

Eski black market pou retournen?  Dan tou sa boulvers Mr Speaker, e i annan bokou lezot, sakenn i annan son lopinyon.  Si nou get medya sosyal, nou vwar sa.  Toulezour nou vwar bann dimoun pe donn bann lide lo ki mannyer pei i devret marse.

Dan sa detrwa dernyen zour, an mezir ki nou ti pe debat lo Employment (Amendment) Act, nou’n vwar sa dan en fason tre evidan isi dan sa Lasanble.

Partou dan pei, sakenn i annan en lopinyon lo ki mannyer nou devret progranm nou pei pou fer fas avek en novo realite kot nou pe viv ozordi.  E i annan bann tre, tre bon lide.  E bann nou ki’n angaz avek piblik, oubyen ki’n lir bann lartik, oubyen ki’n swiv rezo sosyal, nou’n vwar ki i annan dimoun ki ou pa pe ekspekte ki’n mont avek en lide ki zanmen ou ti’n mazinen ou menm.

E ki i en lide ki nou ti devret kapab met an aplikasyon pou byennet nou pei.  Mon mazin Lendi bomaten, ler Manager Bodco Mr Soundy, in mont avek en lide lo ki mannyer nou pou kapab raise fon par anplwayer ek anplwaye fer en kontribisyon dan en fon Nasyonal.

Personn pa ti’n mazin sa.  E set en lide ki in vini.  E nou’n kit li a ker.  Mon Mosyon pe sey adres sa bann lide koumsa.  Gouvernman Mr Speaker in ganny administre pou administre, in ganny elekte pou administre pei. E i premye reponder dan sa irzans ki devan nou.  Alors se li ki devret pe donn direksyon lo sa ki nou pou fer.

E nou’n vwar sa up to a point.  Prezidan in tre vit.  Vin devan pou li reasir dimoun ki i pa pou annan lanplwa ki pou ganny perdi. E in promet en salary support pou 3 mwan.  Dr Gedeon avek son tim koman Public Health Commissioner in vin devan avek bann mezir konfinnman, izolasyon, lockdown, pou frenm Airport eksetera.

Minis Finans in anmenn devan nou Lasanble, en Bidze amande pou sa lannen.  Gouverner Labank Santral in vitman deside pou servi en pe bann rezerv ki nou annan,  pou anpes valer deviz etranzer glis tro.  E pou anpes tro lenflasyon tro vit.

E i pa’n perdi lokazyon pou li demann avek nou popilasyon pou fer atansyon nou bann depans.  Depans lo bann keksoz ki neseser e pa fer, parey nou ti fer avan, aste tou keksoz e diverti kontan.  E in demann nou koman en Nasyon, annan plis pridans.

Minister Lagrikiltir ek Lapes, in vin koz lo sekirite alimanter isi menm an sa Lasanble. Promet ki i pou annan later, legren ek langre.  Pou ki tou fermye i kapab prodwir.

Nou’n vwar tou sa bann mezir ki Gouvernman in vin devan avek.  Me mon kestyon, se eski nou devret reste lo la. E les Gouvernman pran tou desizyon?  Larepons, mon krwar in evidan dan sa detrwa dernyen zour.

Nou’n vwar premyerman Mr Speaker, ki en Gouvernman napa tou repons a tou problenm toultan.  Dezyenmman, ki kantmenm ou loto i nef e ou dray byen, larou i ganny drwa sorti en sel kou e fer ou fer en aksidan.

Trwazyenmman, nou’n aprann ki en solisyon kneejerk i pa dire e i annan en lefe panadol selman. I geri douler me i pa tret maladi.  E katriyenmman, crisis management pa meyer solisyon pou fer fas avek problenm.

Akoz ler ou tenny en dife, en lot i pete en lot landrwa e ou bezwen al tenny li osi.  Sa detrwa dernyen zour, espesyalman yer lo deba lo Employment (Amendment) Act, in montre nou danze pran en desizyon tro vit.  Akoz apre ou bezwen taye pou amann Lalwa pou tenny sa dife ki in pran.  En tel zwe catch up pa zanmen bon.  An plis i parey en mansonz.

Pou ou kouver mansonz ou bezwen envant en lot mansonz.  E apre ou bezwen envant en lot mansonz pou kouver sa 2enm mansonz ki kouver sa premye mansonz.  E zanmen ou pou fini.

Menm keksoz avek amann Lalwa.  Si lo kote Lasante Piblik, bann mezir ki’n ganny met an plas in plito mars byen e nou’n kapab aret propagasyon sa viris avek 11 ka selman pare mon’n dir, laplipar sorti deor. Nou pa kapab dir menm keksoz pou tou bann sekter malerezman.

Premyerman promes Prezidan pou pey saler tou anplwaye pou mwan Avril, Me ek Zen pa’n materyalize.  Sa nou tou nou’n realize.

En promes senp pourtan, in ganny konplike e sanze konpletman ler in ganny met an operasyon.  Sa ki tou dimoun ti krwar, e la mon koz pou mwan menm, ki ti pou en legzersis, kot en anplwaye ouswa en biznes ti pou anvoy son payroll pou Mars epi ganny peye an lakor avek sa par Minis Finans,  in trouv Minis Finans e ou Minister Finans entrodwir en means test ek en plafon lo saler.

Ki fer ki premyerman tou laplikasyon ti bezwen ganny egzaminen enn par enn avek bann dele ki nou’n vwar. Lo 1.2bilyon ki ti’n ganny bidzete pou sa,  pa menm 100 mil pa ankor ganny peye.  E nou’n fini ariv lanmwatye sa peryod 3 mwan.  E dezyenmman, en bann biznes pa’n ganny sipor.  Lensertitid in antre lo lekel ki pou pey bann ki pa’n ganny sipor, bann anplwaye, bann biznes ki pa’n ganny sipor. Ouswa lekel ki pou pey par lao sa plafon.

An plis ki sa, letan ki Minister in pran pou egzamin bann laplikasyon.  In fer ki en bann in resevwar zot sipor, en bann i ankor pe atann, en bann i konnen i pa pou gannyen.  E sa in anmenn son prop problenm.  Si en biznes pa’n ganny sipor, ki mannyer i pou pey son saler?

E apre ganny refund par Gouvernman si i napa larzan.  Ki mannyer ou pou pey sa morso saler par lao sa plafon, si napa larzan ki pe antre?

Sa Mr Speaker, se saler.  Me saler i en konponan parey nou’ ganny rapel.  Ki mannyer ou pou fer fas avek loan pou ou re peye. Ki mannyer ou pou pey lokasyon ler ou pe lwe en landrwa pou ou fer biznes.

Dezyenmman, pou bann dimoun dan sekter enformel, ouswa bann ki pa ti pe anplwaye.  Zot, zot ti bezwen fer en laplikasyon kot Lazans Proteksyon sosyal, atraver annan de ka Biro Ladministrasyon Distrik.

La ankor avek lakantite aplikan ek social distancing ki ti ganny met an aplikasyon dan serten sa bann ladministrasyon distrik, e mon konn plizyer.  Bokou aplikan pa’n arive fer en aplikasyon avan lafen di mwan. E bokou ki’n fer pa’n ganny asiste.

Oubyen in ganny zis en pe lasistans, akoz ankor enn fwa en means testing in ganny entrodwir.

E nou’n vwar sa dan larepons Minis Lafanmir semenn pase.  E la depi enn de zour, bann carer pe demande, zot ti’n ganny promet selon zot en lasistans R1500.  E zot in ganny sa, me la aparaman sa in arete.  Ankor lensertitid.

Trwazyenmman lo kote sekirite alimanter promes ki STC  ti pou aste tou prodiksyon avek tou prodikter. Li osi i pa’n mank son difikilte.  Sa sistenm ziska ozordi pa ankor aplike konpletman dan tou son lanpler. E i ankor annan bokou fristrasyon ki reste lo nivo bann peser ek bann prodikter.

Minis in size en logmantasyon lo sa levy ki’n ganny mete lo lavyann pork ek poul ki ganny enporte,  konman en bon lide, pou ankouraz prodiksyon lokal, me sa lide in annan, parey bann dimoun dan militer i kontan dir, en blowback. En unintended consequence,  sa se ki pri lavi an enporte pou imedyatman ogmante.  An atandan ki prodiksyon lokal ki pou pran plizyer mwan pou ogmante.  E mon rapel ki Mr Jean-Pierre Morin ti warning nou lo la 2 semenn pase lo SBC. E apepre an menm moman, ki Mr Morin ti pe warning nou, Leader Lopozisyon 2 semenn pase, Onorab Ramkalawan ti anmenn en Mosyon dan sa Lasanble, lo size reouvertir nou lafrontyer.

La ankor i annan lensertitid.  Tou Seselwa i anvi, Mr Speaker, ki nou retourn osi pre avek kot nou ti ete an Mars.
Kot nou Airport i pou ouver, kot touris pou vini.  Kot nou pou kapab vwayaze.  Kot nou parcel pou kontinyen arive.  Me tou Seselwa i osi mefyan, e pa oule, e pa oule war ankor dimoun enfekte antre dan nou pei, kot zot pou kapab enfekte plis dimoun.

E nou pou bezwen retourn dan en lot lockdown avek en zournal toulezour lo SBC, pe dir nou konbyen dimoun ki’n ganny afekte, ki’n ganny enfekte e ki pe arive avek zot.

Nou pei i dan en dilenm alor Mr Speaker.  Eski nou pou ouver oubyen eski nou pa pou ouver?  Eski nou pou ouver le 01 Zen ouswa en lot dat?  Eski nou pou ouver lo en dat fix, oubyen nou pou ouver ler nou’n met an plas tou mwayen deteksyon ek tretman sa viris.

Eski nou pou annan ase tes?  Eski nou annan ase PPE dan bann lopital?  Eski nou annan ase vantilater? Eski nou annan ase lili dan ICU?  Nou pa konnen.  I annan ki konnen, me nou popilasyon an zeneral pa konnen.

Biznes i dan menm dilenm.  Kan eski zot pou repran.  E ki mannyer zot pou repran?  Akoz ki le 01 Zen, ki nou pou ouver Airport?  Akoz nenk an 2022 ki cruise ship pou kapab retournen?  Mon sir parey mon dir, i annan dimoun ki annan repons a sa bann kestyon.  Me nou, mwan mon napa, e bokou dimoun deor i anvi konnen, akoz sa bann desizyon.  E lekel sa bann rezon.

Travayer parey.  Parey mon fek dir, Employment (Amendment) Act in montre nou sa dan en fason tre kler. Biznes i bezwen proteksyon pou ki zot kapab kontinyen anploy travayer. Travayer i bezwen proteksyon kont leksplwatasyon par bann biznes.

E perdi zot lanplwa pou en move rezon.  Set en balans difisil parey nou’n vwar yer.  E nou’n war difikilte sa balans. Lalwa ki ti’n ganny propoze, sete pou etablir en prosedir negosyasyon ki pa egziste ozordi pou rediksyon saler dan en fason permanan.

Menm apre COVID.  Dan miting avek sekter prive, konsansis sa sekter se ki i pa devret annan en prosedir negosyasyon ditou ki Lalwa i bezwen reste parey i ete ozordi.

Nou dan sa Lasanble, nou’n propoz, e nou’n pas en solisyon ant sa 2 ekstrenm.  Entrodwir sa negosyasyon pou peryod COVID.  E apre retourn lo status quo.  Si sa prosedir i devret reste enn ki permanan, i pa en desizyon ki devret ganny pran lo en Lalwa amendment ki’n ganny anmennen pou sityasyon COVID.

Me nou’n pas en sware antye, pe diskit lo en size ki ti’n devret ganny plis konsiltasyon avek tou sekter konsernen. E non pa en deba parey serten Manm Onorab in esey striktir li.  Lo enn ant sa ki siport travayer ek sa ki siport biznes.  Tou sa bann defi Mr Speaker i annan son repons, i annan son fason rezourd, i annan son rezilta.

Me lekel ki devret pran sa bann desizyon.  Se sa focus mon Mosyon.  Pli gran problenm ozordi, se pa ki pei pa pe fonksyonnen a sa nivo ki i devret.  Se ki desizyon pa paret an ankor avek sa ki nou sitwayen i ekspekte.  Eski mon satisfe ki meyer desizyon pe ganny pran pou nou pei?

Non Mr Speaker.  Eski mon konfortab ki tou sa ki merit ganny fer pe ganny fer, non Mr Speaker. Desizyon Nasyonal pa devret ganny pran dan silo.  Mon a donn zot en legzanp silo.

Dan landrwa kot Moniman Zonm Lib ti ete, ozordi i annan en moniman Linite.  Me lo ki semen sa Moniman Linite i trouv li? Lo Lavenir 5 Zen.  Ozordi an mezir ki nou annan en Komisyon Laverite ek Rekonsilyasyon Nasyonal, pou ariv laba, Seselwa i ankor bezwen pas lo Lavenir le 5 Zen, Lavenir La Revolisyon ek Semen Liberasyon.  Dekoneksyon total Mr Speaker.

E se sa ki anmenn mwan avek sa Mosyon ozordi.  Mon konnen ki i annan en Komite o nivo ki pe kordin bann mezir ki ganny pran. Me mon still pa konfortab.  E i pa byen ki Gouvernman i pran desizyon e ki nou Lasanble i trouv li koman en spektater ki partisip an deor.

Nou bezwen reazir par apel Minis isi pou demann kestyon.  Par anmenn lamannman lo Lalwa, oubyen par anmenn Mosyon.  I pa devret koumsa.  Mon’n komans par koz lo filozofi nou 3enm repiblik.  En filozofi partaz problenm ek balans pouvwar dan lentere nasyonal.

Lentere Nasyonal Mr Speaker, pa’n zanmen pli enportan ki ozordi.  Zanmen nou pei in fer fas avek en menas parey COVID.

E i pa enn kot nou kapab montre ledwa e met blanm lo isi, ouswa laba.  E dir, sa ki’n soz son soz, i a soz li menm.  Personn pa responsab pou sa kriz.  Sa Mosyon se pa enn ki met blanm, ouswa ki la pou dir, ki en lot group dimoun ti pou’n fer pli byen.

Sa pa ti pou onnet.  Me tou Seselwa in ganny afekte, e tou Seselwa i annan par dan trouv solisyon.  Akoz se nou fitir, nou tou ki a risk.  Mon Mosyon pe demann en lot fason fer. I demann tou pei pou zwenn ansanm e trouv en solisyon kolektif.  Pa les sa zis avek Gouvernman.

Si en mezir i ganny enpoze, i annan en sans reisi.  Me osi, annan en sans fail.  Me si en mezir i ganny sipor tou dimoun, i pa pou fail. Akoz responsabilite pou ganny partaze.  E sa se pa zis mwan ki dir.  Detrwa zour pase, Ms Sheila Mohideen, direktris Guy Morel Institute, ti dir lo SBC.

         ‘’Leadership nou pei’’ e mon quote,  ‘’Leadership nou pei step up, travay kolektivman pou byennet nou pei. ‘’

Li ki’n demann sa.  E dan en let date le 8 Me ki Lasanm Komers Sesel ek Seychelles Hospitality and Tourism Association ti ekrir Minis Loustau-Lalanne ek Minis Telemaque.

Zot ti dir, ‘’Ministers it is, we believe it is vital that the business community workers and the authorities worked together in a spirit of common purpose and collegiality for the long term good of our nation.’’       E zot in kontinyen.  ‘’Genuine and meaningful support will require a specialist group which advise and authorize customized elements. The Government, the Opposition, the Central Banks of Seychelles, the Commercial Bank, Professional Associations, private sector experts and additional parties as required could drive portfolio of existing and modified portfolios, in a manner which transcends political differences and priorities in prioritizes exclusively the economy future of our nation.’’

E zot dir, this can be achieved.’’ Working together is the only way that this can be achieved.  Our hope is that we can work with the authorities, with the common aim of protecting Seychelles …’’ eksetera.

Donk pa zis mwan, oubyen pa zis nou ki vwar sa nesesite Mr Speaker. Tou dimoun an deor dan nou pei i rekonnet ki dan sa moman ki nou pe fer fas avek sa kriz, nou bezwen trouv solisyon ansanm.

I regretab alor, ki isi Gouvernman in pran tou responsabilite lo li tousel avek bann rezilta ki mon fek dekrir.  I pa ti devret.  Personn napa monopoly lide dan sa pandemik.  E la mon ti a kontan include mon prop lekor.  O kontrer tou dimoun i konsernen.  E tou dimoun i merit ganny en sans atraver son reprezantan Linyon, son lasosyasyon, son parti politik pou li fer pase en lide.

Maurice avek L’ Angleterre, tou desizyon ki ganny pran par premye Minis, i pran an konsiltasyon avek Leader Lopozisyon.  Sirtou dan en lannen eleksyon kot i posib, mon ti ava dir menm probab,  ki nou pou annan en sanzman Gouvernman avan ki lefe COVID in fini,  mon ti ava ekspekte ki Prezidan an legzersis ti pou’n war li byen annan en konversasyon avek o mwen sa dimoun ki diriz Lopozisyon. E ki pou probableman diriz pei demen.

De sort ki desizyon lo sa fleo, ek son bann konsekans ti pou’n kapab ganny pli gran sipor Nasyonal.  I regretab ki sa pa’n ganny fer.  Me Mr Speaker ou konn mwan, mon kontan get devan e par deryer.  Ki mon pe propoze alor?

Mon pe propoz parey Mosyon i dir, en konversasyon Nasyonal.  E ki mannyer eski sa pou kapab ganny fer?

Napa en sel model.  Mon ava propoz enn ki mwan mon krwar i ava kapab marse.  E sa set annan en seminar 1 zour oubyen 2 zour kot ICCS,  kot Gouvernman Lopozisyon, nou Lasanble, Sekter Ekonomik Kle, Lasanm Komers, SHTA, bann NGOs, Linyon Travayer, Labank Santral, Labank Komersyal, sitwayen prive.

E mon pe mazin bokou sitwayen ki i annan bokou lide.  Bann ex-Minis, bann kaptenn lantrepriz.  IDC pou bann zil eksetera,  ki tousala pou kapab reini ansanm e diskit lo en seri tenm.  Ankor enn fwa, napa en lalis egzakt bann tenm.  Me les mon propoz 8.

Premyerman lasante piblik.  Akoz sa i pli enportan.  Kan nou pou ouver?  Anba ki kondisyon nou pou ouver?  Dan ki fason, ki bann pa ki nou pou swiv pou ariv laba?  Eski i annan preparedness sistenm lasante pou fer fas avek en spike dan COVID?

Dezyenmman, proteksyon lanplwa, enportan.  Ki mannyer nou pou kapab minimiz bann dimoun ki pou perdi zot job?

Trwazyenmman, kontribisyon travayer.  Eski travayer pou fer en kontribisyon?

Maurice mon ti pe lir, zot Lalwa COVID.  E Maurice i annan bann Lalwa ki’n ganny pran pou protez anplwaye.  Me osi pou demann zot fer en kontribisyon.  E 2 kontribisyon ki anplwaye pe ganny demande pou fer oubyen pe ganny forse pou fer Maurice, akoz i en Lalwa. Se pa pran 13enm mwan.  E dezyenmman retourn en pe zot konze anyel, akoz zot in ganny en konze forse dan lock down.  Sa se bann kontribisyon ki anplwaye i kapab fer.

Katriyenmman proteksyon biznes.  Akoz san biznes napa lanplwa.  Ki mannyer bann dimoun pou fer fas avek zot loan, avek zot lezot fix cost ki sipor finansyel zot pou gannyen?

Senkyenmman, Air Seychelles ki’n preokip nou yer.  Ki nou pou fer avek?  Sizyenmman lasistans enternasyonal, IMF. Eski nou pou, eski i byen pou nou pran?  Eski i pa byen pou nou pran?  Eski nou pe met nou lekor dan en lot det?

Debt rescheduling, ki mannyer nou pou arive fer sa?  Sipor forex.  Ki mannyer sa pou kontinyen.

7enm, sekirite alimanter, tre enportan.  Ki mannyer nou pou asire ki pou annan sekirite alimanter, ki mannyer nou pou prodwir plis isi dan nou pei.

E wityenmman, nouvo direksyon ekonomik Sesel apre COVID.  Akoz COVID i pou la pou en pe letan.  Me in donn nou en loportinite pou nou rod diversifikasyon dan nou lekonomi pou fitir.

Eski nou devret reste lo lapes Sekter Finansyel avek Touris oubyen nou bezwen regard en pe pli lwen?  Sa detrwa dernyen semenn Mr Speaker, an mezir ki mon ariv lo mon konklizyon.  In montre nou ki i annan en lanvi pou nou pep partisip dan sa deba nasyonal.   Nou’n donn legzanp sa ki ti arive Lendi, kot STC Conference Room.  Lide i partou.

Isi dan sa Lasanble, lo rezo sosyal parey mon’n dir, atraver interview dan lapres. Mon Mosyon pe rod en fason pou channel tou sa bann lide pou benefis nou pei, olye les zot eparpiye partou. Akoz napa nanryen ki fer en dimoun pli kontan ki koz lo son lide.

Me napa nanryen ki fere n dimoun pli fristre, ki ler in koz lo son lide, son lide i reste ater parey bann droplets COVID.  E personn pa, personn pa pran li ankor apre.

Nou napa nanryen pou perdi avek en tel lantrepriz.  O kontrer nou pei i annan tou pou gannyen. E Gouvernman ki’n ganny elekte pou administre pei, i ava kapab annan maz mannev e tat pou popilasyon dan en meyer fason pou pran bann desizyon kle, ki pou afekte nou tou dan sa bann mwan e sa bann lannen ki pe vini.

Isi dan sa Lasanble, mon ti dir pa tro lontan pase, ki nou pep i en pep rezilyan. Kot nou konn, en kapab fer fas avek problenm e rezourd zot.  Ozordi mon krwar sa, plis ki zanmen.

Sa bann dernyen semenn i demontre sa.  Malgre detrwa dimoun ki pa’n ekout konsiny Dr Gedeon, la mazorite Seselwa in swiv bann mezir ki in enpoze.  E nou pei ozordi pe rekolte rezilta pozitif sa bann mezir.  Nou filozofi konstitisyonnel Mr Speaker, mwan mon termin parey mon ti komanse, se enn partaz responsabilite.  Nou MOTO Nasyonal, se ki lafen ava kouronn nou travay.

Finis Coronat Opus.  Dan sa 2 lespri Mr Speaker, mon fer en lapel avek tou nou Manm Lasanble, pou siport sa Mosyon, ki pe apel nou pei par en konversasyon, en dyalog nasyonal pou trouv en konsansis l meyer fason pou nou al devan.  Pou nou konfront bann defi ansanm.  Koste Seselwa.  E olye kay lo en nouvo normal, servi sa loportinite ki COVID in donn nou,  pou batir en lavenir diferan avek mwens gaspiyaz, mwens depandans lo enn de Sekter Ekonomik.

Mwens konsonmasyon, me avek en pli gran lidantite nasyonal.  Meyer zesyon nou resours, meyer repartisyon nou larises.  E parey nou MOTO Lasanble Nasyonal i apel nou Mr Speaker, pli gran linite dan nou diversite.  Mr Speaker I beg to move.

 

        (APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Okenn Manm ki segonn Mosyon?  Wi Onorab Ahmed Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan segonn sa Mosyon avek permisyon fer mon entervansyon.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Motion has been moved, seconded.  And therefore i propose to the Assembly.   E mon ouver deba.  Onorab Afif Laparol i pou ou.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan konmanse an dizan ki sa Mosyon i vin a en moman oporten.  Parske nou pe pas dan sa problenm COVID ozordi.  Nou pe santi sanzman ki pe arive dan nou lavi.  E mon plis ki sir ki sa sanzman e sa fason viv ki pe sanze pou reste ek nou, probableman pou bokou lannen.

Akoz nou bezwen ekout konsern nou popilasyon?  Se sa ki Onorab Georges pe demande.  Pou la senp rezon ki pa nou tou, probableman enkli mwan, ki konpran pou apresye lanpler sa problenm.  Pa nou tou ki krwar poudir i annan en problenm.  E i annan ki zis kontinyen viv zot lavi.  Me selman nou tou nou annan en lopinyon lo kwa ki devret ganny fer.

Se pou sa rezon ki nou bezwen annan, parey Onorab Georges pe demande, sa konversasyon irzan e Nasyonal. Lo sa size ki ganny fer dan en fason onnet.  Kler e transparan avek en sel bi.  E sa bi se pou anmenn meyer desizyon e aksyon ozordi pou nou protez nou dan sa moman difisil ki nou ladan.

Mr Speaker mwan, dan sa konversasyon ki Onorab Georges pe demande, vreman mon pou kouver 5 topik dan mon konversasyon ki premyerman ki pou lenpak imedyat sa pandemik.

Ki mannyer mwan mon krwar sa i pou devlope a lonterm?  Ki pou lenpak lekonomi sa pandemik?  Ki mezir Gouvernman i devret pran?  E finalman ki mezir ou ek mwan nou devret pran dan lakour avek mon konklizyon.

Alors pou komanse.  Ki lenpak imedyat sa pandemik?  Mr Speaker demann pou vwayaz in fini tonbe.  I pou tonbe senpleman akoz nou touris ki sorti dan nou bann gran marse zot malad.

Zot per, zot biznes in tonbe, zot bezwen refer zot lavi e zot biznes.  Alors ou pou annan mwens touris. Annou get kot sa touris i pase, i antre laplipar zot lo Airport.  Si se lannen nou perdi 200mil touris.

E sakenn i pey $50 lo son tiket koman passenger service fee, lanmenm la pou sa lannen 2020, $10 milyon i ale.

I annan mwens louvraz pou sa bann manrmay ki travay lo desk Imigrasyon ek Ladwann, i pou annan mwens lavant kot Duty Free STC. Senp kalkilasyon si sakenn i pey $20 dan sa 200 mil touris, i fer lanmenm $4milyon pert lavant pou STC.

Answit sorti, ou annan sa drayver bis, sa taxi driver, sa omnibus, sa car hire, lotel, fourniser manze.  Fourniser aircon, sa ki fer maintenance.  Zardinyen, kwizinyen, chambermaid, waitress zenerater, enzenyer, servis delo, sekirite.

Apre i annan lezot biznes an deor sa bann lotel.  Sa ki relye ek touris, restoran, Dive Center, Botanic, Vallée De Mai.

Laboutik Curio ek Souvenir.  Air Seychelles Domestic.  La ozordi mon krwar i fer 2 vol bomaten, 2 vol apre midi.

Cat Cocos, Helicopter Seychelles, Cat Rose.  Apre tou sa bann dimoun ki mon’n nonmen, zot tou zot donn en invoice pou zot servis.

Se laplipar zot ki annan en sif ase eleve.  Zot pey VAT lo la.  Ler SS Payet ti dan Lasanble, resaman i ti dir ek nou, lestimasyon pou sa lannen selman, ki zot pou perdi dan VAT lo sa bann invoice direkteman dan touris, i apepre R1bilyon; mil milyon Roupi.  Nou fek aprouv R1.2 bilyon koman lasistans.

Me Gouvernman pe perdi li menm R1bilyon.  Alor, konbyen tousala i vo, tou sa bann servis ki mon’n dir i pa pou antre.  Konbyen i vo pou Sesel?

Dan mon lestimasyon, mon’n travay avek detrwa dimoun ki’n travay Labank Santral ek lezot estimasyon ki nou annan.  Anviron zis 2020, $150 milyon.  Preski lanmwatye ladan Gouvernman ek son VAT.  Alors nou pe koz lanmenm sa $150 milyon.

Nou pe koz sa $10 milyon lo Airport, nou pe koz sa $4milyon STC.  I fer $164 milyon an Meriken ki pa pou antre Sesel an 2020.  E si nou pe demann nou lekor, be ki savedir $164 milyon pou Sesel?

I probableman ekivalan lenportasyon karbiran pou PUC, ek nou bann loto, ek tou sa ki nou servi pou 3an.  Se sa lekivalan ki nou pe perdi.  Si nou pe koz det nou pei, i ekivalan tou sa bann repeyman ki nou ti pe al pey det eksteryer ek Gouvernman pou 3an.  $164 milyon.  Ankor enn fwa mon dir Mr Speaker en lestimasyon.

2enm topik konversasyon, ki mannyer mon vwar sa pe al devlope apartir 2020. Parey Onorab Georges in dir, personn pa sir.  Le 28 Mars kan zot ti vreman frenm Airport e ti komans met restriksyon. Ki nou’n apel sa lockdown preski.  Ti annan 490 mil ka COVID dan lemonn.

Ler mon’n tyek lo sa Worldometer mon krwar i apele ozordi,  bann ka aktiv i annan 2.7 milyon.  Preski 5 fwa oter ki i ti ete le 28 Mars.  Alors, kestyon, kan eski i pou ariv pli ba ki i ti ete le 28 Mars?

Personn pa konnen.  Sesel ozordi pe deklar li COVID free, mon’n tande poudir Maurice pe deklar COVID free.

I annan plizyer lezot, me pa bokou.  Nouvelle Zélande.  Petet Taiwan i kapab deklar zot lekor COVID free, me nou pa konnen. Me sa ki nou konnen, se tou nou bann touris tradisyonnel pou pli mizer.  Zot pou per vwayaze probableman.

Zot pou, dan sa leta lespri zot pou mazin koup bann vwayaz long porte.  Savedir bann vwayaz ki pe al asiz dan en avyon pou 11erd tan.  Akoz zot pou per pou zot al reste dan en avyon tou sa letan.  Akoz zot krwar kekfwa i kapab annan en dimoun a donn zot COVID.

Pou 3enm pwen, ki pou lenpak alors ekonomik sa pandemik?  Pou mwan definitivman 2020 i pou annan mwens job dan Lendistri Touris.

Depi sa resepsyonnis, sa chambermaid, sa waitress, kwizinyen, zardinyen, sekirite, zot tou malerezman, pou annan mwens demann pou sa servis ki zot ti ofer.  E bann ki relye avek touris, parey PUC, SEYPEC, servis transpor, fourniser manze, byensir zot lavant pou desann.

Parske tou sa bann lotel ek lendistri pa pou aste ek zot.  Gouvernman pa pou kapab kolekte sa kantite tax. Pareyman dan Labank Komersyal i pou annan mwens deviz.  Dolar pou vin pli ser.  Ozordi i 18, pros R19.

Lenflasyon pou monte.  Gouvernman pou bezwen pey plis pou li okip son dimoun ki mwen kapab.  Gouvernman pou bezwen prete.

E dan Bidze ki ti prezant nou pou 2020 amande, zot ti pe al pret R500 milyon avek Labank Santral e R500 milyon avek bann Labank Komersyal, zis sa 2 pou tousel.  Sa pou met ankor plis presyon lo sistenm moniter lo lentere, e alors lo lenflasyon.

Mon 4enm pwen Mr Speaker, ki mezir Gouvernman i devret pran?  Ankor mon dir sa avek limilite, nou, nou pa dan Gouvernman.  Nou la pou sa konversasyon.

Premyerman pou mwan, Gouvernman i devret pe edik nou popilasyon lo ki pe arive, ki son lanpler e ki son lenpak?  Tou sa bann anplwayer i dan problenm.  Tou bann anplwaye byensir i dan problenm.  Alors annan sa ledikasyon pou fer tou dimoun konnen.  Annou pa montre ledwa lo kanmarad pou blanm enn ou lot.

Pran mezir, vi ki nou bezwen fer sa balans ant ouver nou Airport, ouver sa lendistri avek reste an bonn sante.  Nou bezwen annan sa balans.  Me nou bezwen pran mezir pou anpese ki sa viris i pou debark Sesel.  Zot pou dir mwan, be i pou enposib.  E probableman wi.  Me alors met an mars mezir pou izol sa viris, si zanmen i arive.

2enm keksoz prezant nou mon krwar koman Lasanble, avek vre lenpak ekonomik.  Nou bezwen ganny en konversasyon lo sa kriz ki enkli ki mannyer bann prozeksyon lo deviz i pou ete.

Ki mannyer zot krwar, konbyen deviz i pou ete an Me.  Ki kantite rezerv nou kapab servi depi lo kote Labank Santral e lo kote sekter prive.

E mon krwar nou devret osi zwenn avek tou bann akter prensipal pou rod solisyon.                  Mon pou donn zis 2 pti, 2 lorganizasyon ki ozordi zot klerman dan problenm.  Enn se Air Seychelles, i annan 3 aktivite i fer.          I fer domestik, i fer ground handling, i fer enternasyonal rezyonal.  Domestics avek 2 pti flight par zour, bomaten avek 2 aswar i pou perdi larzan.

San dout son avyon pe reste ater.  Ground handling reveni 0.  Parske li i pous peron avek bann avyon enternasyonal ki vini, i rann zot servis ater, fer maintenance eksetera, napa personn.

E son 3enm se son larout enternasyonal, i pa pe anvole.  E alors i pou dan e gro problenm.  Cat Rose, mon ti annan en konversasyon resaman, parski li osi i en operater enportan.  Cat Cocos osi i pou en operater enportan.  Nou tou ki’n vwayaz lo sa bann, swa lo Air Seychelles, swa lo Cat Rose, swa lo Cat Cocos. 

Nou pou remarke ki napa bokou dimoun lo sa bann laliny ki nou pe fer.  Parske souvandfwa lanmwatye, swa dan avyon, swa lo Cat Rose i touris.  E zot ti annan en Polisi kot etranze ti pey plis ki sa Seselwa.  E koumsa, sa loperasyon ti nobou tenir 2 bout.  Parske i ti fer ase larzan.  An balansman sa pri ki sa etranze i pey pou sa tiket avek pri ki sa nou Seselwa nou peye. Me ozordi, mon konpran menm Cat Rose par egzanp.

Ni pey son dyezel ki i pou brile sorti Praslin pou al La Digue, i pa pe kapab avek sa pri ki i annan ozordi, avek sa loperasyon ki i fer.  Alors, i kler poudir sekter i pou ganny afekte, nou bezwen zwenn avek zot pou annan en konversasyon parey Onorab Georges pe demande.

Nou bezwen rod fason pou nou ankouraz plis prodiksyon lokal ki enkli Lagrikiltir.  Parske sa i pou ede redwir deviz ki nou pou fer, ki nou pou servi si nou enport keksoz fini.

Nou bezwen ganny plis avek nou Lendistri Lapes.  E la mon pe koz lo ki Gouvernman i devret pe fer. Mon’n dir sa avan, pou 30 zour lapes, nou ganny 1 zour rannman pou sa pei.  Eski sa i ase pou kof Gouvernman?  Pou mwan larepons i kler, non. Annou promouvwar plis leksportasyon pwason fre.  Pa zis ton dan bwat, i annan valer li.  Me pwason fre.

Annou rod fason pou nou promouvwar son leksportasyon, oubyen pwason avek en o valer azoute.  Annou ankouraz si i posib avek sekter prive, en laliny Aryen pou fer kargo direkteman pou al anmenn pwason.

Dan sa fason nou a kapab ankouraz plis peser Seselwa pou al dan long line pou fer eksportasyon ton.  Parske sa pou anmenn deviz.  Donn sipor Sekter Offshore.  sa sekter ki malerezman lot kote latab, mon’n tann zot souvandfwa kritik li koman en sekter mafya.

Ozordi se li ki pe pey Gouvernman dividend plis R25milyon, zis pou premye kar lannen 2020.  Kan tou larestan sekter pe vin demann Gouvernman larzan.  I en sekter enportan, annou pa zet li, annou pa kraz li, annou pa tret sa bann dimoun koman dimoun ki pe met Sesel anba.

Sekter Touris, annou ankouraz plis viziter, sorti dan bann pei ki pli pre avek nou. Sid Lafrik par egzanp, La Renyon, Israel, Dubai ek Abu Dhabi, l’Arabie saoudite.  Parske i pa lwen pou vwayaze e sa bann dimoun probableman sifizaman larzan pou zot kapab fere n vwayaz.

Demann nou bann kreansye e la mon pe koz pou Gouvernman,  pou pous tou bann loan kot i posib.

E zis pou zot lenformasyon, dan Bidze ki ti prezante sa lannen, i annan $60milyon pou re peye.  40 koman principle, 20 koman lentere ki Sesel i sipoze peye.  Demann zot pou pous en pe sa bann loan. Pou nou kapab pey zot en pe pli lwen.  Met an plas bann sistenm finansyel.  Pou kapab ed sekter prive atraver Labank Santral. Mon’n tann serten koze dan sa direksyon e sa i donn mwan lankourazman.

Fer sir ki sa sistenm welfare i mars dapre en merit pou sa ki merite i devret ganny plis.  E en keksoz enportan ki mon krwar Gouvernman i devret zwe en rol ladan, se fer nou bann zenn sorti dan sa bann maladi ek fleo. Koup sa fleo kot i sorti.  Answit annou ankouraz ranplasman kot i posib.  Travayer etranze spesyalman dan sa moman letan.  Me fer li, e mon repete, fer li dan en fason lozik.  Kot pei pa vin pli dan mal.

Si ou bezwen, ozordi ou annan mason ek sarpantye ki etranze e ou anvi fer en lakaz menm, me ou napa sa lokal pou ranplas li.  Ou pa kapab zis dir zot ale.  Parske ou pa pou gannyen sa lakaz ki ou pe rode.  Alor fer li dan en fason lozik.

5enm pwen e dernyen pwen. Ki mezir ou ek mwan dan lakour nou devret pe pran?  Pou mwan annou fer en refleksyon premyerman lo nou priyorite ozordi.  Ou saler i vo mwens ki i ti vo zistwar mwan pase.  Alor, veye ki mannyer nou servi kouran dan lakour. Veye kan nou kapab koup en lalimyer, koup en fan ki pe vire kan i pa devret pe vire. Annou gete kot nou kapab, ler nou aste keksoz, annou aste keksoz lokal kot nou kapab.

Parske i pou servi mwens deviz pou sa pei.  Annou ankouraz leksportasyon nou resours dan en fason soutenab. Kot nou lakour annou envestir plis.  Alors kot nou lakour annou aranze.  Si i annan en vye tiyo ki pe kase, annou met li annord.

Si i annan en vye dip ki pe fer nou kouran monte.  Si nou annan en pti saving par la, annou aranze, oubyen rod en lot.  Rod tou fason pou nou ganny en pti zournen e fer en travay prodiktiv olye zis asize pa fer nanryen.

COVID i en probableman en fenomenn, sa i mon lopinyon personnel, mon konklizyon, i en fenomenn natirel.

En reminder par lanatir, ki nou aksyon, tou aksyon i annan son reaksyon.  E ler ou fer ekse i pou annan konsekans.  Ler imen ti pe detri lanvironnman avek polisyon e nou kours ozone i pe ganny detri andomaze.

Pwason ti pe mor e ler ti’n ganny polye, lanatir ti met en fre e en fren tre vit. Lannen pase an Me, napa personn antre nou ki ti mazinen poudir an Avril e Me sa lannen nou ti pou dan en lockdown.  Zanmen nou’n mazinen.  Me in vit sitan vit, nou tou nou trouv nou dan lakour pe asize, lanatir in met en fren avek nou.

Dernyen fwa ti ariv sa dan lemonn, ti an 1919.  100 an pli tar i retournen avek en vanzans pou fer nou rapel ki n ou viv dan lanatir, nou bezwen respe li.

Mr Speaker annou refer nou pei, annou koze.  Annou sanz nou fason fer.  Annou et realis, annou depan plis lo nou lekor e nou pei.  Annou pa mazin zis larzan vit.  Annou met 2 pti kas pou bann ki annan.  Pa tou dimoun ki annan.

Me zour ou annan, met 2 pti kas de kote pou en letan dir.  Sesel i bezwen tou son zanfan.

E sa Mosyon pe demann pou nou kriy tou nou zanfan otour latab pou en konversasyon. Nou dan Lasanble, Onorab Georges in komans sa konversasyon.  Annou fer li ansanm, annou fer li vit.  Parske later li i kontinyen vire i pa pou esper nou.  Annou met Sesel premye.  Parey nou dir toultan, anba lot i annan lot.

Ti annan SPUP, in vin SPPF, in vin Parti Lepep, in vin US.  Ozordi i annan Mr Faure.  Apre Mr Faure i pou annan lot.

Apre COVID i pou annan lot.  Me sa ki enportan se nou, nou bezwen met nou pare.  Alor Onorab Georges tou mon sipor pou ou Mosyon.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Mon a donn laparol Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Bonn apre midi Mr Speaker. Bonn apre midi tou koleg Onorab, e tou dimoun a lekout kot Lakour.  Mr Speaker ozordi i le 20 Me 2020. Speech Prezidan Larepiblik ki ti pronons bann mezir an reaksyon avek COVID ti ganny prononse le 20 Mars 2020.

Nou pe koz en kourt peryod letan 3mwan. Mon konnen ki i fasil apre tou sa ki nou’n pas atraver, pou nou tante pou krwar ki in annan bokou plis letan ki’n pase. Ki i annan lontan ki nou pe viv avek sa sityasyon ekstrenm, e konpletman toutafe abnormal ki ou ladan. Be non, i zis apepre 3 mwan.

In 3 mwan, pandan letan ki Gouvernman, son Sef Egzekitiv, Prezidan Larepiblik, Sef D’état, tou bann Zofisye ek teknisyen zot in run around pe sey poz lanmen lo sa problenm, poz lanmen lo sa sityasyon.  Pandan sa peryod, sa 3mwan la, wi, in annan serten retar ki’n arive, be in annan lockdown, en bon chunk sa lespas letan, ant le 20 Mars a le 20 Me in ganny taken up par lockdown. Nou ti dan lockdown, nou tou nou ti kot nou pe okip nou fanmir, pe zwe avek nou zanfan.

In annan sa fenomenn social distancing ki li menm i kree retar dan en kantite keksoz.  E menm si nou’n abitye nou avek sa fraz ‘nouvo normal’ i napa nanryen vreman normal dan sa ki nou pe viv.

So i byen ki letan nou delibere, nou koz lo bann keksoz ki pe arive.  Nou koz lo sa enn de pti teknisyen ki nou annan, ki annan sa responsabilite enorm pou zot delivre lo bann bezwen e lekspektasyon nou pep dan sa sityasyon stresan, ki nou tou nou trouv nou lekor ladan.

I byen.  I pou pli onnet pou nou mansyonnen, ki i napa bokou letan ki’n pase, short period of time e dan milye sa letan ki’n pase in annan lockdown, e in annan sa bann lenkonvenyans social distancing.

Alors an tout realite nou pa pe kapab ekspekte personn delivre, alaoter ki zot ti pou fer normalman, dan son vre normal. Pa dan sa stressful abnormal ki nou pe viv depi le 20 Mars.

I onnet pou nou dir sa, akoz larealite i sa, napa okenn mansonz ladan. Mr Speaker Sesel i pli gran ki nou tou.  Sa in mantra Danny, Rollen Faure depi ki in asim laprezidans.

In viv sa realite atraver enn; konsiltasyon, dezyenm bann lenstitisyon pei, ki li in envestir son lekor resours pei, son letan ladan pou li nurture sa bann lenstitisyon.

Mwan a sak fwa ki mon’n rankontre avek Prezidan Faure, swa koman en caucus, oubyen dan bann lezot biznes i pa zanmen ezit-e pou li konfye son krwayans dan gouvernans par lenstitisyon, e non pa zonm entel, me lenstitisyon demokratik pei.

I en dimoun ki konsilte, e ki foster konsiltasyon otour li. Mwan si i annan en keksoz ki mon’n realize ozordi avek Mosyon Onorab Georges, se ki son Mosyon i pe evok sa lespri Sesel i ‘pli gran ki nou tou.’ E mon pa pou pas par 4 semen pou mon dir avek Onorab Georges ki i pou annan mon sipor lo sa Mosyon.

San ezitasyon mon pou lev mon lanmen pou mon donn en sipor son Mosyon. Enn bann rezon ki mon pou donnen pou vot son Mosyon se ki konsiltasyon i enn bann baz fondamantal la demokrasi.

Fodre nou konsilte dan en sosyete, fodre nou koze, fodre nou diskite. I bezwen annan en lesanz nide parmi bann manm en nenport ki sosyete.

Nou bezwen annan sa dyalog sa konversasyon, ki enn mon bann mo favori ki Onorab Georges in lead avek ozordi. Fodre ki nou annan sa konversasyon. Demokrasi i pa kapab egziste dan en vacuum kot napa kominikasyon ant bann manm en sosyete. Ou bezwen annan lesanz, ou bezwen annan kominikasyon e ou bezwen annan bann lenstitisyon demokratik an plas ki kapab resevwar, e egzekit bann lide ki monte sorti labaz sosyete.

Ki swa ou organiz referendum pou konsilte a labaz. Nou pou tap pou sosyete pou ganny lopinyon, ou pep ki sa i en vwa demokratik direk, e onnet. Kot sak manm sosyete i kapab dir ou imedyatman, direkteman kwa ki i panse lo any given subject swa wi, swa non bap fini.

Right there and then dan bwat vote, atraver referendum, demokrasi direk, i dir ou egzakteman kwa ki i santi. E nou lo nou kote sa i en keksoz ki mou krwar ladan. Nou krwar dan konsilte avek nou pep, nou krwar dan instruments of direct democracy.

Nou krwar ki Seselwa i devret ganny konsilte. Egalman parey nou krwar ki Seselwa i devret ganny proteze. Ki swa dan eleksyon Konsey Distrik, kot sitwayen zabitan distrik ankor a labaz, i kapab ganny konsilte direkteman ki mannyer son distrik i a ganny organize, i a ganny reprezante, i a ganny gerer.

Tousala, i bann keksoz ki nou lo sa kote nou krwar ladan. E i bann valer ki Prezidan Faure in anmenn a latet la gouvernans Sesel. E  mon santi ki Onorab Georges in tous en pe lespri sa bann keksoz. Mwan pour mwan the more democracy the merrier.

Mon kontan mwan. Plis konsiltasyon, mon dakor. Mon dir dakor, bravo Onorab Georges mon kontan. Posibleman i ava anmenn zot kote, osi en pe pli pre.  I a kas en pe sa bann lafreyer ki zot annan lo kestyon konsilte sa pep ki apel Seselwa, fer konfyans sa pep ki apel Seselwa.

I ava anmenn zot dan en direksyon pou trust lepep Seselwa.  Pou trust son pouvwar fer desizyon. E nou ava arete once and for all avek bann pti laranzman regional marche, un truc,  sepa ki kalite, ki’n ganny kwi vide deryer laport, kot personn pa’n konn nanryen, pa’n ganny okenn input. Akoz la ozordi nou pe koz input la. La ozordi nou anvi nide tou dimoun.

La ozordi nou santi nesesite pou bring on board tou bann partener. So fotespere ki i a kas sa Mosyon;- Onorab Georges i a kas sa bann karbonn e vilen manni kot nou oule fer bann konsey prive deryer laport. E ki finalman sa bann lafreyer, en referéndum, lafreyer pou konsilte sa pep dan sa nouvo lespri ki Onorab Georges pe anmennen, zot a ganny libere from sa bann lafreyer ki zot annan.

Zot ava aret per sa pep ki apel Seselwa. E mwan mon santi ki lepep Seselwa, i pou benefisye letan i zot, zot fer li konfyans a 100poursan ki li i kapab pran son prop desizyon.

Onorab Georges in evok travay ansanm pou byennet nou pei.  Wi, wi a 100poursan mon parfetman dakor. E sa i enn bann rezon ki mon pou siport ou Mosyon.  Nou tou nou bezwen travay ansanm.  Mon pa tro, tro konnen kwa sa, sa silo.

Be selman mannyer ou’n dir i fer mon en pe per. E mon osi mon pa ti a kontan silo. Me travay ansanm i sounds very good. Mon pa war naryen mal avek.  Mon krwar ki nou devret travay ansanm koman en pep. If anything, la in ariv en moman kot nou bezwen arete, kalkile, gete krwar ki nou fer. Ki direksyon nou anvi anmenn nou sosyete ladan. Komans sa konversasyon ki lo Onorab Georges in dir fer.

Onorab Afif ki’n koz avan mon in fer li en tre zoli kontribisyon. In anmenn bann nide ase byen ki mon krwar bann lezot eksper dan son field i a kapab asize, manoeuver, gete ki zot pou fer.

Be avek ou permisyon Mr Speaker mwan mon anvi zis dir ki mon koman en Manm United Seychelles mon pa akiz lendistri, e Sekter Offshore koman mafia.

If anything, mon krwar mafia is sitting somewhere else.  At some point. Petet mafia i ava eksplik nou ki sa lakonpannyen Fertility International? Lekel ki ti son konsiltan?  Kote son larzan ti ale letan i ti ganny release? Dan ki Chambers Account lekel?  E akoz ki Direkter FIU ti release larzan Fertility International Inc, e sa 2 lezot konpannyen sa imsye dan sa Chambers Account dan plas release li dan kont sa lakonpannyen?

Mwan mon pa pe blanket, akiz Sekter Offshore koman mafia. Si i annan mafia, i pe asiz en lot landrwa li ek son Fertility International Corporated.

Be selman having said that, nou pou annan en konversasyon. Nou bezwen annan en konversasyon, akoz i annan en keksoz ki Onorab Georges in dir, lensertitid avek boulversman. Onorab Georges in dir nou ki nou pe fer fas avek lensertitid e boulversman.

E mon’n fer sorti pli boner ki sa in komans ant le 20 Mars, ozordi i le 20 Me. Dan en kourt peryod letan, nou pei pe sibir plis problenm plis difikilte, ki in pas atraver pandan sa dernyen 30an dan sa 3 mwan ki’n pase.

Onorab Georges in dir nou ki lensertitid i tous tou dimoun i tous biznes i tous lanplwa. I vre, i vre. Yer nou’n pas preski en zournen pe koz lo sa bann keksoz, pe tackle sa bann size, e i pa bann keksoz fasil li.

I bann size konpleks e tre difisil. Menm si nou dir nou pran en group biznesmenn, nou met dan en lasal nou konsilte avek zot. Nou ekout sa enn de biznesmenn ki lo Facebook.

Nou koz avek bann ki nou zanmi zot pas zot konsern avek nou, i byen. Zot pa neseserman bann pi gran employers, be nou bezwen ekout zot.  Be eski nou inyor sa ki pe arive kot bann li gran employers i ete?

Letan sa Manager lotel Sud Africain i dir avek sa madanm koumsa, ou bezwen take a cut in salary, sansan letan redundancy i vini, premye ale ou menm. Be sa Manager lotel li ki manage sa gran lotel i pa ti dan konsiltasyon Lendi li i pa ti la li.

Nou pa’n konsilte ditou ek li, e nou pa’n konsilte ni avek sa madanm ki’n ganny sa menas nou, letan Manager en group lotel, pa enn, enn ki neseserman pa en group, i dir ek son travayer ki zot saler se responsabilite Gouvernman Sesel i pa responsabilite lakonpannyen, lakonpannyen li i responsab pou saler son bann anplwaye overseas, aletranze.

Pa zot isi Sesel, me overseas. Sa bann travayer Seselwa ki dan sa bann gran letablisman, zot bezwen serten proteksyon. E yer la anndan, nou ti annan en sans pou donn zot en serten proteksyon nou, nou ti annan loportinite pou nou donn zot serten proteksyon. Me pour rezon ki nou konnen nou menm. Nou’n debout la lo podium, nou’n tyonbo kivet, delo sal, baby, lekim, bath water nou’n balans tou a laport.

E sa i regretan i en loportinite manke. Mon lev sa akoz se Onorab Georges li menm ki’n mansyonn deba ki nou’n fer yer. Nou ti annan loportinite pou nou protez tou sa bann travayer Seselwa ki dan sa bann gran letablisman, ki ozordi i war zot lanplwa pe ganny menase san rezon.

Nou pe koz edik Seselwa, pa zis son dip ki i pe servi elektrisite, son behavior si i al lo lans, si i pe tap en pti labyer ki  pe menas li. Pa sa sel keksoz ki pli menasan pou li ozordi. Sa laport ki Bayan Tree in ouver, i annan bokou lezot pe mazin pas par menm semen.

I annan plizyer lezot letablisman ki ozordi nou pe ganny text, nou pe ganny kominikasyon ki pe les ou konpran poudir zot pe mazin fer menm keksoz. Antre dan en faz renovasyon prolonze e fer redundant staff Seselwa, gard en skeleton crew, lekel? Staff etranze.  Staff etranze.

Zot a gard en pe dimoun dan general maintenance dan zardinyen en pe zot bann staff service, etranze. E sa se bann Seselwa ki travay dan sa bann letablisman ki pe dir nou.

E nou yer nou ti annan loportinite pou nou protez offer en blanket protection tou sa bann travayer Seselwa san ki nou afekte Mr William Rose, san ki nou afekte Mr Marc Hoareau, san ki nou afekte okenn nou bann envestiser e biznesman Seselwa. Pour lekel nou annan the utmost respect pour zot kontribisyon ki zot in fer dan sa pei.

E nou ti kapab eksplik zot, nou ti kapab dir zot, poudir i annan en menas re-el dan nou pei ki pe pez lo nou travayer Seselwa. Nou ti’n kapab eksplike.  Me parey Onorab Georges i dir nou fer largiman sourd.  Nou fer largiman sourd.  Nou pa ekout kanmarad, nou napa sa konversasyon ki Onorab Georges pe rode.

Be yer pa nou ti la anndan.  Onorab Georges ti la li menm li. Akoz nou pa ti fer konversasyon? Yer ti napa konversasyon pou fer? Nou bezwen konmans konversasyon ozordi.

Yer letan size lo latab ti proteksyon lanplwa. Sa manman, sa papa.  Lanplwa Mervin, Farah e lezot, Parey in ganny dir bomaten dan sa Lasanble, konversasyon pa ti kapab konmanse otour lanplwa Mervin, Farah e lezot?

Nou bezwen komans li ozordi? Mon pa mind komans li ozordi mwan, mon pou siporte komans li ozordi mwan. Me selman it cannot be helped, ki mon bezwen mansyonnen, the complete and utter failure ki’n pase dan sa Lasanble yer.  Nou’n fail nou pep.  Nou’n fail travayer Seselwa.

E sa la, i pa en kestyon travayer versus en anplwayer sa, napa en dichotomy versus la.  I pa nou kont zot la. Nou’n fail travayer Seselwa yer dan sa  Lasanble.  Nou’n fail konversasyon yer. E la mon tann enn laba devan pe mangonnen, Mr Speaker. Li, i asize i prononse konmkwa ki koabitasyon in mor, kriye aotvwa, tonm kriz isi menm anndan, Koabitasyon in mor! Apre ki i fer? I vini bomaten, i reklanm plis konsiltasyon, plis konsiltasyon.  Apre ki in deklar sa prose atraver lekel konsiltasyon ti ganny fer, sa koabitasyon politik ant Egzekitiv avek Lasanble. I deklar li mor, i siny death certificate, apre i reklanm konsiltasyon. Be kwa sa? Ki mannyer i marse sa? Ou touye, ou antere, apre ou vin detere ou menm?

Mr Speaker, ozordi nou pe ganny demande pou donn lanmen met anta. Yer zot in fou koudpye zot in fannen partou ater, ozordi zot kriy nou, zot dir nou donn lanmen met anta. Nou pou donn lanmen nou.  Ozordi atraver sa Mosyon nou pe ganny dir donn lanmen anmare, donn lanmen koud, yer zot in pas par deryer zot in larg sak zot, ozordi donn lanmen.

Onorab Georges pou annan mon solemn promise ki ou pou ganny sa sipor pou met anta, pou anmare, pou donn lanmen aranze. Akoz Sesel i nou pei, e i pli gran ki nou tou me selman kot i mal, nou pou bezwen dir zot i mal!

E sa ki zot in fer yer dan sa Lasanble i mal! I pa byen!  Napa naryen fer dan sa ki zot in fer. E tou zot bann largiman ki zot in sey servi, pa ni tenir delo, pa debout, pa debout. And that is the saddest part.

Nou’n let down travayer Seselwa!  Mr Speaker, eski sa ki’n arive yer dan sa Lasanble ti’n kapab ganny avoided atraver plis konsiltasyon? Konsiltasyon ti’n fer, bokou konsiltasyon in ganny fer.

Onorab Georges taler in dir en keksoz ki mon’n trouv enteresan. I dir i pa normal ki Gouvernman i pran desizyon nou Lasanble,

 

(Off-Mic)

 

HON JOHAN LOZE

Ler zot pare mon a kontinyen Mr Speaker. Gouvernman i pran desizyon, nou Lasanble, nou bezwen reazir, apel Minis, kestyonn li. Be eski nou pa pe dekrir egzakteman fonksyon Lasanble Nasyonal la? Pou nou seek lenformasyon avek Egzekitiv.  E i annan en parol ki tou le 2 Speaker 6enm Lasanble in ensiste lo la all along.  Edik nou pep.  Servi sa syez ki nou ladan dan sa Lasanble pou edik nou pep.

Be pa en loportinite edik nou pep sa?  Dan plas asize dir dimoun poudir en Diplomat i zis en Anbasader? Olye en dimoun ki’n ganny apwente pour fer la diplomasi?  Mon ti krwar en Diplomat i en dimoun ki’n ganny apwente pour fer la diplomasi mwan.

By either en State ouswa en lorganizasyon miltilateral.  Olye servi sa syez ki nou annan, pou pas fo lenformasyon pou dezenform nou pep.

Be pa i normal pou nou apel Minis kestyonn li?  Pa i nou fonksyon sa? Mon ti krwar ki sa i enn nou fonksyon primer. Sa llensertitid ki Onorab Georges in dir i egziste ozordi dan nou pei.

I ti pou mwens si nou isi anndan nou i annan pouvwar fer bon desizyon. Si nou isi anndan nou ti posed la senserite, e lafors konviksyon pou nou fer sa ki byen, dan plas sa nespes melimelo ki nou’n fer yer. Letan mon pe gete, nou isi anndan nou frel nou, nou frel. Nou en bann political butterflies. Nou en bann zoli pti fler politik ki nou bezwen tay isi, tay laba pou protez nou lekor.  Sak fwa nou ganny en pti pike nou bezwen mangonnen, parey Onorab Ferrari pe fer laba devan an se moman.

E nou pa posed lafors konviksyon pou nou fer sa ki byen, Pou nou anpar nou pep, e pou nou sov li dan sa moman kot i pli bezwen ganny sove ki la dan sa letan konpletman abnormal.

I pou ariv en moman, i pou ariv en moman dan le fitir pros kot sa bann parol ki mon pe dir zot ozordi pou aport son fri. E nou tou nou pou trouve ki pou arive, yer mon’n dir zot mon, nou pou ganny lapide nou politisyen.

Seselwa pour bril nou, pour met dife lo nou si nou pa aranz nou!  Si nou pa devlop en leker ferm pou protez nou pep Seselwa pou lapid nou, en konversasyon,

 

MR SPEAKER

Onorab 1 minit.

 

HON JOHAN LOZE

Yes, Mr Speaker. Thank you.  En konversasyon i pa ase. Nou bezwen a moman that is required of us. Pou nou rise to the occasion, e pran en desizyon dan faver nou pep, pou protez nou pep nou bezwen fer li pa vin rod leskiz. Pa vin nonm Mr William Rose, pa vin kasyet deryer pti biznesmenn, nou bezwen annan kouraz e lafors nou konviksyon pou protez nou pep Seselwa.

Annou arete zwe sa bann pti zwe ki nou pe zwe isi anndan!  Annou arete sa bann manni political butterflies ki nou annan la anndan.

Mon krwar Mr Speaker, mon’n provide kominikasyon LDS avek ase materyo pou zot al fer zot bann pti video lo mwan. Zis parey dan mon lentervansyon mon repons SONA. Kot mon ti le sel MNA dan sa Lasanble ki ti annan kouraz poudir Seselwa kontan pa kontan COVID-19 pou antre Sesel!

Ni zot Leader, ni zot Vis- Leader ti napa kouraz pou dir Seselwa poudir COVID-19 pou antre Sesel!

 

MR SPEAKER

Wrap- up, wrap-up Onorab.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker. Thank you very much for your indulgence.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Loze. Nou ava pran en break. E nou ava retournen 4er pour kontinyasyon deba.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon, nou kontinyen nou travay lo deba, lo Mosyon ki devan nou.  Ki’n ganny move par Onorab Bernard Georges.

Mon ava donn laparol Onorab Waven William e pou ganny swiv par Onorab Norbert Loizeau. Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi tou dimoun ki a lekout. Mr Speaker mon krwar i bon ki mon relir sa Mosyon. Pou nou, ki piblik deor la i konpran ki sa Mosyon pe dir, e pou met nou en pti pe annord.

So i comme swivan; Etandonnen lefe advers ki pandemic COVID-19 in annan lo lekonomi Sesel,

2), Problem ki bokou biznes i trouv zot pe fer fas avek.

3) Lensertitid lo fitir sa bann biznes e lekonomi Sesel an-zeneral.

4) Traka ki bokou anplwaye i annan lo size lanplwa.

5) Konsern lo lasante nou popilasyon, anmezir ki nou reouver nou lafrontyer, sa Lasanble i demann avek Gouvernman, avek en bi ekout konsern tou kous nou popilasyon, e trouv meyer solisyon pou fitir nou pei, pou ralye ansanm tou sekter enportan dan pei. E organiz en konversasyon Nasyonal irzan, lo bann mezir ki nou pei i devret pran, pou asir byennet lasante e lekonomi Sesel e Seselwa.

Mr Speaker, mon krwar loter Mosyon letan in fer son diskour, in etabli baz son Mosyon e in koz vreman dan en fason ouver e mon pa pou repet sa ki’n ganny dir.

Me mwan, mon ti a kontan dir ki mon koman en Manm Lezislatif mon’n vot pour Bidze 2020. Mon ti osi aprouv propozisyon pour sa relief program pour 1.2milyon, e mon ti osi siport lamannman lo Lalwa Lanplwa pou permet plis konsiltasyon.

E letan mon ti pran sa vot lo Bill ki ti ganny amande, mon ti santi mwan konfortab poudir mon pe pran en vot ki byen. Dan en lentere balanse, anver anplwayer avek anplwaye.

Mr Speaker, mon pou siport sa Mosyon ki Onorab Georges in anmenn devan. Me la mon ti a kontan ki nou regard en pti pe ki pe pase, an menm tan ki ekspektasyon pep ki’n elekte nou deor la, vizavi sityasyon ki nou trouv nou ladan.

Par egzanp enn nou rol se demann kestyon dan Lasanble. Mr Speaker sa prosesis letan ou regarde, par egzanp nou’n ganny 2 Minis ki’n pase Mardi pase. E resers ki mon’n fer mon pa’n vwar ki sa 2 Minis ki’n vini in donn nou tou laverite. Ki koman en manm en reprezantan lepep nou ti a kontan gannyen, vizavi nou travay letan nou pe koz bonn gouvernans, rann kont avek la transparans.

E dezyenm rol  ki nou annan se aprouv bann Prozedlwa. Ouswa fer bann lamannman ki nou’n fer.  Sa i annan en lenpak direk, akoz i permet nou pou nou kapab vreman met soue sa pep devan atraver bann lamannman. Ouswa letan nou pe evalye sa bann Prozedlwa ki vin devan nou annan en direct input.

Me Mr Speaker letan i ariv pou Mosyon, e pep Seselwa deor la in tann nou tanzantan dir sa, en Mosyon pa binding lo Gouvernman.

E en zoli Mosyon nou pe anmennen Mr Speaker, ki montre serten consistency avek travay ki nou pe fer vizavi konsern pandan sa moman pandemik COVID-19.

Mr Speaker, pep Seselwa deor la, i an dezir ki zot bann konsern ek dezir i ganny rezourd. E wi, Gouvernman in anmenn bann mezir. Me Mr Speaker, sa bann mezir in ganny donnen bann timeline. Me bann timeline i target ki pa’n ganny onore. E koman reprezantan lepep, ki nou rol nou? Koman en Manm Parlman? Vizavi sa sityasyon Mr Speaker? I vre ki nou annan bann diferan Komite Lasanble.

Nou annan COGA, sa se Government’s Assurance Committee. Mr Speaker bomaten mon’n tann ou, poudir ou osi ou pe zwe en rol, vizavi bann konsern ki vin a laporte ou lofis. Pou sey ede dan sa sityasyon pandemik.

Me Mr Speaker mon, mon ti a kontan propoze ozordi. Mon’n lev sa size 2 fwa dan sa Lasanble. Pandan bann moman nou ti pe diskit lo sa sityasyon COVID-19, se ki Lasanble i konsider annan en Komite tanporer COVID. Akoz Mr Speaker ki mon pe demann sa?

Zisteman, Gouvernman in donn direksyon li.  In set bann timeline. Me tou Manm isi prezan dan sa Lasanble dan zot distrik in annan bann dimoun, ouswa bann group dimoun ki’n apros zot vizavi zot sityasyon. E ki zot santi poudir zot in antann Prezidan koze, in fer promes. Zot in antann Minis Finans koze, me zot santi poudir zot konsern ki pe afekte zot, e zot fanmir i pa pe mars parey ki zot ti ava swete. Sirtou Mr Speaker, kot i konsern vant e saler.

E letan mon pe anmenn devan sa propozisyon pou annan en Komite Mr Speaker, sa Komite i a swivre komitman ki Gouvernman pe fer. E pou fer sir ki enn i delivre dan en moman ki apropriye.  An menm tan letan ou regard bann komikman ki’n ganny fer. Ou vwar nou en pti pe striktir ki zot pe organiz sa bann kantite dimoun zot pe met lo diferan striktir pou deliver bann target.

Mwan koman en Manm Lasanble, mon konstate poudir i annan bann mankman. Me bann mankman k petet Egzekitiv petet ki i pe pou pe port latansyon, ouswa i santi poudir ki i pa kapab fer li.  Me mon santi poudir annan an Komite ki pe swivre e pran konsern a bann diferan group dimoun, i bezwen annan en channel ki vini.

E mon krwar poudir sa Komite tanporer ti a kapab osi anmenn devan bann propozisyon, ti kapab osi met bann problenm ki malgre bann mezir in ganny donnen, target pa pe ganny respekte.

Sa Komite ti kapab zwe en rol an menm tan ti kapab vin raport ek Lasanble si i annan bann kestyon enportan, ki nou santi poudir Minis i bezwen vin reponn kestyon lo serten eleman sa bann mezir ki nou santi, ouswa ki pep i santi poudir be sa in ganny prononse.

Me target ouswa bann bezwen pa pe ganny met i bezwen sa Lasanble lo sa Komite si Lasanble i aksepte ti a kapab ede. Akoz Mr Speaker pep deor pe demande, be ki Lasanble pe fer an plis?

Parey mon dir nou demann kestyon, Minis i vini. Pa neseserman ki nou satisfe avek larepons. I demann plis investigation, pou vwar si vreman Egzekitif, son fason organiz li i pe delivre a tan.

So avek sa 2 mo Mr Speaker, mon pe met mon propozisyon devan. E mon santi poudir si nou fer sa, nou ava pe ed Egzekitif pou li kapab meet son target en pti pe pli vit, akoz letan ou napa en pti pe presyon par deryer ou Mr Speaker keksoz pa mars osi byen.

E parey mon dir, se ki sa Mosyon i en bon Mosyon, i al dan lespri preamble, vizyon 2033 Mr Speaker. I al dan lespri preamble nou Konstitisyon Mr Speaker, pou annan sa dyalog, pou annan sa konsiltasyon, pou annan sa konversasyon. Konversasyon i bezwen kontinyen.

E mwan parey mon dir, mon krwar poudir Lasanble i bezwen al pli lwen ki zis anmenn en Mosyon. Me annou met sa Komite annou tonm dakor lo son terms of reference e nou ava bouze pou fer sir ki keksoz i mars byen. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab William. Mon ava donn laparol Onorab Norbert Loizeau.

 

HON NORBERT LOIZEAU

Mersi Mr Speaker. Bonzour tou dimoun. Mr Speaker mersi pou permet mwan pou dir 2 pti mo an siportan Mosyon anmennen par Onorab Georges.

Me mwan dan sa dan mon entervansyon mon pou annan plizoumwen en pti pwen konsern lo ki mannyer atraver sa konsiltasyon, sa dyalog, ki serten keksoz mal in arive, e bokou nou zenn e bokou lezot dimoun ki’n antre dan biznes, zot  pe trouv zot kwense ozordi.

Mr Speaker parey ou konnen nou sistenm politik Sesel i plizoumwen en pe parey pou L’Amerique, kot sa Prezidan. I pa neseserman li ki annan mazorite dan SENAT.

Nou pou nou i Lasanble Nasyonal. Swa i annan en Minorite, e sa i an mazorite. Me dan leka Sesel sa Prezidan son parti li i an minorite dan nou Lasanble Nasyonal. E ler i koumsa Mr Speaker, en Prezidan en Gouvernman pa kapab zis fer keksoz mannyer ki li i anvi san okenn dyalog, san okenn konsiltasyon.

Mwan mon santi ki en dyalog i bezwen annan. I bezwen annan avek son oponan.  En dyalog oubyen en konversasyon. E dan pe konverse, dan pe fer sa dyalog en ta keksoz i kapab monte. E la pe fer mon mazin yer ler nou ti pe koz lo bann Bill.

Si ti annan konsiltasyon ant egzekitiv avek nou lo kote lopozisyon. Posibleman keksoz ti pou bokou pli diferan. Gouvernman i ti pou annan en nide petet dan sa dyalog si son Bill pou pase oubyen non si i pa pou pase. E dan sa dyalog osi Mr Speaker bokou keksoz ti pou kapab sorti kot i annan keksoz ki zot pa ti pe mazinen ti pou sorti dan sa dyalog. E ti pou ede ki sa Lalwa i pase, e i pas byen.

Me sa konsiltasyon bokou fwa nou’n war ki sa pa’n arive. Senpleman Mr Speaker mwan a mon avis, e nou tou nou konnen nou annan en Gouvernman ki pa tro kapab dan sa bann zafer dyalog Mr Speaker. Zot still annan sa latitid lepase kot nou ki la, nou ki la sa ki nou dir sanmenm.

Ozordi Mr Speaker i annan bokou keksoz ki’n ganny fer ki Gouvernman in fer san konsiltasyon. Ki ozordi i en fardo lo Gouvernman, pa zis lo Gouvernman i en fardo lo plizyer lezot Seselwa Mr Speaker. San ofans personn ti annan Gouvernman dan lepase in toultan ankouraz tou dimoun.

Ki tou Seselwa i kapab vin biznes man, menm si ou pa kapab, in dir ou, ou kapab vini. Si i annan en dyalog Mr Speaker. Pou vwar ki kalite biznes ki annan available ki sa zenn par egzanp ki mwan mon anvi koz lo la, i kapab antre ladan.

Nou pei i ptipti nou pti lekonomi. Biznes i ptigin, e nou bezwen konnen kwa ki nou pe antre ladan. Zot pa’n fer sa zis nou’n war ki bann parey zot in dir bann sit capital pou bann zenn pran pou komans en biznes zis in donnen.

Zis in donnen an brit an blan, san okenn swivi lo sa biznes pou vwar nou’n donn li sa. Eski zot biznes i rantab? Eski zot in ariv lo en nivo zot kapab anploy dimoun? Eski zot pe fail?

Mr Speaker, nanryen sa bann keksoz pa’n arive. E nou’n vwar ki bokou bann zenn ki’n tonm dan sa pyez, vini ou a vin en biznesmenn bokou zot in fail. Mr Speaker mon pe koz koumsa akoz mon pe ganny bokou call avek bann zenn ki’n komit zot lekor ladan e ozordi zot war zot dan bokou problenm. Ozordi par egzanp Mr Speaker en zenn i fini lekol.

La mon pou al plito dan bann laspe konstriksyon, elektrik, plonber, refrigeration. Zot fini lekol zot antre dan an lorganizasyon zot travay pou 2, 3 an ek s konpannyen apre zot kite. Deswit ou war zot ek en liv taks zot dir ou ki zot en sole trader ozordi Mr Speaker. San pran kont sa ta lezot pti sole trader ki annan lo market konmela Mr Speaker.

Apre ki zot in antre ladan prezan ki zot war ki problenm. Zot war zot pe struggle Mr Speaker, zot pe struggle vre. .

E la avek lanons ki Prezidan Faure in dir konmkwa i pou pey tou dimoun. Tou travayer dan prive. Nou’n vwar ki kantite biznes i annan finans in trouve sa li. Ki kantite ki pa pe kontribye taks, ki kantite ki’n fer pert, sa ki annan license pa mars ek en liv e taks. Selman napa travay, zot napa en sou. Mr Speaker si mon ti annan konsiltasyon zot ti a kapab dir sa zenn frer. Be sa biznes la kot ou pe antre ladan, konmsi i en pti pe i telman annan bokou dimoun ki pe fer.

Be sa zenn ti a reflesir. Sa enn la napa gran demann. Pa’n fer sa Mr Speaker. Ozordi mon kapab dir ou Mr Speaker i annan plis dimoun ki’n andete atraver sa lanons vini nou donn ou, ou a vin en biznesmenn, ou a fer biznes.

Mr Speaker bokou mon bann frer la deor Mr Speaker in fail.  E zot pe call mwan zot pe konplent zot pe sey rod larzan avek Finans ozordi. Zot pa pe tro, tro … Sa ki zot pe gannyen i pa pe satisfer zot Mr Speaker.

E Finans ozordi zot pe ganny en bon pe lenfirmite avek sa bann dimoun.  Akoz i telman annan zot ki pe vini. I menm annan bann ki ti annan en license me selman zot pe ti pratike, ozordi deswit zot in vini pe vin rode.

Be ou vwar Mr Speaker atraver bann lanons ki Prezidan in fer, ki i pou pey tou dimoun en lanons ki mon panse i san konsiltasyon. Akoz apre lanons ki Minis i vini i dir nou ou bezwen met striktir an plas.  Mr Speaker si ti annan sa konsiltasyon, si ti annan sa striktir an plas avan sa lanons, petet keksoz ti a diferan.  Me i napa.

I en keksoz Mr Speaker letan nou pe koz lo konsiltasyon, se ki zot pa tro, tro, kontan konsiltasyon.  E zot pa oule krwar Mr Speaker ozordi bann dimoun akote latab, pa ankor oule krwar ki zot, zot an minorite. Mon pa konnen akoz mwan! Mon pa konnen akoz Mr Speaker. E nou, nou an mazorite.

En keksoz ki zot bezwen konpran se ki sa mazorite ki Seselwa in donn nou la, Seselwa in donn nou sa mazorite pou nou kapab vini, pou nou kapab annan en dyalog avek zot laba lot kote, pou nou kapab fer pei marse.

Akoz Seselwa li in trouve Mr Speaker ki dan lepase in napa okenn dyalog.  E se sa Mr Speaker ki in annan bokou failures par Gouvernman aktyel.

E la dan COVID-19 Mr Speaker, mwan mon krwar Onorab Georges son Mosyon in vin a en bon moman.  I bezwen annan dyalog.  Sa zafer ki enn i bezwen ganny laglwar pa pou marse. Mr Speaker ozordi nou bann santer, nou bann prop santer pe dir solider.

Zot bann prop santer pou zot laba ki’n konpoze ki’n dir solider. Sanson i zoli, parol i zoli me zot, zot pa tande Mr Speaker i pa antre ditou ek zot Mr Speaker. Zot pa tande Mr Speaker, akoz petet zot pe mazinen ki mannyer nou pou ranport en pwen politik Mr Speaker.

Ki dan sa moman la, mwan a mon avi mon panse ki personn pa merit raport okenn pwen politik. Dan sa moman la nou bezwen kapab travay akoz nou tou nou dan sa problenm Mr Speaker. E dan sa laliny ki nou koman en pei nou bezwen pran. Sa ki pe arive i pa zis en zafer US, LDS. I konsern nou tou. Tou Seselwa!  E nou tou nou bezwen pran nou responsabilite dan sa moman difisil.

Mr Speaker ozordi atraver ki nou pa’n zanmen fer dyalog epi avan miltiparti nou pa’n zanmen in annan dyalog, nou’n konsantre. Gouvernman in konsantre zis lo tourism en legzanp.  E ozordi nou war avek COVID-19 ki gro fot zot in fer.

E la ki mon war?  Nou pe tay partou kote. Prezan ki nou war ki lapes i enportan. Lapes ti annan, me selman lanfaz lo lapes pa ti tro ganny mete. Ozordi nou pe koz lo lapes Mr Speaker, 40an pase si ti annan dyalog. Petet ti a kapab annan enn de bann seiner.  Bann gro bato ton si nou ti les prive sa letan ki i ti anvi ini me problenm nou pa’n fer a dan dyalog nou’n plito pez sa dimoun dan prive, pou anpes li al ver sa laliny.

Ozordi kot i ti a kapab annan mwens bato Linyon Europèen, kot nou kot pe lapes nou pwason. Pou vin vann isi kot IOT kot nou ti ava annan nou prop bato nou osi, ki petet nou ti a kapab pe fer sa, e kree lanplwa pou nou Seselwa. E mwan sel bato Mr Speaker ki mon rapel zot ti fer zis Spirit of Kosher.

Ki son premye file, son premye file sa lank ti desann dan kannal. Akoz ti en bato fiberglass e  ziska ozordi Mr Speaker nou pa konnen ki’n arive avek li ki in fer avek. Mr Speaker an terminan mon anvi dir ki mon pou siport Mosyon anmennen par Onorab Georges. Akoz mon santi ki atraver dyalog sirtou dan sa moman ki nou ete la i enportan pou kapab ede pou nou pei kapab bouz devan.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Loizeau. Mon ava donn laparol Onorab Sylvanne Lemiel.

 

HON SYLVANNE LEMIEL

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi tou dimoun. Mr Speaker. Lefe COVID-19 pe anmenn bokou lefe negativ lo lekonomi global. Personn pa konnen ziska kan sa lefe advers pou kontinyen. Sesel parey lezot pei lemonn i dan lenkyetid e lensertitid. Nou bann lendistri sirtou Touris pe vreman ganny afekte.

I osi annan lezot biznes ki afilye avek touris osi ki’n ganny afekte. Bokou sa bann biznes pe menase pou fermen, e bokou travayer i kapab perdi zot travay. Nou pa vreman konnen ki pou arive demen apre demen. Ankor dan 3mwan e menm lannen prosen.

Mr Speaker depi COVID-19 in fer son laparisyon isi Sesel, bokou konsern in ganny met devan par tou kous dimoun dan nou pei. Sak dimoun in annan son lopinyon e sizesyon lo ki zot krwar nou devret fer pou ede amelyor sityasyon dan nou pei.

Mr Speaker nou’n var 3 High Level Committees in met an plas pandan sa moman difisil, pou vin avek bann nide pou ede amelyor sityasyon dan pei. Sa se Komite Finans, Sekirite Alimanter, Lasante. Nou bezwen apresye ki i annan bokou travay ki’n ganny fer par sa bann profesyonnel lo sa 3 Komite.

Sa bann dimoun i ankor pe travay, menm si i annan bokou kritik, me toudmenm Mr Speaker mon oule profit sa lokazyon pou remersye nou Prezidan Mr Danny Faure pou son leadership pandan sa letan difisil.

Nou Prezidan in debout byen for e brav. Mon pa krwar ki bokou nou ti a voudre dan son soulye. Mon salye lafason ki in ekout bann profesyonnel, sirtou bann ki dan Lasante ki’n kapab dil avek sa sityasyon en met keksoz anba kontrol vitman. Ozordi nou napa okenn pasyan dan Sant Tretman. I reste 3 ki’n ganny transfer dan Sant Karantenn apre ki zot in teste negativ.

Mon swete ki byento zot ava retourn dan lakour e reini zot avek zot fanmir. Mon osi oule felisit tou Seselwa ki’n pran son responsabilite pandan tou sa letan ki ti pli kritik. E ekout tou bann ransennyman ki zot ti gannyen avek Minister Lasante. E osi bann ki’n ekout lord ki Lapolis ti pe donnen e ki’n respekte Lalwa.

Ozordi nou’n kapab arive travers sa moman difisil.  E la nou’n ariv lo lot kote montanny, kot nou bezwen retenir e asiz ansanm pou fer lezot refleksyon lo lavenir nou pep e nou pei.  Nou’n tir bokou leson pandan sa letan restriksyon lo mouvman. Bokou dimoun in sanz zot fason fer keksoz, e sa in anmenn en nouvo norm dan lavi preski tou Seselwa.

Lo kote lasante nou pep, mon santi ki bokou keksoz pe kontinyelman ganny fer par nou bann profesyonnel lasante, pour ki nou pep i ganny sansibilize e pran zot responsabilite anver zot lasante, pou evite ki zot atrap COVID-19.

Mr Speaker lot refleksyon ki nou bezwen seryezman fer, se lo lavenir nou bann travayer ki zot travay pe ganny menase. Sa i bann travayer ki travay swa dan sekter prive oubyen menm dan sekter piblik.

Mr Speaker nou tou nou bezwen seryezman mazin lo nou lavenir e lavenir nou pei. In plis ki ler ki nou tou koman en pep nou sanz nou bann labitid toulezour, e mazin byen lo bann nouvo fason fer.

Annou analiz byen lo nou depans ki nou fer. Swa depans personnel, swa menm bann depans ki ganny fer dan Gouvernman.

Mr Speaker, nou’n antann lanons reouvertir gradyel nou Airport. Me menm si sa pou arive, pa vedir ki touris pou retourn angran nonm parey avan. Lekonomi nou epi i a risk, e nou bezwen re-aziste vitman.

Mr Speaker, mwan koman reprezantan en distrik e son zabitan, mon krwar fortman dan dyalog. Sirtou bann dyalog ki pou anmenn benefis, oubyen progresyon pou nou tou.

Napa okenn nide ki bet oubyen napa okenn konversasyon ki enferyer.  Dan nenport ki konversasyon oubyen enteraksyon ki ou gannyen avek en dimoun, oubyen en group dimoun, ou pou kapab ganny serten keksoz bon, e pozitiv ki kapab ede ler ou pe pran serten desizyon.

Se dan sa loptik Mr Speaker, ki mwan, mon pa vwar okenn problenm avek annan en konversasyon Nasyonal, ki loter Mosyon pe demande. Akoz avek en tel foronm, nou a kapab ganny plis nide e plis propozisyon.

Par kont mon pa ti a voudre ki sa konversasyon nasyonal ki loter Mosyon pe demande, i vin en deba politik ki ou montre ledwa lo okenn dimoun. Me plito enn ki pou friktye e anmenn rezilta pou Sesel e tou Seselwa.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Lemiel. Mon a donn laparol Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker dyalog i en keksoz ki vreman enportan.

Annefe yer nou ti annan en dyalog dan sa Lasanble Nasyonal, lo sa size repatriation of bann Seselwa ki’n pri an Lenn e osi Sri Lanka. E atraver sa dyalog ki ti ganny siporte par Onorab Leader Lopozisyon.

Kot i konsern pour fer nou bann sitwayen retourn Sesel. E mon bezwen dir Mr Speaker, mon bezwen remersye ou pou ou sipor.

Sekretarya ek Lasanble Nasyonal ki zot in donn mwan. E osi nou bann ser ek frer, ki dan sa bann pei. E ki ozordi Gouvernman in deside pou pey tou tiket sa bann Seselwa ki’n pri an Lenn ek Sri Lanka.

E annefe sa i atraver en e-mail la ki mon’n gannyen sorti kot Lopital MIOT ki’n anvoy kot sa bann Seselwa dan sa lopital ki sorti kot Anbasader Selby Pillay.

Ki mon bezwen dir Mr Speaker ki mon vreman happy ki sa desizyon in ganny pran e ki zot annan plis ki sa e ki sa larzan ki bokou Seselwa in peye sa R10,500. Gouvernman pou refund zot sa larzan ki zot in peye.

Mr Speaker sa i montre lenportans konsiltasyon e annan dyalog. Si sa dyalog pa ti ganny fer avek Minis Dogley yer, ozordi bokou nou bann frer ek ser pa ti pou kapab retourn Sesel lo sa repatriation flight le 23 Me sa mwan.

Alor sa i enn bann rezon valab pou montre poudir dyalog e konversasyon i vreman, vreman enportan.  Mr Speaker sa Mosyon ki Onorab Georges in met devan Lasanble, i enn ki tre enportan.  I annan bokou konsern dan plizyer kours nou sosyete, ki i annan en mank konsiltasyon.

I annan konplent ki sa Gouvernman e sirtou Mr Faure, in pran bann desizyon san ki in pran konsiderasyon konsern e propozisyon plizyer stakeholders kle dan nou pei. Plizyer groupman e lasosyasyon enportan nou pei, pa’n ganny konsilte.

E menm si Gouvernman in zwenn avek serten sa bann stakeholders, i annan bokou Seselwa bann lasosyasyon biznes anplwayer, e menm travayer ki santi ki plizyer zot konsern pe ganny inyore. E sa in kre en sityasyon difisil, e menm danzere ki in annan en move lenplikasyon lo lekonomi nou pei e menm lo lasante nou pep.

Mr Speaker sa pandemik COVID-19 parey Mosyon i fer resorti i annan lefe advers lo nou lekonomi nou pei. Deza nou pe santi lefe avek Dolar ki’n monte par lao R18. E nou tou nou vwar ki tou komodite dan laboutik in ogmante, e i pou kontinyelman ogmante.

Sa pandemi in detri nou Lendistri Tourizm, ki sekter pli enportan dan nou lekonomi. E ki anmenn plis reveni Sesel. Ozordi la mazorite lotel Sesel in fermen, napa touris. Dan plas ganny nouvo booking lotel pe war zis cancellation.

Bokou Airline atraver lemonn in faid. Ouswa zot in antre dan ladministrasyon. Plizyer in bezwen downsize zot lakonpannyen, layoff ouswa fer redundant plizyer zot travayer, pou sov zot lakonpannyen.

Bokou in kennsel purchase nouvo avyon. E bann eksper e ekonomis in prevwar poudir lakonpannyen tourism pou pran plizyer lannen pou recover pou retourn lo sa lanpler ki sa Lendistri ti’n arive avan lenpak COVID-19.

Mr Speaker tou biznes pe ganny afekte avek sa pandemik. E akoz lenpak sa pandemik lo la mazorite biznes, e akoz sa lenpak ekonomi pandemik dan lemonn, nou war ki plizyer biznes pe fer pas avek bokou problenm. Problenm finansyel koz napa parey mon’n dir ase reveni ki pe antre Sesel, sirtou atraver Lendistri Touris ki nou lendistri prensipal Sesel.

Ki fer ki napa ase deviz etranzer ki pe antre dan nou pei.  E nou bezwen forex pou fer nou lekonomi marse. Ler biznes pa marse, ler biznes pa pe fer profi zot depans mwens.

Taks ki Gouvernman i anmase pou ganny larzan pou bann pei, e zot anmas bokou mwens taks. E sa taks ki Gouvernman i anmase pou fer bann devlopman neseser, e osi pour fer marse bann servis esansyel parey lopital, klinik, nou bann lenstitisyon skoler e lezot servis Gouvernmantal ki pour bokou, bokou pli mwens.

Nou bezwen sekter prive pou nou fonksyonnen dan en pei. Se zot ki kontribye pli gro poursantaz dan taks nou pei. Mr Speaker tou sa bann biznes irelevan ki sekter zot sorti ladan.

I pe ganny afekte direkteman ou endirekteman, e mon bezwen dir Mr Speaker ki sirtou akoz sa lenpak ki COVID-19 i annan lo Lendistri Tourism i fer ki ozordi i annan mwens likidite dan nou pei akoz mwens larzan pe antre dan nou pei. Mwens deviz etranzer pe antre dan nou pei. E ozordi nou vwar ki in kree en sityasyon lenflasyon.

Napa ase Dolar, napa ase Euro, napa ase   deviz etranzer. E nou menm var ki nou Roupi in devalye. Purchasing power dimoun in desann, e ozordi sa car hire ki depan lo lwe son loto pou viv in ganny afekte.

Sa restoran pe nepli ganny kliyan parey avan. Bann loto lwazir osi nepli pe ganny kliyan. Bann ferries parey Cat Cocos i nepli kapab ranpli zot bato. Zot bezwen fer mwens voyaz. E napa rannman.

Bann bato ki anmenn marsandiz pe anmenn bokou pli mwens. Akoz bann lotel pa bezwen sa sitan kantite marsandiz ek komodite. Sa drayver Taxi pe ganny mwens kours. Sa restoran bar in vid, sa craftsman pa pe vann son prodwi.

Fermye peser pe ganny difikilte pou zot legim ek pwason parey zot ti pe aste oparavan. Mr Speaker nou tou nou ganny afekte. Tou dimoun valer zot saler in desann par plis ki 20poursan akoz lenflasyon.

Sekter prive ki moter nou lekonomi, pe kontribye pli gro poursantaz dan taxpayers money. Akoz sa problenm COVID zot pa pe kontribye parey avan. Gouvernman pe anmas mwens larzan. Sa i realite nou pei. Me sa ki pe konsern sa pep plis, se bann desizyon ki Gouvernman in pran dan sa bann letan pandemik.

Sirtou bann desizyon ki’n ganny pran resaman par Mr Faure, e son Cabinet. Bann desizyon ki bokou Seselwa, e sirtou bann biznes i santi i pour annan bann move lenpak lo nou pei e menm plonz nou pei pli dan fon ki i deza ete ozordi.

Mr Speaker si nou pou fer en tour d’horizon resaman nou pou vwar rezilta bann move desizyon san konsiltasyon neseser.

Par egzanp mon ava donn enn de sa bann legzanp;- enn bann pli gro lanons ki Mr Faure ti fer le 20 Mars ki plizyer entervenan oparavan in koz lo la, sa gran deklarasyon ki Mr Faure ti fer le 20 Mars sa lannen, se ki Gouvernman pou pey saler tou travayer dan sekter prive ki enkli tou expatriate!

Mr Speaker i kler ki Mr Faure pa ti’n konsilte avek bann parti konsernen, bann stakeholders enportan nou pei ler i ti pran sa desizyon. Ti enteresan Mr Speaker, semenn pase ler Minis Finans ti vin devan Lasanble Nasyonal, i ti dir ki Mr Faure zanmen in dir sa.

Kan tou Seselwa ti tann tre kler dan Press Conference ki Mr Faure ti fer le 20 Mars 2020. I kler Mr Speaker i gearbox dan sa Gouvernman US in grennen. E ki i annan en konfizyon total dan sa Gouvernman.

Avan ki Prezidan i fer lanons, i enportan ki i fer en analiz sityasyon. Konsilte avek bann parti konsernen, e pran konsiderasyon lenpak ki son desizyon i kapab anmenn lo nou pei e osi lo nou lekonomi.

Mr Speaker Gouvernman olye antre dan konsiltasyon avek bann diferan biznes, pou fer bann analiz, pou regarde lekel bann lakonpannyen ki ti annan sa rezerv, sa mwayen pou pey zot staff pou sa prosen 3mwan, ki i ti pou   save nou pei plizyer milyon. Zot ti ofer pou bailout tou biznes e menm bann ki pa ti bezwen sa larzan.

Gouvernman ti pare pou pey saler tou travayer dan tou lakonpannyen prive, menm bann ki ti annan sa larzan pou pey zot travayer. Ler Gouvernman ti vwar fot ki zot ti’n fer, e ki i ti pou kout Gouvernman tro bokou larzan. Zot in met bann kondisyon ek bann Red Tapes, bann toudsort kalite kriter ki’n fer li difisil pou plizyer sa bann biznes ganny sa larzan pou pey zot travayer.

Prezan, akoz ou sa bann kondisyon kriter ki zot pe demande, in met en retar avek travay pou process tou sa bann laplikasyon. E in fact Mr Speaker, ozordi le 19 Me pa ankor ganny peye, ki fer ki plizyer travayer ki swadizan sa parti lot kote latab i siporte, pa ankor ganny zot saler Avril ozordi le 19 Me.

An plis ki sa Mr Speaker, resaman Minis Finans ti anonse ki plizyer biznes pa pou kalifye pou ganny peye. Ki pa ti dan sa original deal, lanons ki Prezidan Faure ti fer. Ki vedir Mr Speaker, ki Prezidan Faure in kas promes ki i ti’n fer avek tou Seselwa!

Minis Finans in promet ki tou aplikan, devan sa Lasanble ti fer promet apre ki nou demann li kestyon. Ki tou aplikan pou ganny peye le 13 Me, semenn pase.  Me Mr Speaker i annan 4065 aplikan bann biznes, e bann sole traders ki’n apply pou ganny lasistans finansyel.

Yer ti le 19 Me ti annan 1715 aplikan ki ti’n ganny peye. Mr Speaker la Minis ti anonse ki nouvo deadline prezan pou le 25 Me. Ki vedir plizyer travayer pou ganny peye 1 mwan retar.

Minis pandan letan lockdown, Minis Finans ti pe travay, son bann travayer ti pe travay. E se Minis Finans li menm ki ti dir poudir i pou meet deadline le 13 Me.

Mr Speaker mon pa konnen akoz ki Onorab Loze in vin donn sa kalite leskiz, akoz i pa fer sans. I totalman o kontrer avek sa ki Minis Finans ti anonse dan son bann Press Conference de devan sa Lasanble Nasyonal.

I annan 3 semenn ki bann biznes pe call, ek bann travayer ki pa ankor ganny peye. Annefe zot pe call mwan. Bann biznes pa ankor ganny larzan. Plizyer biznes pa ankor ganny larzan pou pey zot travayer, bokou travayer pa ankor ganny zot saler pou zot kapab pey zot bann bills, rent, loans e pou zot kapab sonny zot fanmir.

Laplikasyon kot Welfare in monte in ariv 2700 dimoun. Mr Speaker sa Gouvernman in fail lepep Seselwa. Bokou Seselwa pe struggle la ater. Pe esper zot saler.  Ladan menm i annan bokou lensertitid. Akoz plizyer biznes pa konnen kot zot stand.  Akoz Minis Finans ti dir li pa tou dimoun ki pou kalifye.

E la i annan bann plizyer biznes bann lakonpannyen, bann sole traders ki pe espere e zot pa konnen kot zot debout. Si zot pou ganny peye ouswa not, pou zot kapab donn zot travayer en saler. E menm mon bezwen fer sorti Mr Speaker, e sa i en dezapwentman ki mon annan. Mon konnen ki i annan bann lakonpannyen ki i annan sa mwayen pou pey zot bann travayer. Me zot pa pe peye, zis mon bezwen fer lapel avek zot, pou zot solider avek zot bann travayer ki’n devoue, ki’n donn bokou dan zot lakonpannyen. E silvouple ed zot an atandan ki zot pe esper sa lasistans finansyel avek Gouvernman.

Mr Speaker sa Gouvernman in kree en lensertitid. Bokou kestyon in ganny demande. Yer nou’n debat lo sa lamannman lo Employment Act. Biznes i krwar ki Gouvernman ti’n merit les zot antre an negosyasyon avek zot travayer. Layoff zot travayer e fer redundancies, pou sov zot lakonpannyen.

Ki si Gouvernman ti’n permet zot fer sa depi lo konmansman. Zot ti pou dan en pli bon pozisyon pou gard zot travayer dan lanplwa e ki Gouvernman ti’n kapab anmas sa bann travayer ki ganny lay-off ouswa ki’n ganny fer redundant, plas zot dan en Employment Relief Scheme, e rekomans en progranm pou reskilled bann travayer.

I annan plizyer konversasyon, e  sizesyon kestyon deor.  Lenportans reskilling bann travayer. E plas zot dan bann lezot sekter dan bann lezot lanplwa. Plis lanfaz ek resours i ganny mete dan Sekter Lagrikiltir ek Lapes. E dan lezot sekter parey offshore.

E mon bezwen fer sorti Mr Speaker ki i mank konsiltasyon avek plizyer sekter, sirtou avek sa 2 sekter enportan. Lagrikiltir avek Lapes.

Bann zabitan zil pros ki’n ganny afekte plis avek sa sityasyon COVID-19. Par lefe ki nou depan plis ki 90poursan lo Sekter Tourism. Nou santi e nou santi ki nou’n ganny kit deryer. Granmersi lo Lasanble swivan propozisyon LDS atraver sipor Lasanble Nasyonal. Ti organiz en rankont, en antretyen avek plizyer stakeholders, kot bann biznes Praslin ti kapab met zot konsern devan, ki zot pa ti pe ganny loportinite pou zot fer oparavan.

Mr Speaker sanmenm sa bann kalite konsiltasyon ki ou bezwen dan nou pei. Ki enkli tou lezot sekter e bann stakeholders enportan.

Mr Speaker bann fermye e peser Praslinois, menm zil pros La Digue. Zot santi ki zot in ganny kit ater konpletman par Gouvernman. Ki Gouvernman pa’n ekout zot. Depi ler sityasyon pandemik COVID-19 in tap Sesel, in napa okenn konsiltasyon ant Minister Lagrikiltir ek Lapes, avek bann peser e fermye Praslin.

Plizyer konsern i monte, ki mwan menm personnelman mon’n bezwen entervenir. Parey enstal refrigerated containers Praslin pou bann peser kapab vann e store zot pwason. Mankman materyo lagrikiltir avek plizyer lezot konsern ankor.

Mr Speaker i annan en kantite propozisyon deor. Plizyer nide ki kapab benefisye nou pei. Me le kestyon ki nou bezwen demande, se eski Gouvernman pou vreman ekoute sa bann propozisyon deor?

Mr Speaker konsiltasyon i enportan. E lepase in toultan montre bann move konsekans ler napa dyalog e konsiltasyon. Pou donn en lot legzanp, parey mon’n deza mansyonnen oparavan, Mr Faure ti anonse ki zot pou pey tou travayer etranze dan sekter prive. La ki zafer in sal akoz zot pe kontinyen fouy n trou dan kont piblik, Gouvernman in anonse ki apartir le 01 Zilyet zot pou aret pey saler travayer tou etranze. E ki bann lakonpannyen i bezwen komans repatriate zot bann expatriate travayer etranze apartir le 01 Zilyet sa lannen.

Mr Speaker pandan 3mwan ziska lafen dimwan Zen, taxpayers money pou ganny servi pou pey tou bann travayer etranze dan sekter prive.

Sa pou kout nou pei plizyer milyon Roupi kan in the first place, depi o konmansman bann lakonpannyen ti’n merit kapab antre an negosyasyon ek zot travayer etranze vi ki zot travay in redundant. E reveni pa pe antre dan biznes. Sa bann biznes ti merit kapab lay-off, e pey zot bann travayer etranze. Pey zot bann dues e fer zot retourn dan zot pei. Ki ti pou save nou pei plizyer milyon, ki ti kapab ganny servi pou ed nou pep dan sa letan difisil.

Sa desizyon ki Gouvernman in pran, in deplete e in fouy en larzan dan nou consolidated funds. Se la prezan ki zot pe dir bann lakonpannyen prive, ki apartir le 01 Zilyet ki zot pou kapab konmans repatriate zot bann travayer etranze.

By the time sa bann biznes in fini fer tou formalite pou repatriate zot bann travayer etranze, e pey zot tou bann dues i pou’n fini incur en lot kou adisyonnel parey lozman, manze, utilities enkli en lot mwan saler lo tou sa bann biznes ki pou vreman afekte zot.

Ankor enn fwa. Granmersi en rankont konsiltativ, avek tou bann parti konsernen, ti ganny organize par nou Lasanble Nasyonal, pou met keksoz an perspektiv. Ki at least bann travayer i kapab komans negosye avek zot bann travayer etranze avan le 01 Zilyet.

Mr Speaker plizyer desizyon ki sa Gouvernman Mr Faure in pran, in kout nou pei pli ser. In kout ou pei ser. E in fini annan en move lenpak lo sekter prive. E nou lo sa kote latab, nou pa anvi war nou dan en pozisyon kot tou biznes i fermen e tou travayer i perdi lanplwa.

Bann biznes i bezwen kapab downsize, reorganiz zot biznes dan en fason, ki zot pou kapab sirviv sa kriz ekonomik, akoz nou bezwen zot pour fer nou pei marse. Mr Speaker sa bann desizyon ki Gouvernman pe pran pou detri nou lekonomi konpletman. Plito nou annan en lekonomi lo bekir ki nou annan en lekonomi ki dan serkey.

Malerezman dan lanmen sa Gouvernman US ozordi, si nou kontinyen les li. Ler i fini ek nou, nou pou napa en sekter prive!  Sa Gouvernman pou touy sekter prive. Ki zot pou fer li? E mon bezwen demande, ki zot pou fer ler travayer i san lanplwa e zot pa’n ed sa sekter prive bounce back?

Sa Gouvernman pe touy sa sekter ki donn nou manze, ki pey tou saler tou sa bann MNA ki la anndan dan sa Lasanble Nasyonal. E tasyon en zour Mr Speaker zot kriy, ‘’C’est ma faute, ’c’est ma faute tres grande faute.’’

Mr Speaker yer swar in konfirmen dan nouvel, ki le 01 Zen Gouvernman pou reouver nou lafrontyer. Sa en lot desizyon ki Gouvernman in pran san ki in ekout nou popilasyon e konsilte avek bann sekter enportan. Ti annan en Mosyon devan sa Lasanble Nasyonal, e lamazorite Manm ti vot an faver.

E menm sib ou pou ekout lopinyon piblik deor. Ou pou war ki en gran poursantaz nou popilasyon, pa an faver reouver nou lafrontyer.  Bokou le 01 Zen, bokou pe demande akoz nou pei pe repran vol komersyal sitan boner?

Akoz ki nou pe reouver nou lafrontyer apartir le 01 Zen ki kapab met nou pei an danze? Eski sa Gouvernman in pran kont lopinyon lamazorite lepep Seselwa, e bann sekter enportan?

Dan en poll ki’n ganny fer resaman lo rezyon sosyal plis ki 80poursan nou popilasyon pa an faver reouver nou lafrontyer, pou vol komersyal le 01 Zen. Rezon prensipal ki Gouvernman in dir se pour relans nou lekonomi. Sirtou atraver tourism ki pou anmenn deviz etranzer Sesel.

Me le kestyon ki bokou pe demande, se kote nou pou ganny sa bann touris? La dan sa letan i lemonn pe fer fas avek sa pandemik COVID-19, Kot la mazorite pei kot nou market Tourism prensipal i ete kot ka COVID pe aktyelman kontinyelman ogmante.

E zot ankor anba lockdown. Zot lafrontyer in fermen. Ki mannyer ki nou pou ganny touris dan sa bann pei kot nou market prensipal i ete?

Eski i vo lapenn ekonomikman pou reouver nou lafrontyer sitan boner? E eski nou pa pe met nou pep an danze en 2nd wave? Tousala i bann kestyon ki nou bezwen demande.

Annou pran legzanp Wuhan La Chine ek Germany resaman. Ki zot in fek reouver zot lafrontyer, e relax bann mezir ki zot ti’n met an plas pou konbat sa pandemik COVID-19. Ki’n arive Mr Speaker? Zot in re ganny bokou nouvo ka COVID-19.

Mr Speaker tousala i bann keksoz ki nou bezwen annan en dyalog Nasyonal lo la. Ozordi si ou get bann pei kot la mazorite touris i vin Sesel i sorti, ou pou vwar ki nou kapab met nou pei an risk.

L’Amerique i annan plis ki 1.5milyon ka, 93mil lanmor. Italy plis ki 226mil ka, 32mil lanmor. La France plis ki 180mil ka, 28mil lanmor. L’Allemagne 177mil ka, 8mil lanmor. La Russie 308mil ka, 2900lanmor.

Eski i an bon nide pou nou reouver nou lafrontyer avek sa bann pei pou rezon ekonomik, kan i kapab koz en danze pou lasante piblik?

I annan ki pe dir ki nou kapab met lanfaz lo bann pei rezyonal parey Maurice, La Reunion e Sud Afrique pou ganny touris. Sud Afrique annan 8900 cases ki ankor enn fwa i kapab danzere pou nou Sesel.

La Reunion i annan en lyen avek La France, ki osi anmenn serten risk. E nou pa kapab rely lo Maurice ki pa’n zanmen en market profitab pou Sesel. E ki menm zot airline in antre dan ladministrasyon. Definitivman Maurice pa pou en market rantab.

Mr Speaker bokou bann lotel ki mon’n pran kontak avek, i dir mon ki zot lotel pou vid ziska Oktob. Zot pe ganny cancellation e napa nouvo bookings. An se moman, ki touris ki sa Gouvernman pe ekspekte vin Sesel dan sa letan kritik ki ou ladan?

Evantyelman sa sekter pou repran me i ankor boner pou pran sa kalite risk e i pa pou rantab.

Kekfwa a sa moman la i sa letan pou en dyalog. En dyalog i kapab komanse pou gete ki bann landrwa, ki bann pei? Bann cities ki napa case COVID-19 ki nou kapab ouver nou lafrontyer avek e komans fer marketing dan sa bann landrwa ki napa okenn case COVID-19.

Apre ler nou fini fer sa dyalog nou’n idantifye sa bann pei, apre nou ava get lo reouver nou lafrontyer. Me fodre i ganny plan e ganny fer dan en fason responsab.

Kot i konsern repatriation bann travayer etranze, parey tou lezot pei pe fer enkli Sesel in fact, nou pe al fer le 23, zot kapab fer bann repatriation flight e antre.  E menm nou pei pou bann etranze ki isi Sesel. Nou kapab antre an dyalog avek bann diferan Lanbasad, e bann pei zanmi pou ede repatriate zot bann sitwayen.

Mr Speaker i kler ki i bezwen annan en dyalog. Plis konsiltasyon ant Gouvernman avek tou kous ou sosyete, ek bann sekter enportan pou nou annan bann mezir ki balanse.

Mr Speaker mon’n fer li mon devwar pou koz avek plizyer biznes lo Praslin. Avek travayer e biznes dan plizyer sekter, sirtou bann biznes e sole traders dan Sekter Tourism.

Parey mon’n dir ki Sekter Prensipal lo nou zil i apepre 90 poursan nou popilasyon i involve dan sa sekter. E zot in met devan mwan, ki zot bann konsern. E zot in dir ki poudir Gouvernman pa’n vreman ekout zot.

E DA menm in fer plizyer konplent nou’n vwar plizyer bann propriyeter bann pti mwayen e gro biznes i mont lo rezo sosyal, lo radyo e televizyon. Pou eksprim zot fristrasyon, e mekontantman avek bann desizyon ki Gouvernman in pran. E menm lalwa ki zot in propoze.

In fact Mr Speaker, wikenn pase detrwa zour pas, mon’n pran kontak avek plizyer bann lotel, e mon bezwen fer sorti sa Mr Speaker ki la mazorite lotel lo Praslin pa ti ankor ganny peye by weekend pase, Lendi ki’n pase.

Mr Speaker en lot lanons ki’n ganny fer san konsiltasyon, se lo sa size GOP. Mon’n koz avek plizyer fermye, ki’n dir mwan ki zot pou bezwen travayer etranze pou travay dan zot laferm.

E i napa garanti ki Gouvernman pou renouvle GOP zot travayer. Mon konpran ki dan serten sekter, nou pa pou bezwen sitan kantite travayer etranze parey Sekter Tourism an se moman. Me an menm tan ki pou annan enn ou 2 sekter ki nou pou bezwen travayer etranze;- par egzanp travayer konstriksyon.

Zisteman an parlan GOP en konsern ki’n vin dan mon latansyon, se lo size bann etranze ki’n marye avek Seselwa. Eski zot pou ganny konsidere? I annan ki annan zanfan e si apartir le 01 Zilyet zot ganny lay-off ouswa fer redundant par zot anplwayer, eski zot pou ganny okenn lasistans pou zot kapab soutenir zot fanmir? Eski zot pou ganny plase dan bann lezot travay? Tousala i bann kestyon ki la deor ki lepep Seselwa pe demande.

Tousala Mr Speaker i bann dyalog ki Gouvernman e bann dimoun konsernen pou bezwen fer. I malere Mr Speaker ki nou annan en Gouvernman ozordi, ki annan en mindset santralize. Kot latet ki dictate ki pou fer, kot sa ki anler ki kontrol tou keksoz kot zot oule annan monopoli lo nide. En mindset Mr Speaker Kominis ki donn en sanblans ki i ekoute me ki i antann selman sa ki i anvi tande.

En vye mindset SPUP/ SPPF/Parti Lepep/ US.  Fodre sanze sa kalite fason fer keksoz!  Mr Speaker fodre, pou konklir, fodre i annan sa dyalog enportan dan nou pei.

Fodre ki tous tou kours nou sosyete i ganny konsilte. Fodre ekout tou sekter konsernen pou nou trouv en meyer solisyon pou fitir nou pei.

Se pour sa rezon Mr Speaker ki mon ozordi mon pou siport sa Mosyon Onorab Georges.

Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Woodcock.

Onorab Loze ou’n sinyal mwan. Is it a point of order?

 

HON JOHAN LOZE

Mr Speaker just a matter of privilege. Mon oule fer en klarifikasyon lo en pwen ki Onorab Woodcock in mansyonnen. In dir mon’n come up avek en leskiz.

Ofet sa ki Minis ti dir isi dan sa Lasanble se ki whilst son bann teknisyen ti travay diran lockdown be zot ti annan sa restriksyon curfew enpoze lo zot e ki zot i bezwen fini boner dan en travay ki require long hours pou konplete.  Me sa  pa the worse part.  En kantite bann biznes ki ti annan soumisyon pou fer, zot zot ti dan lockdown. Zot pa’n kapab vin fer zot soumisyon pandan sa letan lockdown.

E se bann biznes ki ti bezwen sa servis ki’n vin fer zot soumisyon an retar, ki’n further koz retar dan sa process. Thank you Mr Speaker. Mon ti zis oule dir that facts are important.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Ankor annou vey e ki Standing Orders nou servi. Mon pa pran li koman en matter of privilege.

Me i en klarifikasyon lo en pwen ki ou’n fer resorti pli boner. E ki li, in fer referans avek. Ok? Klarifikasyon in ganny note. Bon mon pou pran ankor en Manm apre nou pou adjourn akoz i reste ankor 10 lo mon lalis.

Onorab Paul Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker, permet mwan. Mon remarke ki 5er in sonnen ou’n rightly said, mon krwar mon pa pou ekspekte tro long. E mon a dir en bonswar tou nou bann dimoun, espesyalman ou menm Mr Speaker. E tou zabitan Takamaka, e tou dimoun ki pe ekout nou ozordi.

Mr Speaker zour ki Prezidan Faure ti pran leadership pei. I ti e tal 3 gran prensip ki ti gid li dan son travay. Sa ti la transparans, rann kont, e bonn gouvernans. Zis pour nou re kapte nou dan sa laliny. Me letan mon ekout, mon’n lir i oule mon’n swiv deliberasyon e Mosyon Onorab Georges. I anmenn en lyen direk avek enn parmi sa bann prensip   kot la kot nou pe koz la transparans.

Letan nou pe koz la transparans li menm nou al pli lwen. E ladan i sorti en 5 keksoz ankor, e sa se kominikasyon, rann kont. E li i mars kot a kot avek openness si oule kot ou bezwen fran dan tou sa ki nou fer e annan en lespri ouver dan tou s ki nou fer.

Letan nou swiv travay ki Prezidan Faure in anmenn son ladministrasyon pandan sa dernyen 4an, nou ava apresye si nou onnet ek nou lekor ki in reste senser e committed avek sa 3 gran prensip.

Letan nou koz dan son kominikasyon li menm, Mr Faure in ouver si oule, son lebra avek tou lorganizasyon. Tou sekter avan menm i pran en desizyon kot in kominike. E in konsilte sakenn bann sekter, e sakenn bann endividi kot in pran zot bann nide ek zot bann kontribisyon in met an aplikasyon.

Me an menm tan sa Mosyon letan mon’n menm ekout bann entervenan. Nou a dakor ki konsiltasyon i pa pou zanmen ase. Nou kapab ziske la ziske menm dan next week nou pou koz lo konsiltasyon.

Me selman i pa pou zanmen ase, i pa pou zanmen kapab satisfer tou dimoun. Akoz avek sa lespri nou tou nou anvi fer pase nou nide, nou anvi fer pase nou lopinyon me pa tout fwa ki tou lopinyon pou kapab ganny pase.

E ankor en lot keksoz ki mon’n apresye letan mon’n ekout Onorab Georges dan son deliberasyon, in fer mwan realize ki depi 4an Prezidan Faure pe travay dan sa direksyon. E in pran zot 4an pou zot kapab realiz sa, e ki ozordi zot in kapab vin avek en tel Mosyon konmsi saying ki dir, ‘’plus tôt tard  que jamais.’’ Welcome on board Onorab.

Mr Speaker odela tousala dan son travay Mr Faure osi in montre respe, in monte respe pou tou Lenstitisyon e osi bann profesyonnel. In respekte zot lopinyon.

Mon pa’n vwar li dan okenn lenstans kot in enterfer dan zot travay, pou dir zot fer isi fer laba. E o kontrer in dan tou lenstans siport zot, e ankouraz zot pou zot kapab delivre zot bann travay ki zot annan pou fer, menm si i fasil menm si i difisil in la akote zot, in la in siport zot.

Me osi in rekonnet, in rekonnet ki tou nide, tou nide i enportan.  I pa’n met li konpare ek bann lespri diktater ki ou nide pa konte pou mwan ki konte.

E pou li otan ki konsiltasyon in annan in enportan pou li in konte pou li. E in fer sir ki tou bann kontribisyon e dimoun e bann akter bann profesyon zot santi zot, zot annan par dan nenport ki desizyon ki ganny pran.

E an menm tan in adopte li en prensip kot ou kontribisyon i konte. E tou nide dimoun irespektiv ki ou ete i konte. Zis pour mwan kapab ilistre sa pti bout ki mon pe dir mon pou servi en pti joke si oule ki nou kapab dir zis pour mon kapab ilistre sa.

Byento mon pou sante Onorab, pa traka mon pou sante. Ti annan 2 koleg ti annan 2 zanmi ki sa joke mon krwar ki nou tou nou konnen, ti annan 2 zanmi ki ti reste dan leo Anse Royale, Les Cannelles anler. Enn ki nou ti konn li koman gro ledo e lot Adeline, ti 2 zanmi zot.

Adeline i ti en pasyan kot YRTC, I mean kot i met bann dimoun dezabilite bann ki annan malad mantal.  En zour Gro Ledo pe desann anvil. Letan i pe desann anvil son larou loto i sorti. Letan son larou loto i sorti in debarke pou gete ki pou arive.  Letan i vwar ki son larou in sorti, prezan i pe kalkile be ki mannyer in arive? Pou tou le 4 son boulon in sorti.  Prezan Adeline i dir li koumsa,

‘’Be Gro Ledo tir en boulon lo sak larou, met lo sa enn ou a kapab ariv kot ou pe arive ou destinasyon.’’

Be prezan Gro Ledo i dir ‘’Be mon zonm be pa ou sipoze fou ou?’’

Adeline i dir, ‘’

Wi, mon fou me selman mon pa en lenbesil. Ok?’’ Sa i zis pou ilistre sa lespri, me en keksoz ki enteresan Gro Ledo li i touzour annan li en latitid kot i annan en superiority complex.

Ou nide pa konte, pou mwan ki konte, ek en latitid ki bully son kanmarad. I pa marse.  Me selman sa zour in deside ekout propozisyon Adeline, e i ti kapab met son larou loto e i ti aranz son larou loto e i ti ale. E i montre ki menm lenbesil ki lenbesil Adeline ti ete, i ti kapab donn en solisyon pratik pou en difikilte ki Gro Ledo ti pe fer fas avek.

So Mr Speaker par ler nou a dakor ki desizyon i ganny pran apre ki konsiltasyon i pran. E i enportan sa bout Mr Speaker akoz par ler nou vwar nou kot nou oule involve dan donn nou kontribisyon dan desizyon, me selman nou pa pare pou nou pran responsabilite.

Letan nou pe fer en desizyon ouswa nou pe donn en propozisyon i enportan ki nou pran sa responsabilite.  Ki nou apel li responsabilite partaze. I pa kapab, nou pa kapab letan en keksoz i byen nou tou ‘’arrr… sa nou ki’n fer sa i nou nide.’’ Me selman parkont letan en nide i mal en keksoz i al mal nou sot laba lot kote, e nou zwe the blame game. E la nou dir sa pa nou nide, sa i ou nide ou gete ki ou kapab fer avek.

Mr Speaker sa i serye akoz i pa ede. Akoz menm at times nou vwar si keksoz pa mal, si nou retourn parey Gro Ledo i abitye fer it’s fair. Si keksoz ti al mal i ti pou dir sa i ou problenm i pa ou problenm, ou dil avek.

Mr Speaker i enportan lo sa bout kot nou reflesir seryezman lo la, akoz bokou fwa letan i annan bann desizyon ki’n ganny fer, i annan bokou lipokrizi dan bann keksoz ki ganny fer.  Nou bezwen arete sa bann ipokrizi. E nou bezwen senser. Ok?

 E COVID ozordi in ok nou tou.  In menm lemonn ozordi i dan en lensertitid. E kot nou apel sa ozordi kot nou apel li en  nouvo normal parey nou dir.

E avek sa nouvo normal, i enportan ki sakenn de nou, nou rekalibre nou konpa. Ki a permet nou kapab navige e ariv dan sa lot destinasyon, akoz parey sa ki mon bann koleg ki’n koze pli boner avan mwan, nou pa konnen.

Nou pa konnen kote nou pou ete si zanmen en 2enm wave i tap nou. E menm sa sityasyon ekonomik ki nou ladan i reste nou en letan ki nou dan en lensertitid e nou pa konnen.

E so i enportan avek sa lespri konsiltasyon, kot nou tou nou zwenn ansanm. E kot nou tou nou solider antre nou, e nou adopte nou en lapros konprenezon partaze e kontribye dan bann nide, e ki nou a fer ki nou ava bouze.

E an menm tan i annan bann lorganizasyon, tou bann sekter ki nou dan Gouvernman, annou pa reste nou letan nou pe konsilte, letan nou pe pran desizyon, annou pa reste nou zis avek lo nivo Management.

Baze avek sa pti zistwar ki mon’n donnen menm sa cleaner, menm sa drayver li osi i annan en kontribisyon ki i kapab donnen, ki i kapab ede pour fer sa lorganizasyon bouze sirtou dan sa moman difisil. E Mr Speaker i enportan avan ler mon konklir e ki nou tou dan sa direksyon nou ed kanmarad pou nou kapab anmenn Sesel pli devan.

Mersi Mr Speaker.

 

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ernesta. Order! Bon, mon fek pe dir avek Deputy Clerk what a way to end debate ozordi. Omwen nou end debate lo en bon note kot tou Manm pe riye, tou Manm pe fer en sourir.

Bon, nou pou aret la pou ozordi e nou ava kontiny deba lo Mosyon semenn prosenn.

Mon ti a kontan remersi tou bann Manm pou sa 2 zour travay, byensir tou bann dimoun ki’n a lekout, ki’n swiv  travay Lasanble Nasyonal. E byensir mon ti a kontan remersi bann staff Sekretarya e bann staff SBC. Lasanble i adjourn. E nou repran nou travay Mardi le 26, 9er bomaten.

 

(ADJOURNMENT)