::
Home » Verbatim » 2020 » Verbatim Wednesday 8th April, 2020

Verbatim Wednesday 8th April, 2020

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Wednesday 8th April, 2020

 The Assembly met at 9am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Speaker in the Chair

 

 

MR SPEAKER

Bonzour tou Manm Onorab.  E bonzour tou dimoun ki a lekout, e pe swiv travay Lasanble Nasyonal.

Ozordi lo Order Paper nou pou kontinyen avek nou travay ki nou’n konmanse yer kot nou pou ganny reaksyon bann Manm lo prezantasyon Revised Budget ki Minis Maurice Loustau-Lalanne, Minis responsab pour Finans ti fer yer.

E toudswit mon ava demann parliamentary reporter, pou appel Minis avek son delegasyon.  Antretan nou kapab pran bann Presentation of Papers bann Papers Laid e mon ava donn laparol Deputy Clerk pou li pas lo bann papye ki nou’n lay on the table of the National Assembly.  Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker. Bonzour tou bann Manm e tou dimoun ki a lekout.  Bann papye ki pe ganny prezante comme swivan;-

S.I. 43 of 2020 Seychelles Maritime Safety Authority Act, 2020 (Commencement) Notice, 2020,

S.I. 44 of 2020 Area of Outstanding Natural Beauty (Amirantes to Fortune Bank) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 45 of 2020 Area of Outstanding Natural Beauty (Poivre Atoll) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 46 of 2020 Area of Outstanding Natural Beauty (Denis Island) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 47 of 2020 Area of Outstanding Natural Beauty (Farquhar Archipelago) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 48 of 2020 Area of Outstanding Natural Beauty (Cosmoledo and Astove Archipelago) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 49 of 2020 Area of Outstanding Natural Beauty (Farquhar Atoll) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 50 of 2020 Area of Outstanding Natural Beauty (Alphonse Group) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 51 of 2020 Area of Outstanding Natural Beauty (Desroches Atoll) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 52 of 2020 National Parks (Aldabra Group) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 53 of 2020 National Parks (Bird Island) (Ile aux Vaches) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 54 of 2020 National Parks (Amirantes South) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 55 of 2020 National Parks (D’Arros to Poivre Atolls) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 56 of 2020 National Parks (D’Arros Atoll) (Marine) (Designation) Order, 2020,

S.I. 57 of 2020 Employment (Coronavirus Special Leave) (Temporary Measures) Regulations, 2020,

S.I. 58 of 2020 Public Health Authority (infectious Disease) (Amendment) (No.2) Regulations, 2020,

S.I. 59 of 2020 Tourism Development (Compounding of Offences) Regulations, 2020,

S.I. 60 of 2020 Interpretation and General Provisions (Change in Title of Public Office and Public Officer) Notice, 2020, and the last one,

S.I. 61 of 202 Electricity (Amendment) Regulations, 2020.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk.  Mon ava osi demann bann Manm pou take note of lakantite S.Is ki nou pe gannyen.  E pou zot pas ladan pou si i annan okenn konsern pou zot leve akoz i enn zot responsabilite.

Bon mon ti a kontan welcome, dir bonzour e welcome Minis responsab pou Finans, Komers, Envestisman e Planning Economic Mr Maurice Loustau-Lalanne ki ganny akonpannyen par son Sekreter D’Eta Mr Patrick Payet, son Sekreter Prensipal pou Finans Mr Damien Thesee e Deputy Comptroller General, Ms Astride Tamatave.  Minister avek ou lekip bonzour e welcome dan Lasanble Nasyonal.

Bon yer nou ti ekout prezantasyon Bidze revize pou lannen 2020, e ozordi nou pou pran reaksyon bann Manm, avan nou rantre dan Staz Komite  parey nou’n deside.

Nou pa pou apel okenn MDAs ;- savedir nou pa pe apel okenn Minister, Departman e Lazans pou depouy rod detay zot Bidze revize.  Me se plito Minis Finans e son bann zofisye ki pou reponn konsern bann Manm.

E la mon anvi lans en lapel avek tou Manm pou konmans demann klarifikasyon e kestyon pou bann diferan head, menm dan zot repons ki a permet Minis pou reponn dan son konklizyon, oubyen son bann zofisye a kapab reponn pandan dan Staz Komite.

Zot a kapab ganny sans pou rod sa bann lenformasyon, si zot napa avek bann diferan heads, e  apre zot a kapab donn klarifikasyon avek Lasanble. Nou fason travay pou sa 2 zour i comme swivan ;- depi ozordi nou pou pran zis 1erdtan lunch time, nou pou travay ziska pli tar posib.  E pou mwan pou lemoman la mon pe met 8er konman nou stopping time ;- 8er diswar.

E nou lentansyon se pou nou kapab fini sa travay par demen Zedi le 9 Avril.  Si nou pa fini, lo mon kote mon pou konsidere si nou pou retournen Vandredi, oubyen Sanmdi pou nou kapab fini sa travay.  Ok?  So vwala lafason ki nou pou fer travay.

Nou en Lasanble ki serye.  E nou en Lasanble ki pare pou travay dan bann moman ki neseser, kot pei pe demann nou pou fer serten travay.  Bon nou ava konmans toudswit avek repons par Leader Lopozisyon.  E Onorab Ramkalawan laparol i pou ou.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker. Bonzour bann  koleg Onorab.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Avan mon konmanse Mr Speaker, mon anvi dir ou direkteman, ki pou dir Vandredi Sen ek Sanmdi Sen ou pa pou vwar mwan dan Lasanble Nasyonal!  Mersi bokou.

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, sak zour ki pase nou realiz en pe plis enormite sa kriz ki nou pei ek lemonn antye i ladan.  Napa en moman ki nou pa ganny nouvel, ki fer nou pli konsyans ki nou fason viv pe ganny menase e ki pou pran kouraz, disiplin ek sakrifis pou nou vwar semen sekirite byennet ek prosperite.

Mon konnen ki nou pou vwar sa semen, ki lemonn i annan resours pou konbat sa maladi e pou remet lekonomi mondyal annord.  Nou pti pei Sesel ki depann preski antyerman lo lekonomi mondyal, li osi i pou vwar semen ver son rekonstriksyon e en bon lavenir.  Me nou bezwen pran bann desizyon korek, sarz tre difisil parfwa, me touzour avek lentere nou Nasyon a ker.

An dot mo nou pou bezwen pran sa latizann an mer nou osi, pou reganny nou lasante.  Mon annan lespwar ki nou pou kapab fer li e nou pou fer li.  Lasanble Nasyonal i rezwenn ozordi apre en bon semenn refleksyon. Ler nou ti kite dernyen fwa, nou ti pe diskit size prosedir. Sa ti en size enportan akoz i esansyel ki a tou moman e sirtou dan moman kot tou keksoz i paret prese ki nou respekte Lalwa ek prosedir.

Depi semenn pase alor nou’n annan bokou lopinyon dimoun devers lo sa size e plizyer Avoka in fer zot kontribisyon lo ki semen nou bezwen pran.  Semen ki nou pou pran finalman pou anmenn nou lo en sel destinasyon.  Setadir lo sa repons finansyel ki nou pou agree pou vot lo la dan sa sityasyon ekstrememan, grav COVID-19.

Donk i enportan ki nou bouz devan e ki nou les sa size prosedir pou en lot zour.  Ozordi e dan bann zour ki pe vini LDS pou fer son travay drwat san okenn presyon dan en fason konsyansye an gardant lentere Nasyonal konman nou priyorite.  Nou pou analiz keksoz byen e atraver sa rod sa ki meyer pou nou pei dan sa moman tre difisil, anmezir ki nou rod tou fason pou protez nou rezerv.  E pran rekonstriksyon nou pei apre sa kriz ekonomik koman pou en No.1 lo nou azanda.

Nou anvi ki Gouvernman i pare pou pran bann desizyon, ki anmenn nou ver en solisyon, e non pa enn kot zot esey satisfer tou dimoun ki zot pli konnen zot menm.  Me ki finalman kit nou popilasyon fristre e dan pli gran konfizyon.  Koman bann Dirizan sa pei nou pe ganny demande pou vin fran, onnet e direk e parey Anglais i dir to take the bull by the horns.

 Mon demann Gouvernman, sekter prive tou MNA e lepep Seselwa, pou les lentere Nasyonal gid nou refleksyon ek nou desizyon.  Pa les lespri egois, voras e personnel, pran kontrol lo nou.  Nou dan en lannen eleksyon wi, e politik i enportan.  Me pou mwan personnelman konman en Leader, e plis spesifikman konman kandida prezidansyel LDS, sa ki pli enportan e primordyal dan mon lespri e dan mon leker a sa moman se ki mannyer nou sov nou pei, pti paradi Sesel.

E donn nou pep Seselwa lespwar ki apre sa peryod fernwanr nou pou mars ankor latet byen o, for, rezilyan e fyer.  Se ki mannyer nou pou re evant nou lekonomi ek biznes atraver en sekter prive tre  prodiktiv, ki kree bokou larises.  E ki mannyer Gouvernman pou kolekte ase larzan pou donn nou pep en meyer lavi ek bann bon servis.

Dan parol sa gran Prezidan Americain John F.  Kennedy mon anvi tou Seselwa mon envit tou Seselwa pou nou pa demande ki nou pei i kapab fer pou nou, me plito kwa ki nou kapab fer pou nou pei dan sa moman difisil?  Letan lemonn pe vwar zis maladi ek lanmor, annou met nou lespri ek nou lafors ansanm, pou nou vwar lavi apre sa kriz.  Wi mon bann frer ek ser, annou spesyalman dan sa moman Semenn Sainte, kot bokou nou, nou kretyen pou selebre Pak vreman viv lespwar La rezireksyon apre lanmor.  Se sa ki nou lafwa i envit nou pou fer.  Alor annou fer li ansanm konman en pep dan tout lafyerte.

Mr Speaker nou lebra in tonbe, letan nou’n aprann sa nouvo ka lenfeksyon COVID-19.  Letan nou ti annan konfyans ki nou lekip konpetan dan servis lasante, ti’n met tou anba kontrol nou’n retourn en gran pa an aryer.  Soue tou Seselwa se ki malgre sa ka i reprezant n nouvo lenkyetid, akoz nou pa konnen egzakteman kote nou frer in atrap sa viris, ki nou ava sirmont sa nouvo defi e remet tou keksoz anba kontrol.

Travay i tre konplike dan sa enn ka, e se pou sa rezon ki nou renouvle nou sipor pou staff medikal, e tou dimoun ki lo premye laliny.  La mon annan en mo lankourazman spesyal pou nou bann zenn dokter Seselwa, bann ners Seselwa ek lezot travayer Seselwa ki dapre lenformasyon ki mon’n resevwar pe fer travay ekstraordiner avek bann pasyan dan sant izolasyon, e osi dan bann sant karantenn.

Mon osi rekonnet tou etranze ki pe asiste nou dan sa moman difisil.  Anmezir ki nou remersi Bondye pou bann ki’n geri, nou osi priye ki tou bann pasyan enkli nou zenn frer i ava reganny zot lasante.  Kouraz e benediksyon zot tou.

Mr Speaker, la ki apartir minwi tanto nou pei pe rantre dan bann mezir pli strik, kot i konsern mouvman dimoun, i enportan pou anvoy en mesaz byen for pou nou pep e averti zot, ki nou’n rantre dan en sityasyon bokou pli serye ki oparavan.  Dr Gedeon li menm in averti nou ki i posib pou nou ganny plis ka COVID-19 akoz nou pa konnen kote sa viris i ete dan nou kominote.

Frer ek ser Seselwa annou swiv bann lord pou reste kot nou.  Annou fer travay bann profesyonnel lasante ek bann ki ansarz Lord ek Lape, pli fasil ki posib, e an menm tan mazinen k isi nou, nou obzerv bann Lord nou ava pe protez nou lekor, nou fanmir ek nou lasante.

Nou ava osi pe kontribye ekonomikman akoz nou ava fer sir ki nou pei i repran son stabilite san gran depans.  Tou sa i form parti nou kontribisyon anver sa Bidze.  Sa viris i servi nou pou li propaze.  Si nou reste lwen ek li i pou mor.  E nou pou reste an bonn sante.  Annou pa oubliye ki si i pa ti egziste nou pa ti pou la pe diskit en nouvo Bidze.  E tou bann biznes ti ava pe debourye nou lavi ti pou normal.  Annou vin en azan dan trouv solisyon olye enn ki propaz sa problenm.

Mr Speaker lo en lot nivo annou osi pran kont, ki nou tou nou ti a kontan ki nou lavi i retourn normal.  Sel fason pou sa arive se pou nou pran sityasyon aktyel o serye.  La mon anvi  osi fer en lapel avek bann zofisye dan Lafors Lord, dan pei, pou azir avek restren.

Mon pa krwar ki dan zot lantrennman zot ti ganny dir zour dimoun dan zot manman, e azir sovaz.  Si Maurice ek L’Inde i fer sa, kit sa move manni avek zot.  Pa swiv sa bann latitid.  Alor nou espekte ki zot vin bann vre azan lord ek lape. Pou ki zot ganny tou korporasyon nou pep.

En dernyen parol pou nou pep pandan sa moman se pou gard bon vwazinaz.  Zwe lanmizik for depi bomaten ziska tar aswar pa ganny rekomande.  Mazinen ki nou ban zanfan ki bezwen etidye e vwazen i osi bezwen zot trankilite.  Alor annou nou tou azir dan en fason konsansis silvouple.  E siport kanmarad pou gard moral tre o.

Mr Speaker, depi Mars nou antann koz lo 3 mwan.  Tou plan i baze lo 3mwan.  Mon pa konnen kote nou’n ganny sa sif ek sa konsep, me san ki mon ganny akize konman en dimoun ki senm move nouvel, e senm lafreyer, mon anvi avek tou fransiz dir ki fodre nou aret koz lo 3 mwan.

Personn pa konnen ki kantite letan nou pou dan sa sityasyon.  Ozordi bann gran ekonomis pe koz lo petet nou kapab ganny en pti lalimyer dan 6 mwan.  Me laplipar pe dir ki nou bezwen prepar nou pou plis ki 1an.  E petet ziska 3an.  Se letan nou regard lavenir dan sa fason, ki nou pou kapab vreman rantre dan sa leta lespri ki nou bezwen fer bokou sakrifis met bokou zefor, e konn balans byen nou Bidze ek nou priyorite.

Nou bezwen osi ansenny nou zanfan ki keksoz nepli parey avan.  Lavi ozordi i diferan e nou bezwen nouvo fason fer keksoz. Avek sa lespri nou pou osi pli byen konpran desizyon brav ki pei pou bezwen pran.  Nou tou nou pou ganny afekte.  I pa moman pou personn fer gran promes avek personn.

E sak sou ki Gouvernman i annan i bezwen ganny byen depanse.  Annou reste fran dan sa deba e sa i ava ede i ava ed sakenn antre nou pou ranforsi nou rezilyans konman en pep.

Mr Speaker la mon pou dir fransman ki enn bann fraz ki pa ti devret zanmen ganny dir,  se letan Msye Faure ti dir Gouvernman pou asir lapey sekter prive.  Sa parol in donn en fo lespwar tou biznes dan pei.  Olye regarde premyerman ki mannyer zot pou kapab kontribye dan sa kriz ekonomik, tou dimoun in krwar ki tou keksoz pou ok.  E zot in menm relax.  Eski tou keksoz pou ok? 

A mon lavi e dan diskisyon ki mon gannyen avek dimoun dan biznes, bann ekonomis, e letan mon swiv bann progranm lo televizyon ek radyo, larepons onnet e direk, se non.  Alor sa i premye keksoz ki nou bezwen regarde e konpran byen.  Sa i pa zis pou Gouvernman.  Me pou lepep Seselwa.  Mon dir sa tout an rekonesan ki tou dimoun i kontan prosperite finansyel.  Me kestyon ozordi se, eski i pou annan ase larzan pou partaze?

Oubyen parey Mr Peter Roselie ti dir, fodre pa ki dimoun i krwar i annan en gran fennsifer kot larzan pou ganny distribye.  I senpleman pa egziste sa.  E sa Bidze ki nou pe regarde pa promet sa.  Annou vin realis.  Nou dan moman ser sang bokou plis serye ki dernyen kriz ekonomik an 2008.

Keksoz i kapab deteryore bokou plis e bokou pli vit ki nou espekte, par egzanp lekel o komansman lannen ki ti pou kapab prevwar ki anmars tou lotel ek guest house ti pou vid dan Sesel?   Ki avyon ti pou aret vini?  E ki Seselwa pa ti pou kapab vwayaze? Zafer i sal.  E se la konmdi sanson, ‘’When the going gets tough, the tough gets going.’’ Sa i fason ki nou pe ganny apele Seselwa pou nou fer fa avek COVID-19.

Mr Speaker dan sa sityasyon kot nou ete byensir nou bezwen annan en lespri konpasyon e zenere.  Sa i vedir ki nou bezwen regard tou dimoun, pou asire ki personn pa mor obor semen.  Konpansasyon i anmenn nou pou regard bezwen nou frer ek ser.  Me an menm tan, sa pa vedir ki tou keksoz i kapab deroul lo menm nivo avan COVID-19.

Tou dimoun pa kapab ekspekte kontinyen avek menm stil lavi.  Menm kantite larzan antre dan lakour e depans dan menm fason.  Sa i aplik pou tou dimoun dan sa pei enkli nou bann MNA.  Si nou konpran sa la aprezan nou ava kapab vreman konmans regard nou pei enkli son rekonstriksyon.

Dan milye sa konpansasyon.  Tou dimoun i bezwen fer en zefor.  Sa marsan pa kapab regard sa kriz konman en moman pou li fer monte pri marsandiz, parey nou pe vwar deza dan serten laboutik.  Bann endividi pa kapab mazin konmans kree en black market.  Dimoun ek biznes ki kapab pey zot travayer pa kapab mazin vin anpar lanmen.  Parey mon’n dir o konmansman nou bezwen mazin sov nou pei.  Sa pa kapab travay zis detrwa dimoun, ki dan Minister Finans oubyen Labank Santral oubyen isi dan sa Lasanble.  Me nou tou nou bezwen fer li ansanm.

Si in ariv ler pou nou tou ganny en rediksyon lapey afen ki nou kapab sirviv pou pli lontan nou pou bezwen fer li.  Fodre pa ki larzan i ganny tire dan kof Gouvernman san ki i vreman neseser.

Mr Speaker, mon krwar ki Gouvernman i bezwen fer atansyon dan bann promes ki i fer atraver ban deklarasyon.  Sa size allowance par egzanp i enn ki tre sansib.  E byensir letan nou pou regard detay Bidze nou pou tonm lo la.  Letan ou donn en group dimoun en allowance lezot i demande, be akoz mwan mon pa’n gannyen?  Sa i anmenn konfizyon.

E se la kot Gouvernman i bezwen fer atansyon ki i pa entrodwir bann eleman ki kapab ganny dekrir konman politik bonmarse avek larzan lepep Seselwa.  La mon konnen ki lalis dimoun ki pou ganny allowance in vin en gro problenm deza.  Mon espere ki Minis i ava kapab donn serten lesplikasyon dan son larepons  e menm pandan Staz Komite.  Par egzanp bomaten mon’n ganny en call sorti kot en dimoun ki travay sekirite lo Por ki pe demann mwan si li ki lo premye laliny i pou osi ganny en allowance?  Alor Minis mon kit sa avek ou.

Mr Speaker dan sa lespri konpasyon ek zenerozite i bezwen osi rantre sa eleman vre nesesite.  Par egzanp, eski sa deklarasyon pou asir lapes ek sekter prive pa’n al tro lwen?  Avan ki en tel deklarasyon ti ganny fer, eski Gouvernman in vreman fer en lodit pou regard vre bezwen sekter prive, e apartir la, pou regarde ki kalite led ki zot bezwen?

Petet Gouvernman ti a dekouver ki se pa lapey ki vreman pli enportan.  Me en lot lasistans ki ti a vin dan laform en lakonpannyman pou ofer serten fasilite, ki pa kout naryen vreman an term monneter. Sa i serten keksoz ki mon pe tande ozordi.

Par egzanp en biznesmenn i dir mwan sel lasistans ki li i bezwen, se posibilite pou Gouvernman fasilit en loan ek en to lentere ki bon a lonterm.  Margaret li ki en carer avek son manman e ki reste dan menm lakaz avek son manman, i dir avek mon i pa bezwen en allowance spesyal.  Mon krwar ki sa kalite zenerozite ek konpasyon i bokou pli bon ki esey fer promes ki tou dimoun pou ganny tou.  Silvouple analiz vre bezwen, akoz apre tou se pa zis larzan ki dimoun pe rode.  Me ban fasilite.

Mr Speaker, i enportan pou ki nou rezonnab dan lafason ki pei i mannye son resours.  E ki i pa zis regard keksoz a kour term. Rezon i senp, sa problenm i lonterm alor annou seri zouti apropriye.  A tou moman tou dimoun i bezwen konpran egzakteman ve portre nou sityasyon.   Se sa ki pou permet tou dimoun partisip dan en fason rezonnab e agreab.  Letan en dimoun i malad par egzanp i meyer ki ou dir li son vre kondisyon, afen ki i byen prepar li pou okenn evantyalite.  Olye les li viv dan fo lespwar.

La par egzanp mon ganny lenpresyon ki travayer dan nou pei, pa pe ganny dir zot vre sityasyon.  E tou dimoun i krwar ki Gouvernman i annan en kof entarisab e ki tou keksoz pou ok. 

Eski mon pe anbet dimoun letan mon dir zot keksoz pa neseserman pou ok?  Eski vreman tou travayer pou gard zot plas travay ?  Laverite ek realite se non. Pli devan pou annan biznes ki pou deklar fait, e dimoun pou perdi travay.  E menm dan Gouvernman e dan paraetatik dimoun i kapab perdi lanplwa.  Mon senpleman anvi vin fran avek tou dimoun, e averti ki pou annan en peryod kot tou keksoz pa pou ok, me sa pa vedir ki apre keksoz pa pou vin ok. E petet menm pli bon.

Me kwa ki pe ganny fer ki pe prepar nou, pou sa moman pa ok.  Eski vreman sa Bidze i fer sa?  Mon pa tro krwar.  E ankor enn fwa, dan son detay nou ava diskite  nou ava trouve.  Annou apros tou keksoz avek en lespri pli larz posib.

Mr Speaker, en pwen vreman enportan ki azout avek sa ki mon ‘n dir pli o se ki mannyer Sesel i mannye so bann resours limite dan sa sityasyon difisil?  La mon pou dir ki malerezman mon pa’n vwar Sesel pe demande kwa ki son zanfan i kapab fer pou ed li dan sa sityasyon difisil.  Me ki plito Sesel ki pou ed son zanfan e ki pou ed tou son zanfan.

Mon ti propoz kreasyon en fon en pe parey Sud Afrique in fer, kot bann ki kapab i met larzan ladan pou kapab ed bann ki pli feb oubyen ki pou ganny tape pli for avek sa kriz.  Malerezman mon pa’n vwar sa Sesel.  Eski i tro tar pou nou fer li?  Nou tou nou konnen ki rezerv ki nou pei i annan pa ase pou vreman anmenn nou en gran zistans san gran sakrifis.

Nou’n ganny bann sif an term lakantite reveni ki nou pa pou ranmase sa lannen.   Olye en sirplis 2.5poursan bidzeter, nou pou annan en defisit omwen 14poursan e sa i kapab menm vin plis.  Eski tousala pa devret pous nou pou fer pli gran refleksyon, lo ki kalite plan ki nou vreman bezwen antreprann pou kit nou pei flote?

Mr Speaker, si mon met si mon pe met sa bann pwen devan se pou dir ki nou bezwen konman en pep regard sa kriz dan tou son realite.  Nou pa kapab fer nou lekor krwar ki tou keksoz pou ok i demann bokou determinasyon, rezilyans e par lao tou bokou planifikasyon ki anmenn avek li partisipasyon tou dimoun, pou nou kapab avanse.

Si nou pa direk e fran e fer tou dimoun vin lo menm paz, nou pei pou fail e lavenir pou vreman sonm.  Seselwa fodre ki nou moral i vin pli for, e bann ki dan biznes si bezwen servi zot lespri inovativ bokou plis, pou re envant nou lekor o pli vit ki posib.  Akoz apre tou pei i kont lo zot dinamizm pou bouz devan pli vit posib.

Mr Speaker fodre pa ki nou oubliye, ki rekonstriksyon nou lekonomi pou tonm lo nou.  Mon kontan letan Minis i envit tou Seselwa pou envestir dan son pei.  I fer mon mazin rekonstriksyon Liban, apre lager.  Sete bann Libane zot menm  ki ti resorti zot pei par envestir dan li malerezman ozordi zot in detri li ankor.  Mon demann mwan si ozordi nou pa pe sey rezourd en kriz mazer, avek bann menm zouti ki nou’n fer dan lepase, san met lanfaz lo sa nouvo realite ki lemonn pe fer fas avek.  E ki Sesel tou pe fer fas avek.

Mon tro pe antann nou bann Dirizan pe koz lo dan detrwa mwan touris pou retourn ankor, eski nou pa pe al met tou dizef dan sanmenm pannyen ankor?  Ki nouvo refleksyon ki nou pe fer lo nou lekonomi?  Eski nou pe regard pli pre lo ki mannyer nou pou transform sa konsep Lekonomi Ble, dan en realite ki nou pou kapab eksporte?

Ki mannyer nou pou protez nou resours lapes kont eksplwatasyon legal e an menm tan servi li pou nou byennet ekonomik?  Mon kontan antann bann mezir lo  ki mannyer pou anpes bato lapes etranze rantre dan nou lanmer, pou protez nou kont COVID-19.

Me eski a bann mezir.  E menm bann ki pli strik ankor parey Australie i fer, pa devret ganny entrodwir dan sa demars.  An mezir ki nou regard pli pre lo ki mannyer nou akseler devlopman nou lendistri lapes avek bi fer li petet vin No.1  pli enportan ki lendistri tourizm?Eski mon pe demann tro bokou letan mon dir ki lendistri No.1, dan nou lekonomi i devret sa ki sorti kot nou pou eksporte, olye enn ki nou enporte e eksplwat li parey tourizm ?

E byensir si No.1  ek No.2  i marse tanmye pou nou.  Plis divan dan lavwal annou ale.

Mr Speaker, eski nou pe regard ki mannyer nou kapab devlop nou Sekter Lagrikiltir, ki enkli prodiksyon lavyann pou kapab al ver eksportasyon?  Ki ankor enn fwa i ava kapab anmenn nou forex, e ranforsi nou lekonomi anfen ki kriz enternasyonal pa ava afekte nou parey nou pe vwar ozordi.

Lo en lot nivo, eski nou pou kontinyen eksplwat nou zil zis atraver  tourizm?  La nou pe vwar ki ozordi lorloz i arete pou bann zil ki annan lotel, eksepte en pti reveni avek lokasyon.  IDC in dir ki i pa pou kapab pey dividends Gouvernman.

Eski sa pa moman pou nou regard a nouvo bann model sa bann model etabli ?

Coetivy, eski i pou senpleman reste en zil ranpli avek potansyel, oubyen nou pou konverti son potansyel pou prodwir Dolar, presye dan nou lekonomi atraver lagrikiltir ek lapes? Silhouette, nou 3enm zil pli gran dan nou larsipel.  Eski i pou reste konman en zoli zimaz pou tir porte soley kouse?

Oubyen eski li osi i pou vin en landrwa ki pou fer en gran kontribisyon pou tenir nou lekonomi lo son lipye, akoz i pou ede pou lev nou rezerv.  E fer nou lekonomi for?

Lo Mahé bann landrwa parey Salazi ki mannyer nou pou devlop zot?  E ki sipor pli direk ki nou pou donnen afen ki fermye i kapab devlop sa bann laferm abandonnen. Annou osi pa oubliye pli gran lenvestisman dan ledikasyon nou zanfan afen ki nou ava kapab vreman zwe en rol en rol pli serye, dan nou lendistri servis.

Maurice i kapab depans nou lo sa.  Eski zot rapel kan Call Centre pou Air Seychelles ti Maurice en dimoun Mahé ti bezwen telefonn Maurice, pou li boukte en pasaz pou al Praslin.  Be nou, eski tou sa pa montre nou ki nou devret pe mazin an deor sa bwat, e aret mazin zis an term touris ozordi?

Ankor enn fwa mazin byen sa proverb Anglais ‘’necessity is the mother of all invention.’’ Dan sa moman bezwen annou evante Seselwa.  Annou vin inovativ.

Mr Speaker  avan ki mon pas lo detrwa size konsern, mon anvi fer en lapel avek nou mendev Seselwa.  I annan bokou konplent parmi nou pep konsern pei etranze dan Fon Gouvernman. Mon konpran bann deba, me mwan anvi ki sa sityasyon i pou sakenn parmi nou pou fer en lot refleksyon.

Zis mazinen si sak Seselwa ti pran son letid serye, pou devlop li  dan en profesyonnel dan en karyer profesyonnel atraver en bon plan byen kalkile, si nou ti pou bezwen sa kantite etranze dan nou pei ozordi?  Ankor enn fwa zis mazinen ki kantite larzan ki ti pou reste dan nou lekonomi, olye ganny eksporte pou al dan bann kont atraver lemonn.

Serten Seselwa pe konplent lo lakantite etranze ki zot vwar dan laliny kot Money Changer pou anvoy larzan dan zot pei.  Mon konpran.  Me eski nou regard longer laliny nou lazenes ranpli avek lafors ek potansyel kot pe administre methadone?  eski tou sa pa bann refleksyon serye ki nou devret fer, lo ki mannyer nou pou rekonstrir nou pei e repran bann pozisyon enportan ki ozordi i pou bann etranze?

Mr Speaker en size ki nou bezwen adrese i konsern sekter biznes oubyen sekter prive.  Gouvernman avek a sekter pou bezwen asize e ganny en koze vreman serye.  Akoz i annan en sityasyon ki kapab fini dan en gran konfli e sa i senp. Sekter prive i santi ki Gouvernman pe enterfer dan lafason ki zot fonksyonn tro bokou. Zot santi zot lanmen i anmare, e pourtan sa i zot lenvestisman, zot larzan ki zot in met dan zot biznes.   I annan de pwen kontansyon.

Premye i konsern konze travayer, e 2enm i kondisyon travay kot zot napa drwa fer travayer arete.  Si sa sityasyon pa ganny adrese o pli vit posib, i evidan ki pou annan biznes ki pou forse fermen.  E plis dimoun pou perdi travay.  Sekter prive pe dir klerman, ki zot bezwen annan sa posibilite pou zot determinen ki mannyer zot fer biznes  dan konteks Lalwa.  E ki bann nouvo mezir ki Gouvernman pe enpoze zot pa dakor antyerman avek.

I annan de regilasyon ki’n ganny table.  E mon krwar ki pli vit ki posib ki sa de size i ganny diskite e en solisyon i ganny trouve, i pou meyer pou nou tou.  Akoz nou ava kapab pe regard en semen ver lavenir.  Byen koze i toultan fer konpran.  Alors silvouple Minis avek ou delegasyon ekout moter nou lekonomi.  Zot anvi ganny ekoute, e zot pare pou ed e dan rod solisyon ozordi.

Mr Speaker bokou plis konsiderasyon i bezwen ganny donnen a sekter biznes.  Apre tou parey mon’n  dir deza, en biznes i pa zis lapey me bokou lezot keksoz.  I byen ki bann labank in deza pare pou regard loan egzistan, me sa ankor enn fwa i zis en eleman.

Lokasyon, cashflow, maintenance e bokou lezot aspe i bezwen ganny met ater  pou en diskisyon total.  Apre tou se sekter biznes atraver zot tax, ki permet Gouvernman ranmas reveni pou li a son tour donn en bon servis Seselwa.

Mon ensiste avek Minis Finans pou pran sa konman en priyorite, avan ki ekspoze akoz i pa pou bon pou nou pei.  Dan sa moman lensertitid, mon fer mon sipor ankor avek sekter prive, e mon annan konfyans, ki pei i ava kapab ekout zot byen, ekout zot byen menm.

E en solisyon agreab lo tou sa ban size pertinan i ava kapab ganny trouve.  Mon annan sa konfyans e mn krwar nou kapab fer li.

Mr Speaker, byensir dan sa konteks i annan sa size lapey ki Gouvernman in promet.  I evidan ki sa ki dimoun ti tande dan premye lanons ozordi i diferan.  E sa pe anmenn konfizyon akoz lekspektasyon ti o.  Mon zwenn avek mazorite Seselwa pou dir ki bann gran lakonpannyen ek biznes ki sak lannen, i transfer milyon Dolar an deor pei e menm gard en gran poursantaz zot reveni, pa devret pe ganny lasistans avek Gouvernman.

Se sanmenm sa bann biznes ki pe donn bann gro lapey zot anplwaye, e alor nou kapab ziz-e pou nou menm ki kantite larzan ki zot pe fer.  Bokou bann eksper i krwar ki mazorite sa bann lakonpannyen, i annan ase larzan pou soutenir zot bann travayer pandan sa moman kriz.   E ki avek serten non-monneter avek Gouvernman, zot devret kapab sirviv.  Eski sa capping R30mil pa devret reganny regarde?  Mon met sa devan zot.

Eski vreman Gouvernman i annan sa kantite larzan?  Pa oubliye travayer pe regarde akoz letan zot demann en pti logmantasyon napa leskiz ki zot pa gannyen me la keksoz i diferan.  Alor mon dir vey byen.

Mr Speaker, dan sa menm konteks kestyon ki pe ganny demande i konsern lakantite etranze ki pou lemoman pa pe travay akoz biznes in fermen.  Eski zot pou reste Sesel?  Oubyen eski i pa enportan pou bann biznes ansanm avek kolaborasyon Gouvernman regarde ki mannyer zot kapab ganny rapatriye dan zot pei, atraver bann vol spesyal ?

Sa size i monte pou sa bann rezon prensipal ;-  enn larzan ki zot gannyen pou ganny konverti an Dolar ki pou ganny transfer an deor Sesel dan en moman kot pei pa pe ganny sa kantite Dolar.

Dezyenmman, byensir zot bezwen manze, e zot osi zot konman imen e alor lakantite komodite ki Sesel i bezwen enporte i bokou plis.  Akoz nou bezwen nourrir plis dimoun e sa pou afekte nou rezerv.

Trwazyenmman si nou pas dan en sityasyon serye lo kote lasante an relasyon avek COVID-19 eski nou bann resours lasante pou sifizan pou donn zot tretman?  Parol Dr Gedeon yer in fer nou realize ki i kapab bokou pli serye ki nou pe mazinen.  Mon sir ki sa pou en size pandan ki nou pe diskit larzan an plis ki Leta pe rode, atraver Bidze.  Me selman mon met li la pou nou deza konmans reflesir lo la.

Mr Speaker mwan mon pe siport lasistans pou plizyer group dimoun ki pe vreman pas dan difikilte.  La mon pe mazin prensipalman bann dimoun ki i annan en pti biznes, ki self- employed, bann artis bann ki dan artizanal eksetera.  Sa pti 5 sou, ki zot ti a pe gannyen in evapore e zot vreman dan problenm.  Zot bezwen ganny regarde e asiste.

Bann pti letablisman Seselwa ki sa lannen ti pou fer rantre plis reveni atraver tourizm, e  ki pey zot tax byen menm osi zot bezwen ganny byen regarde.  Byensir zot devret regarde a sa moman ki kantite travayer ki zot kapab garde, vi ki zot in fermen.  Apre i annan tou sa bann biznes lye direkteman avek lendistri tourizm ki ozordi pa pe ganny en sou reveni.  Mon pas lo Airport e mon vwar li dezerte.  E mon demande ki tou sa bann taxi drivers pe fer pou ganny en lavi?

Mon osi krwar ki ou bann peser i bezwen ganny regarde akoz nou depann bokou lo zot pou nou byennet.  Mon ti vreman mon leker ti vreman desire anndan mon letan mon ti regard Belinda Bel Ombre pe debat pou son bann peser.

Mon kontan ki SFA i nobou aport en solisyon.  In annan bann demann spesifik ki nou osi ariv kot mon lofis e mon fer en lapel avek SFA ek Minister konsernen, pou kontinyen a negosyasyon avek tou ban lorganizasyon ;- pa zis avek serten.  Me osi avek peser direkteman pou regarde ki mannyer sityasyon i kapab ganny manivre pou ki tou i ava satisfe avek rezilta.

Mon pa anvi al dan tou detay, me i kler ki tou bann sekter kle enkli lagrikiltir, i bezwen ganny tou lankourazman dan sa moman, pou kapab prodwir plis e an menm tan regard byen zot rol dan lekonomi nouvo Sesel.

Mr Speaker, fodre pa i annan labi dan sa legzersis ki pe ganny fer. La mon anvi fer en lapel avek bann biznes ki annan ase Kapital pou silvouple pa vin devan.  Me pou plito ed pei dan sa moman difisil par fer zot kontribisyon dan zot biznes.

Mon vreman apresye pou vwar ki i annan serten lakonpannyen ki pe fer en kontribisyon tel ki Cable & Wireless ki’n annan en bon package internet pou bann zanfan ki pe etidye dan lakour. Lezot i devret osi swiv sa model.

Mon santi ki rol Labank Santral i vreman enportan dan sa moman kritik.  Par egzanp i annan konfizyon ozordi konsernan transfer larzan atraver serten labank, pou sa bann komodite ki tonm lo lalis priyorite tel ki manze.

Akoz ki serten labank pe refize fer sa bann transfer?  Akoz ki serten gran lakonpannyen souden in aret pran peyman par cheque me zot oule zis cash?  Eski sa pa en red flag ki Minister Finans i devret sinyale?  E ki montre nou ki pou dir serten manboulouk ki kapab pe al konmanse ?

Minis in anonse,  ki pou napa kontrol lo forex.  Nou konnen ki kontrol i fer plis problenm.  Me eski i kapab eksplik nou si i pe prevwar en sityasyon kot pou napa forex kot bann Money Changers vi ki napa touris ki pe sanz larzan.

E alor ki i pe vwar arive avek bann travayer etranze ki bezwen anmenn larzan pou zot fanmir?  Eski Minis i kapab osi eksplike, akoz ki Labank Santral pou pret Gouvernman larzan a en to lentere 0poursan?  Ki lenpak tou sa larzan ki pou ganny donnen pou annan lo nou lekonomi?  E ki poursantaz maksimonm defisit dan Bidze ki Gouvernman i prozekte konman sityasyon pli grav? Nou’n tann 14 mwens 14poursan me donn nou sityasyon pli grav.

Mr Speaker, vreman i annan bokou pou nou reflesir lo la.  Me o milye tou sa ki pe arive se karakter nou pep ki pli enportan.  Mon demann dimoun pou reste alert e pou reflesir a tou moman.

Dan sa moman difisil byensir parey en fanmir, nou annan en panse spesyal pou tou Seselwa atraver lemonn, ki zot osi zot pe pas dan bann moman difisil.  Spesyalman dan bann pei ki annan en lockdown total.  Nou mazin nou bann etidyan ki santi zot tousel ti a voudre zot dan lakour avek zot fanmir.  Nou pa bliy okenn Seselwa aletranze ki’n kapab ganny s viris e donk nou swet zot bonn sante.

Mr Speaker, tou dimoun i bezwen koste ansanm dan sa moman kriz ki nou ladan.  Se la osi kot lespri i bezwen vin ansanm, pou nou regard larealite, e ki mannyer nou pou rekonstri nou pei.  Sesel i annan bokou dimoun entelizan.  Alor annou itiliz zot konesans.  E annou ekout zot.  Mersi SBC ki atraver ‘’Bonzour Sesel’’ dan ‘’Topik Konversasyon’’ zot pe ed nou reflesir.  Keep it up! 

Mon vreman kontan avek bann lide inovativ ki pe ganny avanse.  En zenn par egzanp in koz avek mon lo ki mannyer la i en moman pou nou regard ankor nou lanvironnman ek nou depans atraver met en plan vreman solid lo lenerzi soutenab e renouvlab.

En lot in koz avek mwan lo ki mannyer nou bezwen fer resers lo crash crops ki Sesel i kapab prodwir e ki mannyer nou devret servi nou pase konman en legzanp ozordi.

In fer mon mazinen ki Seselwa ti sante ‘’lapo kannel larzan fey patsouli’ lanmonnen.’’  E ki dan bann lafore, lavanniy ozordi i pous sovaz.  I annan bokou pou nou reflesir lo la.  Me i demann en nouvo fason fer keksoz.  Mon soue se ki COVID-19 i ava osi permet lespri lantreprenarya Seselwa devlope.

Par egzanp les sa biznes ki anvi ouver en lot lizin ton fer li, sa ki oule anmenn en avyon kargo les li lans sa biznes.  Sa ki oule aste bato ton rantre dan sa biznes, e sa ki ou le lans li dan biznes lapes ek processing, fer li.  Sesel fodre i vin en pei kot tou dimoun i santi loportinite i egal, e nou pa zis akoz ou kontak oubyen ou sinyatir i annord.

An konklizyon mon re met lanfaz e avek tou Seselwa  ki zafer i vreman sal deor.  Nou pe al tap dan en vandswet terib.  Dan sa sityasyon i annan Gouvernman sekter prive ek lepep Seselwa.  Mon pe ensiste ki fodre nou tou nou partisip dan rod sa bon solisyon.  Gouvernman pa kapab asize State House e dikte ki pou arive.  Sekter prive pa kapab li osi dikte avek Gouvernman.  Lepep Seselwa pa la zis pou ekoute, e siv lord.  Nou tou ansanm nou annan en parol pou dir.

E se letan sa i arive,  ki  nou pou kapab vreman dir ki Seselwa i vreman pou nou tou.  Ozordi i sa moman pou nou fer sa.

Mon kontinyen swet kouraz tou dimoun ki lo premye laliny dan lalit kont viris COVID-19.  Nou donn zot tou nou sipor. Mon osi dir kouraz tou dimoun ki lo premye laliny nou lekonomi Minis mon dir ou avek ou lekip tou kouraz e nou pou don ou tou nou sipor dan bann demars ki ou pe fer.

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mon osi dir kouraz tou dimoun, tou dimoun an zeneral dan nou kominote.  Annou fer sa ki nou devret fer, pou nou elimin sa COVID-19 dan nou pei e osi atraver lemonn.  Zot annan tou mon lapiy ek mon lankourazman.

Pou pep Seselwa dan sa moman difisil ansanm mon priye ki sa move kosmar ki nou pe pas ladan i ava ale.  Annou priye ki COVID-19 atraver bann bon planifikasyon pa ava kit nou avek en kof vid ki annan zis 19sou ladan!  Ki Bondye i beni lemonn, nou zoli pei Sesel.  E sak Seselwa annou ansanm pa les tonbe nou zoli pei Sesel!  Mersi bokou.

 

(APPLAUSE)

 

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Mon a prezan donn laparol Leader Zafer Gouvernman, Onorab Charles De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

        Mersi Mr Speaker. Bonzour Mr Speaker. Bonzour Minis avek ou delegasyon. Bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker, mon poz mon lekor en kestyon, me avan sa, mon anvi fer komanter lo si nou konpran lirzans sa Bidze ki devan nou?  E mwan lo nou kote nou pare pou zwenn Vandredi Sen, Sanmdi Sen menm Dimans Pak si neseser pou nou kapab …

 

(APPLAUSE)

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

… vini debat e diskit  lo sa Bidze pou nou fini avek li.  Akoz nou konpran e nou konnen i annan en lirzans pou sa Bidze.  Nou ti a’n fini ek sa Bidze Mr Speaker e en semenn in perdi e ozordi nou pe diskit lo Second  Reading  e Second  Reading ti  ava’n kapab fer then!  Anyway nou a met sa pou en lot moman.

2enm keksoz ki mon ti  ava kontan fer komanter lo la Mr Speaker, se leadership.  Ozordi dan nou pei se lo moman pou nou war vre leadership. Lekel ki pe pran vre responsibility sa pei?   E lekel ki pe pran oubyen pe donn bon leadership sa pei?

Mr Speaker Msye Le Prezidan in dir bann pwen zeneral ki i krwar nou devret fer e bann desizyon ki nou devret pran.  An grosso modo in met sa devan e prezan bann Minister i bezwen al dan detay.

Letan nou dir nou pou tenir bann saler bann dimoun be ki nou ti oule?  Nou ti oule  sa sityasyon vin pli kritik e grav la nou dir tou bann dimoun sa ki oule ferm zot biznes, fermen;- sa ki oule pous  dimoun – pouse sa ki oule fer redundancy  then fer li koumsa? Non!  Nou oule responsabilite e Prezidan in dir sa an gro.

E prezan  sa bann Minister – e se sa ki’n fer tou sa bann Komite pou zot al dan detay. This is leadership! E lafason ki Prezidan anba son gidans in met bann keksoz se ki i en dimoun ki  war keksoz pa zis la lo bout nennen! I war pli lwen.

Se en dimoun ki pe think strategically pou nou pei!  E se sa kalite leadership ki nou bezwen dan nou pei e a sa moman de crise ki nou ladan.

 

       (APPLAUSE)

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

E  non pa en leadership ki pou trenn keksoz. La Mr Speaker i anmenn mwan lo  sa Bidze ki devan nou direkteman. Sa Bidze i en Bidze de crise.  I en Bidze ki nou’n war e tou dimoun in dir lo la sityasyon  ki  la devan nou set en sityasyon kot in vin tro vit;- in vin la pou  la e in tap tou dimoun.  Depi nou menm nou endividi; depi  bann biznes, depi Gouvernman.  Lemonn antye!

E tou bann gran Leaders dan pei, dan nou Gouvernman dan lemonn antye dan bann diferan pei in fer resorti lirzans, lafason ki nou’n ganny tape avek sa COVID-19.  E sa in vini dan en fason personn pa ti pe ekspekte.

E dan en fason ki  zot in menm kategoriz li isi  Sesel nou Prezidan in kategoriz sa i pou annan lefe negativ pli gran  ki sa kriz ekonomik 2007-2009.

Dan bann lezot pei zot in kategoriz li son lefe pou pli gran lefe  2enm  Guerre Mondiale!  E nou isi – mon lans lapel medya al interview nou bann dimoun par lao 80an, i a konnen – bann ki’n viv dan 2enm Guerre Mondiales, i  ava eksplik nou ki mannye ti ete sa letan.  E si nou pa fer atansyon nou pou al dan en sityasyon pli pir ki sa!  E se sa rezon  –

 

(Off-Mic)

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

… (napa okenn scaremongering Onorab) Les mwan fini koze e nou a konpran – e ou a konpran lirzans sa Bidze ki devan ou!  E ou a fer en fason pou nou kapab fini avek sa en pe pli vit.

 

MR SPEAKER

Onorab donn mwan en moman laparol. Bon pou nou kapab avanse pou nou kapab pran sa travay o serye, mon demande ki bann Manm i refrain from interjecting. Leader Lopozisyon in fer son diskour san person enteronpe annou nou osi ekout Leader Zafer Gouvernman.  Ok?

Onorab De Commarmond kontinyen.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker pou ou sazes e ou gidans.  Mr Speaker, se sa sityasyon ki nou ladan ozordi e sa sityasyon de zour an  zour nou pe war li pli pir, e si nou pa pran nou responsabilite sakenn de nou dan en fason responsab – dan en fason konkret nou tou nou pou tonm dan menm sityasyon. E sa gravite i pou kontinyen vin pli pir e la  kot nou tou nou  pou dir ‘’Si mon ti konnen!’ – (be Simon ti konnen li, me i pa la obor mwan) me solman Onorab, me la le problenm i la.

Mr Speaker nou war pou dir parey mon’n dir plizyer Dirizan dan lemonn, in  kategoriz sa sityasyon ki nou ladan, dan en fason ki menm letan nou, nou  pou’n sorti ladan lemonn pou’n sanze.

Menm sa dimoun pe predir e war poudir avek sa 2enm La Guerre Mondiales –  avek tou bann Lager Mondyal an fen kont nou‘n war kot lemonn in sanze son sistenm relasyon ekonomik. E  enspekte pou annan en sanzman dan sa enn ki  vini,  apre sa bann lefe menm ki nou pou anmenm solisyon pou li.

Mr Speaker, i kler sa sityasyon ki devan nou, nou bezwen felisit nou bann dimoun ki dan frontline.  Bann dimoun ki dan frontline i pe fer en  travay ekstraordiner e sela rezon kot bann medya pa vin anpay sa bann dimoun.

Les Dr Gedeon avek son tim fer sa travay ki merit fer. Nou konnen zot osi zot konnen, zot in aprann zot pa bann bet zot! Zot konnen ki zot pe fer! Les zot fer e lepep Seselwa mon relans lapel avek zot ki mon’n fer sa preske sak fwa  ki nou’n zwenn dan Lasanble tou dernyerman, pou ekout bann konsiny.

Swiv sa bann keksoz e annou annan sa karakter imen antre nou.  Annou partaz kot nou kapab avek nou kanmarad,  dan en fason ki nou kapab tenir kanmarad dan sa sityasyon difisil.

E la nou demande ki bann  Lazans neseser osi atraver sa Bidze – ou war si nou pa pas sa Bidze,  tou sa ki nou pou dir la i pou zis parol dan divan! E se sa rezon ki nou bezwen pas sa Bidze ase vit pou ki nou pran aksyon vitman.  E letan pa pe esper nou.

E la nou demande ki bann  lenstans – bann Lazans ler sa Bidze  pe fini pase, ki zot pran aksyon zot osi, zot pran zot responsabilite ase serye.  E zot fer  bann keksoz vitman.  Bezwen prompt  – bezwen efikas pou ki bann lasistans i ariv kot bann dimoun atan,  e pou zot kapab tenir.

E nou lans lapel ek nou dimoun byensir, sa ki kapab met en pye bannann dan later mete – sa ki kapab met en pye mayok mete.  Akoz la nou  pa konnen ki pe al arive devan. So i enportan ki tou dimoun i zwe son rol dan sa.

E nou profite osi pou lans lapel  pou dir avek bann dimoun   bann marsan sirtou, pa bezwen ki zot al double zot bann pri dan laboutik.  Si non nou ava lans en lapel, e nou ava kapab demande ki Lasanble   e   la mon ti ava kontan ki zot donn  sa sipor  nou remet pri kontrol!  Sa ki nou le?

Petet ti ava annan dimoun ki ti ava kontan met sa. Mon krwar petet nou devret reflesir dan sa direksyon.  Me pa bezwen abize.

E la nou lans lapel ek Lotorite.  Lotorite i bezwen pase get e pran aksyon! Se la kot dimoun e kot bann lenstans ki pa pe korpere avek desizyon ki pei pe pran, pou zot kapab ganny pini.  E mwan krwar mwan ler – parski gete pri petrol in desann, nou ti krwar poudir pou annan en lefe lo pri marsandiz, me non!  Nou war i monte, double!  En pake biskwi in ariv 200 ekek Roupi!  Me come on Mr Speaker!

Mon krwar la i annan bann egzazerasyon ki bann boutikye pe fer e mon demann Minis pou demann Lotorite pou pase regarde e pran aksyon neseser. Nou tou nou bezwen azir dan en fason konsyansye pou kapab ed nou dimoun a sa letan difisil ki i ladan.

Mr Speaker i kler parey mon’n dir la i moman kot ou war leadership en pei.  E lafason ki nou’n ganny tape avek sa. Leadership en pei pe dir annou pa les nou dimoun fini e konmsi al dan lakour napa nanryen pou zot survive. 

E bann biznes ki lamazorite nou bann dimoun i travay avek zot, i bezwen osi  pe ganny gete. E sela ankor nou dir i en keksoz tanporer.  Nou ekspekte lafason ki zot in ganny tape, nou ekspekte ki sa sipor tanporer ki pe vini, i  a kapab ed bann biznes pou zot aziste zot, pou zot pa fer redundancy.

Otan ki posib nou konnen sityasyon i vin pli gran pou annan bann lezot konsekans. Labank Santral in dir nou dan plizyer meeting ki ‘n ganny fer – dan Press Conference ki’n ganny fer.  In dir e nou war poudir wi i reste agrave.

Wi i riske ariv kot Leta pou napa larzan pou siporte.  Sa sipor i pa kapab kontinyen sa. I zis en keksoz tanporer ki nou pe pran. Esperons ki solisyon i vini! Esperons ki nou kapab war en solisyon e en remedi lo sa sityasyon COVID-19 o pli vit posib. Me si sa pa vini me ki mannyer pou ete? Me i pou vin pli pir!

E byensir personn pa pou kapab tir nou dan sa sityasyon;- savedir nou bezwen ler nou dir Gouvernman i pe ed ou pou le moman, se pou fer nou tou reflesir – e pou fer nou tou azir.

Sa bann ki kapab donnen – i annan bann  wi i kler i annan biznes ki pa pou bezwen sa lasistans. I annan biznes ki li i pou al fer pli byen la li avek sa sityasyon.  Sa nou’n deza koz ek Minis e mon konnen Gouvernman i on top of it.  E ki zot gete ki sa bann biznes pa pou kapab ganny lasistans zot. Ou konpran mwan?  Me selman i annan lezot ki pou bezwen. I annan lezot biznes ki pa pou bezwen problenm saler li;- i kler sa. I pou bezwen en lot sipor.

Akoz osi pandan sa letan nou tou nou stop, nou pa fer  ni lakaz ni nanryen, me then me pou fer lakaz i bezwen  bann keksoz – sa bann zafer ki ou fer lakaz avek la  – bann materyo me nou pa fer tou isi sa.  I annan en bann ki ou bezwen fer vini. Ler i fer vini alor ou bezwen rod en fason ki mannyer ….

E pli zot dan sa sityasyon  fer lakaz or lezot   proze ki ava annan, la i pou kontinyen kree serten kalite aktivite ekonomik ki lezot dimoun i kapab travay.  E la tou sa Seselwa la  pa pou kapab ranplas sa etranze deswit, deswit.

E se sa rezon ki nou bezwen garde en serten kantite etranze dan pei, pou le moman.  E antretan nou lans lapel ek Gouvernman osi pou war nesesite retrain serten dimoun – retrain  bann – akoz evantyelman zot bezwen pe mazin dan sa direksyon si nou pe  koz lo strategic thinking. So i tou sa bann keksoz.

So be solman pou sa arive i enportan ki en Bidze e se sa rezon ki ou war Bidze ki ti’n fek pase 2020, i bezwen resanze – redinamize e revwar li dan  son totalite. Sa rezon ki nou pa kapab zis anmenn en Appropriation Bill, Mr Speaker. 

Nou’n bezwen re-anmenn en nouvo Bidze dan sa fason la.

E alor i enportan ki sa ki nou pe dir pep Seselwa i konpran.  E la nou lans lapel  ankor avek gro biznes letan nou ti pe koz lo bann biznes ki fer byen;- i annan lezot biznes ki  pe pare pou kontribye.

I annan lezot dimoun. Prezidan in koze lo sa pti fiy i pe pare pou kontribye R250 me nou tou;- nou tou i annan en fason ki ou kapab fer serten kontribisyon. Prezidan in donn en legzanp li – 3 mwan son saler – ok?  Leader Lopozisyon in dir li poudir 10poursan e nou tou  – (mon pa ankor war – pa ankor ariv kot ou Minis) – me nou tou nou bezwen pe think along this line.

Nou tou nou bezwen mazinen ki sa ki nou kapab fer, pou soutenir sa travay ki Gouvernman pe fer.  Sa reorganizasyon ki Gouvernman pe fer.  E la nou demann Minis taler pou eksplike ler ou ava ou Right of Reply pou ou kapab eksplike, tou bann lorganizasyon – tou bann dimoun ki oule fer serten kontribisyon, kote  pou fer?

Mon krwar i annan fon aktyelman ki ou kapab fer sa bann kontribisyon, ladan pou kapab soutenir.  Si napa ou bezwen refer 1, 2 fon, dir, fer akoz i annan bann dimoun ki pare pou kontribye.  Akoz zot pa oule zis donn zot tyek left, right and center.

I bezwen en landrwa apropriye – en striktir apropriye pou sa ganny fer. E alor Mr Speaker sa i bann keksoz ki Minis i bezwen kapab pran an konsiderasyon devan, pou nou kapab abord sa sityasyon.

Nou pe koz nou bezwen pran en ta letan pou nou  kapab diskit lo sa  Bidze. Mon konpran  nou bezwen pran letan apropriye.  Me selman si nou tro drag? Akoz gete nou dan nou pei e anba gidans Prezidan Danny Faure ki believe e sa mon antyerman dakor avek li, e mwan mon’n dir  a sa sak fwa ki mon’n ganny sans dan Lasanble  e la mon redir ankor, nou believe dan kree bann bon lenstitisyon!  E bann bon lenstitisyon in ganny kree dan sa pei.

Pa zis la avek nouvo Lasanble la.  I annan bann lenstitisyon in ganny kree depi avan –  i bezwen ganny ranforsi e i pe kontinyen ganny ranforsi.

Mon a donn ou en legzanp. Pran sa FPAC ki nou’n koze labous plen!  I vre  FPAC enn son rol li osi pou swiv Bidze pou gete si napa problenm.  E FPAC sa ki ansarz FPAC i Leader Lopozisyon. Pa’n fek ganny fer sa!

Depi dan 5enm Lasanble sa! Nou’n donn sa responsabilite Leader Lopozisyon. Ou ansarz FPAC;- gete fer ou travay pangar sa a Bidze ki nou pe pase la i annan bann magouy ladan isi, laba. Ou konpran?

I annan Anti-Corruption Commission – personn pa pou  vole sa bann larzan.  Si i vole i annan bann landrwa ki pou kapab swiv e gete e al war pou fer sir ki bann keksoz i an plen. Mon war poudir i annan serten Onorab pe get mwan pe dir wi. Be i byen!  Se sa bann lenstitisyon ki la Mr Speaker.

Nou annan PEMCOmbudsperson, Oditer Zeneral tou sa i bann lenstans bann lenstitisyon ki’n ganny fer pou ede monitor e swiv Bidze de pros.  Koman i war en keksoz i bezwen alerte.

E nou, nou menm nou Lasanble Zeneral sa i enn nou responsabilite, kot nou war nou bezwen dir e la envestigasyon si i neseser i ava ganny fer.  I  en fason pou ki nou finansman nou Bidze, i ganny depanse, larzan lepep Seselwa i ganny depanse dan en fason pli ordonnen, pli korek, pli byen.  E sa nou tou nou tonm dakor ek sa.

E parey mon dir Prezidan Faure i enn ki believe ladan 500poursan. E se sa rezon ki toultan i pe fer sir ki sipor pou sa bann lenstitisyon i la.  E ki sa bann lenstitisyon i anplifye zot lekor, i vin pli responsab e zot fer zot travay fantastik.

Mr Speaker i enportan osi parey Minis in dir dan sa striktir, ki nou’n fer depi 2008.  E sa nou ti koze lot fwa – nou’n war isi dan nou Lasanble nou’n dir depi 2008 ziska la, nou Bidze in fantastik.  Performans in ekselan.  E si nou ti kontinyen lo sa direksyon, e sa enn 2020 ti pou al kas lakle menm sa Bidze si konmsi pa sa COVID-19 ki vin aret nou.

E se sa rezon Mr Speaker, parey mon’n dir nou fer  sa sakrifis ki nou’n fer depi 2008, pou nou anmenn rezerv lo sa nivo i ete ozordi.   E sa i ava ed nou sirpas sa defi ki nou ladan.

Akoz sa rezerv nou’n fer  e i enportan li.   I ava fer ki alor letan I annan bann Manm dan Lopozisyon ki ti pe dir sa letan  la ‘’lanmans pwalon ti so!’’

La, la lanmans pwalon i pli so! Lanmans pwalon i pli so ankor!  Pe pran dife la!

Personn pa oule tyonbo la! Prezidan Faure menm ki pou anmennen e i pou fer sir ki tou dimoun pou kapab sorti byen ladan! E nou esperons ki sa COVID-19 i ganny met anba kontrol.

I pou ganny mete anba kontrol. Napa nanryen ki permanan ki pou arive dan nou lemonn. Wi i annan serten lefe nou pa konnen lekel ki pou pas ladan ki pou vin bann viktim me selman nou bezwen annan lespwar.  E nou bezwen kit lespwar vivan e nou tou nou bezwen donn en koudmen ladan.

Letan alor Mr Speaker, nou war ki Gouvernman – sa Gouvernman la i bezwen fer sir i pran bann desizyon byen kalkile.  E fer sir ozordi  nou pep i kapab zouir en pe sa bann sakrifis ki nou’n fer pandan  sa bann letan ki’n pase. E pandan sa bann Bidze ki nou’n fer byen la, ozordi nou pe pran en pe  sa larzan  pou nou  kapab reenvestir, pou nou kapab siport e soutenir bann ki dan bezwen.

Mr Speaker, parey Gouverner Labank Santral in dir, koman bann sitwayen responsab, nou bezwen revwar nou bann depans kot lakour.  E depans zis lo bann depans esansyel.  Sa i bann responsabilite ki nou pep i bezwen fer. Nou pa kapab ozordi la donn bal dan tou keksoz. Nou bezwen la premye fwa e anfen kont sa toultan nou ti devret pe fer.

Me mon krwar nou en bon pei. En pei ki tou zafer i fantastik, me solman alor la nou war nou dan en sityasyon kot nou bezwen redres bor.    Se sa ki nou apel ‘’ser sang!’’Nou tou nou bezwen pe fer sa zefor. Sa i ava ede pou tri en pe sa presyon lo  to deviz.  Me osi mon oule servi loportinite, pou envit bann endividi ek biznes ki annan kont aletranze pou anmenn zot foreign exchange  – the foreign currency dan Sesel.   Ok? Ki nou kont lo zot e sa avek bann desizyon ki Gouvernman pe pran pou revwar  bann to  lentere lo la.

Mon panse i ava bann Scheme ki pe ganny mete sa  i ava  kapab servi sa bann  larzan, pou kapab fer ki  Sesel i ava envestir sa bann larzan dan bann  bonds.

E mon konstate ki lentere lo la i a ganny revwar.  I a ganny kit lo en nivo ki i ava ankouraz zot pou envestir.  E sa i ava bon pou nou konmsi i ava ede ki Seselwa i anmenn son larzan isi, i ava fer sir ki li osi i benefisye e i soutenir son pei. Mon krwar i dan laliny sa bann thinking ki nou tou nou pe fer ozordi dan pei.

Mr Speaker, Gouvernman pe met plis ki R1.16bilyon dan sa lamannman Bidze ki devan nou  – konpare avek Appropriation Act, 2020 ki ti’n pase. Gouvernman in osi koup depans anviron R 230.4milyon, lo sa Bidze avan.  Alor nou pe war ki mannyer i pe reaziste e re-aranz sa depans pei.

An plis pli gro sonm ki pou lasistans, i  vin pou lasistans pour  bann sekter prive. E sa i en   sonm R1.09bilyon. Sa lanons ki Gouvernman in fer pou garanti saler sekter prive.  I ankourazan sa Mr Speaker. I ankourazan akoz la nou war poudir  i annan serten sekter prive, si nou pa siport li la li osi i pou tonm net e keksoz pou vin pli pri pli vit. I montre nou ki Gouvernman i annan son dimoun aker.  E pe fer sir personn pa ganny kit deryer dan sa moman difisil ki nou pei i ladan.

Mon konstate osi difikilte ki sekter prive pe pas ladan.  Mr Speaker parey mon dir tousala in ganny tape en sel kou.  Mon oule osi pas en lapel avek sekter prive e ki pou servi sa Scheme  ki annan devan nou la, ki Gouvernman pe mete, e fer sir  ki travayer i ganny peye byen.

E ki zot fer sir zot pa pous bann travayer.  E mon dir sa akoz la bomaten mon’n ganny call mwan. I annan serten landrwa kot serten travay in ariv la le 8 pa ankor ganny peye.

Pa konnen si zot pe esper Bidze zot direkteman dan problenm.  Zot pa ankor ganny peye.  Alor la mon lans lapel konmsi nou tou zwe nou rol. Bann HR dan bann landrwa travay, ensidswit.

Konmsi ler Gouvernans pe fer son bout, zot osi zot bezwen annan sa leker, annan sa konpasyon pou fer zot bout, pou fer ki keksoz i ganny pase dan en fason efikas.

Mon osi pe ekoute e pe war Mr Speaker, i annan bokou sa bann biznes ki pa neseserman anrezistre avek Reveni Konmisyon.

E la mon lans en lapel.  Alors sa legzersis i ava ede pou sa bann biznes vin anrezistre avek Revenue Commission.  Me selman la ti bon war –  lot fwa i annan serten pwen ki’n ganny avans devan, kot donn zot en sans pou zot kapab –.  Pa met bann penalti lo zot.

Mon krwar tou bann dimoun ki vini ki vin anrezistre zot biznes, pou zot komans pey zot tax fer li pli fasil.   Pa fer li konplike.  Ki dan en fason sa i ava pas vitman. E mon krwar nou devret les pou le moman bann penalti, bann arrears, whatever, les sa bann dimoun anrezistre e bouze vitman.

Tou biznes alor i bezwen fer sir zot swiv Lalwa ki egziste.  Me selman la nou’n dir, annou gete ki mannyer nou kapab fer sa vin  pli fasil e pli vit. Ki osi i ava ed sa bann biznes si oule pou ganny lasistans neseser e vitman.

Akoz si zot pa fer sa ekspekte ki zot pa pou gannyen sa bann lasistans ki nou dir.

Mr Speaker, mon osi oule demann Minis, ki pou arive ek bann travayer etranze kot GOP pe  al ekspire, dan sa bann mwan ki pe vini?  Eski zot pou kapab retourn kot zot, ek sa la nou’n ganny nou 2 Air Seychelles nou kapab petet fer chartered flight  retourn zot dan zot pei, pou anmenn sa bann travayer kot zot, si bann Erport in ouver?  Si pa ankor ouver petet diskit ek sa bann pei pou nou kapab konmsi retire akoz la nou pe ede tanporerman.  Me parey mon dir apre pou vin  konplike.

Nou bezwen  pe get dan sa direksyon osi, si ki nou pou fer pli tar.  Si nou war zafer i sal alor nou bezwen sa 2enm plan. Alor ki nou pou fer dan sa direksyon si zot annan en lide  ki zot in mazin lo la.

Sansan i pou vin bann kou adisyonnel kot nou pa pou kapab tenir. Alor nou osi nou bezwen regarde e an menm tan nou pe fer sa ki mannyer pez keksoz lo lot kote.

Mr Speaker, mon konstate ki nou bann lantrepriz piblik pour ganny afekte bokou pandan sa bann letan.  Me, mon osi oule demande ki bann lantrepriz piblik i bezwen servi sa letan pou revwar zot menm ;- revwar zot kou loperasyon parey Gouvernman in fer.

Mon krwar sa i osi bann mesaz ki nou bezwen avans devan, pour ki tou bann lantrepriz piblik i revwar zot ki mannyer pou kapab vin pli efikas e pli performan, dan en fason ki zot kapab kontribye pli byen dan lekonomi pei apre sa pasaz COVID-19 la.

Letan nou regarde – nou regard sa lamannman  Bidze ki devan nou Mr Speaker mon war  osi ki i annan enn de Scheme  ki pe reste parey. Mon oule demann Minis si sa Scheme;– par egzanp bann Scheme pou bann pti e mwayen biznes bann SMEs ek Seed Capital, pou pli  byen ganny targeted.   Konmsi  lo bann sekter ki kapab anmenn plis krwasans.  E osi  bann sekter ki kapab anmenn plis inovasyon dan biznes.  Sa osi ki nou bezwen pe regarde.

Mr Speaker, mon konstate ki depans dan bann Proze Kapital in ogmante.  Me en kestyon ki mon demande, si avek sityasyon – avek sa sityasyon ki mannyer nou pou ete si sa bann Minister pou kapab realiz sa bann proze dan sa bann letan?

Alor mon demann Minis pou nou petet asize ek bann Minister pandan mwan Me, akoz Avril la pou ale vitman e la deza nou’n ganny dir pou reste anndan;- pandan mwan Me.  E konnen konmsi lekel sa bann proze ki pou al konplete.

Konmsi pou gete si vreman  zot pou kapab realiz sa bann proze pandan sa bann letan.  Pou war ankor  la si napa kek savings ki kapab ganny fer  – si vreman sa bann proze  petet.

Akoz nou war dan lepase letan nou’n donn tan  kantite proze tan  kantite larzan  nou’n donn sa Minister, pou realiz serten proze, lafen lannen i vini petet zis lanmwatye ladan ki’n ganny fer.   Avek sa lide ki mon pe demande ki en legzersis i ganny fer vreman, pou war avek sa sityasyon ki devan nou.

Kanmenm nou anvi fer keksoz kekfwa ou pa pou kapab fer li parey   nou anvi. Alor en pe  travay dan sa direksyon.

Mr Speaker mon salye Gouvernman mwan pou met plis larzan dan sekter lasante, pou kapab pandan sa bann letan difikilte la ki nou ladan, i enportan  pou konstate ki larzan i ganny mete dan bann Scheme pou bann ners ek bann health workers, bann health care       assistants – ki assistants e lezot an komansman Zilyet la.

Mon kontan sa akoz san ki nou siport zot sa bann dimoun, nou pa kapab kontinyen  benefisye zot bann servis.  Alors mon krwar i enportan nou’n dir yer le 07 Avril Zournen Mondyal Health Care Workers nou’n war poudir nou bezwen zet en vizyon pli spesyal lo zot.

Pa ozordi  akoz  nou annan sa problenm COVID-19, me selman an zeneral mon krwar poudir sa i bann landrwa kot nou  bezwen pe focus.  

E fer sir ki nou bann health workers i ganny byen peye, byen renimere, pou ki zot  kapab donn en servis, en lasistans alaoter pli profesyonnel ankor.   E sa akoz en pep ki an bann sante, set en pei ki kapab vreman delivre pli byen, e son lekonomi i kapab perform pli byen. Alor la i kler kot nou bezwen met focus lo la.

E alor Mr Speaker mon krwar i enportan ki nou fer resorti ki, dan sa sityasyon ki nou ladan, ankor enn fwa ki nou bezwen ini nou koman en pei.  Si nou napa sa linite, sa COVID-19 la i pou detri nou.  Ok?

So malgre nou diversite – malgre ki nou bezwen  – i annan son bout politik dan tou sa bann keksoz, i enportan ki nou bezwen converge at some point, pou nou kapab move forward avek Prezidan Danny Faure.

Mr Speaker nou remersi tou bann dimoun ki pe fer zot best – ki pe donn zot mye tou nou bann frer ek ser Seselwa.  Ki dan forefront ankor enn fwa ki pe donn zot best pou nou kapab sorti dan sa sityasyon dan en fason venker.

Nou konnen ki sityasyon in agrave avek tou sa bann keksoz ki’n ariv yer, me solman nou annan lespwar. Nou lespwar i osi trouve dan 2 case ki nou’n ariv    rezourd;- 2 dimoun ki ti pozitiv ki  nou’n geri – in byen zot pe sorti.  So sa i bann keksoz ki nou krwar poudir bann mezir ki nou’n pran i dan  bon direksyon.

I enportan osi ki deza la lagrann mazorite nou pep – nou popilasyon i konpran sa sityasyon ki nou ladan.  Nou pa kaba blanm zot tou.

I vre Lapolis pe kontinyen marse pase fer son louvraz.  I annan en bann ki pa pe ekoute. Vre latitid Lapolis mwan osi mon’n ganny bann call dimoun ki’n dir mwan Lapolis i annan landrwa ki  zot pe fer mal  zot pe zoure.

Me yer i annan dimoun ki ti lo lans in ganny aprose avek Lapolis – bann dimoun in dir mwan Lapolis zot professional. Ti byen zot pa ni’n zoure ni maltret zot. Zot in dir trankilman silvouple ale ler i pros 6.30 bouze al dan lakour trankil.

So i annan serten bon kote. Me nou pe lans en lapel pou nou tou fer sa bout ekstra, pou nou tou fer pli byen;- ki son Lapolis, ki son pep li menm. Pep li menm parfwa nou en pe antete i bezwen fer pli byen.

E la nou Lasanble li osi mon pa konnen eskan ki tan nou pou zwenn, me li osi i bezwen pe mazinen ki pou fer  – si pou kontinyen   nou pa pou pran recess – si nou pou al dan recess pli vit si kwa. Sa osi.

Akoz nou, nou pa’n ganny klasifye koman dan bann group emergency nou.  Esansyel napa. Dan lalis esansyel pa’n nonm nou Lasanble Nasyonal bezwen gete si nou ladan pou nou osi kapab ganny nou Pass pou nou fer movemante. Sa i bann keksoz.

Me solman parey konman mon pe dir lamazorite nou pep i pe konpran – i konpran nou dan sa sityasyon. I konpran nou e zot pe esper nou avek sa Bidze. Zot pe esper nou pou kapab war koman nou kana ansanm  sorti dan sa sityasyon.

Avek tou sa sityasyon Mr Speaker nou demann Bondye pou gid nou. Nou demann Bondye pou gid nou vreman.  E sirtou la ki nou pe al dan La Semaine Sainte, Pak pe vini mon pa pe asosye tou sa avek konmsi son kote relizyez. Sakenn in met son zafer lo Facebook, i annan son Domus ensidswit, ensidswit, ou a krwar sa bann zafer ti’n fini ganny prevwar.

Me it’s a wakeup call whether we like it or not. Tou dimoun i  en wakeup call pa zis pou nou isi Sesel.  Me dan lemonn antye.

E alor i enportan sa Bidze si ou napa en bon leadership dan en pei, pou pa pou kapab;- pa tou pei ki’n anmenm en Bidze parey nou. Me i annan serten pei – taler lezot mon bann koleg i ava mansyonnen, i annan serten pei ki’n pran menm direksyon ki nou serten pti pei.  Lanmerik li sepa konbyen trilyon in al depanse la pou siport sekter prive tou. Pourtan Lanmerik, en?  E lezot pei de menm.

So mon krwar mwan poudir nou, nou sanse Sesel. Nou sanse akoz dan en kote nou annan bon leadership.  E leadership anba Prezidan Faure la se sa ki i pe rod tou sa fason pou nou kapab salvage nou pep. Pou nou kapab salvage nou Nasyon Seselwa e nou bann biznes e tou.

Nou pa kapab les tou ale avek sa COVID-19. Nou bezwen rod fason pou soutenir nou  – nou bezwen rod fason ki lefe i mwens.  E set en moman propis. Ou war sa sityasyon COVID-19. En keksoz eksepsyonnel ki’n arive dan pei.  Partou dan lemonn.  Eksepsyonnel! Konmsi tou dimoun pe dir pli gro zafer, pli gro lefe pou arive.

E prezan letan nou konnen  en pli gro keksoz, en  pli gro bebet laba deor nou tou nou azir koman normal?  Non. Nou bezwen met nou tou ansanm  – unite koman en pep pou war sa fason ki nou bezwen ale.

E la leadership Prezidan Danny Faure lemonn pe ekout li. Lemonn pe swiv ki Sesel pe fer  – i pe swiv sa ki Prezidan Faure pe fer e zot, zot  servi osi sa legzanp pou kapab  dir ‘’look lala en pti pei parey Sesel, gete ki i pe fer annou swiv.  Gete ki zot pe dir annou ekoute.’’

Sa mesaz i montre ou vreman nou pti pei anba leadership en Prezidan avek en vizyon eksepsyonnel.  Avek en ta kapasite vreman enkrwayab.  Nou war koman lemonn i pe ekout li.   Lemonn pe swiv li.  E nou, nou pep sa keksoz ki nou bezwen gete – sa keksoz ki nou bezwen pe aklanmen e pe dir ‘’Fantastik nou Prezidan! Keep it up!’’

E anba sa direksyon, anba sa tim  avek sa tim ki ou annan Dr Gideon, bann Minis, SS ou  menm ou, ou pe lead en tim ou osi tou sa  bann tim  i enportan. E i enportan e zot pe montre zot osi zot kapabilite e zot kalite leadership ki pei i bezwen.

Avek sa Mr Speaker, mon a demande ki nou al ase vit lo sa sityasyon ki devan nou   – sa Bidze e ki nou tou nou zwe nou rol.  Nou tou nou war nou, nou rol enportan sirtou nou Lasanble Nasyonal. E mon krwar politik in ganny fer.  Nou tou si nou vreman konpran sa Bidze –  e lirzans sa Bidze nou tou annou pas li.

Mon pa pe dir konmsi nou zis pa diskite akoz nanryen mwan.  Nou pou al dan Committee Stage nou. Nou pou al dan Committee Stage demann serten kestyon – serten leklersisman e apre bann lezot lenstans i ava swiv.

So avek sa Mr Speaker mon demande mwan ki nou Lasanble i pa tarde – i pa tro tarde ek sa Bidze.  Apre ki i fer son neseser e ki ava Pak parey Prezidan in dir, avan Pak nou pas sa Bidze pou ki nou pei i kapab bouz devan, e ki nou pep i kapab santi li dan en fason pli ok avek sa sityasyon ki devan  li. Mersi bokou Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond. Bon nou ava pran en break e nou ava retournen 11er pou kontinyasyon deba.

 

    (BREAK)

 

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen nu travay, okenn Manm ki pou entervenir.  Yes Onorab Ahmed Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mr Speaker, tou bann Manm Lasanble, tou dimoun a lekout, espesyalman zabitan Anse Etoile, Minis, SS e tou bann manm piblik lo panel bonzour.

I premye fwa ki mon reponn menm Bidze Nasyonal de fwa.  Me bomaten Onorab Ramkalawan Leader Lopozisyon in fer en diskour ki ti vreman koz lo sa sityasyon ki nou ladan, met li dan en fason ki’n ankadre tou nou bann problenm.

E mon krwar lafason ki in eksplike e lafason ki in propoze nou trouv solisyon i po bouz sa pei devan. Me mwan lo mon kote, mon pou azout serten pozisyon serten analiz finansyel e ekonomik.

Mr Speaker sa Bidze i montre en gran mankman dan reveni Gouvernman par rapor ek son depans.  Sa i anmenn bokou defi non selman pou Gouvernman me pou nou lekonomi an zeneral.

Sa ki enportan po nou analize dan sa Bidze ozordi, se lekel sa bann rezon e fakter ki’n koz sa defisit ozordi.  Nou osi bezwen demann mou lekor ki mezir ki pe ganny pran atraver s Bidze, pou adres re tonbe ekonomik ki COVID-19 i anmennen.  E ki fason nou pou sirmont sa pli gro sounami ekonomi ki pe al sanz fason viv sakenn de nou.

Dan sa nouvo Bidze devan nou, reveni i desann konsiderableman avek en gran bes R943milyon dan VAT, R36 milyon dan business tax e ansanm ek lezot tax, en bes R1.8bilyon dan koleksyon.

Lezot reveni i redwir par en lot R592milyon ki fer ki reveni Gouvernman in desann par R2.4bilyon.  Me de lot kote, depans li i monte pou vin R10.4 bilyon sorti R9.2bilyon.  Si ou pa enkli lentere lo loan Gouvernman.  Sa i reprezant en logmantasyon R1.2bilyon dan depans Gouvernman.

Mr Speaker si reveni i an mwens parR2.4bilyon.  E depans i an plis par R1.2 bilyon.  I fer ki pou annan sa balans R3.6 a R3.7bilyon ki pou bezwen ganny finanse.  Sa i ekivalan parey Minis ti’n dir 14poursan GDP ozordi me an defisit.

I en sonm ki tre for, en sonm menm alarman ki fer nou, nou bezwen demann nou lekor si sa kalite depans i rezonnab e ki fason i pou rezourd problenm ki nou pe fer fas avek ozordi ?

Kan Gouvernman i rod prete R3.7bilyon dan en sistenm monneter ki dizon R18 bilyon i pou annan de konsekans. Premyerman nou pe redwir larzan dan sistenm banker, ki ti kapab ganny servi par bann endividi ek biznes, e dezyenmman nou osi bezwen regard konsekans lo deviz etranzer.  Vi ki pou napa touris pou en pe letan, reset an deviz etranzer, pou tonbe konsiderableman.

Mr Speaker dan a legzersis se la ki nou bezwen et realis parey Leader Lopozisyon in dir bomaten.  Ler mon vwar sa katastrof dan lemonn antye, e sirtou dan L’Europe ek Leta Ini, i kler ki Sesel pa pou ganny eparnye.

E sirtou avek premye ka transmission dan kominote isi, ki byen grav.  E malerezman i ranforsi le pwen ki sa kote latab ti fer detrwa semenn pase, ki nou ti vin devret pran sa bann aksyon pli sever apel li lockdown, shutdown bokou pli boner, me sa i pa size nou deba ozordi.  Me i en lelefan dan lasanm.

Mr Speaker nou bann touris dan nou bann sours tradisyonnel pa pe tournen toudswit, avek sa kris mondyal.  Bokou dimoun dan lendistri dir mon ki pou pran nou ankor 1anj pou konmans vwar lendistri konmans re monte.

I pou pran ankor plizyer lannen, si nou realis avan i pou re ganny lanpler ki nou ti vwar li ladan an 2019.

Se pou sa rezon ki enportan pou nou dir avek lepep Seselwa ki sa problenm  ki nou’n trouv nou ladan en sel kou, pa pou disparet en sel kou.  I pou la pou plizyer mwan ankor, a mwen ki en mazik i arive e viris i disparet e tou lemonn i repran travay parey avan.

Me malerezman nou pa devret leve me fer plan pou letan pli dir posib.  Parey ler ou konstrir en bato ou konstri li for pou letan pli move ki annan.  Nou pei pou pas dan en faz difisil akoz enn nou gro moter e lendistri prensipal, pa pou fonksyonnen pou en pe letan,

Dan sa letan nou lavi pou bezwen sanze, akoz aktivite ekonomik e nou mwayen pe al redwir.

Dan sa moman difisil nou tou nou pou bezwen atrap lanmen kanmarad.  Dan sa moman nou pa pou kapab abiz lo nou prosen, sa ki pli feb ou malad pou bezwen nou led akoz personn pa merite ganny kit deryer.

Se dan sa lespri ki mon sirpli ek Gouvernman, pou annan en vizyon lonterm.  Nou pa kapab – mon repete nou pa kapab mazin 3 ou 4 mwan ki devan selman. Non Mr Speaker, konman bann Dirizan en dimoun responsab da sa pei, nou, nou bezwen fer provizyon pou sirkonstans dan dir.

Byensir si problenm i pa agrave, solisyon pou pli senp e mon swete ki sa pou leka. Me annou pa fer sa kalite konklizyon akoz larealite i kapab byen diferan.  Kan sa i arive, nou konman en pei nou bezwen pare.

Me devan nou ozordi nou annan en Bidze ki pou reflekte depans 2020.  Nou bezwen aksepte ki ler reveni Gouvernman i tonbe, son depans osi i bezwen limite.  Akoz finansman en defisit i osi limite.

Malgre sa nou bezwen annan serten priyorite.  Ki tou Seselwa i annan son lasyet manze toulezour.  Ki nou zanfan i kapab kontinyen ek son ledikasyon.

Ki nou tou nou reste an bonn sante.  Ki nou kontinyen annan delo elektrisite ek bon sanitasyon dan nou pei.  Ki nou sistenm telekominikasyon i kontinyen fonksyonnen.  Nou sistenm finansyel ek banker i kontinyen fonksyonnen.  Ki nou sistenm transpor i fonksyonnen.

Ki nou progranm maintenance tou nou bann lenfrastriktir  debwaz i kontinyen.  Ki nou bann fermye e peser i kapab prodwir plis dan en moman kot lenportasyon pou vin pli difisil.

Kot prodiser lokal i ganny tou sipor pou ranplas prodwir enporte dan en fason ki i pou out pei mwens deviz kot i posib.

Kot nou fer plis zefor pou konserv lenerzi.  Redwir gaspiyaz e vin efikas dan tou sa ki nou fer.  Kot nou fer tou pou anpes piyaz nou losean par bann peser ilegal.  Parmi bann priyorite ki pli enportan.

Pou sa arive malgre sa bann nouvo defi poze par sa kriz COVID-19 mon sipliy ankor ek Gouvernman msye Faure pou azir dan en fason fran, pridan, e realis.  E ki zot met de kote okenn tandans pou propoz solisyon a kour term.  Pou popilis e ki pa fonde lo okenn realite ekonomik.

Mon santi ki en bann gran sans ki nou annan ozordi se ki nou annan bokou nou bann teknisyen e profesyonnel vreman kapab dan Minister Finans ek Labank Santral. Mwan ankouraz  zot pou gard zot zistans avek bann prononsman politik ki ganny fer State House.  Reste silvouple dan zot profesyonnalizm.

 

(APPLAUSE)

 

HON AHMED AFIF

Nou la so kote latab, nou pe kont lo zot pou ki ansanm avek nou zot donn Seselwa en pli meyer solisyon posib, pou fer nou travers a tanpet.  Nou dan LDS nou pa zis anvi me nou pare pou nou travay avek zot, po trouv sa meyer semen ekonomik pou lavenir.

Dan sa laliny, mon ti a kontan demann Minis, eski i normal pou ogmant capital projects sirtou kan nou konnen ki bokou i lye avek bann don ki riske pa aboutir?  Eski pa pridan dan letan dir pou nou senpleman mentenir sa ki nou annan?  Fini sa ki nou pe konstrir, e fer sir ki sa pt git larzan ki reste, i asire ki nou elektrisite pa arete, nou delo i kontinyen koule, desarz i ganny trete e nou semen i reste an bonneta.

Eski i vre Minis dan sa letan dir, en lakonpannyen ki Gouvernman i annan par ladan olye pey dividends son bann aksyon ki enkli Gouvernman  in pey resaman $10milyon R150 milyon, pou en sit abandonnen kot ti pou al fer lopital prive Providence?

Eski sa i apel aksyon responsab dan letan dir?  Eski zot annan okenn lenformasyon an plis lo la?  I enportan pou pep Seselwa konnen ki pe arive dan son pti pei, dan letan dir, $10milyon.

Solisyon nou pe rode, fodre viz lo mwayen e lonterm.  I enportan pou nu fer en bon refleksyon lo la, akoz se li  ki pou determin ban solisyon devan nou.

Mr Speaker, mon ti a kontan ki Minis i eklersi mwan lo lafason ki Gouvernman pe mazin servi resours limite pou ed sekter prive. Eski zot realize ki bokou biznes i kapab senpleman aret fonksyonnen, zis akoz tou kalite solisyon e serten lenpozisyon ki Gouvernman pe met lo zot?

Mon pran 2 legzanp Gouvernman ki pe dir lekel, kan e ki mannyer en travayer pou pran konze.  Ou pa krwar ki tou anplwayer le i pe met pare, pou relans son aktivite tel parey touristik, i konnen ki tou son travayer pou la all hands on deck, ler touris i konmans retournen?  Eski anplwayer napa okenn drwa pou deside lekel ki pou garde oubyen lekel ki  pou sanz kondisyon, oubyen fer arete?  Se zot ki moter lekonomi sa pei.

Eski Minis ou pa krwar ki ou bann mezir pe al anmar lanmen biznes, e pe retir sa fleksibilite ki zot bezwen pou zot naze dan sa lanmer move?  Si ou anmar kondisyon ek son lipye, businessman, anplwayer e travayer, tousala pou noye.  E sa larzan ki ou’n met pou  protez lanplwa pou zis gate koumsanmenm.

Eski zot realize ki bokou biznes i kapab senpleman aret fonksyonnen, senpleman pou evit lenpozisyon ki Gouvernman pe met lo zot?  E la olye gard dimoun dan lanplwa pou en peryod, zot perdi zot job konpletman.

Eski Gouvernman i annan en sif lo konbyen biznes sirtou dan sekter prive ki pou vreman fermen?  E ki lenpak sa pou annan lo lanplwa?  Eski i annan en plan kot Minister Lanplwa e ANHRD pe regard travayer Seselwa ki pou san en travay, an rezilta COVID-19?  E ki prezan i kapab ranplas serten travay etranze dan diferan sekter dan pei ?

Eski zot annan en plan pou ed sekter prive ki’n pri ozordi avek travayer etranze ki senpleman lo en payroll akoz zot pa kapab ganny rapatriye ?  Mon konpran ki annan ki pa pe fer naryen akoz zot in tande ki Gouvernman pe al pey zot.  E la Gouvernman in realiz gravite sa lerer, e zot pe back track. 

Eski zot in dir ek sa bann lakonpannyen klerman ki lasistans i pa otomatik?   Ou eski i annan ki’n fini ganny promet e alor zot pou gannyen?   Mon ti a kontan Minis i fer kler lo la.

Mon dir sa akoz serten sekter pa pou ganny afektye otan tel ki labank, telekominikasyon, lasirans prodiser lokal, ki fer lalkol ek sigaret, zot, zot pou kapab tenir malgre sa tanpet, akoz pandan bokou lannen zot in kapab akimil bokou e larises.

Eski Gouvernman vi ki sa kris i riske prolonze, pe osi konsider servi labank konman sours finansman pou sekter prive, avek langazman Gouvernman dan serten ka kot labank i trouv sa risk tro for? Eski Gouvernman pe negosye ek Labank Komersyal, pou ki sa lasistans i vin vit e a en to lentere abordab, vi ki Gouvernman i kapab donn garanti serten sa bann loan?

Mon ti a kontan aprezan abord lo sa size to lesanz  la ki Minis in dir Roupi pou devalye.  E bomaten zis pou zot lenformasyon serten labank ti pe vann en Dolar pou R17.10.  Minis in dir klerman Gouvernman pa an faver kontrol lo deviz.  Sa Polisi probableman anliny avek sa ki bokou lenstitisyon miltilateral i krwar ladan.

Me eski Minis i okouran ki labank pe ozordi met restriksyon lo deviz?  Savedir Minis i dir pa kontrole me labank i pe kontrole.   E mon konpran ki black market in rekonmanse, senpleman akoz labank ki e met kontrol lo deviz sirtou lo peyman.

Alors Minis eklersi nou, eski Labank Santral in donn direktiv ek labank lo lekel ki pou peye e lekel pa pou peye?  Si larepons i wi eski sa pa pou ankouraz marse nwanr, ki an rezilta pou anmenn plis pert pou Gouvernman.  Akoz itou sa ki dan marse nwanr se larzan  ki pa’n pey tax. 

Si labank pe fer sa bann pratik, ki pa zot pa pou pey serten lenportasyon, eski sa pa zot ki pe ankouraz sa sistenm asiz lo larzan e Dolar?

Oubyen sa ki nou apel an Anglais hoarding ki fer ki deviz i manke ki swiv par en devalyasyon, e answit en gro dyakpot pou bann labank.  Akoz sa deviz ki zot ti aste bonmarse, e zot pe deza pe asiz lo la i miltipliye konman profi ekstraordiner.

Nou’n vwar sa arive an 2008.  Eski zot pe prevwar li ariv ankor?  Eski Labank Santral pa kapab gard en lizye lo sa sityasyon, pou dir ek labank pou pa trangle nou silvouple?

I enportan Minis ki Gouvernman  i dir nu klerman ki zot ek Labank Santral, ki zot pe fer pou zisteman evit sa bann tel senaryo ki pou fer Seselwa mizer, me bann banke vin pli ris ankor.

Mon napa problenm avek personn vin ris, me pa lo lasyer travayer ki vin pli pov dan en moman kort nou devret koste zepol.  Mon ti a osi kontan konnen ki rol Labank Santral pou zwe pou stabiliz sa sityasyon akoz lo paz 54 liv dokimantasyon Bidze, i montre ki rezerv Labank Santral pou desann par $218milyon pandan 2020, $218milyon.

Konbyen eski sekter prive pou met de kote dan sa moman pli pir dan nou listwar ekonomik?  Nou ti ganny dir semenn pase ki zot annan plis rezerv ki Labank Santral.  Alors konbyen zot pe met de kote ozordi ?

Eski Gouvernman pou ensiste ki STC i rod meyer pri pou Seselwa?  Ki Gouvernman i revwar son koleksyon tax pou fer sir, ki sa ki i drwa tax dan sekter prive i pey son tax apre sa peryod rekour byensir?  E anpes sa larzan kit pei atraver Money Changer. 

Sa kriz Mr Speaker, i en moman ki permet Sesel re envant son lekor.  Mwan mon donn en senp legzanp kot  konsern meeting.

 Dan plizyer sirkonstans resaman, mwan mon’n fer meeting e nou lo nou sa kote latab avek sekter prive atraver video conferencing, ki’n permet byensir sa social distancing.  Sa i rezourd problenm deplasman, perd letan dan trafik ou menm depans lo transportasyon.

Avek COVID-19 nou pou trouv nou avek bokou mwens nou bann zanmi etranze ki ti travay dan nou pei.  E kot ansanm nou pou dekouver nouvo talan dan nou Seselwa pou deservi nou enn fwa nou pei i konmans fleri ankor.

I en moman pou nou tou aprann nouvo skill, enn fwa nou sorti dan sa peryod izolasyon ki an fors.  En moman kot nou kapab ofer training nou bann zenn e met pare pou sa moman kot lekonomi lemonn pe al refer.

I pou en moman pou nou rekonnet nou defayans ozordi dan prodiksyon alimanter.  Sa parol ‘’sekirite alimanter’’ i bezwen reganny son lenportans.  I en moman pou nou devlop nou Sekter Lapes par Seselwa.  Pwason fre i en sours protein pou nou dimoun.  E si nou fer li byen i kapab anmenn en pri pwason abordab, e osi permet peser ganny en meyer lavi olye bann peser ilegal sorti Sri Lanka ou lezot pei.

E la mon ti a kontan demann Minis enn bann premye pti keksoz zot kapab fer, se ler peser i met son bann claim pou refund, fer li osi vit ki posib.  Dan mon distrik mon konn 5 ka ki depi Zanvye zot pa ankor ganny refund. 

I en moman pou nou revwar lafason nou prodwir lenerzi, fodre nou redwir nou depans lo karbiran.  Nou bezwen prepar nou an ka en pandemik ki ganny deklare ankor.  E fodre nou prepar nou pou sa moman ler pandemik pe fini.

Ki mezir nou annan plas pou asire ki sa 300 a 400  container, ki nou bezwen i rantre tou lemwan kan bato pa pe fer nou larout?

Ki mannyer nou kapab servi nou bann avyon pou fer kargezon bann prodwir irzan tel ki latizann ou pyes esansyel?

Si nou gard lizyenn i posib nou pou anmas flu ou malad ki pou fer nou vin pli prodiktiv koman en pei.  Se bann leson enportan ki nou bezwen aprann .

Sa kriz osi in fer nou poz kestyon serye ki sa pei pou bezwen adrese.  Mon pou gard mon bann komanter, lo bann lezot depans bidzeter i mon’n vwar dan detay sa Bidze, pou Staz Komite.

Mr Speaker pou konklir mon ti a kontan fer sa bann remark swivan ;- sa pei pou pas dan en kriz finansyel san presedan pandan sa prosen 12 a 18 mwan.  Me Gouvernman pa kapab zis parey nou dir an Kreol ‘’larg dilo.’’ Nou bezwen azir dan en fason pridan e responsab e fer sir ki sa ki vreman bezwen ki ganny en led ki pou tenir li debout.  Sa bann mezir pou bezwen ganny byen kalkile, e aplike san ki zot derout bon zesyon fiskal e finansyel dan Sesel.

Labank Santral pou bezwen rod fason pou anpes bann Labank Komersyal, kapitaliz lo nou dan sa peryod difisil.  Si pou napa kontrol, dir labank koz menm parol.  Akoz si non nou pou reganny en marse nwanr e nou pou trouv nou pli dan fernwanr.

Tou Seselwa dan nou pei, e biznes ki dan Sesel, pou bezwen travay kot-a-kot, pou asire ki pei sirmont sa bann difikilte dan en fason kalm e byen kordinen.

Mon swete ki tou Seselwa i reste an bonn sante e ki nou kontinyen met an pratik bon lizyenn, pou anpese ki sa viris COVID-19  i konpletman anvair nou pei.

Mon espere nou reisi kontrol li.  Me sa se zis konmansman sa batay.  Travay  i la Mr Speaker.  E mon kont lo sipor Gouvernman pou azir dan en faon responsab fas a danze devan nou.  Ki nou pei i kontinyen reste beni e ki Bondye i anmenn en lafen byento avek sa gro nyaz nwanr, ki pe fer sa lonbraz ki pe menas nou zoli pei.

Nou pe travay pou sa pei. Nou kontan nou pei, e sanmenm nou demann kestyon ki difisil.  Nou espekte ganny bann larepons kler, ki pou gid nou pou fer meyer desizyon pou sa pei.  Annou pa per pou nou azir fran.  Annou pa per pou nou fer fas ek realite annou pa per pou nou poz laverite.

Annou pa ankoler ler bann Manm i demann kestyon.  Annou aksepte ki LDS pou vey tou sou pou vey tou sa pti sou ki dan sa Bidze, akoz sa se sanmenm louvraz ki lepep Seselwa in elekte nou pou nou fer.  Sa in toultan enportan pou nou, me ozordi pli enportan ki zanmen.  Annou azir brav, annou fer fas ansanm, akoz nou, nou konnen ki the time is now!  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Mon a donn laparol Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou koleg Onorab e bonzour Minis. Mr Speaker semenn pase nou ti vin dan Lasanble pou nou demann suspension of the Standing Orders pou nou pran en Second Reading lo the Appropriation Bill, ki ti ganny prezante.

Nou pa ti kapab fer li Mr Speaker.  Nou pa ti kapab fer li akoz dapre serten largiman ti annan largiman lo prosedir.  Sa ti pou’n donn nou 7 zour pou nou fer en deba pli long.  Demann tou sa kestyon ki parey mon’n tann entervenan avan mon demande.

E donn letan pou ki nou kapab ganny tou larepons ki nou pe rode.  Ti osi vwar largiman ki sa prosedir ti an deor sa ki nou Konstitisyon i prevwar.  Permet mwan pou share avek ou Mr Speaker, en leksperyans e lot landrwa en lot pei.  Pa tro gro parey nou menm ki annan menm provizyon konstitisyonnel ki nou, dan seksyon 69 son Konstitisyon.

Sa pei Gibralta ki en British overseas territory avek sa menm provizyon Konstitisyon ki dir ki Minis i ava ale estimate devan Lasanble Nasyonal.  E i ava anmenn en Appropriation Bill ti amann sa Appropriation Bill le 20 Mars 2020.  Menm prosedir ki nou, nou pe fer.  E nou’n osi vwar lezot pti pei parey Burmuda, nou’n vwar Malawi osi a in deza ganny fer me sa enn pli resan pli enportan pou nou se Gibralta.

E ler sa moman ti arive, mon ti vwar tou Manm lo lot kote lev zot lanmen, pou nou pa sispann Standing Orders.  Pou nou vin fer Second Reading ozordi.  Akoz sa ti pe convey lafason ki zot, zot vwar irzans, sa sityasyon ki nou ladan.

Ozordi bomaten ler mon’n ekout bann deba ki’n pase dan sa Lasanble, mon repran lapel ki Leader Zafer Gouvernman in fer.  Annou aret zwe avek letan.

Zot le vey tou sou, me aprouv sa Bidze zot ava vey tou sou.  Zot le demann tou kestyon, tou mechanism i dan nou lanmen.   Pa nou annan FPAC ?  Si nou santi pou dir i annan keksoz ki in al kont depans, kont Lalwa, kont isi, kont laba, me i ava annan en lenvestigasyon.  Sa ki koupab i ava koupab.  Se sa lesansyel ki devan nou ozordi.

Mr Speaker mon krwar ennler i annan dimoun ki le pas zot lekor, oubyen le fer nou krwar pou dir zot konn tou keksoz.  Nou ti ganny dir ki Gouvernman i devret kree en fon. Pran sa larzan depoz dan en fon.

Me personn pa ti gete ki sa Lalwa ki nou ti pe koz lo la ti’n ganny repeal.  Ti nepli egziste sa Lalwa ti le kree sa fon.  Ozordi nou nepli kapab kree bann fon bann nouvo Lawa PFM.  Nou kapab amann bann fon ki egziste, me nou pa kapab kree nouvo fon.

Tousala ti bann largiman ekonomik avanse, par lot kote, pou  fer nou konpran ki mannyer pli bon fason pli meyer fason pou fer sa.  Nou’n ekoute sa bann nide nou’n al gete nou’n al rode, nou’n fer nou resers nou’n vwar pou dir me i pa posib.

Prezan kestyon ki nou bezwen demann nou lekor, dan tou sa bann diskisyon ki mon’n tande, konklizyon ki nou sorti avek se pa les nou ek en kof vid 19 sou apre COVID-19?

Sa nou konklizyon?  What about konklizyon lo pert?  Lo dimoun ki riske perdi son manm fanmir?  What about konklizyon lo sagrinasyon, lo Seselwa ki kapab tonm malad?

E pandan sa letan zot ava vin dir nou ki pe fer politik popilis?  Nou ki pe fer sa bann keksoz?  Mr Speaker nou bezwen aksepte pou dir i annan en larealite ki nou pe fer fas avek.

2 semenn pase nou ti pran Lalwa Central Bank nou ti anmenn dan Lasanble, e nou ti atak sa Lalwa ziskan ler finalman i annan menm Onorab ti debout e aksepte pou dir li i pa ekonomis, e i pa tro, tro konpran sityasyon pre menm ki i ti’n koze pou atak sa Lalwa.

Sa ki mon pe fer lapel ek Lasanble ozordi nou’n demann bann teknisyen Minister Finans pou reazir dapre zot professionnalisme ?  Be nou annou reazir dapre sa bann dimoun ki’n met nou la.

 

Nou tou nou konnen lekel ki biznes ki kapab afford pou pey zot saler sa bann dimoun.  Me personn pa koz lo bann ki pa kapab afford.  Personn pa pe koz pou sa bann ki pa kapab afford.  Akoz sa bann pa pe vin devan. Nou pe kree en kondisyon pou sa bann per vin devan.  Nou pe koz lo les anplwayer fer en redundancy.  I ok i pa fasil pou nou dir ler nou, nou annan nou pozisyon ler nou, nou saler i garanti ziska lafen lannen.

 

(Off-Mic)

 

 

MR SPEAKER

Onorab, nou’n ganny en non, non, non, non, non, non, Onorab ok?  Kontinyen Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker mon’n respe tou entervenan ki’n koze.  Mon annan drwa pou mon koze. Sa ki mon pe sey fer se convey ki nou annan en irzans dan sa Lasanble ozordi.  Nou annan en Committee Stage devan nou, ki nou kapab pran pou demann tou sa kestyon ki nou anvi demande, tou sa klarifikasyon ki nou anvi demande. Se sa ki nou annan ki nou kapab fer ozordi.

Me sa ki nou pa devret pe fer se les nou pri dan en deba lo whether i annan politik oubyen non?  Rezon akoz mon’n seri sa legzanp Gibralta Mr Speaker, se akoz son Chief Minister ler li i ti prezant son Bidze ou konnen ki i ti dir?

I ti dir koumsa pou dir i welcome lapros ki Lopozisyon in pran, pou ki zot kapab al ansanm konman en pei aprouv zot Bidze, e konmans fer travay neseser pou protez lasante zot pep.

Lasante i vin avan tou.  Larzan i vin apre.  Lasante ki enportan.  Se sa lesansyel ki nou bezwen pe fer.  E nou bezwen konmans sanz mindset dimoun.

Annou pa kree en mindset set ki annan sitan kantite négativité.  Annou pa  rod-.  Positivité.  E menm medya pe tonm dan sa lapros.  Dan plas raise moral dimoun, tir stress lo dimoun, akoz stress  ede pou reduce ou immune sistenm Mr Speaker.  E i ede pou fer ou vin pli prone pou maladi.

Nou annan ozordi medya nou koz lo ‘’Bonzour Sesel’’ me ‘’Bonzour Sesel’’, anmenn lezot teknisyen anmenn lezot dimoun ki ava koze. Nou dir nou pe fer keksoz pa parey, avan me eski nou’n mazinen pou dir lekel ki pou anpar sa bann dimoun ki pou dan bezwen ler napa travay pou zot?  Lekel ki pou anpar zot?  Sa ekonomis ki’n vin koz lo ‘’Bonzour Sesel’’ ki pou anpar zot ‘?

Nou bezwen rod en fason pou ed nou bann frer ek nou ser.  Nou bezwen aksepte pou dir nou annan nou frer ek nou ser ki pou dan problenm.  La Gouvernman in vin ek bann mezir.  Mwan osi mon annan kestyon nou tou nou annan kestyon nou ava demann sa bann kestyon. Sa ki nou bezwen kree, se en feeling  ki konman en Lasanble, nou pe travay ansanm nou pe al dan menm direksyon pou nou kapab achieve sa.

E mon dakor ek sa ki zot in dir.  Nou pe demann Bondye pou beni tou pei.  Pou protez nou, dan sa sityasyon difisil ki nou pe fer fas avek.  E sa lesansyel ki nou bezwen pe fer Mr Speaker.  Nou bezwen rod sa ki pozitiv dan sa moman pou nou kapab soulaz lespwar nou dimoun. Se sa ki demande de nou konman leaders. 

Mr Speaker mon’n tann resaman par egzanp mon servi en legzanp en legzanp senp.  E sa i al dan laliny merit sa Bidze kot nou koz lo par egzanp mon’n tann koz lo pri dizef ki’n monte.  Me i annan en msye Mr Morin mon pa ti tro sa msye personnelman, me mon konpran i vann dizef R1.  I annan en lot pti transpor la ki pe vann li R2, me eski SBC in pran letan pou li ale pou osi pas sa lenformasyon avek piblik?

Non.  Nou’n  dwell lo sa négativité.  Nou’n koz lo en fennsifer, en tanbola larzan.  Mon pa krwar i annan okenn teknisyen dan Minister Finans ki pou ferm son lizye, ler en aplikasyon i vin devan li e zis peye, Minis.  Koriz mwan si mon mal.

Napa en tiyo ki’n ouver kot Liberty House!   Mon pa krwar sa i leka.  Me  si i leka Minis ou pou premye pe reponn kestyon devan FPAC.  Ou konn tre byen.  So eski Minis ek tou sa bann profesyonnel sa bann teknisyen, ki’n travay plizyer erdtan ziska tar, lo gran maten pou anmenn nou sa Bidze ki devan nou, pa’n demann zot lekor tou sa bann kestyon?

Ou bezwen konpran poudir dir sa sityasyon ki nou ladan, i pa enn of nou own making.  I enn ki’n arive e nou bezwen fer fas avek.  E nou konman Lasanble Nasyonal nou bezwen zwe en rol enportan.

Sa rol se enn pou enn  provide leadership, edik nou pep, me pli enportan fer sir ki nou pep i mentenir lespwar ki nou kapab overcome sa sityasyon.  Annou pales nou  pei succumb dan en sityasyon ‘’bef dan disab sakenn vey son lizye.’’

Sa ki nou bezwen fer, malgre i annan dimoun pa kontan kot nou dir Gouvernman i vin anpar tou keksoz, me lekel ki pou anpare? Lekel ki pou vini ki pou vin fer?  Nou tou nou ansanm la nou tou nou annan frer nou ser nou annan kouzin, nou annan tonton nou annan tantin ki kapab ganny tape ek sa maladi.

E mwan mon pa swete vini.  Mon priye toulezour pou li pa vini. Me parfwa i annan inevitabilite dan keksoz, ki arive ki ou bezwen zis zi sey fer fas ek sityasyon, ki devan ou. I annan plizyer mezir ki bann diferan sekter pa apresye a antyerman dakor avek.

I normal akoz se sa bann dimoun bann akter dan zot sekter zot konpran zot sekter.  Bann peser i normal pou zot annan serten retisans, serten problenm, me i osi normal pou li pou piblik dir ek bann peser pou dir be ‘’Ou  ti kapab vann nou pwason en pe pli bonmarse depi lontan osi ? ‘’

Mon annan plizyer zanmi peser.  Mon annan plizyer zanmi peser dan kominote ki vann zot pwason byen.  Me nou aksepte wi zot in pran loan zot in pran bann committments.  E nou pou bezwen rod en fason pou regard zot konsern nou bezwen regard zot konsern.  Me dan sa largiman nou bezwen balanse nou tou la.  Nou pou bezwen balanse lo ki mannyer nou fer keksoz pli byen, ansanm konman en kolektif.  E sa pou vreman enportan pou nou.

Mr Speaker ler mwan mon regard mon regard sa Bidze, e mon regard bann re alignment dan bann sif.  Mon regard ozordi kot nou bezwen anmenn sa Bidze DICT.          Son rol ki i pou bezwen zwe.  Dan en kote COVID-19 in fer nou realize pou dir nou devret met plis lanfaz lo sa online.  Me nou a fer pou sa moman la.

Personn pa kapab predir ki nou pou fer ankor dan 3 mwan, dan 6mwan, dan 9mwan, dan 8mwan.  Personn.  Napa personn ki kapab predir.

Zour Minis ti pe prezant son speech dan Lasanble, nou ti’n tande pou dir i annan bann ka, nou pa ti’n predir Minister Lasante pou vini aswar, poudir be vwala apartir Merkredi minwi la, la bann restriksyon pli sever ki pe al entrodwir.

 

 

Nou ti kapab predir sa?  Minis ti kapab predir sa semenn pase?  Non.

The point Mr Speaker, is that we do not have time !  E mon konpran bann largiman ki pou ganny avanse kont nou kote.  Arrr zot in fer isi, zot in fer laba nou bezwen vey zot eksetera.  Fine vey nou ! Kler tors 20 batri, 40 batri, 70 batri kler tou zot tord ki zot oule.

Be silvouple, this is not the time pou nou azir dan en fason kot nou pa regard lesansyel ki devan nou !  Nou le the time is now, the time is right, pou nou vin ansanm konman en Nasyon. Pou nou travay ansanm pou nou kapab overcome sa sityasyon.

Tou dimoun in koz lo bann mezir ki zot ti a kontan propoze zot ti a kontan vwar.  Mon pa pou kestyonn zot bann mezir akoz sa i larepons ki Minister Finans i bezwen provide.  Zot ki annan lekspertiz teknik pa mwan.

Me sa ki mwan mon annan, mon annan en rol, mon’n ganny en pozisyon la dan sa Lasanble mon rol se ede pou provide leadership.  Ede pou provide lespwar, mon pei mon dimoun, mon Seselwa i Nasyon for.  Nou en Nasyon parfwa wi nou difisil.  Wi parfwa nou pa oule ekoute.  Wi parfwa ler i dir nou pa al lo lans gran group pa tro groupe nou pa ekoute.  Me nou konpran pli tar nou.  E nou pe konmans konpran.

Mon pa pou zanmen perdi hope dan mon pei, dan mon dimoun.  Mon pa pou zanmen perdi hope dan mon bann teknisyen, ki’n travay lizour e lannwit pou donn mwan en Bidze.  Mon pa pou zanmen perdi hope dan tou sa bann Dokter.  Nou’n nom zis Dr Gedeon i annan Dr Louange, Dr Henriette lot Dr Louange plizyer zot bann dokter tro bokou pou nou nonm tou zot non.

Mr Speaker konman en Nasyon nou pe fer fas avek en crisis, ki zanmen nou’n deza fer fas avek dan nou listwar.  E nou, nou bezwen regard lesansyel.  E lesansyel se pou nou tackle sa sityasyon ki devan nou la.  Tou bann lezot konsiderasyon lefitir sa nou ava anmennen pli devan.  Sa nou va anmenn pli devan akoz nou pa konnen ki pou arive.

E se pou sa rezon ki nou thinking i bezwen baze lo annan hope ki nou deal avek dan 3 mwan  ki nou contain li dan 3 mwan.

I nou pou dir nou pa kapab contain li, alors nou les ouver?  That’s the difference ki o bezwen bring to the equation la.  I serye sa zafer la.

Yer swar menm Mr Speaker L’Espagne in vwar en nouvo spike dan lakantite dimoun ki pe mor ek sa viris.  Malgre in al lo en total lockdown.  E konnen  ki  bann pei pe perdi Mr Speaker, bann per ki pe perdi institutional memory dan zot pei.

Nou pe perdi bann ki pli sarz, bann ki pli wise,  bann ki pli vye ki kapab mazin ban keksoz.  I annan en gran posibilite Mr Speaker la lamazorite dimoun ki ti mazin Holocaust ki ti arive pandan 2enm Guerre Mondiales kont bann Zwif.  Lamazorite i riske pe persi zot lavi.  En gran posibilite akoz zot dan sa group ki vilnerab.

Isi Sesel nou annan plizyer kazern nu annan bann hospice. Nou bezwen kapab provide bann mezir ki ed nou kapab tackle sa sityasyon.  The only consideration pa kapab tou sou ;- vey tou sou, kont tou sou.

Sa bann sou pa pe vin dan mon pos, i pa pe in dan pos personn lo sa kote latab, dan pos personn lo lot kote latab.  I pou al dan pos Seselwa ki bezwen li.  Ne sanmenm ki nou,

nou pe dir wi, annan zot bann kontrol, Minister met zot bann kontrol.

Me wi nou bezwen nou kapab asire ki i annan sa bann mezir  ki anmenn en soulazman pou dimoun.

Mr Speaker ou konnen apre ki mon’n koze pou annan plizyer komanter, mon kontan fer kler mon ban komanter mon’n fer li avek tou fransiz, mon  redonn mon committment mwan osi Mr Speaker,  si mon bezwen retournen, si mon bezwen reste isi dan Lasanble.

E ou konn a tre byen si mn bezwen reste isi dan sa Lasanble ziska 8er diswar, 9er diswar ozordi, mon pare ou fer li.  Si mon bezwen retournen Vandredi.

E sa i en keksoz ki nou bezwen mazinen Mr Speaker.  Pak  i zour ki nou sover ti resisite.  Bann zour avan pak i bann zour sakrifis Mr Speaker.  E si Lasanble i regard dan son leker, i regard ver sa sakrifis ki nou, nou bezwen fer.  Yes never has so much been asked   of so few of us, la anndan.

But let’s rise to the occasion Mr Speaker.  We need to rise the occasion.  We need to show nou devret pe montre dimoun ki si Lapolis pe fer son travay, si bann Lotorite pe dir fer en keksoz, nou konman leaders nou devret pe kontinyen pe pas sa mesaz, annou ekoute.

Annou montre poudir nou pare.  Nou committed pou nou fer en travay, donn Minister Finans sa ki neseser pou li travay avek.  Reponn bann kestyon ki zot annan pou zot reponn.  Let’s move on.  Because time is of the essence.  As of demen swar, mon fini lo sa pwen Mr Speaker.

As of demen i pou annan en lot rezim, en lot rezim ki nou Seselwa nou pa abitye avek, ki nou pou bezwen aprann abitye avek.  Dimans mon’n pase enn de landrwa mon’n vwar plizyer dimoun ler mon re al laboutik mon’n vwar plizyer dimoun pe groupe.  Ou pou bezwen aprann ekoute.

Annou pa groupe, annou sey practise sa social distancing ki’n dir nou fer, annou sey nou mye to break the change of transmission pou aire ki a viris pa vin devan nou.

Ou a konpran Mr Speaker, mon premye konsiderasyon mwan pou lemoman la, mon premye konsiderasyon se lavi, each and every Seselwa.  Mon premye konsiderasyon se sa.  E mon premye konsiderasyon se asire ki personn ler i met lanmen dan son pos pou li al laboutik pou li rod sa kii bezwen si in dir li reste anndan pou 14 zour, i napa.

Sa i mon premye konsiderasyon.  E mon pe rely lo bann teknisyen.  Bann ki mon trust, parey lot kote in dir nou trust nou professionalism, mon trust professionalism pou asire ki sa enn ki li son pos i deza plen, i pa vin anpar son lanmen pou li met ankor ladan. Se sa,  mon konsiderasyon ozordi bomaten Mr Speaker.  Se sa mesaz ki mon ti a kontan nou Lasanble i pase.  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sebastien Pillay.  Mon kapab ganny en Manm lo kote LDS ki pou entervenir.  Bon si napa mon a demann en Manm lo kote US.

Bon mon anvi fer kler avek tou bann Manm, si nou pe zwe tranpe, pou annan en moman kot mwan mon pou ferm lalis pou napa ankor deba e nou ava move on – ok?  Onorab Waven William.  Ou’n fini koze Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker pou mon dir ou avek ou napa personn lo kote LDS ki pou koze ankor.  I ava rezoud ou problenm.  Mersi

 

MR SPEAKER

Bon mersi.  Onorab,  i kapab mwan ki dan sa sez, i kapab en lot dimoun ki dan sa sez, nou bezwen montre en pe respe – ok?  Sa i kler.  Sa i kler.

 

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Yer mon ava met keksoz o kler devan tou bann Manm e piblik ki a lekout.  Yer nou’n fer ABC ti annan en Lagreman i pa tou Manm ki pou koze – ok?  Nou’n al lo la. Bomaten mon’n ganny dir tou Manm lo kote LDS pou entervenir.  E depi sa napa personn ki’n warn mwan pou dir sa pozisyon in sanze.  Se sa rezon ki en Manm lo kote US in fini koze, mon pe ofer laparol en Manm lo kote LDS.

 Parey nou abitye fer pandan bann moman kot i annan Leta Lanasyon oubyen i annan Bidze.  Se sa ki mon pe fer.  Depi bomaten ki mon’n ganny dir dernyen pozisyon Lopozisyon napa nanryen ki’n sanze.  Vwala rezon ki mwan mon pe pran sa direksyon.  Onorab Waven William.

 

 

HON WAVEN WILLIAM

Mers Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun ki a lekout.  Bonzour Minis avek Sekreter D’Eta.  Mr Speaker, mon remersi Bondye pou lagras ki i annan lo nou pei.  Ki ziska prezan nou’n kapab met sityasyon anba kontrol konpare avek larestan lemonn.

Mon felisit e remersi sa lekip determinen ki lo frontyer pe donn zot tou ki mon pa pou nonm non, akoz i annan sitan bokou zot.  Mon osi remersi tou Seselwa ki pe korpore, akoz sa linite dan konprenezon e faon fer i primordyal pou nou sorti venker.

Mr Speaker sepandan sa 11enm ka lafason ki in ganny dekouver in kree serten degre konsern  e lafreyer, si an ka plis ankor dimoun i kapab ganny afekte atraver kontak ki nou pa konnen.

Mr Speaker nou bezwen faver Bondye e nou bezwen kontinyen priye.  Mon pou sit 3 vers dan labib ki trouve dan liv Ecclésiaste  sa se verse 12, 13 e 14 ki enportan reflesir lo la an menm tan ki Dirizan e pep pe pran desizyon Mr Speaker.

Mon sit ‘’vers 12 ;-

Lasazes i en kouvertir parey larzan, me lavantaz konesans i sa lasazes ‘i prezerv lavi sa ki posed li.’’

Verse 13 ‘’Konsider sa ki Bondye in fer, lekel ki kapab met drwat sa ki’n fer tord ?’’

Verse 14 ‘’Dan botan ed zwaye e dan movetan konsidere, akoz Bondye in fer tou lede.  Alors zonm pa kapab dekouver ouswa devin son prop fitir.’’  Fen sitasyon Mr Speaker.

Swivan an deklarasyon Msye Prezidan le 20 Mars e swivan larepons Minis dan Question Time, kot i ti dir ki konman Minister Finans zot ti anmenn serten propozisyon devan, lo ki mannyer pou adres sityasyon avan ki Prezidan ti fer son deklarasyon.

Mr Speaker i fer ou poz kestyon si Minister Finans i byen gid Prezidan avan son lanons?  Akoz sa deklarasyon mannyer in ganny fer ti mank serten degre pridans ek disiplin ki’n anmenn plizyer kous reaksyon dan sosyete.  Mon pa pretann ki mon en ekonomis, me leko bann ki fer kont e ki administre finans, zot in soke par sa kalite deklarasyon.

Mr Speaker nou’n vwar pli tar serten damage control, ki pe ganny fer pou vreman anmenn pep Seselwa dan realite keksoz par Minister Finans ek Labank Santral.

Mon ti soulaze letan Gouverner Labank Santral ti dir ki Gouvernman pou bezwen depans ek pridans e avek disiplin.  Menm term ki zot in dekrir sa progranm konman en plan similis pou sa ki konpran i en plan sovtaz ouswa en lifeline ki nou pe fer dan sa revizyon Bidze 2020.

En plan similis i vin letan menas pe ale pou sekter prive re demar ankor.  Gro kestyon se par lefe ki nou ankor en serten lo dirabilite sa menas, sa 3 mwan la prezan nou pe koz lo 6 mwan, eski sa ki pe ganny propoze i en lapros sarz par Egzekitif e sa propozisyon revizyon en nouvo demann?  Minis pa’n vin ek en nouvo lapros inovativ e lonterm.  Si mon kapab met li koumsa.

Serten pe demande akoz Gouvernman pa ti reviz Bidze 2020, olye toudswit vin en plis vin avek plis demann?  Akoz nouvo demann pa ti’n vin apre?  Kot nou ti ava kler e vre lenpak avek vre lenpak pou prezant ek demann konkret devan pep Seselwa.

Ki fer mwan mon Mr Speaker, demann Minis a ler aktyel, sa prosesis loperasyon anver COVID-19 konbyen li pei in depanse anver sa loperasyon ziska prezan?

Mr Speaker, dezyenmman konbyen poursantaz Bidze 2020 vote lannen pase ki’n ganny depanse a ler aktyel?  Si nou pe koz lo soutenabilité eski sa lapros ek defisit 14poursan ek en det 85.8poursan pa kapab ganny revwar avan pei i demare avek sa nouvo propozisyon?

Mr Speaker i bon ki pep Seselwa i konpran, ki mon siport linisyativ pran par Egzekitif.  Plizyer kous popilasyon nou bezwen sa bailout, e rekour.  E eski tou i bezwen la konmela ouswa serten a diferan moman?  Parey Gouvernman pe mazin al negosye restriksyon loan Mr Speaker.

Nou pa pe dir ki pei i pa pou anfonse.  Me si nou kapab kontrol sa glisman ver fait pa i ti pou pli pridan rezonnab e soutenab Mr Speaker?  Dirizan pou bezwen pa zis lev espektasyon popilasyon san siviliz li lo konsekans pli tar.  Pou sa menm pep pran prekosyon dan depans son lai toulezour.

Mr Speaker me si Gouvernman i fer pep krwar, ki pou la menm si sa endividi pa vin pridan olye kontinyen ek en stil lavi, ekstravagans,  petet sa medya avek sosyete sivil devret pe kontinyen advocate pou edik nou pep.

Mr Speaker i enportan ki pep Seselwa i konpran, ki sa bann largiman i bezwen ganny fer.  Pa ek bi pou kontrol Egzekitif dan desarz son responsabilite, me pou asire ki larzan piblik dan sa moman kritik, i ganny zere byen Mr Speaker.

Alors sa Lasanble i bezwen demann otan kestyon e leklersisman par lefe nou ti napa larzan e prezan nou pe bezwen al depans larzan ki nou napa atraver bann loan. 

        Nou pou bezwen ganny lesplikasyon si vreman nou bezwen pran tou sa bann loan la en sel kou, san lezot opsyon ankor pou anpes nou det koste ver 100poursan Mr Speaker.

Wi nou pare pou donn sipor.  Be nou pa anvi ganny trennen pou pa pran nou responsabilite isi Mr Speaker.  Nou rol se asire ki larises pei larzan lepep i ganny zere byen, e ki i mentenir serten degre soutenabilité.

Mr Speaker avan ki mon aprouv sa rekomandasyon Minis lo sa nouvo Bidze pou en sonm 10 pwen ekek bilyon Roupi mon annan comme swivan pou dir. ;-

Mr Speaker Sesel pa pou kapab fer parey L’Amerique, La Chine, L’Inde parmi lezot ankor, ki zot sekter lendistri i pli gran avek en lekonomi diversifye.

Sesel pou bezwen vin pli inovativ dan lapros ki nou pe mazin pran ozordi.  Par egzanp nou pa kont donn tou sipor Sekter Lasante.  Sipor pou Sekter Tourizm lefe ki Sekter Tourizm i enserten me  lasante evant nou pep i pli enportan Mr Speaker.

Akoz ki Sekter Lapes ek Lagrikiltir  i pa ganny otan sipor, pou al ase vit pou koup dan en fason signifikan lenportasyon.  Mezir pran i byen me nou kapab al pli lwen.  Minister konsernen pa zis dir nou donn 14 bout later Lasosyasyon Fermye.

Parey zot ti pou asiste  sa bann zenn ki’n fer byen dan Lekol Lagrikiltir, parey ti’n ganny dir dan sa plan stratezik mon rekomande ki sa 14 bout later i ganny devlope avek tou son lenfrastriktir, epi la, nou a kapab donn sa bann fermye, ki annan kapasite pou kapab ogmant prodiktivite ankor.

Mr Speaker i pa zis devlop sa bann later, me nou bezwen aire ki langre, legren e bann lezot sipor inputs osi i ganny mentenir ki annan dan bann stor.

Pou bann ki dan ekleraz zannimo bezwen ganny garanti pou dizef ouswa pti poul e bann breeding centres, pou garanti lavyann pork ek bef parmi lezot Mr Speaker.  Sa bann keksoz nou bezwen fer sir i annan pou nou kapab garanti soutenabilité.

De lot kote lefe ki sa S.I 36 pe aboli Board pou zer Livestock Trust Fund, fermye i konsernen.  E ki fason sa larzan pou ganny zere?  Prezan ki pe al zis al anba Minister.  Zot pe propoze ki fermye i ganny enkli lo en Board pou kapab osi donn serten sizesyon ki fason sa larzan i merit ganny depanse.

Akoz se zot ki dan sa sekter, se zot ki konnen en pti pe pli byen ki mannyer sa ogmantasyon dan prodiktivite i kapab vini atraver sa sipor.

Mr Speaker Minis Lagrikiltir, i bezwen vey kalite deklarasyon lo pri dizef, ki pou lemoman wi pri pou desann Mr Speaker.  Pri pou desann akoz sa bann fermye avek lakantite dizef, ki zot annan zot pa kapab donn lotel ouswa restoran, akoz 50poursan ti pe al kot lotel avek bann restoran.

Alors lefe ki i annan en kantite pri pou desann.  Me pli tar si ou pa kapab garanti dizef pou rantre dan pei, ouswa pti poul ki pou kapab reprodwir pli tar, pou donn ou sa menm kantite dizef Mr Speaker, ou pou pouvwar en montan dan pri dizef.

Mr Speaker se lot kote Gouvernman i merit vwar ki fason dan larezyon si nou bann peser pa kapab eksport pwason, menm si pa lo en pri ki nou ti a swete.  Me lefe ki deviz pa pe rantre lakantite, parey oparavan, nou’n ganny dir ki olye 3milyon par semenn la pe antre mwens ki en milyon.

Mon panse ki Sekter Lapes Gouvernman ti devret vwar dan larezyon, ki mon asire i annan serten bann mankman kot nou bann peser ti kapab ganny sipor, pou kapab annan sa debousman kot la serten deviz ti kapab antre parmi lezot pou nou kapab ede

E lot kote Mr Speaker, nou  bann zil elwanye, i devret ganny revwar dan en fason pli enkliziv lo ki fason nou nouvo lantrepriz Seselwa menm avek sekter prive, ouswa etranze, kapab demare sirtou la ek pri karbiran ki pli ba.

Pou kapitaliz lo sa febles elarzi nou baz rezilyans Mr Speaker.  Ki pli tar letan nou pe sorti dan sa menas, nou a kapab dan en pli bon pozisyon pou nou li kapab pli byen demare.

Mr Speaker, lefe ki deviz pa pe rantre otan, mon lans en lapel ek Gouvernman pou met an plas bann mezir pou anpes deviz sorti, atraver bann transfer brit aletranze.

Mr Speaker si deviz pa pe antre e nou annan deviz dan pei, mwan mon lans en lapel ek Gouvernman, pou vwar tou fason posib ki fason nou kapab retenir otan deviz. I pa vedir ki nou met en kontrol brit me pou asire ki ;- enn, lefe ki pa pe antre nou kapab zer sa ki nou annan pou nou kapab ganny bann resours enportan ki nou bezwen.

Mr Speaker, nou bezwen osi siport sa kontrol lo enportasyon.   Mr Speaker wi nou pe met kontrol lo enportasyon ban veikil, me mon a dir ki nou bezwen osi garanti ki bann pyes, pou bann veikil ki dan pei sa kontrol pa ganny mete pli tar lo la.

Akoz si nouvo transpor pa pe antre nou bezwen asire ki pyes bann transpor, i annan annabondans.

Mr Speaker, mon demande ki avek sa prensip zonm ou sant devlopman, nou pa pou kit personn deryer.  Ki Gouvernman konman fasilitater, i re egzamin son rol konman fasilitater Mr Speaker.

Mon demande akoz pou nou vwar plizyer nou bann frer e ser ki vin devan, ki napa bann lanpayaz parey in annan.

Mr Speaker kot sa ki bezwen lasistans anba kategori ki tonm anba 10 zour ouswa 15 zour, pou konsiderasyon, lasistans, pou zot pa trenn lipye lo la, lo prosesis pou sa sipor pou sa bann ki bezwen.

Mr Speaker, prenon kont ki anviron 7mil  a 8mil endividi dan sekter enformel.   Menm si zot pa pe pey tax e anrezistre, kot sa menm Gouvernman in toler zot, legzistans e rekonnet zot rol  dan lekonomi Sesel ek sipor ki zot donn pep Seselwa, mon demande ki sa bann endividi zot pa ganny difikilte letan zot vin devan pou vin rod lasistans.

Par lefe ki okenn nouvo post pa pe ganny kree Mr Speaker,  mon demande ki tou bann endividi ki pa dan lanplwa ki’n kite pou en rezon a lot.  Me ki pe rod en lanplwa ki zot osi pa vin viktim, me ganny  sipor.  I annan plizyer zot la deor Mr Speaker, ki pou tonm dan sa latrap  akoz, zot pa pe ganny en plas travay.

Mr Speaker, pou nou bann zonm ek fanm Seselwa ki lo forefront pe ede mon enplor Gouvernman pou revwar kalite lasistans proteksyon ki zot pe gannyen, pou delivre sa servis ek plis efikasite,  avek konfidans.

E ki sa lanons sipor Allowance Spesyal, fer par Prezidan i ganny ofer ek lezot tel parey Lafors Sekirite parmi lezot ki merite Mr Speaker.  E mon asire ki i annan bokou la deor ki pe donn koudmen ki merite.

Mr Speaker mon osi zwenn ek lezot Dirizan pou lans en lapel ek pep Seselwa pou ini dan swiv gidans sa lasante.  Revwar zot priyorite depans e fason fer, pou ki ansanm ek bann mezir  ki pe ganny propoze, sak endividi nou fer nou bout pou zer sityasyon ek pridans, pou sorti venker ansanm.

Mr Speaker de lot kote, si sityasyon i deteryore, kot sekter prive pou bezwen fer  redundancy ;- dan ka travayer etranze, mon demande ki tou zefor i merit ganny fer pou repris sa bann travayer, kot i posib.

Si non, mon propoze ki i parey dan Question Time i annan serten Manm ki ti propoze ki sa bann lafors travayer ekstra i ganny servi, swa pou devlop  nou later pou prodwir, bann ki tonm dan sa kategori, ki zot ed nou pou devlop nou later pou prodwir manze.

Ouswa pou konstri bann lenfrastriktir ki nou bezwen kot nou pe donn nou  larzan, so nou an retour nou ganny serten keksoz.

Mr Speaker mon pou konklir e mon pou rezerv plis kestyon avek leklersisman letan nou antre dan Staz Komite, akoz i annan sitan bokou ki mon ti kapab dir, me mon a rezerv sa bann leklersisman avek kestyon pou Staz Komite.

Me mon pou demann Minis mon konnen pou dir la i pa en moman apropriye, me selman lefe sa i konsern mon distrik, ti annan en prosesis peyman ti’n ganny konmanse mon’n tann en lanons yer swar. Mon ti a kontan e pep La Misere ti a kontan konnen kan ki zot pou repran sa prosesis  repeyman ouswa donn nou en timeline. 

        Finalman Mr Speaker, mon envit pep Seselwa pou kontinyen priye, e mon annan konfyans dan nou kreater ki’n kree botan e osi movetan e ki avek konfyans avek sa linite dan zefor nou pou sorti venker.  Mersi.

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Waven William.  Bon nou ava pran en break e nou ava retournen 1er pou kontinyasyon deba lo Revised Budget 2020.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bonn apre midi tou Manm Onorab.  Bonn apre midi Minis avek ou delegasyon.  E bonn apre midi tou dimoun ki a lekout e pe kontinyen swiv travay Lasanble Nasyonal, deba lo Revised Budget 2020.

Bon, nou ava kontinyen nou travay kot nou ti’n kite avan nou break.  Mon pou demann ankor si i annan okenn Manm ki pou entervenir?  Lo tou lede kote latab, okenn Manm ki oule entervenir?  Bon si non, mou ava donn laparol Minister pou son Right of ReplyMinister laparol i pou ou.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker e bonn apre midi.  Mr Speaker, mon’n ekout bann larepons par bann Manm Onorab lo Bidze, amannman Bidze 2020 ki mon ti prezante yer.  E mon ti a kontan zis dir ki efektivman mon ankouraze par sa ki mon’n tande.

E pou presize wi, letan mon ti prezant Bidze Mardi, mon ti dir klerman ki sa Bidze i en Bidze ki nou, nou konsidere pour le moman ki i nou worst case senaryo.   Parey mon ti dir, nou ti travay lo en Bidze 3 mwan a 4 mwan ki sa pandemik pou kontinyen.  Me apre sa nou’n dekal li pou 6 mwan.

Me mon’n osi fer kler, e mon krwar sa osi in fer resorti par tou bann Manm ki’n pran laparol depi bomaten.  Se ki previzyon pour lefitir i tre difisil.  Akoz sityasyon i sanze telman vit.  E menm isi in sanze lo nou sityasyon domestik Sesel.  E tou previzyon ki nou pou fer, malerezman i pa konklisiv.  So, nou pa kapab serten a 100 poursan.  E pou nou mannye sa sityasyon dan Gouvernman, nou’n met 2 High Level meeting.

E sa i Cabinet of Ministers, li i rankontre tou le semenn prezan.  E osi sa High Level Economic Forum li osi i rankontre tou le semenn. E la it’s the highest level sa Komite.  Pou nou efektivman regard bann sanzman, reevalye bann challenge ki vini, pou nou aziste nou bann desizyon e planifye a lavenir.

So, sa i enportan ki mon sitye li koumsa pou montre ki nou bezwen travay dan sa fason.  Letan nou sorti la, i pa vedir akoz si sa Bidze i ganny aprouve, in fini la.  Pa ditou.  O kontrer parey zot osi zot in fer resorti.

E nou annan sa 2 Komite Teknik ki’n ganny met an plas.  Enn i sa Komite Teknik lo Finans pou asiste bann biznes. E lot i sa Komite lo Food Security, ki li osi i sa eleman kekfwa pli enportan ki vin tenir nou Lasante pandan sa peryod.

Mon ti a kontan zis fer en remark pou montre, ki wi nou kontinyen reste a lekout Sekter Prive e tou bann pwen ki’n ganny fer resorti ozordi.  Bann pwen ki valab, ki nou pe konsidere.  E pa pli tar ki le 6 Avril, swivan en meeting ki nou ti fer avek SHTA, nou’n ganny en let.

Vwala sa let ki la, ki zot in soumet avek nou, avek serten rekomandasyon ki zot pe fer pou nou rekonsider serten keksoz.  E nou touzour ouver pou nou etidye, regarde ki mannyer nou kapab amelyor nou bann desizyon pou nou al dan sa bon direksyon.

Minister Finans avek Labank Santral, nou osi nou pe konsilte, nou pe konsilte preski toulezour.  E osi ansanm nou pe antre an konsiltasyon par telefonn avek nou bann partner miltilateral sirtou IMF.  Akoz nou ankor annan en progranm avek zot e nou bezwen toultan travay avek zot.

So, nou travay i en travay konsiltasyon ki pa aret ditou, i kontinyel.  In annan enn de kestyon pli pertinan.  Par egzanp si i pou annan allowance pou bann gard sekirite?   Wi.  Lo Por, lo Erport ki lo frontline zot osi zot pou ganny en allowance, me i zis pandan sa peryod COVID-19, pou sa peryod COVID-19.

Letan mon tann bann remark ki’n ganny fer, ki nou merit kekfwa, pou lefitir vin less dependent lo tourism.  Larepons pou sa i wi.  Nou bezwen donn plis lenportans e fer sir ki lapes i vin nimero 1 nou lekonomi.  Larepons pou sa i wi.

Mon’n tande annou servi nou bann zil elwanye pou pli prodiksyon lokal, pou fer li pli performan, pou marye sa bann sekter avek tourizm.  Larepons pou sa i wi, akoz nou bezwen servi sa defi ki devan nou pou nou re envant nou lekor e re aranz nou lekonomi.

Akoz nou pa ti a kontan re tonm dan menm sityasyon.  Akoz i pou annan ankor viris ki pou vini. Pou nou krwar ki letan nou fini ek COVID pou napa, i pa vre.

Nou’n osi annan, e tou le lannen nou fer. Nou annan en lalis bann graduates Seselwa ki’n fini zot letid aletranze, ki’n vini dan pei.  E pou 2019 nou annan sa lalis.  I annan 260 Seselwa, etidyan ki’n pass zot bann kalifikasyon dan bann diferan metye ki zot pe rode.  E zot in fini ariv dan pei.  I annan 18 parmi in reste deor, akoz zot anvi kontinyen zot letid.

E sa lenformasyon i ganny sirkile avek Minister Lanplwa, pou fer sir ki tou sa bann graduates ki kapab ranplas en ekspatriye i ganny fer.  E sa nou’n fer depi avan.  Me la mon oule zis mansyonnen ki ozordi menm, sa pe ganny finalize dan Gouvernman.

Eski nou kapab rapatriy bann ekspatriye.  Larepons se wi, nou kapab, me nou pou zis fer li letan bann border, bann lezot pei i ouver.

Pou nou nobou met sa ban ekspatriye dan en avyon Air Seychelles e depoz zot dan zot pei, sa i posib.  Me nou bezwen espere.

So, i en keksoz ki kapab vini pli tar, me ozordi nou pe koze, sa i pa posib.  E pou sa bann ki pou reste isi, si zot GOP i expire, nou pou bezwen extend zot GOP.   Nou pa pou sarz zot sa GOP.  Me parey ou konnen anplwayer i pou bezwen take care son lozman e take care dapre sa Kontra ki zot annan avek li.

Bann Labank ki pa pe fer peyman.  In annan en sityasyon semenn pase.  Kot serten bann Labank ti pe kal ek bann peyman an deviz etranzer aletranze.  Me sa i pou bann rezon ki, par ler letan ou aste en keksoz ou pey en bout.  Apre letan sa container i ariv isi e ou pran li an posesyon, se la kot ou pey sa lot bout.

Mazorite sa bann peyman i ti dezyenm peyman sa bann lot bout.  Me sa ti bann komodite ki ti’n ganny deza komande, i annan detrwa mwan pase.  Ki prezan in arive e nou bezwen fer sa peyman.

So, wi nou okouran e Labank Santral pou vann $10 milyon avek bann Labank, pou nobou fer sir ki sa bann remittances, sa bann peyman i ganny fer pou nou re aranz nou sistenm pou li rod son nouvo lekilib pli vit posib.

E sa pou en keksoz ki nou pou fer kontinyelman.  Setadir tou le semenn Labank Santral pou bezwen an kontakte avek sa bann Labank pou regarde ki mannyer sityasyon i ete.

Napa pri kontrol.  Nou’n tir pri kontrol en kantite letan pase.   So, pou nou nobou fer sir ki bann pri pa ogmante egzorbiteman, oubyen bann biznes pa profite ladan.  Sel fason ki nou kapab entervenir pour le moman se fer sir ki bann tim avek Fair Trading Commission e lezot Lazans i ale i vizite sa bann landrwa.

E si i annan bann rapor, fer rapor pase kot FTC, e FTC i ava fer le neseser.  Me mon fer kler, FTC napa ledan pou li al morde li, akoz i pa dan son manda.   Me i enportan ki sa bann keksoz i ganny raporte, ki nou tim i mont lo semen pou fer le neseser.

Sa fon, parey nou ti diskite isi pandan PNQ, nou ti fer referans avek sa Natural Disaster Relief Fund.  Sa fon pour le moman i pe resevwar en pe bann donasyon si ou oule.  E son Board pe osi pran serten desizyon, pou allocate sa bann fon, sirtou kot Minister Lasante pou COVID-19 prensipalman.

Me nou’n osi ouver en special account.  E sa special account son limero i 14/166 COVID-19 Relief Fund.  E sa i dan Labank Santral, kot Central Bank of Seychelles, e i ganny administre par Minister Finans.  I ganny administre par Minister Finans.  E nou’n osi donn lenstriksyon ki larzan ki pou kontinyen kekfwa antre atraver National Development Relief Fund pou ganny transfer dan sa kont kot Central Bank.

Scheme pou bann Small and Medium Enterprises.  Mon ti deza mansyonnen an 2020 dan Bidze, ki nou oule revwar sa Scheme pou bann pti biznes.

E kantmenm COVID in vini, sa legzersis pou kontinyen li.  Akoz bit, se wi revwar sa Scheme e donn lasistans bann ki pli performan.  Bann ki pli prodiktiv.

 So, nou oule donn sa, nou oule fer sa amannman si oule pou sa bann pti Scheme, pou viz ver sa bann SMEs ki pli prodiktiv.

CAPEX: CAPEX Mr Speaker, mon santi ki kekfwa i pli bon letan nou pas dan Committee Stage nou kapab get en pe plis an detay.  Me sa ki mon ti anvi konfirmen, apard sa ki mon’n dir dan mon ladres bidzeter.  I annan zis enn de nouvo proze CAPEX ki nou pe donn larzan e sa mon ti mansyonnen.

So, nou pe fini bann proze ki ti deza konmanse.  So, sa i son priyorite, napa nouvo proze CAPEX ki pe vin dan sa Bidze amande, 2020.  Be nou kapab get son detay letan nou pas Staz Komite.

Alor i annan bokou ki nou’n, bokou diskisyon e remark ki’n ganny fer lo, kekfwa en stratezi pli a lonterm.  Wi mon toutafe dakor.  Me parey mon’n dir, sa ki nou pe reflesir ozordi, bann assumptions ki nou pe fer, malerezman i napa sa konklisivite.  Me sistenm Gouvernman tou le lannen nou prepar en Bidze.  E de mwan prosen an Me 2020, nou pe deza konmans konsiltasyon pou nou prepar Bidze 2021 a 2023.

E li osi nou pou bezwen re aziste li, parey taler mon’n tande avek sa National Development strategy ki nou ti prezante osi avek Manm Lasanble lannen pase.  So, sa i en travay ki mwan mon konsidere prezan i pou sa konsiltasyon ki pou ganny fer, pou nou regard nou sityasyon en pe pli a lonterm.  Wi i annan en, en konpanny ki’n pey $5milyon Nouvobank pou en Non-Performing Loan, kot Nouvobank.  E i pou pey en lot $5milyon dan en serten dele letan.  E annefe in aste si ou oule, sa Lopital laba o bor Airtel laba, ki pa’n fini.

E dan en kote wi, sa konpannyen Gouvernman i annan zis 14poursan par ladan.  Nou minoriter dan sa.  Me nou osi mazoriter dan Nouvobank, kot nou’n nobou ganny nou 5 milyon, e i pou annan ankor 5.  Nou pou ganny nou $10 milyon ki pou antre dan Nouvobank.  Napa okenn konpannyen, ki nou’n deza selekte pou nou donn lasistans, sa pa egziste.  Parey nou’n dir, i annan en Komite Teknik ki nou’n met an plas, ki SS Payet i Chairman.  Nou pe resevwar bann laplikasyon, i annan bann kriter.  E i annan en Komite ki deside lekel ki pou ganny asiste e ki mannyer i pou ganny asiste, parey mon’n mansyonnen dan mon Bidze.

Ozordi personn pa ankor ganny asiste.  E napa okenn konpannyen ki preselected pou ganny asiste.  Sa mon ti a kontan fer tre kler.

Donk Labank Santral li, li osi i pe travay a ras pye e parey mon’n mansyonnen dan mon diskour,  rezerv ki nou annan ozordi, si nou depans li parey nou ti pe depanse an 2019 pou lenportasyon tou sort kalite zafer, nou annan nou ase rezerv pou 7 mwan edmi.  Me si nou deside zis enport manze, latizann avek fuel, nou annan nou ase rezerv pou 18mwan.  So sa i en fe.

Me parey mon ti osi mansyonnen, nou pa kapab depans tou sa deviz, ki dan nou rezerv en sel kou.  So, nou tre atantif a sa, e nou pou bezwen fer sir ki tou le semenn nou revwar li.  E mwan dan mon biro, tou le bomaten mon ganny en statement egzakteman ki status nou rezerv.  Gross e net reserve. 

Mon napa sa sif konbyen COVID-19 in ganny depanse ziska ozordi.  Minister Lasante e osi DRDM i ankor pe travay lo sa sif.  Be le moman mon a gannyen, mon ava kominik avek Lasanble. Me pou le moman mon napa sa sif.

Nou’n koz lo bann biznes ki mwan mon ti refer avek zot koman bann biznes ki ilegal.  E nou ti dir nou pou osi asiste bann biznes ki ilegal.  Me zot, parey nou’n dir, zot pou bezwen al, si zot reste dan sa stati inegalite, zot pou bezwen al kot Lazans pou Proteksyon Sosyal.

E finalman Mr Speaker, lo zafer La Mísere.  Onorab in poz mon en kestyon ankor lo La Misere.   Alor, nou ti peye parey mon ti fer en commitment Sanmdi, 2 semenn pase mon krwar.  Sa Sanmdi nou pa’n kapab peye. Akoz depi sa Komisyoner Lasante ti dir nou, nou pa kapab annan plis ki 4 dimoun rasanble.  Alor nou pa’n kapab al peye.

Me nou’n kontinyen peye kot Minister Finans.  Bann ki ti annord, nou’n kontinyen pey zot.  Me nou’n osi rankontre difikilte avek COVID-19.  E se pour sa rezon ki nou’n sispann peyman pour le moman, ziska nouvo lord i sorti kot Komisyoner Lasante.

De tout le fason mon pa pe ekspekte ki nou pou kapab peye par avan le mwan Me.  So, fotespere ki nou a kontinyen gard sa kontak, nou pou kontinyen travay avek Komite ki nou’n met an plas, pou zot nobou kontinyen koz avek bann endividi, pou nou gard zot okouran ki pou pase.

Mon anvi regarde si nou kapab pey direkteman dan zot Labank pou sa bann ki annan en kont Labank.  So, i riske sanz prosedir en pti git pou fasilit sa zafer.   Si nou kapab fer li, nou pou fer li.  Lentansyon se pou pey tou dimoun.  La Misère, Pti Barbarons apre sa 2 lekol.  Mr Speaker avek sa, mon ava remersi ou pou donn mwan laparol.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minister.  Bon in ariv moman pou nou pran en vot lo merit e prensip Bill ki’n ganny met devan nou before the House.  Mon ava demann tou Manm ki an faver?  Okenn Manm ki kont?  Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker.  27 Manm in vot an faver e personn kont.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk.  Mon kapab ganny en Formal Second Reading.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker.  A Bill of an Act to amend the Appropriation Act 2020.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk.  Bon i paret i annan konsansis ki nou pou al dan Staz Komite.  Nou pa pou bezwen en Mosyon pou nou al dan Staz Komite.

Mon ava demann Sarge pou move Mace.  E nou ava rantre dan Staz Komite pou nou pran bann kestyon from Members.  E Minister avek son bann zofisye a kapab reponn.  Minister lo ou front table, eski ou ok ek PS, oubyen?  Zot ava ok.  Alright, dakor. Bon nou pou konmans Staz Komite.  Okenn Manm ki oule konmans entervenir?  Demann kestyon.  Yes Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker si PS i kapab konfirmen avek Minis, nou pe pran sa head Social Programs of Central Government.  Si i ok avek zot, eski nou kapab konmans lo sa enn?  Akoz li menm li ki pli gro e ki pe ganny allocate, R1, 263bilyon.  Is that correct?

 

MR SPEAKER

Kontinyen Onorab.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

So si i korek avek panel, Mr Speaker mwan mon ti a kontan premyerman al lo lasistans pou bann saler.  Mon krwar ki piblik deor i, pe vreman sey konpran lekel ki pou ganny asiste.  E osi ganny en serten lide avek panel konbyen sa bann dimoun, ki kantite sa bann dimoun i ete.  So, eski, eski zot kapab dir nou si i annan okenn kategori ki excluded?  Oubyen tou kategori i ladan?

Eski ou kapab dir nou si i annan serten, ki mannyer ou pou kalkile si en biznes i profitab?  Dizon par egzanp en biznes konstriksyon ki ziska ozordi zot ankor pe, zot travayer i ankor lo site, zot pe ganny peye, zot Kontra, i annan bokou sa bann Kontra kan foreign exchange.

I annan sa bann Kontra, par egzanp i annan enn pou Club Med lo Ste Anne ki pa pe ganny disrupted.  Eski, mon demann sa koman en legzanp.  Mon pa pe target bann kontrakter, mon pe demann sa koman en legzanp, pou nou gete ki mannyer zot, zot pe vwar sa bann peyman e ki mannyer i pou ganny fer.

Mon 2enm kestyon lo menm zafer, se eski Minis, vi ki i pa’n, i pa’n reponn direkteman sa kestyon ki’n leve par Leader Lopozisyon bomaten lo capping.

Nou, mon en pe disturbed pou mon servi en mo Angle,  avek lefe ki ti annan en premye prononsman dan, nou pe koz dan R48mil, R45mil capping, la prezan nou’n desann 30mil.

Ki pou mwan i en bon keksoz.  Me selman mon santi ki deryer sa bann lanons i annan en, i annan en pe, mon pa le servi sa mo dezord. Me i annan en pe, konmsi napa en pe, napa en bon rezonnman deryer tousala.  So mwan mon ti a kontan ki zot eksplik nou ankor en pe sa capping.

Zot dir nou akoz zot pa pe, zot pa pe poz en, an plis ki sa capping en Progressive Payment Scheme.  Savedir sa enn ki ganny plis, i forgo en pti morso, sa enn ki ganny mwens, i forgo mwens.

Sa enn ki lo minimum wage li i pa forgo nanryen.  Konmsi mon pe sey, mon pe sey konpran ki mannyer, si zot satisfe avek zis sa lide, nou met en capping e tou sa ki tonm par anba sa cap i tous son lapey parey ti ete. Eski napa en lot metod kalkilasyon ki fer li en pe, ki nou pe spread sa, sa margarin, sorry mon servi sa mo. Ki nou pe spread sa margarin en pe pli mwens lo plis trans dipen.  Pou ki plis Seselwa i kapab ganny en trans dipen li osi e son zanfan li osi.  So sa i mon kestyon.  Mon ti a kontan ki SS i kapab dir nou, si i annan okenn landrwa sa Bidze?  Akoz piblik i bezwen konpran, nou, nou’n ganny sa gro Bidze yer.

E avek respe pou tou dimoun, avek respe pou zot, nou pa’n kapab, mwan personnelman mon pa’n kapab pas tou sa bann figures.  Mon pa ni, i, mwan mon santi mon pa pe fer mon devwar koman en Manm sa Lasanble.

Akoz mon pa metriz tou sa bann keksoz ki ladan.  Mon ti a kontan demande Contingency?

Akoz tanzantan dan sa Contingency la, zot tir en larzan zot fer en keksoz avek, e la mon tande poudir i annan serten Allowance ki pou sorti dan sa Contingency. Be lekel ki deside sa? Konmsi ki mannyer i ganny fer

Sa bann keksoz koumsa.  So basically mon kestyon SS ek Minis, se pou eklersi tou sa bann zafer lapey, saler, Allowance pou fer sir, pou fer sir ki nou koman bann Manm sa Lasanble nou satisfe ki sa gro larzan ki nou pe mete i ganny byen partaze e i al osi lwen ki posib.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Bon.  Yes Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Wi, akoz mwan, bonn apre midi tou dimoun.  Mon perdi la, mon pa konnen kote nou ete, ki paz ki nou pe ….

 

MR SPEAKER

Non.  Mon krwar Onorab Ferrari in demann plizyer kestyon, dan diferan seksyon, ok.  In konmans avek ASP.  In al lo contingency, in fer, fer letour.

So mon osi mon en pti pe at lot.  Me annou esper the panel i a kapab eklersi nou, ok.  Yes Onorab Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Chairman.  Mon ti a kontan zis fer en sizesyon.  Vi ki nou annan en amannman Appropriation Bill devan nou.  E lo la si ou swiv, i annan en lord.  Me selman, me selman nou ti’n tonm dakor petet, annou pran sa bann item ladan, ki en pe parey Onorab Ferrari in sizere, ki i annan bann pli gro heading ladan.

Ki annan logmantasyon.  E mwan mon ti a sizere nou komans avek sa seksyon ki apel Social Programs of Central Government, ki annan en vot.  E son vot i 1, 263,122 bilyon.

E anba la i annan plizyer heading, enkli enn pou wage COVID-19, R1bilyon.  Alors mon krwar sa bann kestyon ki Onorab Ferrari pe demande, i lye avek sennla.

Alor nou tenir lo la, oubyen nenport lezot headings anba Social Programs of Government ki li i annan sa total 1, 263, 122 bilyon.  E alor nou a kouver sa.

Apre swivan sa nou kapab pran bann lezot headings.  Lot mon krwar ki gro se Subvention to Public Enterprises.  Answit Ministry of Habitat, Contingency, Benefits and Approved Programs, nou ale.

Mon krwar i annan apepre en douzenn bann heading ki annan bann logmantasyon.  En sizesyon, annou get sa bann endividyelman, si i annan kot i annan kestyon Polisi ki nou bezwen kestyonnen parey Onorab Ferrari pe fer, annou al ladan.  E in komans avek sennla, alor nou tenir lo la, e nou a demann kestyon lye lo la.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Bon, panel eski zot dakor?  Ok, panel i dakor.  Be bon, ok, nou ava pran, parey in ganny sizere anba ASP, anba Social Programs, wi, ok.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Wi Mr Chair.  Bonn apre midi tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mr Chair wi, nou kapab konmans lo sa vot Social Programs of Central Government ki pou ganny valer R1.263 bilyon DNA revised, dan nouvo amannman. E mon krwar kestyon spesifik ti pou sa vot ki Onorab Ferrari in demande anba sa bout wage Grant COVID-19, ki pou en valer R1.09bilyon, yes. 

So kekfwa mon a konmans reponn sa kestyon lo kote capping li menm.  Parey premye Konferans De Pres ki mon ti fer, nou ti konmans avek en capping R45, 450.  Akoz rasyonnel nou ti servi sa, nou ti servi sa lo sa 13enm mwan saler ki ti egziste, baze lo regilasyon Lalwa Lanplwa.  Me selman letan nou’n rediskit en pe avek sekter prive.  E mon krwar enn, letan nou ti vin dan Lasanble osi, letan Minis ti pe reponn kestyon PNQ.  Nou ti vwar kekfwa sa capping ti en pe tro o.

En pe dan bann diskisyon lo Komite, lo Komite, nou ti pe regarde average saler ki egziste, baze lo National Bureau of Statistics ki’n ganny pibliye.  Letan ou regarde dan Gouvernman i ti apepre, e parastatal, i ti apepre 14 a 15 mil.  E lo kote sekter prive ti apepre 13mil.

Me selman en keksoz ki nou’n konsidere osi, se, baze lo diskisyon ki nou’n gannyen avek Labank Santral, bann dimoun ki dan biznes, zot, zot kapab negosye avek zot Labank pou fer en moratorium  lo zot loan ki egziste.

Me tandis ki endividi, sa pa ti pe ganny kouver, vi ki zot saler ti sipoze la in egzistan.  So zot sipoze kontinyen ganny zot saler.  So sanmenm sa ki nou’n vwar ki bann assessment ki nou’n fer assess, nou’n vwar ki kekfwa i annan bokou endividi ki pe pey loan lakaz.

Ouswa enn de bann car loan ki kapab egziste.  Ki nou pa ti anvi kekfwa, zot, zot ganny afekte vi ki zot pe kontinyen pey zot loan avek Labank.  So letan nou’n fer enn de assessment, nou’n vwar ki nou ti pran en average baze lo letan nou ti pe entrodwir progressive income tax. 

Nou ti vwar ki tou dimoun ki ti pe ganny par lao 35mil, zot, zot ti ganny afekte avek progressive income tax.  E tou dimoun par anba, zot, zot ti pe ganny en additional larzan.  Sanmenm sa ki nou ti vwar kekfwa on average, varye lo en varyasyon 30 a 35mil, kekfwa nou war li i pli fer sans.

Sanmenm sa ki Komite ti fer en propozisyon ek Gouvernman, ki nou ti revwar sa capping pou li 30mil pou sa eleman.  Sanmenm sa ki nou ti ariv lo sa capping 30mil.  E nou ti – letan propozisyon ki nou ti fer kler, Gouvernman zot ti agree lo la, ki nou ti revwar li.

Me lo kote lekel bann biznes ki pou benefisye.  Baze lo Scheme ki egziste ozordi, tou biznes i kapab fer zot laplikasyon.  Me sepandan i annan bann kriter vreman kler ki nou’n dir zot soumet, sirtou bann, par egzanp bann gran lakonpannyen.  Zot bezwen soumet zot Profit and Loss Account, zot Cash Flow statement, zot Bank statement, locally avek externally.

Bann ki annan bank statement overseas.  Me nou ki mannyer nou kapab cross check sirtou avek zot Bank statement overseas, nou pe travay konzwentman avek Komisyon Reveni Sesel.  Komisyon Reveni Sesel in kolekte sa bann lenformasyon avek zot koman reporting standard.  E zot, zot kapab donn nou. Sanmenm sa ki i annan 2 Manm Komite, lo, 2 Manm ki lo Komite ki sorti kot SRC.  E zot letan sa bann lenformasyon i vini, zot, zot sipoze cross check pou regarde ki kantite balans sa bann lakonpannyen i annan overseas.

E baze lo lenformasyon ki zot in donn sa Komite.  E i annan en form ki zot bezwen sinyen, poudir ki sa bann lenformasyon ki zot pe donn Komite, i dapre lenformasyon ki egziste.

I true, i korek.  So zot pa pe kapab kasyet lenformasyon.  So sa i bann lenformasyon ki nou pou cross check. E an menm tan sa profit and loss account statement ki zot pe anvoye, nou pou fer sir ki nou pe cross check li avek bann soumisyon ki zot in soumet avek SRC.

Akoz i kapab arive ki en lakonpannyen i donn nou en over state zot profit and loss, me i kapab pa sa lenformasyon ki zot in pas li avek SRC. 

So tousala i bann cross check ki nou pou fer avek SRC, pou fer sir ki sa bann lenformasyon ki zot donnen i korek.  Me definitivman, i kapab ariv sirkonstans ki i annan lakonpannyen osi, ki nou’n dir baze lo bann lenformasyon, bann lakonpannyen ki soumet avek zot.

Zot bezwen dir nou tou bann Kontra ki i, ki zot annan in existence.  Savedir si zot annan Kontra avek bann lezot lakonpannyen.

Par egzanp si ou pe dir lakonpannyen konstriksyon.  Zot bezwen dir nou tou sa bann Kontra ki egziste ozordi.  E nou, nou pou al en pe plis an detay avek bann lezot lakonpannyen pou nou ganny en pe plis sa bann lenformasyon.

I kapab arive enn de sa bann lakonpannyen i annan Kontra avek Gouvernman.  Be tousala i pou bann lenformasyon ki nou pou fer sir ki dan tou sa bann detay pou nou cross check, verifikasyon pou nou fer sir ki letan sa bann lenformasyon i vin lo Komite nou kapab verifye li properly.

I annan par egzanp, nou pa, menm si par egzanp nou’n met sa sif, e dapre statistics ki nou annan, mazorite enn de sa bann lakonpannyen, par egzanp letan ou regard financial and insurance aktivite, son saler i apepre R36.6milyon par mwan.

E nou pa’n anticipate ki sa bann lakonpannyen pe vin soumet zot detay avek nou pou demann lasistans.  I menm zafer avek lakonpannyen konstriksyon.

So i annan enn de zot.  Me selman i ouver pou tou lakonpannyen, me selman i annan son assessment ki pou ganny fer avek bann verifikasyon.

E sa ki nou anvi dir avek lepep Seselwa, ki definitivman i annan en prosedir pou zot follow, e i annan en prosedir verifikasyon avek bann lenformasyon ki zot pe soumet.

E an menm tan ek bann lezot lenformasyon ki nou, nou kapab gannyen avek SRC, avek Tender Board e osi avek bann lezot lakonpannyen.  Par egzanp enn de dan diskisyon yer ki’n gannyen.  Si i arive ki par egzanp en mizisyen i dir nou i annan en Kontra avek en lotel.  Nou kapab ekrir sa lotel pou nou kapab verifye, pou regarde si sa mizisyen i annan sa Kontra avek li.

So tousala i bann verifikasyon ki nou pe fer lo Komite, sirtou sa tim ki pe travay pou fer assessment avan i soumet son rekomandasyon avek Komite.  So i annan bann prosedir, en pe entakt ki nou pe mete, Move it in Committee pou fer sir i annan en pe verifikasyon.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Yes Onorab Ferrari.  Nou reste lo Social Programs of central Governments.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Nou reste, mwan mon ti a kontan soumet sa avek SS.  Piblik Seselwa i oule konnen, i oule satisfe ki bann biznes zot osi zot pe partisip dan sa zefor Nasyonal, ok.  E zot pe osi kontribye en pe dan sa douler pou anmenn sa pake.  Alors mon kestyon i koumsa.

Dapre bann kalkilasyon ki zot, zot in fer, zot annan en assessment of the private sector payroll.  Sey donn nou en lide, depi ler ou’n komans sa bann, sa bann kalkilasyon, ki poursantaz sa private sector payroll ki Gouvernman i ekspekte anmase konman son kontribisyon.

Fer sir ou dir mwan Gouvernman, mannyer nou pe gete, nou ava pe pey 75poursan of the payroll.  Nou, nou kapab dir be ok, be pou sekter prive pe anmenn omwen 25poursan.  Nou pa pe donn keksoz, zis pe donnen, me lezot osi pe kontribye ladan.  So eski ou annan en lide at this point, lo the total private sector payroll dan pei, ki ou krwar dan ou assessment, ki poursantaz nou ava pe anmase?

E mon lot kestyon, apre mon ava asize, mon ava les en lot dimoun demande.  Se sa bann kalkilasyon PS, SS.  Eski par egzanp pou bann State Owned Enterprises, oubyen pou bann parastatal, ki mwan, mon mazinen Gouvernman pe dir be, they are owned by the State, so zot saler pou garanti.

Eski i annan okenn sa bann station enterprise, ki pou subject to the capping.  Mon demann sa kestyon, akoz mon ti a kontan konnen si i annan, akoz i annan, par egzanp bann kaptenn lo tanker, bann Kaptenn li Air Seychelles, bann high profile jobs.

Konmsi eski dan sa moman kriz Gouvernman pe osi garanti en lapey R150mil oubyen R175mil?  Mon krwar piblik i anvi konnen ki tou dimoun pe fer en pti zefor.  Napa en group ki li donn mwan mon tyek parey ou ti abitye donn mwan.  Mwan mon a, mon pa anvi konnen ki problem nou ladan.  Konmsi sey dir nou.  Mon pe – pou mwan summarize, ki zefor private sector pe fer, ki zefor State Owned, e parastatal sector i pe fer, si i fini?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair. Mersi Onorab.  Letan nou regard sa sonm ki nou’n mete dan Bidze, ki 1.09bilyon, inisyalman nou ti pe  dir ki sa sonm ti pou 3 mwan.  Me selman nou worst case senaryo parey Minis in prezante, nou pe dir a prozeksyon ki sa son i kapab arrive pou 6 mwan.  So letan nou regard 6 mwan, nou pe dir ki at least the private sector ki nou anvizaze pou vin demann lasistans, i pou en lavaler R182milyon par mwan

Taking into account, i pa zis sa payroll.  I pou en pe bann self-employed osi.  Par egzanp bann endividi, nou pe dir taxi drayver, bann lezot eleman ki kouver zot en pe.  So letan nou regard son poursantaz i apepre 45 poursan, 45 a 50poursan baze lo sa total payroll.

Me selman sak total payroll i apepre 420 milyon par mwan.  Be ou oule anticipate bann self-employed.  Mazorite bann detay ki nou’n gannyen ozordi, ki en lavaler kekfwa apepre 700 cases ki’n ganny soumet kot Minister Finans.  Ladan apepre 500 cases i kot, sorti kot self-employed. 

Nou pa ankor ganny gran kantite kot bann lakonpannyen.  Menm bann lezot lakonpannyen ki egziste, kekfwa zot annan payroll.  I annan menm lakonpannyen ki’n ekrir nou parey Minis ti mansyonnen last time, ki zot, zot pare pou kontinyen pey zot travayer.  E zot, zot ti pe war ki bann Scheme ki Gouvernman i kapab met an plas pou ankouraz zot pou kapab kontinyen peye.

So sa i en bann diskisyon ki nou pe gannyen internally, se at least ankouraz en pes a bann gro lakonpannyen si zot pe fer li.  Ki kalite mekanizm, striktir pou kontinyen ankouraz zot.

I annan Scheme ki mon konnen Labank Santral pe met an plas.  Sirtou akoz mon konnen dan sa laspe legalite.  Akoz kekfwa lakonpannyen i bezwen negosye avek zot travayer.  Sirtou si i annan en travayer ki ti pe ganny li R40 mil, e si ou pe al kouver zis R30 mil, i annan en laspe negosyasyon baze lo Lalwa Lanplwa.

E sa letan nou’n diskite, nou pe sey ankouraz zot pou negosye avek zot travayer pou montre zot sa moman difisil ki pei i ladan.  E zot kapab kekfwa ganny sa reduction salary.  Me osi ki nou’n vwar, ki i annan sa bout ki Labank Santral pe travay avek Labank Komersyal.

I annan apepre R500 milyon ki pe mete espesyalman pou bann small medium enterprises.  Ki kapab donn loan pou kouver en pe bann diferans. Ouswa si zot pa pe vin kot Gouvernman.  I pou en lentere tre ba.  E diskisyon osi avek Labank Santral, se nou pe met en lezot, en lot Scheme pou kouver en pe bann gro lakonpannyen.

Akoz kekfwa zot osi zot pou bezwen lasistans through loan avek Commercial Bank.  So sa i 2 kalite loan ki Labank Santral pe travay avek Komite.  Mersi.

Lo kote SOEs, i pa ganny kouver anba sa lasistans, financial assistance.  Me selman dan Bidze ki nou’n met specific pou Air Seychelles.  Akoz nou konnen zot, zot reveni i 0.

Nou ti pe diskite avek Air Seychelles, akoz zot osi zot pou annan capping lo kote 30 mil.  Me lezot SOEs nou pa ankor fini diskisyon avek zot ki mannyer sa capping i pou ete.

Me selman mazorite i annan zot rezerv pou kapab soutenir zot ziska Desanm lo kote zot rezerv.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Chairman.  Mr Chairman mon anvi premyerman, i annan en keksoz la ki SS in dir ki mon pa pe tro sezi.

Eski i pe confirm avek Lasanble ki sa initial lafreyer ki dimoun ti annan an relasyon ek bann gro lakonpannyen, ki poudir dan sa bann request ki zot in gannyen sa 700, napa bann gro lakonpannyen ki pe demande.

E dan sa ka mon ti ava demann li ki pli o sonm, san ki i devwal non okenn lakonpannyen, ki pli gro sonm ziska prezan, ki zot pe ganny demande pou fer peyman?

Pli gros onm an total.  E dezyenmman, ladan ki pli o, ki pli o lapey?  Konmsi konbyen bann lapey 30 mil ki zot pe war, ki poudir zot pou bezwen disburse?  Dezyenmman, eski i ti ava kapab, ok, mon konnen in nonm self-employed.

Me eski i ti annan okenn posibilite pou li break sa down en pti gin plis.  Konmsi met self-employed en kote, tourism related, end e bann lezot, bann kategori.

Swivan lanons yer.  Zot biro in frenmen.  Ok, i annan en lanons ki zot in mete ki poudir zot biro in frenmen.  E pou annan serten dimoun ki pa pou kapab anvway li par email.

Ki provizyon ki zot pe fer pou ki bann dimoun i kapab kontinyen fer li?  Sa pwen ki ou’n fer resorti konsernen SRC, an relasyon avek bann overseas bank accounts.

Ki mannyer mon ganny en konpran, sa bann overseas bank accounts ki SRC i gannyen they are encrypted.  E ki SRC napa sa teknolozi pou zot decrypt sa bann bank accounts. 

Alors eksplik nou alor ki mannyer zot pou fer li?  E ti annan sa pwen, ki poudir, ki ou ti fer dan Konferans De Pres an relasyon avek fer konmsi pou pibliy sa bann dimoun, sa bann lakonpannyen ki’n demande.

E vi ki, parey nou’n tande bomaten, atraver Onorab de Commarmond, ki poudir, non, non, mon pa konnen ant zot de, mon’n oubliye lekel.  Pa ti pe tro port latansyon.  Ki poudir nou dan Lasanble, FPAC, nou annan sa rol oversight lo Bidze.

Alor kan eski zot annan lentansyon pibliy sa premye lalis, e fer nou Lasanble, spesifikman FPAC, ganny en kopi pou nou kapab fer?

E si nou ti a kapab fer sa apre ki zot in fer premye peyman, lafen o kour Avril.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.  Lo kote request ki nou’n gannyen ziskan prezan, parey mon’n dir, ki ziskan prezan kekfwa nou pa ankor ganny bann gro enterprise.

Mon pa konnen si zot pe esper apre.  Akoz kekfwa zot lafason ki zot payroll i marse.  I don’t know si by le 10, by le 12, I don’t know.  So nou pa ankor gannyen.  Pli gro sonm ki nou’n gannyen request pou le moman i pou en lavaler 450 mil sorti kot en small enterprise.  Ki li i ti pe anploy apepre 51 travayer.

So son payroll ti apepre 450 par mwan.  E the highest salary ki nou’n vwar, se en dimoun ki ti pe ganny R25mil son highest.

Me selman i ti annan bokou bann average from average saler.  So, but however nou pa ankor ganny bann large amount kekfwa dan bann sonm en pe pli o.

Nou pa konnen kekfwa i a vin apre.  Me selman ziska prezan.  Me lo kote biznes nou kapab donn zot sa bann detay.  Me selman dan sa 700 apepre ki nou ti’n gannyen, mazorite 510 apepre ti bann self- employed, i ti en pe varye.

Ti annan bokou drayver taxi, i annan bokou dan sekter touris.  Sa 2 nou ti’n vwar i annan en kantite ki nou’n gannyen ziska prezan.

Par egzanp lo kote La Digue, nou’n vwar bokou case ki’n gannyen dan sa sekter, spesyalman Sekter Tourizm.  Me selman nou kapab donn zot en pe detay once ki kekfwa in the next 2 weeks staff i kapab klarifye. Lo kote SRC, vre letan nou ti konmans lannen, sa bann lenformasyon nou pa ti le gannyen, SRC pa ti kapab encrypted li.  Me nou ti pe travay avek en firm ki vreman spesyalize.  E mon konnen Minis pa ti dan pei at that time, ki mon ti ganny sans zwenn ek sa firm avek Komisyoner Zeneral.

E zot ti kapab encrypted tou sa bann lenformasyon.  So aktyelman la SRC i annan lenformasyon.  Me selman kekfwa lenformasyon ti baze lo 2018.  Zot ti pe travay lenformasyon, lenformasyon ti pou 2017.

La zot ti pe travay lo en lenformasyon 2018.  So definitivman i annan bann lenformasyon available ki nou kapab konmans travay avek.  So SRC i kapab ganny sa lenformasyon.

Lo kote piblikasyon, ki nou ti pe mazinen, se at the end of letan sa 3 mwan, premye 3 mwan i fini.  Vi ki Prezidan ti’n anons premye 3mwan.  Me selman nou kapab travay konzwentman avek FPAC, pou donn zot lenformasyon tou le mwan, once ki nou fini fer premye rapor, fer li soumet kot FPAC.  Ki difikilte ki nou’n gannyen, se lo kote Minister Finans ki nou’n pran en pe sa desizyon.  Akoz vre on a day to day basis nou ti pe ganny bokou ti pe vin kot Minister Finans.

E parey mon krwar Minis in dir, ki nou osi nou’n dans a prosedir COVID-19, vi ki i ti annan staff ki ti’n endirekteman ganny zwenn avek sa garson ki ti’n afekte, nou annan staff ki dan karantenn.

So sanmenm sa ki nou ti’n pran desizyon pou frenm lofis kot Minister Finans.  Me en keksoz ki mon krwar Komite nou pe diskite la DNA group, se si menm dimoun i kapab ranpli zot form.

Mon krwar mazorite, kekfwa sa bann biznesmenn ouswa madanm zot annan zot smart phone, ki zot kapab tir portre anvoy kot nou via zot WhatsApp ouswa en lot fason, nou welcome.

Me osi nou ti pe sey vwar, si bann DA’s Office, nou pa ti anvi kekfwa, vi ki sirkilasyon dimoun pou en pe minimize.

Nou pa ti anvi kekfwa zot pe al kot Biro Ladministrasyon.  Me nou pe revwar en pe sa opsyon.  Si kekfwa zot pou still al anmenn sa bann lenformasyon kot Biro Ladministrasyon.

Apre nou, nou fer transport pou kolekte.  So sa i enn de bann propozisyon ki Komite ti pe diskite this afternoon, pou nou kapab remet en press release tanto ouswa demen.

Pou fer dimoun konpran ki bann lezot prosedir ki nou pe met an plas.  Akoz nou’n ganny bokou call bomaten letan nou’n fer sa lanons yer swar.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Chairman, zis enn pti menm.  Letan, letan SS in mansyonnen ki pli gran demann se en lakonpannyen ki pe rod R450mil.

E ki i annan 51 travayer.  Se mon krwar ki se sa osi tou en pe bann konsern dimoun.  Ki si ou en lakonpannyen ki annan 51 travayer, be ou en gran lakonpannyen, ou en gran lakonpannyen.  E ki ou devret annan en mwenza lo kote.  Konmsi mon pe sey regarde.  Dan en sityasyon koumsa, mon konnen ou kapab osi dir avek mwan, ki zot pa ankor regard tou bann, e ki i pa neseser ki poudir zot pou gannyen.

Me eski ou pa ti a kapab zis, zis dir avek nou, par egzanp dan ki domenn sa, ki kategori ki sennla la i tonm ladan.  Zis pou nou kapab ganny en apersi.  E si ou kapab osi dir avek nou, be dan en sityasyon koumsa, eski sa lakonpannyen ti a pe, son daily business sete from hand to mouth. 

Parski si i napa nanryen, i ti annan 51 travayer, be i bezwen ki i ti pe pran kredi pou tou keksoz ki i pe pran, ki i pe konsonmen.  Zis donn nou, zis konmsi pou nou eklersi, pou nou konnen ki kategori.  E ki ou koman Chair sa Komite, si konmsi ki ou premye assessment letan ou regarde.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Kekfwa nou pa’n war, anyway lo Komite yesterday letan nou’n diskite, nou pa’n vwar detay sa lakonpannyen li menm. Zis nou’n vwar en pe kekfwa statistics ki bann teknisyen ki pe travay direkteman avek sa dokiman.  Zot in donn nou en pe statistic baze lo database.

Me selman bann keksoz ki nou pou regarde se zot cash flow, zot rezerv ki zot annan.  Akoz end e kriter ki nou pe regarde se, ki kantite rezerv ki zot annan baze lo zot cash flow ki zot in soumet.  E ki kantite mwan sa rezerv i kapab soutenir zot, baze.

E ki kantite aktivite ki pe kontinyen.  So sa i enn de bann assessment ki nou’n, baze lo zot rezerv.  Akoz zot in definitivman bezwen soumet zot bank statement pou nou vwar ki kantite larzan zot annan dan zot bank account.

E lo zot cash flow, ki nou pe regarde osi, lekel bann fixed cost ki zot pou kontinyen.  Par egzanp eski zot pe pey rent.  I annan vehicle, lekipman ki zot pe kontinyen peye. Nou konnen par egzanp lo kote loan, menm si zot in mete dan zot cash flow, i en keksoz ki zot kapab negosye pou demann en monetarism avek Labank.

So tousala i bann assessment ki nou pou ganny fer before nou pran en desizyon.  So i pa otomatik ki sa dimoun i kapab gannyen.  I kapab kekfwa in demann 450, letan nou regarde, nou donn li kekfwa zis 100mil, 125 mil.  So i en pe bann assessment letan staff pe fer zot assessment avan nou pran desizyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman.  Zis pou konplet lenformasyon ki SS in donnen.  E pou ganny, pou regard en lot sekter.  Dan Sekter Touris par egzanp, i annan en lotel.

Ki li in dir nou, ki son payroll i R1.3milyon par mwan.  E i pa oule sa larzan.  I pa pou pran.  Me i pe propoz ek Gouvernman pou donn li en konsesyon lo personal income tax.  E letan ou fer kalkil ou remarke toudswit, ki efektivman li i pou depans plis lo son payroll e i pe demann nou forgo en reveni apepre R130mil lo PIT.  So i en pe koumsa tanperatir deor.

E letan mwan mon’n war sa deklarasyon sa biznes lotel, nou’n vreman apresye son fransiz, nou’n dir koz laverite.  Be la, la, la i en demonstrasyon dimoun ki dan sa biznes ki pep li ganny afekte.  Me i annan en rezerv, in byen pase li.  I santi i kapab tenir, i propose, me i demann nou pou regard en lot landrwa.

So pou Gouvernman zot net result nou pou fer en saving, nou pou annan en less cash outlay.  E nou ankor pe regarde ki desizyon ki nou pou pran evantyelman.  Me tou sa bann keksoz pe vin a nou laporte prezan.  En lot keksoz ki mon ti a kontan dir Mr Chairman, bann kaptenn ki lo bann tankers.  Zot, zot pa pe ganny afekte dan le sans ki zot, zot annan Kontra eksteryer, so zot pa pe ganny afekte at all.  E li Air Seychelles i pe, i pou ekspekte, sirtou lo son higher management pran en salary cut. 

Me sa i en term ek zot menm pou zot deside avan zot vin kot nou pou nou regarde.  Me sa i en keksoz ki pou otomatik, sirtou pou sa bann anplwaye ki, ki lo Kontra sorti kot Etihad.  War, sa osi i en morso lenformasyon ki mon anvi donnen.  Alor lo biro, toudswit nou’n frenm tou nou laport Minister Finans.  Nou’n kit 1 en pe ouver, nou’n barikad li en pti gin.

Prezan bann dimoun ki vini zot kapab depoz zot form dan en bwat.  Me lontan zot ti pe antre, en pti tro an kontak dan sa pti lobby anba.  So nou’n pran en serten mezir, kot o ka en boug in desann, i kapab met son zafer dan sa bwat.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minister.  Onorab Ahmed Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Chairman.  Mr Chairman mon ti a kontan petet demann avek SS Payet, vi ki in annan diskisyon avek sekter prive sirtou lo ki mannyer Gouvernman i kapab asiste zot.

E mon konnen dan sekter prive i annan diferan operater.  Eski dan zot diskisyon in zanmen vin en propozisyon kot sa lasistans i ganny klasifye dan 2 kategori.  Enn ki vin par egzanp en Grant, e sa zot, zot a etablir bann kriter.

Par egzanp ou anrezistre, ou annan en TIN, ou annan mon pa konnen mwan, mwens ki 5 dimoun ki anploye.  E ou turn over i mwens ki R1milyon.  Mwan mon pe zis sizer bann kriter ki zot, zot a deside. Sa bann a ganny sa ki apel en Grant, me selman byensir i bezwen soumet son dokiman pou zistifye son demann.

Me lo lot kote, e kot Minis i fek mansyonn en fason ki pa pou afekte Bidze, kot dimoun i vin avek bann lide inovativ.  Eski i posib oubyen eski sa in monte dan diskisyon, kot sekter prive in dir avek Gouvernman, zot, zot bezwen sa loksizenn la ozordi, akoz reveni pa pe antre.

Zot pare pou ran sa boutey gas ki zot prete avek ou.  Alors si ozordi sa dimoun ki konn zot mye ki nenport parmi nou, se zot bankye.  Parski zot in bank ek li tou zot lavi. Li ki fer sa biznes.  E la zot prezant zot case kot Labank avek tou zot dokiman ki ou kapab donn en format pou ed zot.  E Labank i etablir sis a biznes i kapab re peye, lo en baz komersyal.

E byensir nou konnen la ozordi lo en baz komersyal i pou tre difisil pou bokou sa bann biznes, pou al pey en o lentere, pou al pran sekirite lo zot loan eksetera, i pou difisil pou zot.  Me kot Gouvernman li i antre i dir be, mwan mon pe met avek Labank en Scheme ki mwan mon garanti koman Gouvernman.

E alors Labank i fer son assessment, e i dir be mon panse ki poudir sa i kapab tonm dan kad sa Scheme Gouvernman, ki en loan lo interest, 2poursan, re peye dan 5an, avek en grace period, ziskan ler zot, zot a deside kan sa grace period i fini, ler aktivite ekonomik i repran.

Antretan i a pey en very low interest.  Oubyen ou kapab menm wave sa fer li pey pli tar.  E prezan lavantaz se ki sa bann dimoun pa vin devan ou laport toulezour. Zot al kot sa laport kot zot abitye ale toulezour.  E sa bankye ki konn zot pli byen ki nenport dimoun kot Minister Finans.

An menm tan, si zot aplikasyon i rezonnab, zot annan tou bann sif pou montre ki poudir zot pe fer en keksoz ki byen, zot ganny sa larzan vit, zot debourye. E zour lekonomi i repran sa larzan i ganny re peye atraver Labank, be i ran Labank, si i annan en kou lentere ki Labank i bezwen ganny sibvansyonnen.

Gouvernman i ava aranze, sa i en zafer entern.  Lavantaz i vit, i pa tap ou Bidze direkteman.  E zour i bezwen tap ou Bidze direkteman, ou konnen poudir ou ava ganny rann a en moman pli tar.  Oubyen si i bezwen ganny write-off, i a ganny write-off a en moman pli tar.  E sa i bezwen byensir en laranzman ant Labank Komersyal e sa biznes.

E petet Labank Santral i ava antre ladan.  Me selman sa i ti pou en laranzman ki mwan mon’n koz ek bokou biznesmenn, ki zot, zot pare.  Akoz ozordi zot pe dir ou zot anvi lavites ganny sa larzan, tenir zot travayer lanmenm.  Bokou zot, pa anvi perdi tou zot travayer, zot anvi gard zot.  Akoz zour pou relanse zot pare.

Alors zot bezwen sa loksizenn tanporerman.  Be olye zis dir nou pou donnen, i annan ki pare pou peye.  Parey ou’n mansyonn sa lotel, alor in propose en solisyon.

Eski sa propozisyon in monte ek bann diskisyon dan sekter prive?  Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair, mersi Onorab.  Dan diskisyon ki nou’n gannyen sirtou enn de avek an operater sekter prive, kekfwa zot pa’n anmenn vreman en clear nide kwa bann opsyon.  Menm letan nou’n koz avek Chamber of Commerce.  Me selman nou nou’n mazinen ki nou pou, nou a met tou lede opsyon available.

So anmenn sa ki nou ti anmenn en pe sa Grant ki kouver en pe hopefully bann SMEs.  Me sepandan ek Labank Santral ki i osi i pou inject capital avek Commercial Bank, 500milyon ki nou pe konmans avek.

E apre pou bann large enterprise.  So i pou annan sa 2 opsyon.  Ki at very low interest.  Par egzanp ki nou ti pe diskite avek Labank Santral, i pou below 2 percent.  Ki osi pandan moratorium e kantite letan ki pou peye, letan zot pare, kekfwa dan 2an, 3an.

So is a bann opsyon i pou available.  Selman kekfwa i pa’n sorti kot zot, e bann diskisyon ki nou avek Labank Santral letan nou’n diskite ek propozisyon ki nou’n mete devan Gouvernman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

SS ou’n fini?  Ok.  Onorab Regina Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Chairman.  Bonn apre midi tou dimoun.  Mr Chairman mon ti ava kontan klarifye nou prosedir.  Nou’n dir la ki bann lakonpannyen etranze, zot pou zot lakonpannyen ki pe anploy travayer etranze.  Pou zot i plizoumwen garanti ki zot bann travayer pou ganny peye.  Nou annan en lot kategori travayer, parski sa form ki in ganny mete dan Biro Ladministrasyon Distrik.

I annan enn sa bann form ki categorize si ou annan en payslip, oubyen si ou napa e payslip.  Bann travayer ki ti deza dan lanplwa, me pa ti ankor ganny konfirmen dan en post, ki ti ankor lo probasyon. Ler zot al anpli zot form, zot ganny categorize, konmkwa en dimoun ki pa ti ankor ganny anploye, zot napa en pay slip.

Parski zot ti pe ganny peye avek en cheque.  Prezan zot, zot ganny anvoye kot Social Worker pou zot ranpli form pou ganny means test.  E nou konnen prosedir means test i annan kriter.  Zot ganny demande pou anmenn, payslip zot napa.  Bill elektrik, payslip pou zot fanmir kot zot pe reste, e deklar tou reveni DNA sa fanmir, dan sa lakaz kot zot pe reste.  Nou annan merge fanmir ki lo probasyon.  Nou annan zenn manrmay ki lo URS ki lo probasyon, pa ankor ganny anploye.

E zot pou zot, zot war ki zot pe ganny dir poudir i pa garanti ki zot pou meet to sa bann kriter ki ASP i demande pou zot kapab ganny means test, ki zot pou fer dan sa ka?

Konmsi zot war sa i en dezavantaz, li sa travayer etranze li tou keksoz pou li i pou garanti.  Me tan ka sa travayer Seselwa ki annan merd fanmir li, li pou li i pe ganny dir pou ou i pa garanti.  Ki zot pou fer?  Eksplik mwan en pti pe lo prosedir li menm.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.  Kekfwa zis pou nou klarifye lo sa kategori travayer.  Pli specific par egzanp ki ou’n dir, si zot ti lo probasyon.

Zot ti lo probasyon kekfwa zot pa ti ankor ganny anploye.

Me however kantmenm ou lo probasyon ou sipoze lo payroll sa lakonpannyen ouswa sa self-employed ki pe anploy ou.

So pou nou sirtou bann, sa enn specific par egzanp ki ou’n dir, ki sis a dimoun ti lo probasyon, me selman i vin parey i sipoze en like sort of en casual, sort of. 

Ki definitivman i sipoze lo payroll.  Me mon krwar sa lakonpannyen si i pe fer laplikasyon kot Gouvernman, i kapab antas en let avek son aplikasyon, pou eksplike ki i ti annan sa kategori travayer ki ti lo probasyon kekfwa pandan 2 mwan.

Ki son probasyon kekfwa ti pou konplet kekfwa dan 3 mwan, dan 4 mwan.  So i kapab atas sa enn let avek.  So nou pa pe ankouraz sa kategori travayer pou zot al kot Lazans Proteksyon Sosyal.  Me i bezwen zot lakonpannyen atas bann dokiman avek.

Sanmenm sa ki nou dir kid an aplikasyon, espesyalman dan form nimero 1, i annan bann lezot lenformasyon adisyonnel ki sa lakonpannyen ouswa sa self-employed ki pe pran sa bann dimoun.  Ki zot kapab soumet lenformasyon adisyonnel, menm si nou, nou pa’n met sa bann dokiman lo form.  Pou zot kapab zistifye en pe zot soumisyon ki zot pe fer avek sa Komite.

Me ki nou’n dir, kekfwa bann ki kot sa Lazans, al kot Lazans Proteksyon Sosyal, sirtou bann lakonpannyen, bann casual labor kekfwa ki pa ti formally, zot napa en letter of – 

Par egzanp sa kategori ki ou pe dir, sa dimoun ti lo probasyon.

I bezwen annan en let ki in gannyen avek sa lakonpannyen, ki in dir, mon pou anploy ou, but however ou pou lo probasyon pou 6 mwan.  So i kapab atas en pe sa bann dokiman avek letan i pe fer son aplikasyon.

Me tandis ki en kategori travayer par egzanp, letan ou regarde casual labor, kekfwa li i napa okenn dokiman ki i kapab zistifye.  Ouswa i pa ti lo payroll sa lakonpannyen.  Sanmenm sa ki zot, zot al kot Lazans Proteksyon Sosyal.

Me i pa garanti pou zot ganny lasistans, i pou baze lo zot household income.  So sa i 2 kategori soumisyon ki nou’n dir.  Me selman mon pe ankouraz kekfwa sa kategori ki ou’n mansyonnen, pou zot atas en pe sa bann dokiman adisyonnel letan zot pe soumet zot lenformasyon kot Komite.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Chair.  SS avan mon demand mon kestyon, mon ti anvi ganny en klarifikasyon.  Mwan mon oule tous, pa lo sa bann gro biznes.

Me selman sa bann dimoun ki ganny demande, bann dimoun self-employed, apre ban dimoun ki al ASP.  Sa ki self-employ, eski, ki napa dokiman.

Eski zot ki pou al kot ASP?  Mon anvi sa klarifikasyon avan ler mon demann mon kestyon.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Lo Komite ki nou’n agree i annan banns elf employed ki letan ou regarde nou’n dir, si zot anrezistre avek tax, bann self-employed.

Zot anrezistre kot Licensing ouswa Lazans ki sipoze anrezistre zot.  Apre dezyenmman, zot in anrezistre kot tax, zot napa dokiman ki kapab zistifye zot saler ki zot ti pe gannyen.

Sa nou’n dir, i vin lo Komite, e nou donn zot minimum wage.  Ok, so zot pa pou kapab zistifye.  Kekfwa zot ti pe operate lo en cash basis.  Mon konnen nou ti pe ganny en gran diskisyon avek bann drayver taxi.  Letan ou regard sa kategori travayer, sa kategori biznes, i annan 2 group.

Akoz i annan group ki’n vin kot nou, tou zot keksoz i annord, e zot kapab zistifye konbyen zot t i pe gannyen.  E sa baze lo assessment, si zot pou ganny 12 mil, 14 mil, i baze lo assessment.  Akoz in kapab soumet dokiman Labank, dokiman konbyen zot ti pe peye, par egzanp zot Fon Pansyon, bann keksoz koumsa.

Be i annan par egzanp kategori ki zot napa dokiman pou zot kapab zistifye zot income.  Nou donn zot minimum wage.

Me sepandan i annan en lot group kategori self-employed, ki letan ou regarde, vre zot ti anrezistre kot Rezistrar.  Me selman zot pa ti pe rezistrar kot SRC.

Sanmenm sa ki nou dir ki nou donn ou ankor en sans la, sa, si ou’n al anrezistre apre COVID, lanmenm la ki nou pou anvoy ou case kot Lazans Proteksyon Sosyal.  Apre, fer li, ou annan en lot kategori biznes osi, ki par egzanp li dan informal sector.  Nou, nou pa kapab ankouraz informal sector pou ganny asistan avek Komite.

Akoz otherwise konmsi ou pe demontre ki ou pe ankouraz, menm si zot in kontribye dan lekonomi, ou pe, nou as Gouvernman nou pe ankouraz sa informal economy in existence. Sanmenm sa ki nou’n dir, dan informal economy, zot, zot lasistans i through Lazans Proteksyon Sosyal.  So sa i sa 3, 4 kategori ki nou met devan.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi SS pou sa klarifikasyon.  Me selman i en realite dan Sesel, ki i annan sa bann, sa bann informal activity, i en realite. Nou tou nou konnen.

E sa bann dimoun zot annan fanmir zot.  Petet nou bezwen annan en lot lapros pou sa group dimoun.  Akoz si nou dir nou pa kapab ankouraz informal sector, mon toutafe dakor ek ou.

Be selman ki nou fer, eski nou kit zot laba, la DNA sa sityasyon, zot osi zot bezwen sonny zot fanmir.

So nou bezwen annan en lapros pou sa group dimoun.  Akoz i annan sa bann dimoun, i pa zot fot si zot napa dokiman.

Mon kapab donn ou legzanp, par egzanp en dimoun ki Cote D’Or lo lans.  I pa garanti i ganny kliyan toulezour li.  E prezan zour ki i gannyen, i ale.

E an menm tan, i napa sa striktir biznes ki en biznes normal i annan.

So mon santi poudir sa la, menm si zot la, mon krwar Gouvernman i devret antre dan en fason kot;- enn ganny sa bann dimoun pou antre dan formal.

Me an menm tan annou pa kit sa informal la, apre ler i annan problem, kot pei, sitwayen pei antye i soufer.  Me selman i annan en group i ganny kit ater.

Mon krwar ou konpran mwan, ki mon pe sey dir ou.  Sa informal, annou rod en fason pou fer zot vin formal, at the same time, dan sa sityasyon ki zot ete, annou gete ki fason ki nou fer, ki zot osi zot fanmir i manze dan sa period 3 mwan, ki nou tou nou konnen ki pe pase.

Apre sa bout kot ASP, sa sonm R5800.  Mon krwar ti mansyonnen dernyen fwa.  Anyway, ti annan en sonm R5 mil ekek ki ti ganny mansyonnen.

Wi.  Be ki mon ti anvi konnen ek sa, akoz ozordi nou tou nou konnen depans mannyer i ete pou en fanmir.

Eski en legzersis in ganny fer pou gete sa R5700, ki kantite, ki grander fanmir ki i kapab soutenir.  Akoz ozordi nou annan diferan grander fanmir dan sa group.  E prezan si nou, nou pey R5700 pou tou fanmir, i tre probab ki i annan fanmir pa pou kapab cope ek sa.  So mon santi, si en legzersis pa’n ganny fer pou annan en bon rasyonnel, ki pli pti fanmir sa 5mil i kapab ouver.

Mon krwar nou pou annan bann dimoun ki pou kit ater.  Si ou kapab eksplik nou lo sa kalite sityasyon koumsa, si zot in fer panse lo la.  Oubyen si i annan bann plan ki zot pe mazinen ki mannyer pou fer pou anmas sa bann group dimoun?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.  Kekfwa mon a konmans avek en legzanp ki nou’n gannyen dan informal economy. 

Nou ti annan en skipper ki, ki travay lo yot.  Kekfwa i ti annan son license skipper, me selman i pa ti pe pey tax ditou.

Letan nou’n regarde, baze lo statistics ki Minis in mansyonnen dan son ladres yesterday.  Dan sa 90, i enn parmi ki’n al anrezistre kot SRC.

E baze lo SRC in fer son assessment, in pey son tax.  SRC ki depi lannen pase i drwa, in pey tou son tax baze lo son, son accounts ki i ti annan in kapab peye.  Letan nou’n regarde ki, anyway, Komite i a pran en desizyon.  Ki i montre ou ki i annan dimoun ki ti dan informal, ki’n anvi antre dan formal economic kekfwa pou ganny lasistans.

Me sa i en opsyon ki zot annan.  Me tandis ki, i annan dimoun ki anvi reste still dan informal ekonomi li, i vin dan formal economy.  Sanmenm sa ki, nou pa pe kit li deryer, ki nou pe dir ki at least Lazans Proteksyon Sosyal i kouver li.  Me i tou depan ki son assessment, son household income parey ou pe dir.

Si par egzanp i en gran fanmir, akoz kot Lazans Proteksyon Sosyal osi i annan par egzanp son bann kriter ki i donnen;- par egzanp ki kantite zanfan i egziste, kantite adilt osi, i annan son bann threshold ki i mete.  E sa letan i ganny assess i kapab ganny, i kapab fer son assessment lo la.  Me tandis ki sa 5804 ki nou ti pe dir nou, se minimum wage, ki letan ou’n regarde, si sa bann dimoun letan ou regarde i en self-employed. 

I tous bann kriter kot Komite for Financial Assistance i kouver.  Me letan ou regarde li i pa kapab zistifye son saler.  Akoz si i kapab montre nou date ki kekfwa i ti pe ganny apepre 8mil par mwan, 9mil par mwan, sa nou ti kapab fer assessment.

Me selman letan ou regarde, si pa kapab zistifye, lanmenm la nou donn li sa minimum wage requirement.

Prezan li si letan in ganny sa minimum wage, i vwar ki i pa pou kapab soutenir son fanmir.  I still kapab al rod sa lasistans adisyonnel kot Lazans Proteksyon sosyal.  So i bann opsyon ki bann self-employed osi i pou annan adisyonnelman, baze lo prosedir.

Akoz nou pe travay konzwentman avek ASP.  Tou bann meeting avan nou ti pe met bann kriter an plas, CEO osi ti avek nou, pou nou fer sir ki nou pa pe fer duplication dan travay lo Komite e kwa ki zot pe al fer osi tre prosennman.   Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi.  Yes Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mon dernyen kestyon, se ler bann dimoun ki pou ganny sa kap R30mil.

Ler zot donn sa bann detay, ki fason ki Komite i verifye, pou asire poudir sa bann lenformasyon i korek, ki zot in gannyen?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.  Nou annan 3 payroll ki nou demann ou.  Nou demand ou copy payroll Fevriye, Mars apre ou payroll for Avril.  So nou’n met en sistenm an plas avek DICT, ki once en dimoun i anvoy son payroll kot nou, nou kapab verifye lo sa sistenm.  Baze lo soumisyon ki zot ti pe fer avek SRCSo lo payroll kot SRC, avek DICT nou kapab verifye sa bann soumisyon.  Si par egzanp nou vwar ki sanzman in ganny fer, ki letan zot ti pe soumet zot payroll Zanvye, Fevriye par egzanp, Patrick Payet li kekfwa i ti pe ganny 20mil, en pti kou in sote in ariv 35mil.

I bann kestyon ki nou pou bezwen demann sa dimoun adisyonnelman, be akoz sa in arive.

Akoz letan ou ti pe anvoy ou payroll Fevriye, ou ti’n met Patrick Payet lo 20mil el a en sel kou akoz ou’n vwar kekfwa ou pe al ganny lasistans, ou’n met li lo en higher saler.

So i bann lenformasyon adisyonnel ki nou pou demann, dan verifikasyon e lasistans, e demann sa bann dimoun osi.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Valmont.  Onorab Jude Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Mersi Mr Chair.  Bonn apre midi a tous.  SS an tan ki nou pe tous bann dimoun ki lo, dan sekter formel.  Mwan mon annan 2 pti kestyon, zis pou follow-up lo sa ki Onorab Gill in dir.  Nou konnen ASP zot ti annan sa kriter ki zot in, en dimoun per household. 

Alor si i arive, akoz larealite sityasyon, parey dan mon distrik mon konnen, i kapab annan plis ki en manm fanmir kid an sekter formel.  Alor eski zot in fer diskisyon e provizyon pou ed plis ki en dimoun.  Or sa Polisi 1 dimoun per household i reste la.  Eski zot okouran dan zot bann diskisyon avek ASP?  E si tou lede, ou 3 endividi ki pe reste dan en household pou ganny ede avek sa minimum wage. 

Apre lo kote fasilitasyon lanrezistreman pou enformel pou vin formel.  Parey ou’n dir, sa dimoun i kapab al kot SRC pou li ganny son TIN.  Me sa souvandfwa nou vwar akoz enformel i reste enformel, se ki i pa kapab ganny sa TIN number akoz i annan serten problenm pou ganny license and what not.

Eski i annan okenn konsiderasyon pou fasilit sa bann prosedir osi.  Pou ki sa dimoun finalman i kapab anrezistre e ganny lasistans neseser dapre merit.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Valmont.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Onorab.  Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.

Lo kote enformel vre letan nou’n diskit avek Lazans Proteksyon sosyal, kekfwa nou pa ti pe realize si i annan 2 manm fanmir ki enformel baze lo zot bann kriter ki’n mete.

Me sa kekfwa i en lot diskisyon ki nou kapab gannyen avek Lazans Proteksyon Sosyal.

Si i arrive bann sityasyon koumsa, ki bann propozisyon pe mete.

Me selman kekfwa mon anvi kler ki i pa neseserman ki sa informal sector, sa dimoun kid an informal sector i pou ganny minimum wage.  Parey mon’n dir sa minimum wage i pou zot lo Komite.

I pou bann dimoun ki pa kapab montre zot income ki zot ti pe gannyen par mwan.  Savedir sa bann dimoun tou zot bann detay i vreman kler.

Me selman zot pa kapab zistifye zot income par mwan.  Lanmenm la ki nou, nou baz li lo minimum wage.  Lo sa 2enm kestyon, ou kapab zis repete Onorab.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Onorab Valmont.  Mersi Mr Chair. Mersi SS.  Non, lo kote parey SS ou ti’n re fer sorti, ou ti’n dir bann ki dan enformel.

Zot kapab sezi loportinite pou al kot SRC pou anrezistre pou zot pey tax.  Me selman parey, zis parey, well Mr Speaker, mon a zis, pou fer li pli kler.

Souvandfwa bann dimoun, bann legzanp ki mwan mon’n rankontre, sa dimoun i ale pou anrezistre pou, i pou seye pou anrezistre pou pey tax.

Me i pa pe kapab akoz souvandfwa i ganny difikilte akoz i pa meet serten kriter pou li ganny license, serten legzizans i o.  Zot dir ou bezwen isi, ou bezwen laba, me sa dimoun souvandfwa i napa kapasite pou li ganny sa bann, meet sa bann kriter.

Alor mon pe demande si zot in pran kont sa, pou fer ki keksoz i vin pli fasil pou li anrezistre.  E ki i osi kapab konmans pey tax e kalifye pou lasistans.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair, mersi Onorab.  I annan diferan kategori ki nou’n vwar.  I annan dimoun li ki’n anrezistre kot Rezistrar Zeneral koman en biznes.

Apre i annan li son license pou li fer sa biznes.  Me selman i pa’n al kot SRC pou anrezistre.  I annan enn sa kategori.

Me apre ou annan en lot kategori ki vre sa dimoun li in anrezistre kot Rezistrar, i pa operate dan informal economy.

I napa en license pou li operate, apre i pa’n al anrezistre kot SRC.  Me sa dimoun i bezwen kapab meet sa serten kondisyon, pou li letan i pe al rod son license. 

So sa kriter i bezwen still la.  So i bezwen swiv prosedir.  Si par egzanp i bezwen al kot Licensing pou li ganny son license, pou meet sa bann kondisyon.  Vre kekfwa nou kapab fasilit prosedir ki i kapab gannyen, kekfwa dan plas esper 2 semenn lot, lot.  Sa nou kapab facilitate.  Me selman i bezwen meet sa serten kondisyon ki Licensing i require li ki mete.  Sansan nou pou al ouver en lot laport, ki demen sa lot dimoun i dir mwan ki li i annan tou son license, ki sa bann kondisyon in kapab meet.

Me tandis ki li i pou al ganny en license selman li i pa’n ganny meet sa kondisyon.  Si i bezwen follow menm prosedir.  Me selman nou kapab fasilit en pes a bann prosedir.  Me nou’n vwar osi en bann, i annan enn bann, kekfwa en pe bann kondisyon ki nou kapab kontinyen travay avek dimoun.  Par egzanp en kategori self-employed, sort of ki nou’n vwar ki we need to asiste zot en pe plis pou kapab meet en pe bann kriter.

Par egzanp letan nou ganny, dan lanmizik.  Lanmizik bann band ki zwe kot lotel, ou remarke, menm si sa band i annan diferan mizisyen, i annan zis en dimoun ladan kekfwa ki, ki li ki kekfwa own sa band endirekteman.  Selman letan ou demann kestyon, i annan detrwa zot kekfwa endirekteman ki own sa band.

Me sanmenm sa ki nou bezwen zwenn avek National Art Council pou nou asiste zot.  Letan ou regarde sa bann kondisyon regarde i vin parey en partnership.  Kekfwa annan en partnership agreement ki asiste zot ki at least, ki ed zot osi.

Sa osi nou pe ed en pe through National Art Council pou met zot en pe annord.  An menm si nou pa asiste zot.

Me selman at least striktir zot dan en fason ki letan zot rod lasistans, ki zot annan en proper striktir an plas.

So i annan sa bann lasistans osi ki nou pe donnen through bann diferan entity pou fer sir ki bann striktir i en pe annord.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Francois Adelaide.

 

HON FRANCOIS ADELAIDE

Mersi Mr Chair.  Bonn apre midi a tous.  Mon vin lo en pwen byen senp.  Minis ouswa Mr Payet, vi ki ozordi le 8.

I annan bann travay esansyel li i pou kontinyen marse.  I annan bann travay ki’n ganny konsidere koman pa esansyel.

Savedir by tanto nou pei pe al dan en nespes lockdown kantmenm zot pa oule dir.  Me mwan, me sa dimoun li koman sa dimoun ki son travay i pa esansyel, i pa pe kapab sirkile.

So eski Gouvernman pa i devret, ou pe dir mwan al kot sosyal, al isi al laba.  Eski Gouvernman pa devret pran en desizyon ozordi, pou dir, mon pe ganny anpese al travay.  I devret annan en serten lasistans kot tou dimoun enkli zournalye, nenport dimoun ki konsidere koman pa esansyel.  Me ki pa pe anploye formelman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.  Anyway yesterday mon krwar letan ti pe anonse.  Sirtou par egzanp nou ti pe diskit en pe avek Lazans Proteksyon Sosyal.

Sirtou se pou pey par egzanp letan nou pe al pey bann dimoun aze, ki mannyer nou striktir zot.  Akoz bokou bann dimoun aze i ankor pe servi cash. 

E pou al dan distrik, ki montre lafason ki nou fer li.  So i en pe diskisyon, anyway kekfwa ozordi zot in kapab finalize en pe diskisyon ki nou ti’n konmanse yer.

Ki mannyer nou striktir li, vi ki kekfwa esansyel versus non-essential services.  Me i en diskisyon ki kekfwa nou ava regarde avek Lazans Proteksyon Sosyal, ki desizyon ki zot in pran.

Si par egzanp i annan dimoun kekfwa, ki si zot bezwen lasistans, ki bann prosedir ki zot bezwen follow baze lo sa lanons ki’n ganny fer.

Me nou ava kominike in the next 2 days avek dimoun lo ki bann prosedir pou ganny follow.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Clifford Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Chair.  Mr Chair, mon’n tann SS, in koz en pti pe lo Air Seychelles.

Me mwan mon’n, oubyen Minis in koz lo Air Seychelles, in dir zot pou bann management, higher management pou bezwen vwar en pti pe ki mannyer zot pou ofer en pay cut.

Mwan mon kestyon i lo loperasyon Air Seychelles.  Mon war i annan subvention lo Air Seychelles. 

So mon pe zis gete si nou pou vin apre lo la, mon ava poz sa kestyon apre.  Me selman, ok, pou le moman, mon ti a kontan demann avek Minis oubyen SS i kapab reponn.

I annan sa 250th Victoria Celebration, ki son Bidze in sorti 5milyon in desann 2.5milyon.

E an vi ki nou pa pe ankouraz, ki pa pou fer.  Lo sa dokiman ki la ki mon pe gete mwan Minister, ki in dir i pa pou fer.

So, eski sa i vedir ki sa 2.5 milyon prezan, pou ganny pran totalman, i ava anvoy dan en lot sekter.  Sa i enn.  2enm kestyon ki mon annan, letan mon get kot Health Professional Council.

 

MR SPEAKER

Non, Onorab, Onorab, sorry.  Mon ava re gid Lasanble.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Wi.

 

MR SPEAKER

Nou pe pran Bidze anba Social Programs of Central Government.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Me sanmenm sa ki mon pe pas ladan mon.

 

MR SPEAKER

Ou oule.  I tonm ladan?

 

HON CLIFFORD ANDRE

Wi, wi i tonm ladan li.

 

MR SPEAKER

Ok, ale, ale, go ahead.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Ok.  So wi Health Provisional Council mon war son Bidze in desann.  Eski sa i en lerer.  Akoz mon mazinen la nou bezwen sa bann Council plis ki avan pou fer sir ki bann keksoz ki pe ganny fer, i ganny fer an konformite avek Lalwa.  E ki demen zot pa, zot pa ganny pourswiv.

Akoz nou fek vwar en sityasyon ki’n arive la Dimans.  Kot in ganny met a mon latansyon ki i annan en posibilite ki serten aksyon legal i kapab ganny pran.

Me mon ankor pe sey negosye.  Pou ki nou al dan en laliny at least pardonnen, aksepte demann leskiz.  Akoz sa in arrive, e letan nou pe get bann parey Minis, Laptop Scheme i reste parey.  Eski sa program i ankor pe marse?

Oubyen pou sa 3 mwan, oubyen pou letan ki nou app e fer bann aktivite.  Eski sa i kapab ganny diverted dan en lot sekter.  Apre mon pe vwar osi Seed Capital in reste 5milyon, ki anba sanmenm sa program, in reste 5milyon.

Eski an vi ki nou pe dir ki bann aktivite, e nou’n tande yer ki’n dir nou.

So eski diversion of funds pa kapab ganny fer pou asiste sanmenm sa bann group pou sa konteks.

Epi SS, ou’n dir i annan serten lotel ki’n vin devan, ki’n dir zot pa pou pran sa larzan.  Mon ti a kontan demande ki si zot, zot ti pe abitye pey en travayer R9mil.

Eski Gouvernman pe compel zot pou kontinyen pey travayer R9mil.

Akoz nou’n ganny lenformasyon bomaten ki poudir i annan serten lotel ki’n dir avek zot travayer i pou donn zot en 50percent pay cut.  E sa bann Seselwa.

E si nou, nou pe donn bann lezot lakonpannyen ki annan etranze, pou zot ganny en 100 percent pay.  Eski sa i pa unfair lo nou Seselwa ki pe seye.  Parey Onorab Gill in dir, ki zot osi annan fanmir.  Me sa bann i pa dan bann sekter enformel, i bann sekter formel.  Mon dernyen kestyon, se, SS sey ed sa madanm ki li i ti’n ganny ofer en travay.

I ti’n ganny en confirmation letter ki poudir, ki i pou ganny anploye dan en pozisyon.

Me aprezan vi ki COVID- 19, mon a kontinyen?  Vi ki COVID-19 i an aksyon si ou oule.  Zot in dir li ki pou le moman, menm si i ti’n ganny sa confirmation i pa pou konmans travay.

Me sa i al avek en saler.  So ki mannyer i pou fer la prezan pou li ganny sa saler li ki pa ankor vin lo payroll sa landrwa travay.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.  Nou a konmans premye kestyon lo sa Health Professional Council, ki annan en rediksyon R249 – R248, 605.80.

To be exact, parey Minis in anonse dan son speech.  Tou Minister, tou entity Gouvernman i annan bann vot ki nou’n tire, par egzanp.  Par egzanp ‘’Overseas Air Fares and Overseas Allowance.’’  I aplikab pou tou entity Gouvernman.

E pou li ladan ti annan apepre 20mil ki’n ganny tire.  ‘’Facilities for events’’ i kapab R4,056.  Printing and stationery R7,424.

E osi Board Members Allowance ki ede size n majority ki apepre 217mil, ki nou pou pey the old rate instead of the new rate.

So tousala i fer sa sonm 249mil.  So son bann lezot servis ouswa progranm i reste.  Me tandis ki sa bann vot i aplikab across tou bann sekter ouswa bann Minister.

Lo kote 250th Victoria Celebration ki sa vot in sorti 5milyon in ariv 2.5milyon.  Parey ou konnen i annan bann aktivite ki ti’n komanse.  So i annan bann peyman ki’n ganny peye.  Me tandis ki nou’n redwir bann aktivite en pe global, ki ti pe anmenn en pe plis dimoun dan community. 

So sanmenm sa ki nou’n redwir li pou vin sa R2.5 milyon.  Lo kote Seed Capital, Seed Capital parey Minis in dir, nou’n kit li parey, akoz nou pe travay avek Departman Lendistri.

I annan Seed Capital avek SME pou nou revwar li.  Letan nou pe revwar Bidze 2021 e nou anvizaze kekfwa anons li very soon, sirtou lo kote sa 2 aktivite, nou pe revwar sa 2 Scheme.

Pou nou kapab tous en pe plis bann nouvo inovasyon ki dimoun i anmennen, ki anvi anmennen dan biznes.

Ouswa kekfwa bann aktivite ki anmenn en pe plis prodiksyon pou plis krwasans.  So nou anvi kit li.

Me selman kekfwa pa zis tous bann aktivite ki nou abitye kouver parey la ki nou pe kouver.  Me tous bann nouvo aktivite ekonomik ki nou a kapab anmenn plis krwasans ouswa en pe plis inovasyon dan biznes.  Me however baze lo soumisyon ki zot ti’n soumet depi lannen pase mon krwar, the first quarter.  I annan apepre 1.25milyon ki ESA ti’n fini finalize pou donn dimoun.  Me sa balans pou ganny mete avek bann nouvo kalite akter lekonomi ki nou anvi.

Lo kote 50percent take-up lo sa bann lotel.  Anyway mon pe ankour        az en pe   sa travayer kekfwa si zot annan okenn keksoz kekfwa anmenn, dan kot Departman Lanplwa.

Akoz baze lo Lalwa Lanplwa ki egziste, si i annan okenn varyasyon lo saler, i bezwen en diskisyon between sa travayer avek sa anplwayer.  So si zot annan okenn diskisyon zot kapab anmenn li devan Departman Lanplwa, i kapab revwar en pe sa bann case direkteman, kekfwa en pep li specific to sa lotel ki ou pe dir.

Lo kote sa let ki ou ti pe dir, eski sa dimoun li i ti pe travay ouswa i ti ganny zis, i pa ti ankor konmans travay, me i ti pe al ganny en plas travay?

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mr Chair si mon kapab pran, an vi repons, zis pou mwan tous lo tou sa ki, dan plas mon pran micro apre pli tar.

Lo kote sa madanm ki’n anvoy mwan sa mesaz, in ganny konfirmen ki poudir i pou ganny sa pozisyon.  So in ganny en let pou li konmans travay, me prezan COVID-19 in arive.

In ganny dir akoz COVID- 19 ou pa pou kapab konmans travay konmela.  So i war li dan en dilemma, private sector, wi.

So i war li dan en dilemma e i a pe demande ki mannyer i pou pas sa sityasyon.  Sa ou ava reponn ou.

Lo sa 250, 250th Victoria Celebration, PS, si peyman in ganny fer, sa aktivite i pa ankor ganny fer.  Mon krwar parey Gouvernman in dir, ki bann ki GOP, si in peye.

E sa bann dimoun pa kapab vini, pou annan en form ki Gouvernman pou revwar oubyen donn li en credit pou pli tar.

Mon krwar si aktivite pa ankor ganny fer, nou kapab dir avek sa landrwa ki ti pe al fer aktivite, oubyen sa dimoun ki ti pe al fer sa aktivite.  Konsider en kou, ou pa’n fer sa aktivite.  Be rann ou sa larzan.  Akoz nou dan en sityasyon kot nou tou nou bezwen kontribye.

Mon pa pou kapab pey ou pou en aktivite ki mon ti’n dir ou pou fer, nou pa ankor fer.  So mon krwar Gouvernman i devret get, get en pti pep li byen dan sa konteks pou nou kapab at least fer larzan, ki nou kapab maksimonm ki nou kapab anmase pou nou kapab gannyen.   Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman, mersi Onorab.  Wi, Onorab sa 2.5 milyon ki’n depanse se byen bann invoice ki’n vini, ki nou’n peye akoz sa aktivite in ganny fer.

Parey ou konnen, depi Zanvye plizyer aktivite in ganny fer, serten distrik in deza lans bann aktivite.

Mon krwar ti annan enn pa byen lontan.  Mwan, i sap mwan kote egzakteman.  E in annan en kantite posters ki’n ganny mete anvil.  I annan en kantite advert ki’n ganny mete.  I annan bann pti spot lo televizyon.  So se tout en aktivite ki ti pe build up ziska le 27 Out.

So mon donn ou garanti ki sa 2.5 ki ou war, ki nou’n koupe, i akoz i bann aktivite ki nou kapab pa fer, akoz i pa ankor ariv son ler pou li fer.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minister.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mon konnen kekfwa lo sa case specific, ki menm si in ganny konfirmasyon, kekfwa sa sekter prive in, sa lakonpannyen sekter prive in revwar son desizyon kekfwa baze lo sityasyon lekonomi.  Me definitivman li i bezwen ganny kouver kot Lazans Proteksyon Sosyal.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Jany De Letourdie.

 

HON JANY DE LETOURDIE

Mersi Mr Chair.  Bonn apre midi tou dimoun.  SS i petet sa ki mon pou al demande byensir i konsern bann artis.  I pou osi byen paret mon pe repete.  Me parfwa si fodre nou repete pou fer byen konpran i en bon keksoz.

Alors nou annan sa bann pwen petet ou a kapab eklersi sa popilasyon artis ki la deor.  Ki kantite artis ki ou’n rikorde ki’n deza fer laplikasyon?  Ou’n eksplike ki bann ki lotel i kapab donn zot en referans menm si napa en Kontra zot ava gannyen.

Me i annan bann ki zot pa pou kapab montre nanryen, ni avek tax, ni avek Pension Fund, ni avek nanryen, zot, zot ti pe still ganny zot lavi.  Si mon pe konpran byen, zot ava al anba minimum wage.  E prezan mon pe mazinen.

Eski i annan en pwen focal petet ki ou ti pe mazinen.  Akoz mon’n fek tan ou dir, mon ti pe mazin NSC mon osi dan mon lespri.

E mon’n tan ou dir zot pa ankor zwenn avek NSC si ou’n dir sa.

Me i annan en dikton deor, en dikton ki nou kontan dir nou bann artis, nou dir mizisyen i manz lakwizin bann envite i manz la salle verte.

Pa pran sa an mal, sa i en fason ki nou, nou eksplik nou lekor.  Petet akoz, artis, mizisyen sirtou, petet i pa ganny konsidere koman bann servis esansyel.

Eski ou pe prevwar dan sa ka alors, ki petet sa mwan i pou kapab annan en kantite artis ki pa pou ganny en lasistans.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.  Definitivman NSC in konmans diskisyon avek zot, e NSC, National Art Council in konmans diskisyon avek zot, akoz mon konnen ti annan en zour ki nou pa ti kapab al miting me selman nou ti anvoy teknisyen.

Apre i ti annan SRC ti zwenn pou eksplik zot en pe bann prosedir avek NSC.

Me parey nou’n dir, bann ki kapab montre ki kantite larzan ki zot ti pe gannyen avek lotel, baze lo bann Kontra.  E si zot napa kekfwa existing Kontra, kekfwa rod en dokiman lotel.

Letan zot fer soumisyon zot bann dokiman atase avek, e definitivman zot pou ganny dapre assessment  baze en pe lo zot Kontra ki zot ti annan.

Me tandis ki kekfwa bann ki pa kapab demontre, zot, zot pou ganny lit lo minimum wage.  Me selman en keksoz ki nou pe sey diskite osi pou met en pe striktir an plas pou sey ed zot.

I kapab arive, menm si kekfwa zot osi zot pou kapab soumet en pe sa bann lenformasyon through bann lezot striktir adisyonnel ki nou pou mete menm si zot pa kapab anvoy li through email.

Akoz la bokou aplikasyon l ape vin through email.  Me si zot pa kapab, nou pou allow kekfwa through WhatsApp, anvoy en pe sa bann lenformasyon.

So as much as possible nou, nou still remain open pou nou kapab kolekte sa bann lenformasyon dan en fason kekfwa en pe pli azistans.

Akoz parey Minis in dir, bomaten ti annan en pe ki ti pe soumet kot Minister Finans menm si nou laport ti frenmen.

Me selman nou ava anonse kekfwa bann lezot prosedir ki nou ava kapab met an plas, ki nou kapab mete as much lenformasyon dan mon lavil, ki pou fer sir ki at least, as much as possible, bokou dimoun i ganny asiste dan mon lavil, ki nou pe met an plas.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Terence Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Chair.  Mon premye kestyon i pou Minis.

Mon anvi demann li si en konpannyen dan sekter prive i  santi ki a sa moman, i preferab pou li re envant son biznes, pou li antre dan en nouvo venture.

Eski Gouvernman pou pare pou, e li is anti i pa pou bezwen sa kantite travayer a sa pwen dan son nouvo venture.

Eski Gouvernman i pou pare pou aksepte en poursantaz redundancy ki li i santi i pou bezwen pou li travay, ok.

Akoz la nou pe koz bann sekter prive pou angaze, petet pou re envant zot biznes.  Servi loportinite si li is anti poudir mwan mon anvi venture dan en lot biznes, mon pa bezwen sa kantite travayer.

Eski Gouvernman pou konsidere redundancy.  Mon 2enm kestyon pou SS, pou e eklersi mwan.

Minis pli tar in dir ki, in nonm ankor bann lezot ki pou ganny allowance.  Bann ki lo front line.

Eski zot annan en lalis tou sa bann dimoun ki tonm dan sa front line i pou ganny sa allowance, zot fer provizyon dan sa Bidze.

E lenformasyon ki mon annan, ki bann ners dan la komite zot pa lo sa lalis.  Eski Minis i kapab eklersi akoz sa bann ners dan lakominote pa lo sa lalis.

Si sa i vre?  Akoz zot osi zot ganny ekspoz parey nou’n vwar dan ka tou dernyerman.  Mersi Mr Chair.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.  Minister.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman.  Mersi Onorab.  Onorab pou le moman lo redundancy i pa kapab fer la.  So senpleman pou reponn ou kestyon, se pou le moman non.  Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mr Chair, kekfwa nou ava kit sa kestyon lo kote bann allowances anba contingency vote vi ki sa bann depans i anba sa vote contingency.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mr Chair Minis in tre bref.  In dir mwan pou le moman non.  Petet Minis, mon konnen zot ti’n, zot ti fer en lanons ki zot pa oule redundancy.

Me selman ou menm ou’n dir ki nou pe get ban posibilite ki mannyer nou kapab fer reviv nou lekonomi pli vit.  E sa i dan sa nouvo loptik.

Eski zot pare, akoz i annan bann lezot posibilite pou asiste a bann dimoun.

Eski zot pare pou konsidere, kekfwa en dimoun i kapab fer son redundancy, e zot kapab siport sa bann dimoun ki ganny fer redundant dan en lot fason.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman.  Wi, mersi Onorab.  Non, ou annan parfetman rezon, letan mon dir ou la a se moman, si ti pou kapab fer, pa kapab fer.  Se nou pa kapab fer.

Me parey mon’n dir ou, sityasyon i evolye, sityasyon i sanze, nou pare pou konsilte, nou kontinyen konsilte e nou war bann lezot keksoz ki vini.

Me nou, nou par epou take sa onboard e apre sa en desizyon i kapab pran pou regarde si efektivman nou pou kapab fer sa.

Me pou le moman larepons parey mon’n dir ou, i, nou pa kapab fer li pou le moman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chair.  Minis avek SS in reponn en bon pe kestyon lo sa, lo sa head.  Petet mwan kestyon pli pertinan ki mon annan se ou’n dir nou ki SRC pe fer serten travay.

E nou konnen avek sa sityasyon ki nou ladan, i annan sa size social distancing eksetera, managing lakantite staff SRC ki pou li kapab zisteman rod sa volim lenformasyon.

Pou asire ki sa ki Komite pe gannyen i match avek sa ki pe ganny submit.

Reasir nou ki SRC i dan en pozisyon pou kapab provide sa lenformasyon lo gro, mwayen e pti konpannyen ki anrezistre avek li.  Si ou kapab donn nou en lasirans that, that is possible. 

E ki zot pe sey fer pou zot asire ki sa i le ka.  Akoz tou keksoz ki nou pe diskite i sorti laba.

Lo sa lenformasyon ki’n ganny provided through SRC pou asire ki person pa pe vin sey bat latet sa Komite pou disburse sa larzan.

Mon 2enm kestyon, i relye avek, ler mon’n koz avek en kantite dimoun, enn bann sityasyon ki’n arive, se ki avek sa pandemic e sa viris, bokou dimoun pa’n antisipe poudir zot ti pou bezwen al anrezistre zot.

E en kantite ki ti annan en biznes, ti pe anploy en dimoun lo en baz casual.  Sa kestyon in ganny demande dan en serten fason.  En bon pe sa bann dimoun, ler zot pou al devan.

E ou’n servi en legzanp, sa skipper.  E osi ganny demande ler zot anrezistre pou zot pey zot bann tax ki zot drwa.

Zis parey bann peser artizanal ki ti resaman al fer li.  SRC ti pe dire k zot.  Vwala, ou annan en tax ki ability.  Prenon kont sa sityasyon.

Ler ou ganny sa bann biznes ki sorti dan enformel pou vin dan formel.

Ki mannyer nou kapab, ki zot pe sey fer pou ankouraz sa bann dimoun, pou zisteman anrezistre pou zot kapab buy-in e benefisye avek sa package petet ozordi.

Akoz zot annan staff, i kapab annan ki annan en pti laboutik somewhere ki anploy en dimoun ki travay pou li pou vann dan son laboutik.

I kapab i annan en lot, en lot kalite aktivite.  So ki zot pe fer regarding sa liability ki sa dimoun i pou annan.

Mon pa oule, i pa pou kapab peye akoz i pa byen.  sa msye ki’n peye in nobou peye.

So eski sa bann dimoun pe ganny sa ledikasyon ki neseser pou zot konpran poudir that’s coming down the line si zot pran sa larout.

So zot oule sa benefis, me zot osi bezwen pare pou pran son lot kote pou tir zot responsabilite.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.  Dan Lalwa SRC ki egziste ozordi tou anplwayer ki annan 10 travayer an montan, Lalwa i dir ki zot bezwen soumet en online payroll. 

So mazorite lenformasyon ki nou annan, bann dimoun ki, bann biznes ki annan 10 travayer an montan.  Mazorite zot, zot in soumet zot online payroll. 

Ki sa lenformasyon database i available avek DICT.  So once ki nou, nou ganny lenformasyon, nou pou divert kot DICT ki zot pou annan sa database, zot pou fer assessment.

Me nou rekonnet ki definitivman i annan ki bann biznes, self-employed, ki zot kekfwa zot ti annan bann travayer pli ba ki 10.

Kekfwa ki i annan ki ti annan 5, 6.  So Lalwa pa obliz zot pou zot soumet en online.  Me zot kekfwa zot in soumet en manual copy. 

So ozordi nou’n diskite pandan sa 2 weeks, SRC ti pe konplet sa legzersis pou zot konplet scanning of all the documents. 

So mazorite zot ki pe fer scanning, nou annan sa database travayer pou nou cross check avek.  So sa lenformasyon pou still available. 

Selman kekfwa i pou pran nou en pe plis letan vi ki i pou en pe plis manually lo sa bann group kategori travayer.  Selman database i la.

Apre en lot database ki nou annan, se tou sa bann biznes ki’n anrezistre kot SRC, nou pou konnen ki lannen ki zot in soumet zot last return kot SRC.

E konbyen zot income ti ete per year baze lo lenformasyon ki zot in soumet.  So sa bann lenformasyon SRC in konplet legzersis.  Nou annan en database tou sa bann biznes ozordi dan en database. 

So i egziste, nou annan sa lenformasyon, pou nou kapab, letan nou pe fer nou bann verifikasyon, cross check sa bann lenformasyon.

Lo kote casual labor, nou annan 2 kategori ki nou’n vwar.  I annan en kategori ki kekfwa bann dimoun ki ti pe ganny anba R8555.50.

So kekfwa zot, zot anplwayer pa ti pe soumet en payroll avek SRC, vi kekfwa akoz zot pa ti sipoze pe pey tax.

Akoz tou dimoun anba 8555.50 i exempt from paying income tax.  Me sepandan sa group dimoun, zot, zot ti pe pey zot pansyon.

So nou pou servi zot pension data pou nou kapab regarde kwa ki zot in soumet kot Pension Fund.

So tousala nou osi nou pe link avek Pension Fund pou nou kapab annan sa bann data.  Me nou pe still ankouraz sa bann dimoun still pou al anrezistre pou zot ganny zot TIN. 

Menm si nou assess zot an servi sa pension data.  Konmsi endirekteman zot pa ti pe kasyet tax.  Vi ki zot ti pe anploy dimoun par anba R8555.50.

Zot pa sipoze pe pey sa income tax.  Me zot still bezwen kapab soumet sa lenformasyon kot SRC. 

Be selman nou pou pe servi Pension Fund data.  Me ou annan en lot kategori travayer, pa son travayer, kekfwa bann self-employed. 

Zot kekfwa zot pa ti pe soumet okenn lenformasyon kot SRC.  Me la zot in ale, zot in al anrezistre.

Me kekfwa i annan en tax liability avek SRC.  Baze lo sa case ki’n vin devan SRC pandan semenn pase.  SRC in asiz avek zot.

I annan ki’n pey an antye.  I annan baze lo zot cash flow ki zot annan, SRC in dakor avek zot pou defer ziskan ler zot biznes i refer pou zot kapab peye.

So i en diskisyon ki SRC in gannyen avek zot.  I annan ki pe pey by installment baze kekfwa en pe lo zot income ki zot pou gannyen.

SRC pou allow pou zot peye by installment.  So i annan bann diferan kategori ki SRC pe diskit avek zot.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Pillay.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi, Mr Chairman   mon annan   en dernyen kestyon lo sa head i relye ek sa head mon konnen, nou konnen ki Lasanble ti pas Lalwa regarding bann konpannyen ki dan ITZ, e ti annan en grandfathering Clause mon krwar, ki ti donn en serten peryod letan ki serten provizyon legal pou pran lefe lo zot.

E i annan bokou travayer Seselwa ki travay pou bann konpannyen ki tonm dan bann konpannyen SITZ.

Eski i annan okenn diskisyon regarding dan sa konteks pou zot an sa ki konsern, bann provizyon Lalwa Lanplwa konsern redundancy eksetera, eski sa osi pou aplikab pou sa bann travayer ki trouv zot dan sa segment nou lekonomi?  Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab, SS.

 

SS  PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.  Pou sa kategori travayer avek sa bann nouvo regilasyon, ki spesyalman sa bann nouvo regilasyon ki Departman Lanplwa in mete yesterday, baze lo diskisyon avek FSA ek Departman Lanplwa.

Zot in soumet sa nouvo regilasyon ki nou bezwen amann Lalwa Lanplwa anba SITZ devan Minister Finans, ki nou pou finalize this week.  So zot osi pou aplikab pou zot sa bann kondisyon ki nou pe mete. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS. Yes Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Zis en pti presizyon eski zot pou anvoy en S.I ki koriz sa oubyen nou pou sort out sa grandfathering Clause ki egziste dan Lalwa SITZ.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair. Mersi Onorab. Lo sa exemption ki nou ti demann zot letan 2018 i ti allows Minister, pou letan i annan en amannman pou fer dan Lalwa Lanplwa, allow sa provizyon pou li kapab fer li.  So i pou kouver anba regilasyon ki Minister pou sinyen avan Mardi ke pe vini.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Flory Larue.

 

HON FLORY LARUE

Bonn apre midi Minis ek ou delegasyon.  Lefe ki nou pe koz lo en porsyon nou Bidze ki pe kouver lapey dan sekter prive kot en statement ti ganny fer dan Bidze ki annan 37,409 travayer an total e dan sekter prive.  E Gouvernman pe garanti saler tou sa bann dimoun si biznes i step-up pou vin demande.

Me ladan nou vwar ki nou annan nou apepre 50poursan ouswa en pti pe mwens ki etranze.  Mon konpran ki sa Scheme ki’n ganny met an plas i pou tou travayer pou protez lanplwa,  e siport biznes pou zot kapab kontinyen?

Me nou konnen ki dan realite pa tou biznes ki trouv li lo menm dan menm landrwa.

I annan    biznes ki dan diferan staz.  I annan    ki nouvo ki fek konmanse, i annan ki etabli.  I annan fek fer bann gran depans tel ki renovasyon.  E i sa bann keksoz ki’n ganny mete lo zot pa permet zot pou zot soutenir sa kantite travayer ki zot annan dapre zot plan ouswa kot zot ete.

Lefe ki prezan ki nou ganny dir sa bann biznes pa kapab fer okenn redundancy, ouswa fer arete okenn travayer, akoz ki Gouvernman pa fleksib lo sa pwen.

Menm si ou’n dir non ou pa kapab fer redundancy akoz serten sa bann biznes, zot anvi reduce zot travayer straight away, no matter ki progranm Gouvernman i donn zot.  Espesyalman la ki nou extend pou sis mwan sa lakonpannyen fini deside swa i pou fermen ouswa ler i pou redirect i pou en lot fason, pou sanz son model.

Alors akoz nou pe gard sa burden e nou pa pe donn sa bann biznes la konmela, sa drwa pou les pa ale son ex-expatriate workers.  Akoz la nou pe koz proteksyon pou tou travayer, me ladan i annan de group travayer etranze e Seselwa, me si li en biznes i anvi get rid of expatriate only, hold on tou son Seselwa savedir Seselwa pa pe perdi travay, ki Gouvernman pou fer pou asiste li pou expatriate sa group travayer si li anvi sa opsyon?

Mon ti ava kontan osi demande, eski zot annan okenn progranm pou enternman esanz travayer avek en lot sekter tel ki;- lagrikiltir, konstriksyon, sekirite si en biznes ankor i anvi streamed down?  Ki fer ki saler pa tonm lo Gouvernman si en lot sekter li i anvi repran sa bann travayer dan en lot group, eski zot pe regarde bann progranm koumsa?

E lefe IOT i anploy en gran kantite etranze ki unskilled workers bokou, me nou vwar nou lalis dimoun lo URS pe agrandi.  Bokou i Seselwa eski somewhere along the way Gouvernman i annan en plan pou li esanz sa group travayer en serten poursantaz, pou fer li vin Seselwa?

Koumsa ankor saler pe sorti kot sa biznes e non pa dan kof Gouvernman.  Eski zot annan sa bann progranm an plas ouswa pou komans diskite e met li an plas.

Mon ti a kontan osi demann Minis, eski zot in diskit avek Departman Zafer Etranzer pou donn nou en larepons fix lo repatriation of foreigners.  

I annan ki anvi kit pei i annan ki zot GOP in fini expire ki zot no longer en responsabilite sa anplwayer, lekel ki pey son manze lekel ki pey son lakoz akoz son GOP in fini son Kontra in fini so eski i annan en konversasyon ki pe arive ek Departman Zafer Etranzer pou asiste bann dimoun ki le kit pei e biznes ki anvi expatriate son travay pou gard lanplwa Seselwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minister.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman. Mersi Onorab.  Onorab parey nou’n deza fer resorti e mon’n koz osi lo sa let ki nou fek gannyen avek Lasosyasyon Tourizm an partikilye.  Sa pwen ki ou’n fer releve premye pwen i pwen santral SHTA osi, avek son rekomandasyon.

E parey mon dir ou nou pou sa semenn kekfwa semenn prosenn, pou diskit sa avek lo sa bann Komite ki eksplike ki mannyer Gouvernman i fonksyonnen, pou nou regarde kwa ki nou kapab konsidere.  So i anba konsiderasyon.

Nou’n osi dir rezon akoz nou pa oule annan redundancy, se ki nou pe pey sa saler e nou pe demann sa bann biznes pou retrain zot bann travayer pandan sa peryod ki zot napa biznes.

Profit sa lokasyon pou zot fer training. Me si an fezan training ou fer mwan i annan   en debousman dan en lot biznes, i en keksoz ki nou kapab regrade.  Akoz nou pa oule ki sa travayer i pa dan lanplwa.

So i sa ki mon pou kapab reponn ou la ozordi.  E efektivman letan COVID in vini i pe demann tou Minister pou zot revwar fason zot travay, e mon ti met sa dan mon ladres, tre for.

Nou oule ki Minster i kordin pli byen antre zot.  E pou fer sir ki nou regard tou posibilite pou nou gard Seselwa an premye dan lanplwa.

Mon’n koz taler lo returning graduate, son lalis, nou’n populate sa lalis e lezot landrwa;- dan URS, My First Job . Tou sa bann landrwa nou bezwen regarde mannyer nou pou met Seselwa dan lanplwa, e fer sorti expatriate o fir amezir.

Ozordi si nou fer ale en ekspatriye malerezman i pa kapab ariv dan son pei, akoz partou i lo lockdown. Zour i unlock mon dir nou annan    2 avyon nou kapab met zot dan sa avyon de anmenn zot dan zot pei e depoz zot e retournen.

Sa i posib me pou le moman nou pa kapab akoz pou le moman partou i frenmen e nou pa kapab fer sa.

Ou annan    parfetman rezon nou fer sa loperasyon a plizyer repriz.  Nou’n koz avek Gouvernman dan sa bann pei konsernen, pou nou fer bann vol spesyal.

Par egzanp sa semenn nou’n fer 2 vol spesyal ek Air Seychelles.    Pa kapab anmenn dimoun Komisyoner Lasante i dir pa anmenn dimoun, be nou anmenn lezot keksoz.  Nou al rod cargo nou’n  mont en kou Abu Dhabi nou’n  al rode.

Be Abu Dhabi osi i lo lockdown.  Letan ou demann li i dir ou non ou pa kapab vini.  Ou bezwen espere ki i dir ou wi pou ou ale.

Nou al en kou Sidafrik fer menm zafer.  Me nou pa kapab met ekspatriye ladan pou le moman, akoz i pa permet.

So yes nou pou servi Zafer Etranzer pou kontinyen liaise avek sa bann Gouvernman, sa bann pei ki lo lockdown.  E le moman they unlock nou kapab fer li.  E si nou pas sa letap fer redundancy e fer ale ekspatriye nou ava fer li koumsa. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minister. Onorab Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Chair.  Mr Chair Minis i bezwen pran responsabilite Gouvernman pou en statement ki zot, zot ti fer pou anpes sa opsyon expatriation of    foreign workers, letan zot ti anpese ki biznes i les ale zot travayer.  Savedir Gouvernman i bezwen pran son responsabilite.

Letan i fer sa i pe anmenn en kou siplemanter ki ti kapab ganny sove lo Gouvernman avek foreign exchange.  Akoz sa 20mil ekek dimoun nou bezwen kontinyen feed zot over the next six months.  E nou fer vini manze.  So i en kou siplemanter as well ki pey zot saler letan zot pa pe fonksyonnen pou nou pei.

Me solman mon ti ava kontan ki Minis i donn nou en keksoz ofisyel de la par Minister Departman Zafer Etranzer, pou dir nou ki zot in request avek India, Sri Lanka e Madagascar ek lezot pei dan larezyon ki zot pa oule zot nationals.

Mon ti ava kontan si i fer en langazman pou dir nou, kim sa bann diferan pei pa oule zot nationals isi dan sa Lasanble.  Koumsa bann Endyen ki li anvi kit pei i konnen ki Gouvernman Sesel i anvi ed li me India i pa oule i vini, Sri Lanka pa oule i vini, Madagascar pa oule i vini.       Koumsa nou ava kapab kler ki prezan i nou responsabilite.

Me annou pa dir ki nou pa ankor gete, nou pa oule, nou pa konnen.  Mon le ofisyelman silvouple si Minis i kapab donn nou sa garanti, ki sa bann pei pa oule zot nationals.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman.  Wi mon pa pou konnen mwan si Minster Zafer Etranzer in fer demann ofisyel avek Gouvernman Lenn, pou nou vin avek en avyon plen avek Endyen ladan.  Sa fodre mon al tyeke mon pa konnen si nou’n fer sa demann.  E pou la menm chose pou bann lezot pei ki ou’n mansyonnen. Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Larue

 

HON FLORY LARUE

Mr Speaker, mersi bokou.  Mon krwar nou pe koz larzan, larzan Seselwa.  E en gro kopo sa bidze pe al towards saler.

 So, mon ti ava kontan si Minis i kapab fer sa langazman kekfwa by demen, pou nou kapab i dir nou in met en kominikasyon ofisyel, pou nou kapab fer en plan ase vitman, ki bann nationals ki anvi ale zot a konnen i annan repatriasyon flights pou retourn dan zot pei.

E si nou ti kapab larg en pe biznes, ki anvi les ale zot dimoun avek zot agreement bann foreigners pou garanti travay pou Seselwa e plis larzan dan nou kof. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman.  Mon a tyeke.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Bernard Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Chairman, Minis ek SS mon annan 3pti kestyon plito pratik.

Mon premye kestyon i konsern dimoun ki kekfwa – en anplwayer ki’n angaz dimoun e in fer zot travay in pey zot, me zanmen in regilariz sa travay?

E bann anploye prezan i vin devan e zot anvi ganny obviously zot saler, me zanmen zot in anrezistre, me zanmen zot in ganny PIT dedwir lo zot saler.  Si zot ti tonm dan sa fourset kot zot bezwen peye.

Kote zot pou ganny sa larzan ozordi?  Eski zot pou ganny avek sa dan sa Bidze oubyen zot bezwen al ASP?

E lekel ki pou pey sa bann PIT ki pa’n ganny peye dan lepase, eski sa zot ki pe ganny demande oubyen non?

Dezyenm pwen ou ava eskiz mwan si sa kestyon i ganny demande, akoz ou konnen bokou kestyon in vin o bor sa enn;- casual workers zot annan   en prosedir pou zot swiv e sa prosedir, eski casual worker ki ankor enn fwa zanmen in anrezistre, trwa kar ditan zanmen zot in pey tax eski zot, zot pou al direkteman lo ASP?

E trwazyenmman dan menm konteks, i annan en ka ki in arive kot en dimoun ti pe travay casual avek en lotel, e i  al kot sa lotel e in ganny dir ou pa lo payroll, akoz ou ti lo casual, alor al kot ASP.

 E ler i al kot ASP in dir li non, non si ou ti pe anploye avek en lotel, se sa lotel ki bezwen pran sa responsabilite.  Eski mon kapab ganny en lasirans Minis ek SS ki, napa okenn dimoun ki pou ganny kit ater?  E ki pou tonm ant sa de landrwa ki evantyelman enn oubyen lot pou bezwen ganny pran sa responsabilite?

E ki ou ti ava konsey dir mwan sa dimoun SS, ler i pou al kot Lazans Proteksyon Sosyal?  Ki i bezwen anmenn laba pou li kapab prouve sa lotel pa pe pey li, oubyen pran responsabilite pou pey li atraver sa fon ki Gouvernman i met devan?  Mersi Mr Chair.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mesi Mr Chair.  Mersi Onorab.  Lo kote premye kestyon lo anplwayer ki pa’n fer okenn deduction,  me solman zot ti pe pey zot travayer.  Definitivman sa anplwayer baze lo Lalwa Income Tax, ki egziste ozordi li ki pou liable.

Akoz li i sipoze withhold the tax, avan ler i pey sa travayer.  So li aprezan i bezwen aziste baze lo sa income ki in pey sa travayer, i bezwen aziste sa diferans pou li pey SRC.

Me si arive i annan bann kategori travayer kekfwa zot in vwar sirkonstans, sa in arive avek zot, kekfwa si zot ti kapab donn en pe sa lenformasyon kot Minister Finans, ki nou, nou ti kapab verifye avek SRC.

 E nou ti kapab verifye si sa bann anplwayer osi pa pe soumet okenn lenformasyon, apre nou kapab kekfwa advise sa travayer dan ki sirkonstans i kapab tonbe.

 So si annan enn de par egzanp si annan okenn detay ki kapab soumet avek nou, e ki nou kapab diriz li en pe lo ki kriter i tonbe.  E nou kapab fer sir ki SRC i follow-up avek sa travayer, lo sa deduction ki sipoze fer lo son lapey.

Lo kote casual worker parey ki nou dir i annan     en kategori parey dan Sekter Tourizm, sirtou bann large company ki nou ti pe vwar ti annan   de kalite kategori travayer;- bann ki a plen-tan.    Zot ti annan   2 payroll zot ti annan    bann a plen-tan apre bann casual labour.

E ki nou’n  vwar  ki letan ou regard sa konteks koumsa, definitivman zot kapab soumet – si i arive zot vwar zot dan en sityasyon, zot bezwen soumet zot kapab soumet pou demann zot lasistans zot casual worker osi.

Me selman si i arive  kekfwa sa bann casual worker pa ti lo en striktir payroll spesifik, definitivman zot bezwen al kouver anba kot Lazans Proteksyon Sosyal.

Me selman li Lazans Proteksyon Sosyal i kapab servi okenn dokiman ki ti reganny peye anba la. Menm son statement letan fer li i al fer son lasistans kot Lazans Proteksyon Sosyal.  Me selman en keksoz ki nou dir avek the CEO, avan ler i fer bann peyman pou li fer bann verifikasyon avek nou osi.

Konzwentman nou travay ansanm avek Komite e ki nou osi nou pou donn li detrwa lenformasyon ki nou pou fer sir ki napa duplication of payment, ki  pe ganny fer, ki sa anployer pa pe soumet kot nou pou demann lasistans.  Apre en lot travayer i ale e demann lasistans through ASP.

So tousala i bann verifikasyon ki Lazans Proteksyon Sosyal, i osi pou travay avek nou, pou fer sir ki napa diplikasyon dan peyman. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Chair.  Mersi SS.  Mersi pou sa leklersisman.  Dan sa ka spesifik ki mon’n donnen alor sa dimoun i bezwen al kot Lazans ASP – Proteksyon Sosyal e dir mon ti pe travay dan tel lotel e laba pa pe pey mwan please verifye atraver biro SS Payet,  pou ou fer sir ki mon  pa pe pran laba.  E mon ava ganny la isi kot ou.  Eski se sa ki ou pe advice?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Wi, Mr Chair sa advice ki nou pe donnen. Mersi.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Chair.  Mersi SS.

 

MR SPEAKER

Mersi SS. Mersi Onorab Georges Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Chair.  Bonn apre midi tou dimoun. Mon annan sa bann kestyon swivan;- nou’n tann koz bokou lo Komite so mon ti ava zis kontan pou purpose disclosure, SS i dir nou lekel sa ban Manm Komite, pou ki nou koman bann Manm nou satisfer nou lekor lekel bann dimoun ki lo sa Komite.

Dezyenmman, pou retourn lo kestyon ki Onorab Andre in demande konsernan Health Professional Council sa rediksyon ki annan   dan zot Bidze.

I osi i annan en rediksyon preski manm kantite pou Seychelles Nurses and Midwives Council e ki mon konpran bann rezon ki zot in donnen, be selman letan mon get bann lezot lorganizasyon espesyalman bann NGOs, mon war ki  i napa okenn mouvman dan zot Bidze.

 So mon oule zot donn nou ban rezon, akoz i annan bann antite ki zot Bidze pa’n ganny touse ditou.  Napa sanzman ditou ladan.  Sa i dezyenm kestyon.

Trwazyenmman nou pe koz bokou lo saler dan sekter prive, mon anvi konnen ki rezondet ki Gouvernman in dakor pou li donn 100poursan saler?

E si i annan en legzanp en lot pei dan lemonn ki Leta swa akoz li Gouvernman in swazir pou donn 100poursan saler.

E finalman touzour le kestyon saler bann etranze ki mon koleg Onorab Larue in koz bokou lo la, mon anvi konnen akoz zot in swazir opsyon donn zansla en saler, e non pa en allowance par egzanp?

E sa i pa neseserman mon lopinyon.  Bokou dimoun ki monn koz avek i ava dakor sa akoz zot dir poudir nou pe pas dan en moman difisil, kot nou pe aksepte zot dan nou pei akoz zot Nasyon laba zot pa kapab ale.

Donk nou pa la pou nou koman dir sa – finans zot lifestyle, me zis donn zot en keksoz ki zot ava kapab tenir zot.  En pe parey sa ki nou bann pansyoner pe gannyen as oppose ki nou donn zot ziska R30,000.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair. Mersi Onorab. Lo kote sa Komite Non-Financial Assistant for Job Retention  Committee, i annan mwan menm koman Chair, Mr Bertrand Belle from Lofis Prezidan, Mr Damien Thesee PS Finans, Ms Jennifer Sullivan sorti Labank Santral, Mr Fred Morel kot SRC e Mrs Louisa Woodcock kot SCR, apre osi ou annan Chair SCCI Mr Oliver Bastienne.

Me selman lagreman ki nou’n gannyen lo Komite baze lo enn de bann diskisyon propozisyon from sekter prive, Mr Bastienne in la avek nou letan nou ti pe finaliz bann striktir ki nou pe met devan.  Me selman letan assessment pe ganny fer, Mr Bastienne pa pou partisip dan diskisyon.

Akoz Komite avek Mr Bastienne nou’n deside fer li? Se akoz i annan bann lenformasyon en pe sansib, ki pou ganny diskite.

Mr Bastienne osi in vwar osi ki i pa anvi partisip dan diskisyon, akoz demen sekter prive pa kapab dir in ganny access avek sa bann lenformasyon.  Sirtou par egzanp si demen i pa egzanp mon konnen i travay dan audit firm.

Si demen i pe akse bann lenformasyon ki i annan en konpetiter ki letan i pe odit i ganny access lenformasyon, i kapab vin en keksoz en pe sansib at the end of the day.

 So in pran desizyon ki letan nou pe fer assessment, li i pa pou partisip dan diskisyon.  E menm ganny access avek bann dokiman.

Letan ou regard nou dan mazorite nou i dan Sekter Gouvernman e nou’n siny lagreman ki nou pa kapab share okenn sa bann lenformasyon.

Lo kote dezyenm kestyon lo kote poursantaz par egzanp bann pei, enn de pei ki nou’n vwar ki zot ti pe donn sibvansyon 80poursan from Government 80poursan.

Me selman avek par egzanp letan ou regard avek Langleter en cap 2500 Liv.  So i annan    bann diferan sirkonstans ki bann pei in fer li.  Me selman nou, nou’n vwar dan sa konteks cap li at 30,000 me selman donn en 100poursan  pou kouver saler.

Lo kote bann diferan entities, nou, nou’n regard la mazorite zot ki -. Akoz letan ou regard par egzanp bann NGO zot sipoze pe fer bann progranm.  Tandis ki kekfwa lo Gouvernman nou’n regard en pe zot bann kou loperasyon en pe pli an detay.

Me selman legzersis nou pan fer avek bann NGO, vi ki nou ti pe donn zot en lasistans pou kontinyen fer zot progranm.  Me solman nou pa donn zot in one go.  Nou donn zot on a quarterly basis.

Me sepandan ki zot pe soumet lenformasyon pou zot request the 2nd quarter disbursement, zot bezwen demontre kwa ki’n ganny fer dan 1st quarter, avan ler ki zot kapab ganny sa 2nd quarter disbursement.

 So i pa otomatik ki zot pou ganny 2nd quarter, sirtou avek sirkonstans ki nou ladan,  zot bezwen kapab montre Gouvernman e komite ki sirtou ki annan oversight lo bann NGO sa Komite pou revwar zot bann dokiman letan pe soumet sa 2nd quarter disbursement.

Lo kote expat wi nou’n war li dan sa konteks saler akoz baze lo zot lagreman ki zot in sinyen between travayer ek anplwayer.

So nou pa ti anvi kekfwa sirtou bann biznes ki pe soumet ki bezwen sa lasistans, annan en lot peryod pou al negosye avek zot travayer.

Akoz zot kekfwa anba bann lagreman ki egziste, i annan bann kondisyon kekfwa pou al fer zot pa kapab antre dan negosyasyon.  So nou pa’n anvi antre dan micro managing, sa serten sekter tou bann small SMEs sanmenm sa desizyon Gouvernman, se kouver saler an antye.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Chair.  Vitman zis 3 pti follow-up lo kestyon sa komite mon ti ava kontan si PS i dir nou whether zot pe bann manm pe resevwar okenn allowance pou fer sa travay lo sa Komite.  Premyerman.

Dezyenmman, zis pou konfirmen alors napa okenn lezot         ki pe donn 100poursan saler, mon le zis kler, akoz bomaten nou’n tande poudir i annan en lot pti pei ki’n amande ki amann Bidze.  Zis pou nou fer sir pou dir sa enn nou tousel.

E trwazyenmman, letan SS i dir nou pou dir ki annan konmsi i annan Kontra e kondisyon ki sa expat avek sa lakonpannyen ki’n anmenn li Sesel, in fer.  So eski be solman Gouvernman napa obligasyon li viza visa dimoun.  I napa.  So Gouvernman ti kapab zis donn li en lasistans.

Eski alors i annan en lafreyer dan Gouvernman ki sa 17mil travayer i kapab desann la kot Lorloz blok nou lavil?  Eski nou pe per zot ki nou bezwen alor donn zot en saler dan en moman difisil, olye zis dir zot ‘’be get sa zot bezwen konpran nou ava donn zot en allowance.  Nou pa kapab afford donn zot sa ta larzan.’’ Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS  PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Lo kote Komite nou pa pe resevwar okenn allowances nou pe fer li dapre striktir ki nou’n met an plas me no allowances.  Lo kote bann lezot pei ki pe donn lasistans akoz baze lo OECD ki i fer li tou le semenn i update nou tou son bann manm lo bann lezot package, ouswa bann fiscal measures ki bann lezot pei in mete.

Me dapre nou assessment ki nou fer baze lo sa bann lenformasyon ki nou gannyen avek OECD, i zis Sesel ki pe donn the 100percent.   Me selman avek the capping me solman tandis bann lezot pei i mazorite zot i apepre 80poursan ki pe donnen.

Lo kote expat rezon osi rasyonn se because of the redundancy.  Akoz kekfwa la fason ki letan nou’n pran desizyon e mazorite flight ti pe arete.  Me sirkonstans osi kekfwa sa i pou fluid, i pou sanze baze lo nouvo devlopman ki pou arive dan pei.

E nivo par egzanp sa kestyon ki Onorab Larue in demande ki nouvo diskisyon, negosyasyon ki nou pe ganny diskite avek sekter prive.

Akoz i en demann pou zot osi allow enn de sa bann dimoun dan sekter, sirtou bann foreigner al se zot.   E bann diskisyon ki nou pe kontinyen annan avek sekter prive.

 

MR SPEAKER

Mersi SS. Nou ava pran en break e nou ava kontinyen 4er.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen nou travay mon ava donn laparol Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman   mon ti ava kontan demann Minis ouswa SS pou dir avek sa Lasanble akoz i annan serten dimoun pe demann sa kestyon.

Par egzanp si i annan bann travayer Seselwa ki anploy part time avek en Lazans Gouvernman, e Minister Lanplwa, Departman Lanplwa i dir zot sipoze lo payroll Gouvernman, me solman zot pre ganny dir ki zot bezwen al apply avek Welfare si zot kapab eklersi sa si sa i sipoze leka ouswa non?

Dezyenmman mon ti ava kontan si Minis  i kapab dir avek sa Lasanble lefe ki sa travay ki son Minister pe fer avek sa sityasyon eksepsyonnel ki nou ladan, eski son Minister i ase byen ekipe, organize, pou kapab fer fas avek sa volim travay ki annan?

An menm tan prenon kont ki partou tou dimoun ki annan   Internet, eski bann Administrater Distrik in ganny serten training pou deal bann case ki onivo distrik?  Akoz bann sirtou ki dan sekter enformel mon asire zot pou vin lo kote distrik, lefe ki nou pe osi met lanfaz lo sa social distancing.

E mon lot kestyon Minis, i an relasyon avek kestyon ki Onorab Larue avek Onorab Mont Buxton in demande, Minis ki lefe ki nou annan   bann bon pei zanmi e letan ou pe regard la kantite travayer etranze.

E si mon mazinen nou pe dir ki anviron $10milyon pe kit nou pei an term remittances, eski lefe ki nou pe kouver lasaler bann travayer etranze,  e lakantite larzan ki  pou sorti, kwa ki Minister i pe fer avek Central Bank e avek bann Lazans Desanz, pou vwar en pti pe kwa ki kapab ganny fer?

Akoz mon vreman konsernen lo la.  Lefe ki nou’n tonm dakor ki nou rekonnet ki deviz pa pe antre dan pei, e nou bezwen asir serten kontrol.

E de lot kote menm si ou pe donn sa saler avek bann anplwaye prive zot annan  bann lezot kou;- par egzanp kou elektrisite, delo bann ki pe donnen.   An menm tan serten  pe donn manze, eski ou Minister petet pa vwar li neseser pou li Departman Lanplwa i antre la.

Menm si taler ou’n dir petet pa pou kapab al re negosye Kontra.  Me letan ou regarde vi ki nou pa konnen mannyer sityasyon pou deroule.  I pou annan   en kou lour lo sa bann sekter prive.

Eski pa i neseser ki Minister Lanplwa i antre, pou kapab al ansanm avek sa bann dimoun prive avek sa anplwayer prive, pou al re-negosye ki – enn, zot bezwen give in to serten keksoz.

Zot pa pou kapab ganny tou. Akoz ki i arive se si nou ti annan en group Seselwa deor zot pa ti pou ganny tou sa bann keksoz.  Petet menm ou ti pou ganny en avyon pou retourn avek ou dan ou prop pei.

E mon lot pwen Mr Chairman se  ki lefe ki nou annan   bann bon pe zanmi, e mon krwar  la pli gro poursantaz se bann Endyen, mon anvi demann avek Minis  si zot pe konsider osi annan  en negosyasyon ouswa en lantant avek bann Lanbasad, ki serten relief Grant i ganny donnen pou kapab soutenir.

Akoz nou pou bezwen pey manze sa bann dimoun.  E deviz pou ale.  Me an menm tan nou konnen pou dir i annan  sa India Grant, eski pa kapab turn sa around ki serten lasistans nou kapab gannyen avek, ki nou kapab soutenir ouswa subsidies sa bann kou ki nou pe peye?

Akoz finalman ler nou gete regarde.        Sesel koman en pti pei nou rekonnet nou vilnerab, nou napa bokou resours, me koman en Lasanble koman en Manm mon ti ava kontan ki nou sey tou mwayen posib, pou nou kapab konserv nou deviz, pou zer li pli byen.  E pou nou kapab met nou bann obligasyon esansyel. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab William.

Minister or SS.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman, Mersi Onorab mon pou pran en parti ou kestyon annefe son dezyenm parti.

Eski nou annan ase travayer pou kontenir sa sityasyon ki nou bezwen travay? E pli enportan konteni sityasyon apartir demen bomaten.  I fer li pli difisil e i annan   serten bann travayer dan diferan Departman ki pa ti esansyel, me la zot vin esansyel.  Akoz zot bezwen siport travay sa Komite par egzanp.  Trezor i le sel Departman dan Minister Finans, ki ganny kalifye koman esansyel.

Be prezan ou bezwen siport li. So nou re travay pou nou idantifye tou sa bann dimoun ki pou bezwen vin siport, dan Minister Finans nou loperasyon.

E parey mon’n mansyonnen dan mon ladres bidzeter, mon’n donn de nimero telefonn kot dimoun osi i kapab telefonnen, pou zot ganny advice.  Mon pa mazin sa bann nimero offhand me selman nou kapab rode taler, nou ava repase si i neseser.

So sa i mannyer nou pe re aziste pou nou travay.  En revi parey mon’n dir toultan nou pou revwar. E zis pou repete parey nou’n  dir, nou pa le redundancy pou le moman, tou bann ekspatriye pou reste isi pou en serten peryod, akoz bann lafrontyer kot zot pei i ete i lo lockdown, nou pa kapab ale.  So -.  E sa pou en serten peryod letan.

Me nou pou kontinyen revwar sa sitasyon.  Akoz desizyon ki nou’n  pran i baze lo sa sityasyon.  So sa ki mon, sa mesaz ki mon anvi pase.  Donk i pa en keksoz ki that’s it take it or leave it.  Non. Nou pe evalye nou pe regrade.

E bann pwen ki zot in fer resorti I take then onboard.  Si nou kapab defalke en pe kou napa problenm.

Indian Grant. Ou war sa Indian Grant li in osi in ganny negosye pou serten keksoz.  I difisil pou nou kapab zis resanz li koumsa pou le moman.  Akoz sa Indian Grant menm dan Bidze nou le servi lipou serten keksoz.

E i vin siport sa Amendment Budget 2020, me i pa anpes nou rod lezot fason pou nou sey ganny lasistans.  Parey mon’n mansyonnen dan Bidze, nou anvi revwar avek nou bann krediter.  Be deza i annan   lenformasyon ki pe vin kot mwan, pe demann mwan kwa egzakteman ki mon oule fer, eksetera.

So i dinamik sa sityasyon. Zis mon anvi konfirm avek ou ki wi nou pou regard tou posibilite pou nou minimiz sa lenpak finansyel lo Sesel. Mersi Mr Chairman.    Mon a pas avek Mr Payet pou lot mo.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  SS

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair. Mersi Onorab.

Kekfwa tou be specific lo part time payroll Gouvernman.  Si en dimoun i lo payroll Gouvernman sa pe kontinyen.  Mon pa konnen kot sa dimoun i ganny sa lenformasyon.  Me solman si i lo payroll Gouvernman part-time, full time i pe kontinyen ganny son saler.

Mon pa konnen lekel kekfwa kin pous li kot ASP, me solman sa pou kontinyen.  I parey bann dimoun ki annan   Kontra avek Gouvernman Sekirite, Cleaning Contract sa pe kontinyen.

E nou pou fer sir ki at least letan i ariv lafen dimwan Accounts avek Trezor travay konzwentman pou fer sir sa bann Kontra i ganny peye.

Secondly in regards to the informal sector kekfwa ki mannyer DA’s Office, mon konnen ti annan   en pe diskisyon ozordi, me selman mon pati la dan diskisyon.

Me selman kekfwa nou pou annan   en nouvo lenformasyon ki nou met deor, baze lo diskisyon ozordi, pou kapab edik dimoun en pe plis, baze lo sirkonstans. komansman demen bomaten ki mannyer zot pou follow bann prosedir.

Me selman si still zot bezwen enn de advice, sa nimero 2828262 avek 4382000 i ankor still zot kapab call sa 2 nimero, ki zot kapab ganny en pe lasistans.

Me selman nou pou  bezwen met ankor en pe plis ledikasyon pou kapab edik dimoun en pe plis from tomorrow,  ki bann prosedir ki zot kapab follow, pou soumet en pe zot lenformasyon baze lo bann diskisyon ki’n gannyen ozordi. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Chairman.  Mon’n sot en kestyon, mon anvi demande mon pa konnen si sa i tonm anba la, mon ti ava kontan gidans lefe ki nou pe koz bann graduate ki pou anba My First Job Scheme, mon pa konnen si Minis i annan   sa lenformasyon ouswa SS, ki mannyer sa pou marse?  E konbyen bann etidyan ouswa bann graduate ki nou koz lo la?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. SS

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mr Chair mon krwar sa enn i tonm lo sa lot vot Benefit and Approved Program of ASP.

Me Selman li i pe kontinyen tonm lo parey My First Job Scheme ki mannyer i tonbe se Gouvernman i garanti lapey poursantaz sa graduate, espesyalman bann ki pe fini pos-segonder si sekter prive pe pran zot.

So Gouvernman i garanti en serten poursantaz zot lapey pou dirasyon 1an a 2an.  Mon pa tro sir si enn an swa de an definitivman minimum 1an ki Gouvernman li i garanti sa i bann form ki zot ranpli.

E zot soumet avek Departman Lanplwa e tou le mwan ASP i pey zot.  Sa pe kontinyen parey.  Me nou kapab find ki kantite ki egziste ozordi, me nou kapab fer Onorab ganny sa lenformasyon. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS. Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Chair.  Mr Chair an vi ki annan   serten bann maren SEYPEC tankers ki’n pri isi pa kapab rezwenn bann tankers aletranze, akoz bann long vwayaz zot pe demande si i annan   okenn soutyen pou zot anba wage Grant?

Akoz zot pa pe ganny okenn sipor avek SEYPEC.  Akoz zot Kontra fason in ganny sinyen zot ganny peye zis letan zot lo tank.

Dezyenm kestyon se lo sa latab social program, mon war i annan 400mil pou IOT pou 13th month salary gratuity.  Mon ti ava kontan ganny en pti leksplikasyon, an vi ki IOT parey in ganny prevwar par SS ki zot pou annan en increase dan production, e zot pou annan   plis larzan and mon pe kestyonn mon lekor akoz R400mil?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair lo kote sa 13th month IOT, sa in sorti kekfwa akoz actual 2018 ti ankor la.  Me tandis sa bout Gratwite;- sa bout Gratwite ki zot pe kontinyen gannyen 400,000 ti en provizyon parey ti ete dan Bidze 2020.  Sa in kite.

Me 13enm mwan sa i pe ganny kouver anba kot zot.  Akoz nou’n kit li ki fer nou pe fer referans actual 2018.   Parey ou pou vwar i annan en column actual 2018, actual 2019 apre nou annan   budget 2020.

 So sanmenm sa ou vwar sa sif in desann from 4.7milyon e la i 400mil.  So i pe kouver zis sa bout Gratwite.

Lo kote SEYPEC tankers nou kapab fer follow-up avek SEYPEC pou regarde ki kalite kondisyon sa bann dimoun ti annan?    E akoz sirkonstans ki i pa pe ganny kouver e nou kapab fer follow-up avek SEYPEC lo la. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS. Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Chair.  Minis pli boner ler ou ti pe reponn kestyon Onorab Larue avek Onorab Henrie, ou ti dir kot i konsern pou repatriate bann travayer etranze ki isi, ou ti dir ki zot pei pa pe aksepte zot, par lefe ki borders in fermen e i annan    serten risk ki vin avek.

E nou pe koz ou anviron mwan krwar ou menm ou ki ti dir 17000 expatriate ki pe reste Sesel.  Si nou pou miltipliy sa avek saler minimum i pou tonm anviron dan en  R98,000.  E nou asire i bokou plis ki sa, larzan ki zot pou pey sa bann expatriate Sesel.

Me eski Gouvernman pa olye ki nou ki bezwen fork out  sa kantite larzan ki pou pey sa bann expatriate, eski ki Gouvernman pa kapab antre dan negosyasyon avek sa bann pei ki zot nasyonalite ki Sesel? Pou zot anvoy (mon pa konnen) fer en kontribisyon finansyel towards zot nasyonalite ki pe reste Sesel?  Olye ki Gouvernman Sesel ki bezwen trouv sa larzan pou pey tou sa bann travayer etranze.

E dezyenmman Gouvernman ti anonse ki zot pou kouver tou saler travayer dan sekter prive, enkli bann expatriate.  Avek sa sityasyon COVID-19  i annan   sekter ki ankor profitab.  Annefe i annan   sekter mon santi ki zot pe fer plis larzan, so an konparezon si nou pran sekter Tele kominikasyon avek bann mezir ki Gouvernman in pran;- parey bann travayer pe work from home, manrmay pa pe al lekol plis dimoun kot lakour, zot pe konsonm bokou plis data.  E fer plis phone call.  Bann expatriate isi pe pran kontak avek zot fanmir aletranze.

Bann paran pe aste package. I annan   plizyer package channel televizyon internet, whatever e zot pe fer larzan.  Eski sa bann sekter ki ankor profitab ki pe fer larzan eski Gouvernman i merit pe pey saler zot ban travayer kan zot annan   sa bann kapital sa bann cash flow pou zot kouver zot bann travayer.

E finalman mon lot kestyon i konsern Day Care Scheme, Day Care Scheme, Bidze ti R7.7milyon e amended budget i annan   en logmantasyon par R12.8milyon ki pou fer ariv R19.5milyon .

Mon kestyon se ki par lefe ki la bokou bann day care in fermen, paran pe vey zot zanfan, eski sa amount, sa logmantasyon i zistifye ouswa, eski zot pa merit reviz sa logmantasyon  ki en ,logmantasyon ase signifikan?

E finalman mon konnen ki bann day cares zot pe ganny kouver anba sa wage Grant COVID- 9  ki R1.09milyon me selman, menm si sa bann day care pe ganny asiste or pou ganny asiste avek Gouvernman, zot ankor still pe demann bann paran pou still pey zot.

Eski sa i en keksoz ki normal?  Eski sa i en keksoz ki Minister Finans i pe ankouraze par lefe, ki zot pe benefisye anba sa Grant ki Gouvernman in met in fer available?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair. Mersi Onorab kekfwa parey nou’n dir pli boner menm si sa Scheme i ouver pou tou sekter.  Me i annan   bann kriter ki nou’n mete pou assess.

Par egzanp letan tim ekonomis ti pe forecast the growth, nou ti vwar ki kekfwa letan ou regard lakonpannyen Telekominikasyon sa legzanp ki ou’n donnen, definitivman reveni pou tonbe par kekfwa i annan  30 a 40 poursan e growth pou sorti 5poursan pou ariv 3poursan, baze akoz kekfwa zot ti pe kouver 40poursan zot reveni ti dan tourism sector.

E kekfwa apepre 60poursan ti lo endividi avek biznes.  Me i pou annan   en serten growth dan reveni endividi kot lakaz.  Data lo telefonn, me tandis kekfwa lo kote biznes espesyalman touris definitivman sa pou tonbe.

Me however kriter ki nou pe servi pou nou assess, zot bezwen kapab demontre si zot vini si zot vin apply sa Grant nou bezwen get en pe zot bann cash flow ki zot pe met devan nou.

Vi ki zot pe kontinyen ganny income definitivman i annan   zot kou osi, i annan   bann kou ki pou desann. So i annan   cash flow ki nou pou servi zot rezerv, bann bank statement, ki nou pou servi baze lo sa assessment.

So i pa otomatik ki sa bann gran lakonpannyen pou vin apply.  So i annan   bann assessment e bann verifikasyon ki nou pe met devan.

Lo Day Care Scheme mon konnen sa i dan en lot vot i anba Benefits and Approved Programmes of ASP, me akoz parey ou konnen from April tou Day Care Centre and child minder ki anrezistre avek IECD, zot pou ganny zot R750 par zanfan.

Savedir si en paran ti pe pey li R1500 so sa paran la pou pey zis R750 e dan Bidze ASP parey lanons in ganny fer, i pou ganny li assistance R750.

Sa ki pou ganny peye IECD pou pran sa lenformasyon pou soumet avek ASP. ASP pou pey direk sa Daycare Centre e sa diferans pou bann paran i sipoze peye.

Mon krwar en gran diskisyon ki nou’n gannyen semenn pase, e sa semenn lo diskisyon.  Ki arive avek i annan   de kategori, sirtou ou annan bann day care facility avek child minders avek lekol prive i annan   paran ki dir ou par egzanp parey letan ou pe get Day Care Centre ou pa ti pe ganny sa servis avek sa Day Care Centre,   eski si i oblize pou sa day Centre demann paran pou peye?

Bann diskisyon eski zot, zot bezwen antre dan diskisyon?  Nou pa kapab antre sa akoz sa i en i within the private operator avek sa paran antre dan diskisyon, pou zot vwar kekfwa si sa paran pou kontribye zis en bout ouswa si i pou kontribye antye, menm si sa servis i  pa’n donnen.

So sa i enn de bann diskisyon ki pou arive ant sa Day Care Centre avek paran.  Me sepandan si i arive ki sa Day Care Center i apply kot nou, bezwen fer en total assessment, pou nou vwar si paran osi in peye.

E apre osi en keksoz ki nou pou pibliye sa  bann lenformasyon.  So letan nou pibliy sa lenformasyon, nou vwar ki i annan   en Day Care Centre in ganny paye apre paran in vwar li in peye definitivman paran demen i kapab ale e dir be ‘’come on mon mon’n pey ou selman  la ou’n demann larzan Gouvernman.’’ So sa i en pe bann diskisyon ki nou’n gannyen enn de avek sa bann sekter, pou kouver en pe – pou protez zot en pe.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Yes, Onorab Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mon premye kestyon kot i konsern difikilte ki zot pe gannyen pou repatriate bann foreigners, si zot pa kapab rod lasistans avek sa bann pei pou soutenir zot bann nasyonalite ki Sesel olye ki nou ki bezwen fork out sa larzan?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab, Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman. Mersi Onorab.  Wi, mon panse sa i ava la mon konmans servi en nouvo mo la, i ava dan nou dezyenm letap.  Ou konpran?  So nou ava regarde.  Mon krwar tou sa bann keksoz nou kapab parey nou apros serten pei zot in volonterman ed nou deza.

 

I annan lezot pa ankor fer kestyon parey ou pe dir inisye en dyalog, regarde ki mannyer zot kapab ede.  So nou ava pran sa an konsiderasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Norbert Loizeau.

 

HON NORBERT LOIZEAU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis.  Mr Chair mon anvi demann panel vi ki sa en kestyon sorti kot bann Sport Club dan Sesel, vi ki annan   v i ki nou’n tande tou bann konpetisyon enternasyonal i ganny kennsel menm lokalman. Menm bann League lokal pa pe fonksyonnen.

E i annan   bann sport club ki annan   bann zwer etranze ki pe zwe dan sa bann clubs.  E parey ou konnen sa bann sport club zot napa larzan zot plito ganny asiste par bann dimoun;- bann  biznes prive. Me avek COVID bann prive in dir zot la ki nou pa pou kapab fer nanryen pou zot.  E sa bann zwer etranze aktyelman zot la e zot en burden lo sa bann clubs.

Mon anvi demann zot alors ki sa bann clubs pou fer pou zot kapab ganny en larzan, pou soutenir sa bann etranze.  Vi ki zot pa kapab fer zot ale eski anba sa wage Grant COVID -19, ki zot in dir si zot pou kapab vin anba la, pou zot kapab asiste sa bann zwer? Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab.   Si ou regard aplikasyon pou form nimero 1 lo la i mete ki i aplikab pou bann biznes e osi okenn lasosyasyon ki egziste NGO, Lasosyasyon.  E letan ou regard kategori sport club i tonm dan lasosyasyon.

So definitivman zot kapab apply, me however zot bezwen soumet sa lenformasyon e zot bezwen follow menm assessment parey en business.  So zot osi zot kapab apply.  Me selman nou bann kriter osi i pou mars parey pou zot, ki definitivman pou annan bann verifikasyon, bann assessment ki pou ganny fer. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Sandy Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Mr Chairman.  Bonn apre midi. Bonn apre midi a tous. Mon ti anvi zis repran lo kestyon kot Onorab Woodcock in kite.  Ou konnen an relasyon avek child minder avek paran.

Ou konnen i annan   en lager deor sa PS, me solman mon santi ou pa’n donn nou en direksyon.  Letan ou’n eksplik nou pou dir swa bann child minder zot apply avek ou, apre zot aprann pou dir paran in fer peyman.  Mwan mon krwar ki Gouvernman i bezwen tir en laliny la.  Swa i dir avek bann child minder zot desann kot nou ,nou ki asiste zot ziska apre COVID.

Swa paran i kontinyen peye.  Parske paran i dir ek ou get sa mwan mon zanfan pa pe al laba kot child minder, mwan ki pe vey mwan menm, akoz mon bezwen peye?  Prezan child minder i dir ‘’be get sa, ou, ou pe asiz dan lakour kot ou, ou pa pe travay ou Gouvernman pe pey ou.

Selman mwan koman child minder, mwan osi pe asiz kot mwan mon pa pe travay, solman ou, ou pa le pey mwan pou mwan asize.  Solman ou pe ganny peye asize koman en paran.’’

So i annan   tousala

So mwan mon krwar Gouvernman i bezwen tir en laliny dir avek child minder swa Gouvernman ki asiste zot parske paran pe vey son zanfan pou le moman, e letan paran i dan lakour i bezwen fer gato li menm, i bezwen rod juice li menm, i annan   en pe plis depans.

La ler COVID pou fini Mr Chair mon krwar tou bakery pou fermen.  Parske tou paran ozordi i konn fer donuts, zot konn fer dipen, zot konn fer tou kalite keksoz ek lafarin.  Pou napa biznes pou bakery letan COVID i fini. Alors mon ti ava kontan PS i donn nou en direksyon ki zot panse i devret arive?  Sa premye.

Dezyenmman Mr Speaker i annan en sa lalis ki Dokter Gedeon in koz lo la apre minwi tanto la, bann travayer esansyel;- mon pa vwar bann Manm Lasanble. 

Solman mon tonm dan travayer esansyel mwan. Prezan mon pe gete si mon dernyen travay, mon dernyen lazournen lo semen piblik i tanto minwi, ler ou larg mwan tanto 9er?

E  demen mon pa retournen?  Parske Lasanble nou pa tro konnen vreman kot nou tonbe.  Enn ler lo lalis protocol. Ennler nou 12enm.  Ennler nou 25enm.

Prezan kantmenm enn ler nou premye nou ganny trete koman nou 37enm. Nou pa tro, tro konnen vreman kot nou stand.

Mr Speaker ou ki ansarz nou lenstitisyon, donn mwan en pe gidans silvouple. Si demen bomaten mon desann mon vin kot Lasanble koman sa servis esansyel, ouswa mon reste dan lakour avek mon bann zanfan anba 15an. Mersi bokou.

 

          (laughter)

 

MR SPEAKER

Onorab, mersi.  Sa bout la i pa dan Bidze.  I pa dan sa Bidze me Lasanble nou annan rol pou nou zwe e nou ganny konsidere koman en lenstitisyon ki bezwen travay dan bann sirkonstans parey.  So, si nou menm pe meet demen tou Manm pou annan   drwa vin asiste Sitting.  Ok?  SS daycare lo child minder.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair. Mersi Onorab.   Mr Chair mon krwar sa i en pe vreman sansib, akoz sirtou sa sekter.  Letan nou’n ganny sirkonstans kekfwa sitasyon semenn pase.  Nou’n fer en pe resers kot Minister Finans, akoz i pa zis sesel ki pe ganny en pe difikilte lo sa sekter.  Akoz letan nou’n fer en pe resers, nou’n vwar ki Lostrali, Langleter enn de pei osi, baze lo sirkonstans, zot pe ganny en pe difikilte ki mannyer anba zot bann wage grid – zot bann financial assistance pou sa bann sekter ki mannyer i tonbe.

Selman ki nou’n vwar ki apre COVID ki nou bezwen met an plas, se bann lagreman ki  bezwen egziste ant sa day care fasilite  avek sa paran.  E ladan i bezwen annan sa bann kondisyon;- par egzanp si demen sa paran i al konze i deside kit son zanfan kot li, ki mannyer i arive pou fer peyman pou son zanfan?  Si i pou peye ouswa day care facility i pran en loss.

Si ariv sa manrmay i malad ki sa paran i bezwen reste kot li, si sa paran i bezwen peye?

 So i enn de bann sirkonstans ki nou’n vwar ki annan  bann lagreman i egziste, baze lo enn de model  bann lezot pei.

Akoz nou vwar ki letan ou regard dan konteks COVID in en pe difisil, pou nou zis kapab pran en pozisyon lo la, baze akoz nou’n vwar ki par egzanp letan nou get bann child minders sa regilasyon ki ti ganny fer mon krwar trwa an kat an pase dan lagreman, i annan   dan schedule i annan en lagreman ki egziste.

So bann child minders kekfwa i en pe kler me tandis bann day care facility ki dan zot regilasyon zot napa sa lagreman ki egziste.

I en pe difisil kekfwa pou Gouvernman pran en pozisyon me solman ki nou advice pe dir se at least les paran avek sa daycare facility antre dan negosyasyon.

Si sa paran i vwar sirkonstans ki mwan mon bezwen reste kot lakour ki kekfwa mon pa’n kapab, mon pa pou kapab soutenir an antye sa daycare, se kekfwa montre li at least mon kapab pey en bout.  Me selman because incur additional cost kot mwan, letan mon zanfan ti la, kekfwa dan negosyasyon zot kapab agree.

I annan negosyasyon kin agree lo la, me selman lo kote Gouvernman sanmenm sa i nou pa ti oule antre dan okenn pozisyon, vi ki nou ti anvi sa i ant sa sekter prive avek sa paran.

Me selman sirkonstans.  Nou letan nou pou fer assessment, enn de kondisyon ki nou pou revwar se si day care facility in kolekte any reveni from sa paran.

E si i pa’n resevwar li i dir i pa’n resevwar, me selman sirkonstans kekfwa letan nou et sa lenformasyon deor, ki annan   paran letan sa lenformasyon i vin kot nou, i annan   lenformasyon ki nou bezwen demande to sa daycare facility.

So pou le moman nou pan oule antre dan okenn pozisyon.   Nou anvi ki paran avek sa day care facility i antre dan negosyasyon i koze.

Akoz at the end of the day bann day care facility zot dir ou i annan  en waiting list si sa dimoun pa pey mwan at the end of the day, mon kapab dir zot ‘’be come on mon a pran sa lot dimoun ki lo mon waiting list.’’ So sanmenm sa ki mon anvi ki annan sa kominikasyon diskisyon avek paran e sa day care facility antre dan negosyasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Egbert Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker avek SS ek ou Minister.  Mon annan   de pti klarifikasyon – ok?  Akoz dimoun deor i konsernen, e ou’n mansyonnen ki diskisyon i ankor pe ongoing avek Lazans Proteksyon Sosyal pou bann ka ki zot pou bezwen pe vwar zot pe deal avek.

Eski zot pe mazin osi senplifye bann aplikasyon ki sirtou bann informal sector anba Lazans Proteksyon Sosyal? Akoz i annan   konsern serten dimoun ki’n vini i dekouraze, akoz zot pe demann serten bann dokiman ki petet i en pe difisil, ouswa zot bezwen al rode, pran en pe letan pou rode.

E la la nou pe al dan en partial lockdown la, a parti tanto minwi, napa en fason  petet tanporerman pou soften en pti gin sa  bann laplikasyon pou bouz sa bann cases devan?  Sa i enn.

E dezyenmman  pou bann biznes ki zot in pas kot Ladministrasyon Distrik ouswa bann lezot landrwa kot sa bann form pe ganny donnen, e la minwi ankor pou annan   en lockdown.  Serten dimoun pe call mwan pe demann mwan, in text mwan tou, ki zot pou fer pou zot kapab soumet zot bann form ki zot pe fini ranpli?  E si zot biro pou ouver parey labitid?

E dernyen ankor parey nou konnen capping pou ASP pou lasistans i tonm anviron apepre R5000, eski Minister Finans i ankor annan diskisyon petet.

Me  selman pou evite ki i annan  serten labi ki si zot pe mazin  revwar sa capping R5000 pou fer  ki en fanmir,  ki war li pa pe al kapab travay, i pa dan en lanplwa osi.  I pa pe ganny ankadre anba en formal payroll avek Gouvernman, pou zot kapab petet ganny en larzan ki ava ed zot, pou zot kapab soutenir en fanmir?  Dan plas ki si en fanmir i annan 4 dimoun nou vwar tou le 4pe ale i fer  4 laplikasyon ki pou vin en konsern li menm.

E pou terminen, eski bann lasistans  ki zot pou donnen anba ASP, pou dir en dirasyon 3 mwan ouswa zot pe donn li lo en baz 1mwan lot mwan ou bezwen vini re-apply ankor apre vin ankor.  Mon ti ava kontan sa leklersisman silvouple. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  SS.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair. Mersi Onorab.  Parey mon dir pli boner lo kote bann biznes nou anvizaze fer another press release sorti, pou kapab advice biznes bann nouvo prosedir.

Vre yer swar nou’n met, vi ki nou anvi minimiz en pe lenteraksyon avek piblik avek Minister Finans.  Me sirkonstans nou konnen kekfwa i annan bokou bann pti biznes, ki kekfwa zot napa access konpiter, me sa nou ava fer en nouvo press release sorti, baze lo bann internal diskisyon kin gannyen ozordi.

En konteni se definitivman nou pa anvi ki zot pe desann anvil, pou soumet sa bann lenformasyon.  En diskisyon ki si bann DA’s office pe reste ouver sey kontinyen kekfwa allow zot pou soumet en pe lenformasyon kot bann DA ‘s office.

Selman nou ti anvi plis kekfwa sa bann pti biznes kekfwa pe soumet sa bann lenformasyon electronically via email, ki nou’n donnen, ouswa si via WhatsApp.

Si bann ki annan   lenformasyon zot kapab tir portre zot bann dokiman ki zot in ranpli – bann form e soumet li  lo nimero telefonn ki nou pou donnen.

 So sa i bann opsyon ki once ki nou konplet sa legzersis by demen nou ava fer another press release sorti, pou fer sir ki at least napa personn ki ganny kit deryer, baze lo sa mwan Avril ki nou ladan.  E zot annan   ase letan pou zot soumet sa bann lenformasyon.

Lo kote ASP, mon konnen letan nou ti pe diskit avek ASP e ASP in advice nou ki i pran 3 a 5 zour pou zot pran en desizyon.  So-. Me  sepandan la vi ki zot bezwen diskit avek nou, baze lo bann lenformasyon adisyonnel ki nou, nou pou annan,   pou fer sir ki napa diplikasyon dan peyman, kekfwa sa pou pran en pe pli letan.

So zot, zot in kapab konplet zot legzersis trwa ka senk zour me vi ki zot bezwen fer sir si i annan   payroll ki ganny soumet kot nou,  pou fer sir ki napa diplikasyon dan peyman, kekfwa pou pran en pe plis letan.   Me selman nou ava diskit avek zot pou fer sir at least sa bann prosedir i ganny senplifye.

Lo kote capping;- parey mon dir pli boner kekfwa dan sa sirkonstans nou pa ti pe mazinen i annan 2 a 3 dimoun dan informal sector kekfwa dan menm fanmir.  Sa nou ava re diskit avek ASP kekfwa apre re advice dimoun baze lo kekfwa lo bann striktir ki nou ava met an plas.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Onorab Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

SS mersi pou ou bann lenformasyon e larepons.  Mon ti ava kontan zis demann ou prezan si bann sa bann zofisye ASP,  zot pou annan en prezans en pe permanan dan distrik la ki sityasyon, me anvi ki nou dan en partial lockdown ki mannyer zot pe mazinen pou zot travay pou kapab met fer zot prezans?

E dezyenmman i annan   bann – mon dakor sa ki ou’n dir pou sey senplifye e servi online bann metod ki enportan.  Me i annan  n osi en group biznes ki pe le formalize pou zot osi, parey pou rod sa TIN la.

en la zot war zot petet la i annan   serten fason zot in deza gannyen zot pe esper serten lenformasyon me la zot war zot bloke, pa resevwar sa lenformasyon avek serten sa bann Lazans ki zot pe demann bann lenformasyon avek. Eski ou kapab donn en gidans lo la osi ki zot merit fer.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. SS.

 

SS PATRICK PAYET

Wi, Mr Chair. Mersi Onorab kekfwa lo la sanmenm sa ki kekfwa mon advice ki baze lo bann diskisyon ki teknisyen in gannyen ozordi, nou ava fer another press release sorti e nou ava met vreman kler bann prosedir ki bezwen ganny follow.

Pou zot soumet lenformasyon e bann ki bezwen al rod TIN ouswa bann anrezistre ki zot bezwen fer zot osi e ki i ava vreman kler dan sa press release baze lo bann sirkonstans ki bann teknisyen in diskite, vi ki kekfwa nou pa ti dan lofis ozordi.

Letan nou fini by demen nou pou dan lofis e nou ava fer en press release sorti, ki tou dimoun i a vreman kler ki bann prosedir zot bezwen follow lo la. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS. Onorab Clive Roucou.

 

HON CLIVE ROUCOU

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi tou dimoun Mr speaker mon anvi demann SS konsernan bann etidyan pos- segonder ki ti pe ganny allowance kelkonk.  Mon anvi demann li si anba sa Bidze pe fer provizyon ki sa bann etidyan i kontinyen ganny zot allowance silvouple? Mersi.

 

SS PATRICK PAYET

Mersi Mr Chair.  Mersi Onorab wi sa allowance i kontinyen e li i anba vot Benefits and Approved Programme Agency for Social Protection.  so allowance i kontinyen.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi SS.  Bon nou ariv a lafen kestyon pou heading Social Programmes of Central Government.  SS nou ava profite nou ava pran en vo lo sa heading?  SS?

 

SS PATRICK PAYET

Wi Mr Chair pou sa i Social Programme of Central Government pou en lavaler R1, 263,122bilyon.

 

MR SPEAKER

Mersi SS. Bon Lasanble pou pran en vot lo heading Social Programme of Central Government pou en sonm

R1, 263,122bilyon.  E pou form par sa schedule mon avan demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont?  Madanm Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Chair. 26 Manm in vot an faver e personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi. Savedir bidze pou Social Programme of Central Government in ganny aprouve par Lasanble Nasyonal. Bon Onorab Afif ki next heading ki ou ti’n sizere?

 

HON AHMED AFIF

Mr Chairman mon ti ava propoze nou pran Subvention to Public Enterprises parske i lot ki pli gro logmantasyon.  E son sonm i R273,971 ki en logmantasyon R114,893milyon. Son paz i dan sa file PDF paz 49 lo son pti nimero i 36.

 

MR SPEAKER

Ok dakor. Yes Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERARRI

 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Bon mon konnen si nou pou fer sa pou sak head ki zot pou anvi diskite.  Si sa i annan   de keksoz i kapab fer;- swa i kapab redwir kestyon, swa i kapab prolonz.  i kapab extend sa deba.

Akoz ou riske pe war Manm pe kontinyen demann kestyon me ou pou annan   kekfwa each head nou pou perdi ankor 5 minit kot Minis oubyen PS i run ladan. I depan lo zot. Ok?

Ale PS go ahead donn nou en pe detay.

 

PS DAMIEN THESEE

Bonzour Mr Chair. Bonn apre midi Mr Chair, tou Manm Onorab.  Pou Subventions To Public Enterprise sa i pli ou mwen sa subvention ki nou pe donnen pour Air Seychelles.    I annan   li en payroll apre pre R1.2milyon par mwan e nou’n cater 6mwan subventions pou li, menm si ladres ki in fer  i pou lasistans 3mwan.  Akoz nou pa konnen ki kantite letan sa pou persiste.  So nou pou war lo paz pti 36, sa diferans konpare avek Bidze 2020 avek son amended  budget i pou Air Seychelles   ,saler .

 

MR SPEAKER

Yes, Onorab Clifford Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Chair.  Mr Chair mon ti ava kontan demann Minis  ouswa PS pou dir avek nou, nou konnen ti annan    en avyon ki Air Seychelles   ti bezwen rann Abu Dhabi e mon krwar i apel   e pandan letan ki i sipoze rann ti annan  sa lockdown Abu Dhabi.  E apre resaman swa yer ou avan yer oubyen Vandredi, i annan  sa avyon ki’n ganny anmennen Abu Dhabi.

E lot avyon Air Seychelles   e lot avyon Air Seychelles   i bezwen monte pou al sers crew pou desann avek.  Eski pandan sa letan ki sa avyon in reste ater, eski Sesel in bezwen pey domaz Etihad e si i bezwen pey domaz konbyen in bezwen peye?

E eski i annan  negosyasyon avek nou swadizan partner ki nou fer Code Sharing avek nou, pou nou pa pey sa  sirsaz, oubyen sa domaz kin ganny mete e dan sa konteks vi ki nou Air Seychelles   .

Mr Speaker mon konnen SS in dir allowance pou tonm dan contingency vot eski mo met sa issue la lo bann travayer Air Seychelles   a sa staz, oubyen mon ava met li pli tar?  Mersi.  Mon ti ava kontan ganny en pti gidans avan mon kontinyen lo sa Mr Chair.

Non, mon pe demann ou gidans akoz i annan   sa issue konsernan allowance pou staff Air Seychelles,  ki mon ti oule koz lo la.

Me parey pli boner SS i dir allowance i dan Contingency vot so mon pe gete si mon vi ki mon lo Air Seychelles   si mon tous li la, oubyen mon kit li pou taler ler i al dan Contingency vot?  Mon pe demann gidans en pti kou lo sa size.

 

MR SPEAKER

Well, mon krwar si nou pe deal avek Air Seychelles, mon konnen i pou overlap en pti pe akoz i annan pou fer travayer e tou.

Mwan osi mon annan   en kestyon ki’n monte with regards to refund of airfares. Annou pous kestyon la me selman nou pou pran vot lo Subventions, lo sa head apre pli tar nou ava pran vot lo Contingency. Kontinyen Onorab.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Chair.  Mon ti ava kontan demann Minis pou eksplik en pe seselwa e travayer ki travay lo Airport ki enkli travayer Air Seychelles.    Bann ki dan frontline zot zwenn avyon, me aparaman zot pa ganny mete lo sa kategori ki pe ganny allowance, konpare avek bann ki bann Imigrasyon ki second line si oule, akoz zot, zot  zwenn avyon.

Apre i desann anba i pas kot Health apre i al kot Imigrasyon.  Me Imigrasyon in ganny mete lo lalis bann ki pou ganny sa risk allowance.

So eski Minis i kapab eksplik sa bann dimoun, ki rasyonal ki’n ganny servi pou determinen lekel ki ganny konsidere koman at risk?

E i osi i annan bann cleaners ki kot SCAA ki tonm zot tou Airport e ki pa ganny mete anba la pou sa risk allowance be kot bann staff Imigrasyon pe ganny sa risk allowance.  E mon ti ava kontan sa leksplikasyon an referans avek sa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minister.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman Mersi Onorab, Onorab lo ou premye kestyon lo return sa avyon Amirantes mannyer mon konpran wi in annan en delay pou sa avyon al laba akoz Abu Dhabi ti’n ferm son Airport.

Alor kou ki pou ganny asosye avek sa avyon, e kou ki pou pli konsekan sa ki nou apel sa returned condition avek dan Kontra, i pou dir ou konbyen cycle ou bezwen annan  lo masin.   Konbyen erdtan konbyen lo isi lo laba and so on.

E ou bezwen respekte sa bann kondisyon. Si letan ou donn sa avyon e zot fer son assessment lo li, letan ou donn li e ou pa meet sa bann kriter, zot pou repar sa avyon pou met li lo sa bann kriter.  E nou Air Seychelles   nou bezwen pey sa diferans.

Ozordi mon pa pou kapab dir ou konbyen sa sonm.  Ou si i annan   en sonm pou peye adisyonnel.  Akoz sa assessment i bezwen ganny fer Abu Dhabi avek Etihad Airways, pou gete si nou meet sa return conditions ki dan sa Kontra.

so mon pa pou kapab donn ou sa sif la.  Mon ava rod sa sif enn fwa ki mon ava gannyen, mon sertennman kapab partaz li avek ou.

Me lenportans se ki ozordi nou defalke sa avyon i nepli avek nou i avek Etihad e nou bezwen esper sa return condition.

Alor lo risk allowance si mon konpran byen se ki, sa risk allowance i ganny donnen letan bann avyon ti ankor pe vini dan lepok COVID.  La napa, i annan en shut down napa nanryen. So sa allowance pa pe aplike ozordi. Alors en fwa ki nou retournen e fotespere ler nou retournen napa COVID sa zafer allowance  i nepli en issue.

So nou pe donn sa allowance pou sa bann peryod ki ti annan   COVID e nou ti ankor operational.

Alors si i annan   en diferansyasyon fer ant frontline Air Seychelles   avek frontline Imigrasyon akoz zot tou zot frontline.  Letan ou pe handle, nou’n tann Dokter Gedeon dir sa viris i kapab lo tarmak, i kapab lo soulye en dimoun, i kapab lo avyon, i partou li.

So mon pa tro sezi ki mannyer zot in kapab fer sa segegrasyon.  Mon krwar pwen ki ou poze sa kestyon ou poze i valab pou nou regard en pe plis lo la.  Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Minis.  Mr Chair Minis  mon le menm si ou pa pou kapab donn nou sif, ki mon konpran parfetman, me mon oule zis ganny li kler ki sa return condition, ki nou pe dir, i napa nanryen pou fer avek COVID-19.  Bann sityasyon ki annan pou fer avek COVID-19.

Akoz si annan,   mwan mon pe dir vi ki nou’n ganny kado, 11 tonn materyo ki nou’n dir mersi, nou ti kapab demann ankor sa pti kado ki vin an referans avek sa, pou zot pa sarz nou pou sa letan ki sa in tonm dan COVID19.

Se sa ki mon pe dir si sa kondisyon i pa related, definitivman nou bezwen comply avek sa kondisyon si i pa related.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Wi, mersi Mr Chairman. Mersi Onorab.   Mon konpran ou parfetman.  Parey mon’n deza dir dan Lasanble, si fodre mon al mandyan, mon pare touzour pou mandyan.  So i pa fatig mwan pou mwan seye si nou kapab ganny en keksoz ankor pli bon ankor.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Paul Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Chair e bonn apre midi Minis avek delegasyon ek ou bann koleg. Mr Chair zis an liny repons ki Minis i fek donnen, e mon pa konnen si zot okouran sa ki konsern bann frontline staff ki mont lo avyon.

Apparently i annan zot ki’n monte, mon konpran i annan   en group la ki’n fek ale e ki’n tournen an referans sa ki Onorab Andre fek pe dir.  Zot ale   zot al sers latizann, zot fek tournen.  I annan en group fek retournen la 4er bomaten, in ariv kot zot 4er bomaten e i annan   en lot ki pe ale la ankor tanto sepa demen.

Petet i enportan gete sa bann staff zot napa okenn risk ki vin – I mean bann allowance ki vin avek zot, i enportan pou zot ganny kouver.

Apre dezyenmman i annan osi bann travayer SCAA Sekirite ki zot osi zot mont lo avyon ansanm ek bann staff Air Seychelles,   pou fer zot bann prosedir.  Zot osi zot pa ganny kouver.  I enportan ki  zot ganny get dan zot konsiderasyon. Mersi Mr Chair.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman.  Wi mon note mon krwar ki i enportan sa ki ou pe dir.  Akoz mon krwar dan premye kominikasyon ti annan serten kategori travayer ki ti ganny ekskli, me i pa normal.

Fodre ki nou-. E mon’n deza mansyonnen ki sekirite e tou dimoun ki pe mont lo sa avyon i annan   en group zot i annan   Lasante i annan, Ladwann i annan   travayer Air Seychelles, ground handling zot menm eksetera, ki monte zot bezwen ganny kouver.  Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Jean Francois-Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI 

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon pe koz lo sa sibvansyon pou Air Seychelles   e Minis pli boner oubyen SS in eksplik nou, pou ki rezon sa i la.

Mwan mon ti ava kontan demann avek Minis, si i kapab donn nou ankor en pe detay lo ki bann mezir, apard bann mezir lo saler lyen avek en pe capping, en pe volonter;- en pe bes volonter dan saler mon krwar in mansyonn sa de.  Ki lezot mezir ki pe ganny pran dan Management Air Seychelles   pou redwir bann kou?  Eski tou bann mezir in ganny pran pou le moman?

Osi ki zefor dan sa moman kriz ki nou pe pran, pou nou reget dan ki fason nou konsider lavyasyon dan Sesel?

Mon ti ava kontan demande, eski Gouvernman pou kontinyen siport, ou aksepte legzistans 2 lakonpannyen lavyasyon ki apartenir pou Gouvernman?

Setadir Air Seychelles   avek IDC Air.  Konbyen lannen ankor nou pou kontinyen permet ki operate an paralel 2  servis lavyasyon or be it enn  i zis domestik me ki pe fer konkirans avek kanmarad, ki annan   2 loperasyon diferan.

Ki enn i anba en kantite scrutiny sa se Air Seychelles,   ki IDC zot konnen poudir kantmenm ou sey fer en pe scrutiny lo zot, pa tro fasil.

 So, mon ti ava kontan si Minis i kapab dir nou, dan sa zefor pou re envant nou lekor, re envant nou baz ekonomik, eski par ler pou nou rod sa sinerzi, fer bese nou depans, fer sa sekter vin pli lean and efficient?  Plito ki kontinyen permet en dimoun, oubyen de dimoun ouswa detrwa dalon pou kontinyen enjoy fasilite en airline, pou monte desann lo zil pou kout nou en kantite.

Mon pe poz sa kestyon Minis, akoz mon anvi met li dan konteks ki;- par egzanp IDC mon pa vwar li pe fer okenn zefor dan sa tanpet ki nou ladan.  Li zis i dir pa pou donn 10milyon dividend me sa pa en zefor.   Tou fason ou ti pou donnen la prezan ou pa pou donnen?  I pa en zefor.  Mon pa war okenn zefor lo lot kote.

So, mon pe lev sa kestyon e mon konnen ki 95poursan dimoun dan Gouvernman e dan Sesel i dakor avek mwan.  5 poursan i pa tro, tro konnen.  Apre nou per lev sa size.  Me mwan mon pa per lev sa size.  Mon anvi konnen dan sa moman ki nou ladan, ki nou pe fer pou nou (mersi Mr Speaker) pou aranz sa sekter.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab zis mazinen nou lo sibvansyon Air Seychelles. OkMinister.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman. Mersi Onorab pou ou bann kestyon. Alor lo premye lo kote redwi kou, wi mon war ki Air Seychelles   e bann konsiltasyon ki nou, nou’n gannyen avek Management Air Seychelles,   nou pe ekspekte ki son top Management i pran en salary cut minimum 50poursan.

Sa i premye keksoz ki mon pou kap konfirmen.  E lot keksoz redwi kou i en keksoz, me s nou bezwen osi regarde bann loportinite ki nou kapab fer menm ki annan   sa bann lockdown left right and center.

Nou annan   nou 2 avyon e sa de avyon nou kapab konverti sa de avyon pou li fly parey Abu Dhabi, parey Sidafrik bann landrwa kot nou annan   cargo.  I annan   lentere par plizyer lakonpannyen lokal pou al freight sa bann avyon pou zot kapab fer bann flight cargo.

E menm nou, nou kapab osi met nou medikaman ki neseser lo sa bann avyon.  E sa bann loportinite toulezour nou pe vwar bann nouvo demann ki pe vini e Air Seychelles   i pare pou fer sa bann vol si nou ganny lotorizasyon pou al dan sa bann Airport.

 E  i pou en sours reveni pou Air Seychelles  osi.   I pa pou fer profi lo la. Me i zis  pourvi  i kapab kouver son kou.  Si kapab fer en pti profi tanmye me solman nou pe  fer li operate at least at cost.

Akoz pa bliye si sa bann pilot i bezwen osi fly.  Akoz si nou pa ganny sa bann flight cargo par egzanp, tanzantan nou bezwen fer sa avyon dekole e apoze take-off, apoze take-off apoze take-off Pwent Lari pou gard sa bann pilot, current.

So i annan  sa  loportinite.  E parey mon deza dir ki sa avyon i kapab anmenn li apepre 18tonn cargo, ou kapab met li anba ou kapab met li lo seat dan sa avyon.  So sa i posib e noun deza fer parey monn dir de men sa bann flight e nou a kontinyen fer li.

An sa ki konsern IDC ek Air Seychelles   Domestik, mon anvi zis fer en pti komanter si pou permet mwan Mr Chairman. Air Seychelles   Domestik ozordi, e nou’n deza ganny diskisyon isi dan Lasanble lo son tarif ki i sarze.  Parey ou konnen i annan   en tarif etranze apre i annan   en tarif domestik.

Be ozordi nou vwar nou, an vi ki nou napa okenn etranze nou pe fly nou zis 2 vol pou nou al Praslin.  E menm letan nou pe fly sa 2 vol pou al Praslin i fer en pert.  Akoz sa pri i tro feb pou kouver sa kou.  Ki mon pe dir, bliy apre fer profi sa kou.

So i enportan letan nou re-invent and going forward, ki nou mazin tre byen ki mannyer nou pou re organiz nou transportasyon domestik.  Sa i tre enportan.  Sa i premye pwen.

Bann avyon ki IDC i annan,   i pa vreman adapte pou li al Praslin.  Par kont i adapte pou li al devlop bann zil elwanye.  So sa bann avyon in ganny adapte spesifik pou sa.  E parey ou konnen IDC i ti annan li enn sa beach craft.  In annan   li de e i ti pe al rod en trwazyenm.  I pros pou vini.

Akoz in vann son caravan. I pe  vann son lot avyon, pou li standardiz lo sa trwa.  E la nou oule ki nou outer island osi letan nou re envante, i zwe en rol bokou pli enportan. Nou bezwen tenir sa an kont avan zis nou deside merge, abandonnen do whatever we want to do. 

So i en letid a profon.  Mon kontan ou’n poz sa kestyon, pou nou regarde ki nou pou fer a lavenir.  Mersi Mr Speaker

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Chair.  Bann kestyon konsernan Air Seychelles,   mon ti anvi konnen ki zefor ki Gouvernman pe ensiste ki Air Seychelles   i fer.

Minis in deza sit en bes dan saler ziska 50poursan ou’n dir, me par egzanp i annan   serten staff Air Seychelles   ki en konponan zot saler an deviz etranzer, mon ti a kontan konnen si i annan   en negosyasyon la pou ki zot pran sa saler an Roupi?

Apre i annan, PS in dir ki saler pou staff Air Seychelles   in, zot in fer provizyon pou 6mwan, akoz mon aprann poudir   ti annan parmi son bann plan, Air Seychelles   ti pe konsider seryezman redundancy apre April.

So eski sa i sanz sityasyon aprezan?  E trwazyenmman, mon anvi konnen, akoz se selman letan nou pe get sa ki nou pe diskit lo la   sa, se pou mwan ganny li byen se Subventions to Public Enterprises akoz selman Air Seychelles   ki la devan nou?

Akoz nou konnen pou dir i annan bann lezot antite, ki pou dan difikilte.  Mon pe mazin par egzanp National Park Authority, i premye lannen ki zot budget- dependent napa touris ki zot pou fer?

I annan   Botanical Garden Foundation.  I annan Linyon Estate ouswa lekel ankor mon kapab mazinen SPTC, li osi i anmenn lamas, e avek lockdown tanto la.  Napa mouvman lamas, so i annan   bann lezot public enterprises ki pou dan difikilte, so eski i annan en provizyon ki Gouvernman pe mazinen kwa ki kapab fer pou lezot?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman. Mersi Onorab.  Wi konteni ki nou pe pey saler pou Air Seychelles, alor parey nou desizyon  se ki i pou napa redundancy.   So sa i premye.

2enm nou pe pey saler. Alor tou bann allowance ki serten bann travayer ti pe gannyen an fonksyon sa ki zot ti pe fer, sa pou tonbe. Nou pe koz saler.

Ou war? Parey en crew letan i pe fly i  ganny en offstation allowance or whatever it is called e sa i  ater li. I pa pou gannyen sa saler.  E nou ‘n met osi en cap parey. Nou bezwen aplik tou keksoz parey.

So vwala, sa ki konsern Air Seychelles e nou prefere anmenn li koman en sibvansyon  olye met li dan sa 1bilyon lo  lo sa previous head ki nou ti’n diskit lo la.   So sa. Lala   larezon akoz ou war li in vin la.

An sa ki konsern SNPA annefe i en refleksyon ki nou osi nou’n  fer.  E mon ti mete dan mon Budget Address osi ki nou pare pou nou regard zot down the line.

So wi nou bezwen fer provizyon an ka zot bezwen en lasistans, nou ava donn zot en lasistans.  Mersi Mr Chair.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ahmed Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman mon pe, lo sa sibvansyon lo Air Seychelles ki R273milyon finalman, i en total si mon pe pran R17, $17 milyon Ameriken, zis sa lannen pou Air Seychelles.

Avan nou ti fer sa Bidze nou ti’n met anviron $10milyon la nou’n azout ankor $7milyon. I bann sonm tre konsiderab pou en pti lekonomi, ki pa pe al ganny deviz etranzer sa lannen.

Eski Minis kapab donn nou en langazman ki parey tou biznes pe revwar zot model, akoz sa problenm COVID-19, ki nou konnen pou annan en lenpak pandan sa prosen 3 a 5 an pou en airline sirtou.

Par egzanp  eski zot  pe mazin, eski zot pe mazin konmsi tou keksoz pou normalize? Nou pou refer larout Joburg?  Nou pou re al Moris? Nou pou re al Chennai?  I riske pa ariv pou en bon pe letan.

Me antre tan nou annan nou 3 avyon ki nou pe peye mon pa konnen si $30mil oubyen $20 mil tou le zour, pou gard zot asize. Ler nou napa Dolar. E se pou sa rezon ki nou pe pey $17milyon dan en lannen.

Eski zot kapab donn nou en lasirans ki pandan sa bann prosen semenn, ler keksoz i komans konpran en pti pe ki pe arive, zot donn nou koman Lasanble en kontrandi lo ki sa nouvo plan stratezik Air Seychelles?

Pou nou kapab vreman, ozordi nou dir be ok i en emergency nou aprouv sa.  Me pou nou asire dan nou lespri ki pep Seselwa pe met de kote $17 milyon dan napa naryen.

Kan petet ti kapab annan en lot plan pou anmenn cargo oubyen pou fer lezot aktivite aeryen, pou fer sir ki Air Seychelles i deservi pep Seselwa a en pri ki abordab, dan fason pli ekonomik pou sa pei, olye zis nou dir i annan 3 avyon nou’n peye nou pa kapab fer naryen. ‘’Zour nou a kapab nou a servi enn nou a fer cargo.’’

Eski zot kapab donn nou en langazman ki dan sa prosen, petet dan sa mwan ki pe vini zot a vin avek Air Seychelles kot Lasanble, pou donn nou en plan stratezik zot nouvo panse, e ki mannyer nou kapab refer sa airline.  Pou ki nou konnen poudir nou pou ganny meyer rannman pou nou larzan atraver sa Bidze. Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman. Mersi Onorab. Wi ou annan parfetman rezon, sa plan ki Lasanble ti aprouve. Sa plan tranzisyon ki nou ti dir, ki dan peryod 5an omwen Air Seychelles i pou breakeven e fer en pti profi. Nou deza 2an dan sa plan transformasyon. Sa ki mon kapab dir ou avek sa larive sa 2 nouvo avyon in annan en pti retar pou zot arive. Donk la nou annan nou 2 avyon committed olye 3, enn nou’n retourn Abu Dhabi.

Lo son 2enm lannen previzyon Bidze e sa ki nou ti pe realize ti vreman ankourazan.

Annefe letan nou ti lans Tel Aviv, mon menm pou komanse koman Minis Finans mon ti, mon pa ti, mon ti tre pessimistic ki sa larout ti pou marse. Me ou konnen nou’n komans ale, en vol par semenn, nou’n ogmant par de vol par semenn.

Ti annan 15 charter ki ti’n fini boukte ti pe anmenn touris isi ki’n bezwen kennsel akoz Izrael li osi in ganny COVID e li i premye ki’n ferm son market.

E sa ti en nouvo marse ki pa ti dan plan transformasyon. So Air Seychelles in kontinyen rod fason pou fer egzakteman sa. Me malerezman COVID  in arive e nou’n perdi avek.

Mon donn ou sa legzanp akoz mo ti a kontan anmenn Air Seychelles kot Lasanble avek Minis Dogley, mon koleg Minis ki ansarz Lavyasyon, pou nou fer en diskisyon.

Akoz letan sa tanpet in pase nou pa oule ki Air Seychelles i pas dan en lot tanpet. Akoz parey ou’n dir korekteman i pou war li dan en sityasyon difisil, si nou pa donn li sa sibvansyon.

Annefe, i riske vin en viktim COVID-19 si nou pa donn li sa sibvansyon. E i bezwen pas parey lezot pre pou li lanse. Me ou annan rezon annou regard tou loportinite.

E mon, mon krwar Tel Aviv fodre nou remet li dan nou plan, akoz se en marse ki vreman potansyel enorm pou Air Seychelles e pou Sesel an zeneral.  So wi mon pou anmenn zot isi zot a vin eksplike zot menm e nou ava regarde ki mannyer nou kapab sov nou national airline. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman mon ti a kontan si Minis i kapab donn nou sa leklersisman pou biblik Seselwa konpran sa ase byen.  Minis eski sa strategic partnership i ankor egziste avek Etihad?

E at this point in time nou dan move tan, nou ti dan botan a nou dan movetan. Ki konponan ouswa ki kalite lasistans ki ozordi Air Seychelles pe gannyen avek Etihad ki nou strategic partner?

E dezyenmman, mon konnen petet ou napa lalis la, me solman petet ti a bon nou ganny sa osi pou nou kapab konpran, ki kantite travayer etranze ki nou pe koze letan nou pe vwar sa sonm ki pe ganny mete konsernan saler? Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Wi mersi Mr Chairman. Mersi Onorab pou ou kestyon. Wi sa management agreement i ankor anfors i reste 2an pou li fini avek Etihad. Sa ki mon kapab dir ou se ki nou an plen negosyasyon avek shareholder Abu Dhabi. Setadir nou pe inisye en diskisyon avek son shareholder direk.

So i shareholder to shareholder discussion. Konteni sityasyon ki nou ladan mon pa pou kapab devwal plis ki sa.

Donk parey Onorab osi in fer en mansyon ki nou bezwen sofgard Air Seychelles.  E fotespere ki avan sa semenn i fini lo kote shareholder nou kler nou tou lede egzakteman kwa ki nou pou fer dan lefitir.  Sa i enn.

2), ozordi Air Seychelles mon krwar i annan li 7 ekspatriye. I annan 3 dan top management, apre i annan pilot, me selman i pilot ki fer training, apre mon krwar i annan en enzenyer or something like that. So i annan li zis 7 ou 8 mon pa egzakteman serten me i apepre koumsa. Dan son 800 ekek ki lo son payroll. 821 mon krwar ki lo son payroll. Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Chair. Mr Chair mon ti ava kontan si Minis ti kapab konfirmen si i annan, si sa lease lo sa avyon ki’n ganny rann avek Abu Dhabi, si sa lease in fini ekspire? E si i annan okenn peyman ki Air Seychelles pe bear the cost ler sa avyon pa Sesel i laba Abu Dhabi? Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman. Mersi Onorab. Wi Onorab sa avyon la Amirante, li nou ti’n sipoze fini rann li. Nou’n tenir li akoz nou ti pe esper Pti Merl pou vini. La Pri Merl in vini e nou’n retourn Amirante kot Abu Dhabi. Si son Kontra in terminen mon pa pou kapab dir ou akoz mon napa sa lenformasyon ek mwan la.

Setadir si ti annan en dat spesifik ki non ti’n mete ladan mon pa konnen. Mon prezimen sa ki’n arive an vi nou ti pou deza rann li depi en pe letan pase. Nou’n ganny delay avek sa nouvo avyon, kekfwa in annan bann lesanz ki’n prolong li.

Me sa ki enportan parey monn dir sa return condition sa avyon sa nou pa kapab sanze.  E si pou annan en kou ki Air Seychelles pou bezwen peye se on the return condition. Se tou kou ki i annan. Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman dan bann prediksyon ki Minister Finans in fer,  prenon kont ki napa aktivite ground handling ki ti one of the main sources of income Air Seychelles ti pe gannyen. Sa loss ki zot pe fer lo ground handling sa osi pou add the overall problem.

Eski Minis i kapab dir nou dan plan Air Seychelles eski sa osi in ganny factored-in dan lafason ki nou pou petet revwar management lo sa ground handling, reviz bann pri dan short term?

At least ki i ava annan bann aksyon  tanzib  ki ganny fer dan bann konponan Air Seychelles ki kapab ed ki pou go back. Akoz i one of the primary concern ki nou annan se abilite Air Seychelles pou deservi nou, as soon ki nou out of the woods avek sa sityasyon ki nou ladan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Wi Onorab. Mersi Mr Chairman, mersi Onorab. Onorab si monn konpran ou byen ou pe demann mwan kestyon lo ground handling Air Seychelles osi? Ok? Wi sertennman anvi ki i annan bokou mwens avyon ki pe vin isi i pou annan en lenpak.

Parey ou konnen ground handling li i zener en profi apepre $12milyon par an.  Donk pour sa lannen i pou definitivman mwens.

E se en pe rezon akoz, parey taler monn mansyonnen ki tou le de shareholder, Gouvernman Sesel ek Gouvernman Abu Dhabi, nou pe rankontre sa semenn, pou annan en lesanz pou nou regarde ki nou pou fer ansanm going forward.

Mon pa kapab al plis ki sa pou lemoman lo la. Nou, nou annan en propozisyon ki nou pe fer avek Gouvernman Abu Dhabi lo sa sityasyon. Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Minis mon annan zis en pti kestyon ki’n sorti kot en kliyan Air Seychelles. In dir, anmennen ki Gouvernman pe sey sov Air Seychelles, Air Seychelles pa pe paret enterese avek son bann kliyan. I ti pey en air fare an Zanvye R6mil pou li travel an sa moman la, COVID in arive in kennsel. In retourn kot Air Seychelles in ganny en refund R2500. Ki i pou fer? Minister?

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker pou sa kestyon. Mon krwar i pli senp ki taler ou donn mwan son kontak e mon a pran en telefonn mona  koz ek li e mon a sort out sa problenm.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Bon nou ariv moman pou nou pran en vot lo Subvention to Public Enterprises a en sonm R273, 971milyon e ki form par sa schedule. Mon ava demann tou manm ki an faver? Okenn manm ki kont? Madanm Deputy Clerk?

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Chair. 13 manm in vot an faver e personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Savedir Bidze pou Subvention to Public Enterprises in ganny aprouve par Lasanble Nasyonal. Bon nou ava kontinyen nou ava move forward.  Eski nou pran Benefits and Approved Programmes?  Ok nou ava pran Benefits and Approved Programmes for Agency for Social Protection.  PS ou le donn en pti brief avan nou pran kestyon?

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Anba sa line nou annan en increase 10 milyon anba Unemployment Relief Scheme. Nou annan en increase 12.8milyon anba Day Care Scheme. Sa i swiv lanons pou ogmant lasistans pou bann day cares apre, lot increase i 30 milyon anba Social Safety Net sa anliny avek lanons osi ki’n ganny fer pou donn lasistans bann vilnerab, oubyen bann dimoun dan sekter enformel ki pou bezwen ganny lasistans.  So nou annan en increase R52.8milyon anba lamannman Bidze 2020. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Ankor pou bann manm i lo menm paz lo paz 36 zis apre sibvansyon. Yes, Onorab Jean-Francois Ferrari?

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Chairman. Mon ti a kontan si Minis avek SS i reasir sa Lasanble, lo sa bann logmantasyon ki i fek anonse.  I enportan akoz nou ti soke, mwan, mon ti soke ler mon ti tann Minis Larue pe dir ki i tro konnen akfer sa bann sonm, me i pe espere pou li partaze.  Se sa.  Sa ki mon pe dir. I pa tro konnen ki sa bann sonm be selman ‘’i pe espere pou li partaze.’’

E mwan i fer mon enkyet. Se sa bann statement koumsa ki anvoy en mesaz ki move.

Alors eski sa mesaz, eski Minis in dir sa akoz in pa’n partisip dan sa bann diskisyon? Li osi in aprann lo televizyon? Oubyen eski napa en plan byen konkret e bann kriter byen kler ki nou mete, pou fer sir ki ler nou ogmant sa bann depans nou konn egzakteman ki mannyer sa bann keksoz pou ganny fer?

I enportan nou demann sa bann kestyon Mr Speaker.  Akoz an menm tan Mr Chairman, an menm tan pandan sa detrwa zour, sirtou nou’n dir La Digue in annan en ta demann.

E apre Baie Ste Anne Praslin in annan bokou demann. E mon sispekte i annan en dimoun ki pe pase Baie Ste Anne Praslin ki pe dir avek bann dimoun ale al apply, nou pe partaze.

Alors mwan, mon pe demann ou Minis reasir sa Lasanble, ki sa larzan ki nou pe vote, pa pe al ganny zis partaze.  Me selman i pe al ganny servi dan en fason rezonnab e ki bann dimoun ki merite se zot ki pou gannyen.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Chairman. Mersi Onorab pou sa kestyon. Onorab i annan, annefe i annan de keksoz ki mon kapab konfirm avek ou. Premyerman sa 3 sonm 10milyon, 12.8milyon e 30milyon ti ganny tabled, ti ganny diskite, ti ganny konfirmen, ti ganny aprouve par Konsey de Minis. E tou Minis i la letan sa bann diskisyon i pase.  So, Madanm Minis Larue i sertennman okouran sa bann sonm.

Me nou parey nou dir dan sa sityasyon kontrol tou le fason i avek Minister Finans. Donk nou pou asire e parey Onorab Pillay osi in dir, Onorab Leader Lopozisyon in mansyonnen li osi, nou travay dan tou transparans.

E nou pou soumet bann rapor neseser. I annan bann lenstans, bann Lazans neseser pou asire ki sa pa ganny donnen partou, partou, anba pye ponm, anba pye bannann, Praslin, Mahe, La Digue wherever it is. I pa mars koumsa sa.

So sa mon anvi don ou sa lasirans ki nou pou kontrole sa.  Parey nou’n kontrol osi sa R1.2 bilyon lo bann saler pou tou dimoun. Nou bezwen fer li koumsa. Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Paul Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Chair.  Mr Chair mon annan 2 kestyon prensipalman pou Minis. Premye mon vwar lo Dedicated Fund, donk in basically reste parey i pa’n sanze. Petet ti a bon Minis i donn nou lesplikasyon lo la. E nou konnen ki zanfan ozordi kot lakour e sa Dedicated Fund ti pe ed zot letan zot ti pe lekol. E si sa zot pe kontinyen pou marse e ki mannyer zot pou fe li? Enn.

Apre dezyenmman lo Social Safety Net. Ou osi obzerv sa logmantasyon ki mon konpran rasyonnel ki zot in donnen, par lefe ki i annan bann dimoun ki pa pou dan lanplwa. Ki pa pou ape travay pou ganny asiste anba sa progranm.

Me si i annan en dimoun ki ti deza pe ganny asiste anba ASP, me la ozordi i vwar li pe, baze lo sityasyon i vwar li pe retourn kot ASP pou kapab ganny asiste.  Eski sa bout zot pou zot pou konsidere ouswa zot pou take li as a new case e donn li en lot tretman?

Ouswa zot pou zis ok, dir ok sa ki ou ti pe gannyen ou ava kontinyen gannyen, me nou ava donn ou avek sa nouvo case ki ou ladan, sityasyon ki ou ladan?  Mersi Mr Chair.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Anba Dedicated Fund nou pa’n fer okenn sanzman.  Me solman direktiv oubyen stratezi ki pe ganny servi se okenn zanfan ki pe ganny asiste la, anba la ek lekol pou kontinyen avek sa benefis dan lakour, an vi zot sityasyon mannyer ti ete.

An ki konsern Welfare parey ou konnen nou’n ogmant sa Bidze akoz dan any shock ou bi se protez pli vilnerab.  Savedir prezan si i annan nesesite kot nou war kot ASP natirelman pou bezwen means test, ki bezwen donn bann sipor adisyonnel.  Natirelman li i ava fer son bann means testing. I ava asiste adisyonnelman si i war i merite. So tou keksoz pou bezwen ganny means test. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Onorab Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Chair. Mr Chair baze lo premye repons ki PS in donn nou. Mon pa konnen si li dan sa kapasite pou kapab eksplik nou sa modalite ki zot pe servi pou asiste sa bann zanfan? Or pli tar Minister konsernen pou vin devan pou eksplik prosedir lasistans?  Mersi Mr Chair.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Sa ki nou, nou okouran se ki lekol i travay ek sa bann zanfan pou konnen lekel ki bezwen ganny merit, ki ganny lasistans. E zot pou kominik sa avek Minister Lafanmir osi.

Travay konzwent ki zot pe fer pou asire ki bann zanfan ki pe ganny sa lasistans i kontinyen ganny sa. So nou kapab osi rod plis lenformasyon ki ler nou tournen demen nou kapab provide Lasanble avek adisyonnel. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Onorab Clifford Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Chair. Mr Chair mon ti a kontan demann Minis avek PS, an vi ki Gouvernman in anmenn en Bidze baze lo en sonm ki i annan sif pou sekter prive e pou li asiste sekter prive, in fer sa lo en asanpsyon baze lo en sif.  E i dir bann ki pa kapab prouv serten oubyen avek dokiman, zot pou al anba ASP e alors in met serten larzan de kote anba ASP ki sa R30 milyon.

Eski Minis i kapab dir nou oubyen PS, eski sa sif i en sif ki zot in kalkil li baze lo serten fe ki reel? Oubyen zis i en sif ki zot in plug it from somewhere?

E par lefe ki tou dimoun ki dan sekter prive i pou swa al anba ASP oubyen i pou tonm dan sa kad ki Gouvernman pe garanti. Akfer ki URS in ganny li 10milyon vi ki tou dimoun son lanplwa i garanti?

Konmsi Minis eksplik mon sa 10milyon ki anba URS ki’n monte sorti 10 pou ariv 20 milyon, si tou dimoun i annan en landrwa i pe ganny kouver? Sa larzan an plis pou kwa? Ou pe ganny mon Minis?  Akoz mon get Apprenticeship Scheme in reste parey son 10milyon so, i pa’n desann.

Tou lezot keksoz in reste parey bann lasistans ki ti pou ganny donnen in reste parey i pa’n desann. Alors akoz nou’n mont sa 10milyon?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. An ki konsern bidze pou Social Safety Net.  Nou konnen on average bann lannen avan nou donn apepre R45 a R70milyon pou Social Safety Net. E nou’n donn apepre lanmwatye adisyonnel la dan sa Bidze amannman.

E sa parey nou konnen nou napa vreman data me selman nou pe fer en provizyon, akoz i pa en keksoz ki nou pou kapab prevwar pou konnen ki pou arive.

So dan Bidze nou bezwen servi zis en serten assumption ler nou napa facts. So nou met li la an ka i annan nesesite ki nou bezwen servi li.

An sa ki konsern Unemployment Relief Scheme, ankor Bidze nou pe amann li pou lannen antye, menm si i annan serten mezir ki’n ganny anonse la pou sa prosen 3 mwan. Nou war ki nou’n fer provizyon osi pou 6mwan pou serten keksoz.

Nou pa konnen ki pou arive dan bann mwan ki pe vini.  Si petet parey nou’n dir nou assumptions dan 6 mwan nou pa pickup. Oubyen si keksoz i sanze dan 6mwan ki pa neseserman nou pou servi menm sort of zot mezir ki nou’n anonse la. So nou bezwen touzour prepar nou pou bann mwan ki nou termin lannen.

So ankor sanmenm sa ki nou’n met sa la  an ka i annan nesesite ki nou bezwen servi li. Akoz le bi se pou kit dimoun angaze swa dan training, swa dan en lanplwa.

Si fodre fer re deployment, petet nou pa konnen dan bann mwan ki vini. At least i annan sa posibilite ki nou met li la pou nou servi la. So pou lemoman nou pa konnen si nou pou servi li bann mwan depros la me solman nou bezwen mazinen ki lannen i fini Desanm. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS.  Onorab Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi. So si mon ganny PS byen sa 10milyon. Mon a kontinyen. Sa 10milyon i pa neseserman ki nou pe servi, me selman i zis en larzan ki nou’n met la.

Mon lot kestyon an referans avek sa se sa allowance ki Prezidan in anonse pou donn bann carer, anba ki vot i tonbe, si i tonm dan sa sekter ki nou pe dil avek la? Si i pa tonm la mon ava esper letan i tonm dan sa lot sekter pou mon adres sa pwen. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Nou’n met li anba Contingency pou allowance. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr speaker.  Mr Speaker dan sa letan difisil ki nou pe pas ladan e ki bokou dimoun i bezwen ganny zot lasistans osi vit. Eski Minister in met en striktir an plas ki pou asire ki zabitan Praslin, La Digue i ganny zot lasistans dan mwens delay letan?  Sirtou ki yer swar zot in met ankor bann serten restriksyon?

2enm mon kestyon se ki kote ASP. PS eski zot annan ase resours imen pou dil avek bann case dan lafason tre efektiv? Akoz parfwa ti pe annan tro bokou letan ki ti pe ganny pran avan ki bann ki bann aplikasyon i ganny fini travay lo la.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. An sa ki konsern ASP nou konnen i pran apepre 4 zour pou li process son bann laplikasyon. Me bann ka ki pou vini lo lasistans saler pou al lo Komite avan.  So Komite li pou fer son pre-screening ki pou ede elimin en bonn pe bann letan ki kekfwa ASP i bezwen servi.

Nou konnen ASP i full fleet la nou pa aware si i annan okenn challenge resours akoz zot annan apepre en staff dan sak distrik osi. I pou bezwen gete ki mannyer li i re organiz son staffing otour sa, an vi osi sa partial lockdown. So nou pa espekte okenn konstren as such pou lemoman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS.  Onorab Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Sorry PS mon pa’n tann ou si ou dir mwan striktir ki mon pe demande. Si i annan en striktir ki pe ganny met an plas akoz, La Digue, bann dimoun Praslin ki vini pou vin peye pou vin fer bann formalite, eski i annan en keksoz pli vit ki pe ganny met an mars? Oubyen e sirtou ki la yer swar i annan plis restriksyon ki’n ganny mete? Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Mon pa pou konn spesifikman ki laranzman ASP in fer pou La Digue. So petet nou kapab re eklersi avek CEO ASP e donn zot lenformasyon demen kwa ki in fer spesyal si i annan nesesite.

So parey mon’n dir as far ki nou, nou konnen ASP i annan tou resours, i bezwen gete ki mannyer i re deploy son bann resours oubyen si i ti annan konstrent   i ti pou’n dir nou already. Be selman nou ava rod lenformasyon pou donn zot demen. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Chair. Premyerman mon kontan larepons ki Minis in donn Onorab Ferrari taler lo son kestyon parski i vre ti annan en statement ki ti ganny fer kot Minister Lafanmir ler zot ti ganny demande ki sa son 30 milyon i entails?

Parski nou sa ki nou mazinen i annan en proposal ki ganny met devan, prezan zot Minister Finans zot negosye avek sa Minister konsernen avan i ariv kot Cabinet koumsa nou mazinen.

Zot ti dir ki, Minis Larue dan son larepons sete, nou pa konnen nou pa konn bann detay fodre Lasanble i aprouve avan. Apre in azout bann lezot bout. Ki Onorab Ferrari in dir.  So, mon kontan aprann ki i ti dan meeting State House ler ti diskite. I pa mazinen.

Mon 2enm, monn lot kestyon. I annan en sonm 12 milyon la pou Day Care Scheme. Donk mon ti ava kontan zot dir nou sa prozeksyon i pe kouver apepre konbyen zanfan dan Sesel pou sa sonm silvouple? Konbyen zanfan zot pe prozekte pou ganny kouver anba sa Scheme?

Mon lot kestyon ki mon ti a kontan zot donn nou en parol lo la.  Pou sa FA4GR, SS in donn en commitment pou dir sa bann lenformasyon pou vin piblik. Nou pou konnen lekel bann antite ki’n fer laplikasyon. Be mon ti ava kontan zot donn nou en commitment ozordi, pou nou al en pe pli lwen avek sa zafer.

Kantmenm pa piblik an zeneral me FPAC ki mon pa en manm lo la, i ganny en rapor lo lekel bann claim ki’n annan pou URS e apre sa safety net.  So dan 10milyon e osi san sa 30 milyon.

Pou en senp rezon akoz in annan tro bokou labi dan lepase, e fransman nou dan LDS nou pa fye letan i annan larzan ki koumsa la, nou zis per ki pou annan bal ki pou donnen.

So parske lontan ASP ti annan en website li Minis, kot tou le mwan zot ki update e ou ti kapab war tou bann depans ki zot in fer on a weekly basis. Be ziska ler mon zournal ti ekrir en lartik ki ti apel ‘’Blood Money ‘’kot nou ti dir poudir i annan dimoun ki ankor pe ganny larzan anba sa zafer koudeta la. Ki mannyer i apele, sa fon la. Liberation Memorial Fund, website disparet ziska ozordi napa ankor. So i mank transparans dan bann ki ASP pe fer.

Finalman Mr Chair. Mon war en alokasyon la ki zero. Home Carer Training. Be sa i en vye size ki nou sa Lasanble nou pe diskit avek ASP.  I enportan ki i annan training e dezyenmman i enportan ki i annan monitoring dan home care service dan Sesel.

La zot pe al donn en allowance ki nou pou koz lo la taler. Akoz pa ti pran en pe larzan met dan sa home carer training olye donn sa allowance? Parke i annan dimoun pou perdi travay, zot ti kapab ganny recruit pou donn training e pou monitor. So mon kit sa avek Minis e panel pou fer en komanter lo la.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  PS Thesee.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair, mon a konmans ek sa training avan. Sa training i trouve dan recurrent budget ASP, i apepre 1 a 2milyon e depi 2018 nou pe donn li sa bidze. So i pa la akoz i pa en benefis li i en recurrent cost so, nou ti bezwen retir li.

An sa ki konsern lalis day care ;- day care premyerman nou annan 1305 zanfan dan bann day care e 670 ki avek bann child minders ki fer anviron pros 2mil zanfan ki nou pe cater.

Parey nou pe fer pour sa lasistans saler ki nou pou pibliy tou bann konpannyen ki pe ganny asiste, nou osi ok pour nou provide lenformasyon avek dimoun ki’n ganny asiste anba Unemployment Relief Scheme, oubyen lezot lasistans.  Sa nou kapab fer li parey nou ti fer lannen pase avek bann lenformasyon by ASP. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Ok. Mersi Mr Chair. Si mon matematik i byen zot kapab koriz mwan akoz zot, zot travay avek sif.  Be vitman mon’n fer en kalkilasyon si ou pe dir apepre 2mil zanfan i fer apepre 18 milyon, non?  So ou annan en mank apepre, non pou Dedicated Funds for, ekoute mon pe mal gete.  Sa larzan i ase?  Ouswa i manke?  Zot pour retourn kot nou?  Sey dir nou silvouple?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair, nou’n donn 12.8 milyon an plis akoz ti deza annan 6.7milyon savedir bidze total i fer li 19.3 akoz nou pe zis top-up the difference ki ti bezwen. Mersi

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Chair, Mr Chair zis ou a bear ek mwan, akoz mon pe sey get lo sa lalis ki nou’n gannyen mon pa war Baie Ste Anne lo la. Mon pa konnen si i annan en nouvo COVID-19 ki atak laservel Manm konmela ki zot war keksoz ki napa lo ou papye.

 

(laughter)

 

HON CHURCHILL GILL

Mon kestyon se kot post-secondary students pour sa 17 milyon, mon war tousala i reflekte menm sonm, me selman tou le lannen i annan diferan lakantite manrmay ki antre. Si PS i kapab dir nou akoz ki toultan i menm sonm mon war 3an konsekitif i parey? Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair, well nou actual ki nou annan la latest la dan fiscal i pou 2019.  Nou pa’n fer okenn sanzman pour 2020 akoz i annan menm kantite manrmay. E nou provizyon 2021 li i pour sanze ler nou fer prose Bidze 2021 an Me koumsa. Ler nou ganny estimasyon.  Mersi

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Onorab Terence Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Chair.  Mr Chair mon kestyon i pran menm laliny ki Onorab Andre in demande en pti pe sa baz desizyon.  E si monn konpran byen PS in dir nou ki zot napa data vreman ler zot pe fer sa bann aprovizyonn. Eski zot pe fer li arbitrer?

Akoz zisteman zot napa bann statistics ki pour siport zot bann provizyon bidzeter ? Pour mwan mon war li en pti pe danzere ki nou pe zis met bann sonm, san ki nou pe vreman baz li lo bann statistics lo bann lenformasyon ki kredib. Mersi Mr Chair.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Pour day care nou annan bann statistik parey nou’n eksplike. Sel keksoz ki nou’n dir i an konsernan Social Safety Net.

E si nou a swiv ki ti arive avek reform ekonomik 2008 se sa ki nou ti konmans met provizyon pour sa safety net. E se tou kou dan en shock parey mon dir ki ou bezwen protez ou vilnerab.  So nou pa konnen nou ki magnitid sa i pour devlope dan sosyete.

So nou’n zis servi en average baze bidze ki nou pe servi over bann lannen pase.  Si nou get 2019 nou’n depans nou pros R55milyon.  So nou’n zis pran apepre lanmwatye. So en bidze osi i annan keksoz ki ou pou annan costings i annan keksoz ki ou pou bezwen servi assumptions ou bezwen estimen.

So sa i pour enn kekfwa ki nou pou bezwen estimen konbyen nou pou kapab servi.  E natirelman si i pa servi, i larzan ki pour reste la ki pour ede redwir sa gro defisit si nou pa depans li at the end of the day.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS.  Onorab Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Chair, zisteman mon konnen Minis in koz lo la ki i pour fer sir ki nou larzan i byen servi. Eski zot pe met en mekanizm an plis pour fer sir ki sa bann larzan i pe ganny servi byen?

E akoz ler i annan larzan koumsa i fasil, sirtou ler i annan eleksyon i fasil ki pour annan presyon pour annan labi. Mon ti a kontan Minis ti kapab donn nou en garanti ankor lo la.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab, PS oubyen Minis?  Minister.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Fer nou konfyans Onorab.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman, Mr Chairman en kestyon vreman spesifik. Apard ki sa bann benefis ki pou vin ganny bann demann enpoze. I deza annan sa Dedicated Fund ki ou’n koz lo la.

Me lafason ki zanfan ti pe gannyen atraver lekol zot ti pe ganny liniform zot ti pe ganny lezot neseser. La ou pe dir ek nou ou pe al donn sa, sa paran pour donn sa zanfan. Eski zot pe anvizaze met en kontrol adisyonnel pour asire ki sa paran i provide sa – i pa pour bezwen liniform byensir, me sa i ava ganny servi in the alternative.

Akoz bann lekol ki pou le moman zot ti annan en lalis bann keksoz ki bann zanfan i pe gannyen. So ti ava bon dan lentere pour anpes annan sa labi e ki sa i al kot sa resipyan ki sipoze ganny li, i annan en fason ki zot fer sir i annan en kontrol ki ganny maintain. Akoz ASP lo li menm i pour napa sa resours mon prezimen pour li al fer sa direct monitoring lo sa kote.  Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Aktyelman se sak lekol ki manage son prop fon.  E apard liniform i donn osi goute, lunch pour sa bann zanfan. Sanmenm, sa ki pour extend ek zot kot lakour, ki pour asire zot ganny sa goute ek sa lunch.

Keksoz ki nou bezwen fer sir se ki sa bann lekol i kit zot rikord akoz zot sipoze pe fer li la already.  So i napa nanryen ki sipoze sanze. Zot bezwen kontinyen kit zot rikord e nou as Minister Finans kekfwa nou bezwen zis ranforsi en pe lo asire ki zot pe donn nou bann monthly records atraver accounts seksyon Minister Ledikasyon, pour fer sir nou konnen nou a zour avek depans. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS Thesee. Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman mon ti a kontan demann enn de pti kestyon avek Minis ouswa SS. Premyerman mon pe koz lo supplementary benefits.  Mon ti a kontan si nou ganny en pti leklersisman kwa egzakteman sa pe kouver sa supplementary benefits? Akoz i tro vag napa ase detay.

E dezyenm leklersisman ki mon ti a kontan, se ki anba sa Day Care Scheme la. Mon’n ekout byen PS in nonm child minding avek day care. Be akoz nou pa ti met osi child minding obor, pour donn nou en pti pe plis konprenezon?

E an menm tan Day Care Scheme letan ou regarde i apepre preski parey pour tou le 3an konmsi, Larepons ki ou’n donn avek Onorab Gill. Mon pe zis pe demann mon, eski nou’n fer progre, nou’n regrese? Konmsi kwa egzakteman ki’n arive ki sa sif i pe reste parey?

E lo home carer Minis in dir petet nou pou pran sa anba contingency, me petet mon ti a kontan mon demann sa kestyon la. Sa larzan ki pou donn donnen across the board.

Lekel ki pou monitor si vreman bann day care pe reponn lapel? Akoz la nou pe donn zis across the board, me selman ki bor sa monitoring pou vini? Akoz parey nou’n toultan dir dan en fason responsab kot bann ki merite i devret pe gannyen.

Me la zis nou pe donnen san vreman asire e garanti pou dir sa carer i pe donn son maximum. I pa vedir ki mon anvi anpese ki home carer i ganny sa lasistans. Be solman en pti leklersisman.

E dernyerman Mr Speaker mon pa konnen ki bor sa i tonbe. I annan en allowance ki Prezidan ti anonse pou bann dimoun aze. Mon krwar i R1000, mon pa konnen si sa i tonm anba sa vot la nou pe koze ouswa anba Contingency. Me solman i annan en serten de favorizasyon ki mon vwar, lefe ki i annan bann dimoun ti pe ganny sa pansyon Angle.

Me zot santi ozordi poudir sa allowance pe ganny donnen, zot konmsi zot pa pe vreman ganny sa benefis. Akoz sa pansyon Angle ti pou en lot lepok, zot ti pe benefisye. Me la zot ganny zis 500, tandis ki larestan pe ganny sa R1000. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Anba Day Care Scheme petet issue ki pou annan, pou annan issue avek ou forecast ‘21, ‘22. Ki sa parey monn dir nou pou fer ler nou fer Bidze 2021 akoz la ki nou data pou antre. Lo larestan kestyon mon pa tro kler vreman.

Solman lo Supplementary Benefits sa i en Bidze ase miner 2milyon ki ASP i servi pou pli ou mwen top-up bann Bidze, pa Bidze, plizoumwen top-up bann income, bann dimoun ki pe ganny asiste avek benefis on top. So i annan son diferan kalifikasyon ki li i servi.

E sa i pli ou mwen bann one-off case par egzanp. Si par egzanp i annan dife osi i servi pou pey sa anba la e i pa tro en gran sonm.

An sa ki konsernan Home Carer supplementation, pou sa allowance plizoumwen sa  IN ganny dir pou ganny peye anba Contingency. E le bi sete pou ankouraz oubyen fer sir ki bann dimoun ki pe ganny lasistans carer at least dimoun pe vin kot zot pou asiste zot.

So sa ler nou ava al anba Contingency  nou ava donn detay. Solman nou napa vreman pou lemoman egzakt sonm ki ASP pou peye e si i pou across the board.  Solman nou, nou’n fer provizyon pou Bidze ki at least ki i ava kouver sa Scheme ki pe ganny fer.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS.  Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mr Chairman konsernan sa Supplementary Benefit la. Petet mon ti ava demande ki Minister Finans i re vwar. Akoz letan son lesplikasyon ki in donnen, ki PS in donnen. Ou a krwar i ganny kouver an serten lot alokasyon. So pou zot met li parey i ete la, avek sa lesplikasyon ki ou’n donnen, kan nou annan lezot vot anba la ki ganny kouver. So mon ti ava zis demande petet si pa demann en revizyon sa alokasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair.  Parey mon’n dir i pou siplimant pli ou mwen lasistans ler i annan bann one- off case. Par egzanp dezas, dife. Solman non a travay avek ASP kekfwa i ava fer non pli kler. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Chairman. Mr Chairman i annan en larepons ki mon pa satisfe ditou ki nou’n gannyen. E sa i konsernan URS. PS Thesee mon konpran li, in sey eksplike. Be selman PS Thesee pa’n donn nou en larepons.

Parske in dir avek nou zot in met sa sonm 10milyon zot pa konnen si i pou servi, si i pa pou servi. I napa en baz syantifik e bann sif i sipoze baze, i sipoze annan en baz syantifik.

E pou nou nek zis war 10 milyon aparet e sa i en logmantasyon 100poursan. I pa akseptab. Minis ou ava, ou ava konpran nou. I pa akseptab.

Parski deza la i annan en Bidze 10milyon e non selman ki a ler aktyel nou pe war, i annan, e sa zot in bidzet dan en fason syantifik mon le krwar parski an 2019 nou’n war ki sa sonm ki tonm 15milyon, ok apel li 16 milyon. E apre sa pou 2020 zot in redwir li pou li vin 10milyon. Me la nou dan milye COVID nou pe koz, depi bomaten nou’n koz lo lanplwa. Ki mannyer lanplwa pou ganny afekte e ki mannyer nou kapab pas dan en sityasyon kot i kapab annan redundancy. E redundancy nou kapab annan li dan Gouvernman li menm.

Nou’n koz lo tou diferan keksoz e, nou pa’n ganny en larepons kler lo akoz nou bezwen met sa 10milyon? Mon ti ava kontan premyerman Mr Chairman, ki Mr Thesee i sey re eksplik nou ki baz sa 10 milyon? Parski si i napa en baz i pa devret la dan sa bidze.  Pou nou sa i kler.

E dezyenmman mon konnen ki poudir sa zafer home carer i pou dan Contingency. Me selman mon ti ava kontan zis dan en serten sans baze lo sa ki Mr Thesee fek dir nou la. Ki pou dir menm sa zafer carer pa konnen si pou donn en, i pou across board oubyen ki pou son sonm.

Be nou pa tro kontan sa bann keksoz. Ki konmsi si i ti ava kapab komans donn nou en lesplikasyon en pe pli kler vi ki in komans nonm sa. Parski pou lemoman la sa de keksoz pa tro kler.

E Mr Chairman mon ti ava demande ki apre ki i donn sa larepons mon ti ava kapab re adres li silvouple. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Anba Bidze URS parey nou konnen i servi pou re training, re skilling, plizoumwen. E nou konnen i annan bann louvraz latas osi i ganny peye anba la. So parey monn dir pa tou keksoz ki nou pou annan kalkilasyon, sif popilasyon, miltipliy par serten amount saler pou nou donnen.

I annan serten keksoz ki nou bezwen servi serten assumptions e an vi nou sityasyon ki nou ete la nou pe fer en bidze ziske lafen Desanm.

Nou’n fer serten lanonsman pou sa premye 3 mwan ki nou’n dir serten lasistans pou ganny donnen imedya. E sa nou’n kapab fer bann serten provizyon costing baze lo serten lenformasyon ki nou annan oubyen data.

Par egzanp nou’n konnen konbyen payroll private sector i arive. E sa ki’n ed nou pou nou fer sa provizyon pou sa sonm R1bilyon. Me par kont nou bezwen prevwar ki pou arive dan bann mwan ki pe vini. Nou’n tande dan deba ozordi nou pe dir nou bezwen allow private sector si i anvi les son bann dimoun ale, ale. So sa i en keksoz ki pou ede down the line si sityasyon pa improve pou kapab ede re train sa dimoun si i arive.

So nou, nou kote nou’n fer nou bann senaryo. Nou’n fer nou senaryo 4 mwan, nou’n fer nou senaryo 6 mwan. Lemonn par kont pe dir ou petet i pou pran 18 mwan pou recover dan sa case.

 So, at the back of nou mind sa bann keksoz i la li kantmenm petet nou pa pe vreman prononse.  Akoz ler nou fini la nou travay pa fini. Nou bezwen komans Avril usually nou konmans nou travay pou konmans travay lo Bidze 2021.

E avek sa sityasyon ki nou ete la nou pou bezwen for once petet come avek en Bidze 5an. Ki menm pa tou nou bann keksoz ladan ki pou vreman konkret.

Me nou pou annan at least serten assumption oubyen serten figures, ki pou montre nou kote nou pou sorti avek sa negative 14 kan nou pou kapab at least try and recover lo en fiskal sirplis at least.

Kantmenm zero breakeven pou nou redwir en pe nou bann defisit oubyen bann depans ekse konpare avek reveni ki nou pe fer.

So nou pe osi at the back of nou mind se prevwar en pe pli lwen ki zis sa 3 mwan ek sa 6 mwan akoz nou bezwen cushion sa bann dimoun.  So sa osi i pou kwa nou azout sa Bidze Welfare ki si sityasyon i agrave, parey nou’n dir sa i en keksoz san presedan.

I en keksoz ki grav so i pa zis sa 6 mwan ki la li. Nou pa konnen ki pou arive.  So at least allow nou annan sa provizyon ki nou met dan bidze akoz petet demen keksoz ki kapab sanze dan sityasyon ki nou ete la.

Nou’n war ki nou annan en partial lock down, nou pa konnen si nou pou al dan en total lockdown. Nou touzour pe ekoute ki gidans nou pe gannyen ek lasante.

So si i annan sa sityasyon ki vini la savedir nou provizyon  6mwan nou zete. Nou pou bezwen re travay avek en provizyon 9 mwan, en provizyon 1an ki pou arive. So sa i en pe labaz ki nou pe sey fer. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Chair. Mr Chair mon konpran dan en serten sans lesplikasyon ki Mr Thesee pe sey donnen. Me selman i baze lo serten asanmpsyon ki pa kler. I posib ki serten keksoz i arive, i posib ki serten keksoz pa arive.

Me selman tantasyon i toultan la letan en larzan i ganny vote, sa nou war sa. Alors eski mwan, mon ti ava kapab propoze ki sa sonm R10milyon ki ou pe mete, nou pa pou koupe nou – ok ? Nou pa koupe, parey nou kontan dir nou freeze li, sa 10milyon.

E nou fer li egzakteman parey nou abitye fer pandan sa dernyen 3an. Ki arive? Parski bomaten in dir pa koze letan enn pe koze la mon tann 4 dimoun koze.

Ok Mr Chair parey nou abitye fer e apre sa i vin anba scrutiny FPAC. Mwan, mon pe propoze ki sa sonm vi ki nou 4enm mwan dan lannen e ki zot deza annan en Bidze 10milyon pou sa, ki vedir zot kapab, zot annan larzan pou zot depanse.

Napa naryen ki pe ganny afekte. Alors annou freeze sa sonm 10milyon e sa i pou fasil, nou pa ni bezwen anmenn swa en Bidze Siplemanter oubyen en Bidze en lamannman.

Si zot santi sa nesesite e nou tou nou ava swiv levolisyon keksoz ki mannyer i ete, nou ava ganny sa dyalog Minister Finans avek FPAC se de zanmi. Nou ava ganny en dyalog neseser e zot ava dir be regarde nou bezwen sa larzan akoz sa, sa, sa. E nou tou nou pou okouran e nou ava pran en desizyon.

Alor mon pou move ki sa sonm 10milyon nou freeze li. Apre sa sonm pou Day Care Scheme, sa ki pou Day Care Scheme i deza annan sa larzan. Ok in annan sa logmantasyon alors ok, sa mon krwar ki nou ava kapab kit li parey i ete.

Pou sa Social Safety Net wi mon krwar ki lefe ki sa i pou tonm en pe parey sa ki nou’n pas bokou letan bomaten pou nou koz lo la.

Bomaten nou’n koz lo sa sonm ki’n ganny mete, sa 1. ekek bilyon, e li se sa son bi li osi tou. Parske sa i pou kouver bann dimoun ki pa tonm anba sennla premye, me ki Welfare i kapab fer en assessment pou regarde ki mannyer i ete.

Eski mon ti ava kapab demande ki egzakteman parey SS Payet bomaten, oubyen la boner apre midi in dir avek nou ki i ava donn nou lalis, apre sa premye mwan la, bann lakonpannyen ki’n fer laplikasyon e zot in gannyen.

Eski mon ti ava demande ki sa osi tou. Baze lo sa sonm ekstra ki nou pe donnen, ki FPAC i ganny lalis zot premye disbursement anba sa sonm. Zis pou nou kapab konnen what is the trend?

E balans osi tou si i evidan ki Minister Finans pou bezwen retourn kot nou ankor, pou plis larzan. Parske la bomaten nou’n ganny dir ki sa sonm ki zot in mete, i pou kapab al plis letan li. Akoz zot ti’n prevwar 400 milyon be la i pou tonm 182 milyon.

So sa menm legzersis nou ava kapab pe swiv ki mannyer keksoz pe deroule. So i annan sa de demann. Mon mazinen sennla premye Mr Chairman fodre i annan en dimoun ki segonde ki sa son 10milyon i ganny frozen. I reste la dan Bidze e si nou bezwen li nou ava kapab retournen.

E apre sennla 2enm zis sa request pou ki nou annan sa monitoring. Mersi bokou Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Si mon konpran petet lasirans ki Lasanble pe rode avek sa 10 milyon anba URS, se ki i pa pou ganny servi an deor sa ki pe ganny vote ozordi.

E se sa menm lasirans ordinerman ki Minister Finans i demann avek en Minister ler nou donn li en Bidze. Ki ou servi sa bidze an ver sa proze ki nou’n donn ou sa larzan ou pa pou al servi li pou en lot keksoz.

So nou, nou kapab donn sa lasirans ki si napa nesesite pou servi sa larzan, ASP pa sipoze tous sa larzan unless petet i vire akoz i annan shortage within the same sub head.  Se sel rezon.

Akoz nou petet bann dimoun ki pratik PFM, ki pratik zesyon finans piblik, anyway nou pa kontan sa zafer freeze akoz napa dan nou vokabiler, napa dan nou PFM Act and regulation ki gid nou. I nou Labib sa.

So nou, nou kapab donn zot sa lasirans ki sa pa pou ganny touse si napa litilite. Si keksoz pa deteryore, si napa litilite pou re train dimoun, si personn pa perdi louvraz ki bezwen re train, i pa pou touse.

E si i touse se parey monn dir sel rezon sete si i vire. Petet Bidze Welfare i short la kot i pou bezwen fer virement within, akoz i en Code ki within son same subhead, la i kapab vire sa larzan.

Me solman si zot ensiste pou freeze ou kapab  seize, i kapab freeze i pa vreman afekte nou. Me solman still nou pe donn zot sa lasirans ki larzan pa pou touse par en Minister si i pa pou son purpose ki in ganny vote akoz, nou, nou pou al kestyonn sa Minister in the first place pou asire ki i pa fer sa keksoz konmsa. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Chairman Mr Thesee i en bon dimoun. Ok e mon napa problenm avek Mr Thesee mwan. Me selman nou bezwen onnet e fran. Atraver Sekirite Sosyal sa i enn bann landrwa, e nou dan en lannen eleksyon. Atraver Sekirite Sosyal se la kot tou, sak eleksyon i annan larzan ki ganny donnen.

E 5an pase nou ti war sa. 5an pase nou ti war ki mannyer monte desann dan petisyon eleksyon ki nou ti fer, ki mannyer keksoz i ale.

Se pou sa rezon ki nou pa anvi okenn sonm ki zis la pe flote. Mr Thesee li i ok, be selman i kapab vin en lord sorti pli o, e nou konn byen ki mannyer bann lord i vini an relasyon avek sa bann keksoz.

E Mr Thesee in fini komans dir nou – virement. I posib ki en kou an gran zis akoz i annan sa larzan la, apre ou tande ki poudir i annan en virement ki poudir sa, sa, sa pe al dan tel fason.

So alors nou, nou krwar ki poudir on the safe side, nou konnen ki poudir sa bann langaz, an menm tan osi mon trouv li en pe drol ki poudir an 2020 pandan peryod COVID-19 ki konmsi nou vin dir sa langaz ‘’freeze’’ ki konmsi zanmen nou’n tande.

Be mon krwar ki poudir in fini vin nou langaz parlmanter. E li Parlman li i mars lo presedans, letan i annan presedans i vin, i form parti nou evolisyon.

Alors Mr Chairman mon, mon pou ensiste ki sa sonm. E sa pa pou afekte Mr Thesee dan son travay dan okenn fason. Si zot bezwen vini e nou fer sa. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Yes, Onorab Clifford Andre?

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Chair. Mr Chair mon ti a kontan segonn sa, servi sa langaz parlmanter in ganny propoze par Leader Lopozisyon. Mon ti a kontan segonde e nou ti a demande ki nou pran en vot. Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, ou le segonde ou osi Onorab non? Non, mon krwar keksoz i kler. Nou’n fer bann legzersis bidzeter oparavan e sa term in ganny aplike, in ganny aksepte par Parlman. FPAC. Si i pa konstitisyonnel anmenn en case.  I annan plizyer case ki pe ganny anmennen kont mwan.

Depi yer nou’n komans sa prosedir mon pe ganny menase ki pou annan bann case ki pou anmennen kont mwan. Mon pare, mon’n abitye Ankour, mon ava al ankor en kou Ankour. Si ou le anmenn en case, anmenn en case. Ok ?

Nou annan en Mosyon ki demande pou freeze en konponan, in ganny segonde, nou pou move nou pa pe rantre dan largiman.

Dakor. Bon  i annan en mosyon pou freeze R10milyon sa ekstra pou Unemployment Relief Scheme. Mon ava demann tou Manm ki an faver? Ok, okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk?

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Chair. 19 manm in vot an faver e personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok mosyon in ganny aprouve. Bon mon ti war. Mon a re demann ankor, tou Manm ki an faver pou freeze R10milyon Unemployment Relief Scheme? Okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk?

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Chair ankor enn fwa 19 Manm in vot an faver e personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi. Mosyon in ganny aprouve. Bon en moman mon ava pran Onorab Gervais Henrie avan.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Chair. Mon rekonnet pwen ki Leader Lopozisyon in fer avan konsernan Day Care Scheme. Me selman akoz mon ki ti lev sa kestyon an premye lye so mon le zis fer ankor enn fwa lev en pwen avek Lasanble. So Mr Thesee, PS Thesee in eksplik nou poudir i annan apepre 2000 marmay. Solman normalman dan Sesel i annan apepre 1200 a 1500 zanfan par lannen. Be solman zot assume i annan 2000 zanfan.

Prezan sa Scheme i komans an Avril li ziska Desanm i fer ou 9 mwan, so si ou annan 2000 i fer ou 1.5 milyon pou peye tou le mwan. Ziska Desanm i pou fer ou bezwen 13.5milyon. Zot in donn en logmantasyon 12 ki fer son total 19.  So i annan 6milyon an plis. E mon rapel byen ler sa Scheme ti anonse Mr Simeon ki ansarz ASP i ti dir zot pou bezwen apepre 14milyon pou sa Scheme. La nou vwar 19 milyon.

So mwan pou mon i annan still ankor 6 milyon. Menm si pa pou servi parey Leader Lopozisyon in dir. Minister Finans bann teknisyen wi zot kapab dir zot ok, be solman si larzan i la i annan toultan sa tantasyon pou annan enn sonm glis kekpar. So mon remet sa propozisyon devan Lasanble pou nou regard sa sif ankor e vreman nou pou donn son total ki i pe ganny demande. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS komanter? Day Care Scheme.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Mon pe zis reflekte sa figure ki Onorab in donnen en moman. Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok. Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mon pa’n sezi Mr Chair sorry.

 

MR SPEAKER

PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Nou pe reflekte lo sa sif ki ou pe donnen pou verifye. Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok. Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman mon pe zis seek ou klarifikasyon ek ou gidans anba Order 8 nou Standing Orders. Akoz ou ki set prosedir. Lefe ki nou’n vot en Mosyon pou ki nou dir nou pe al freeze part of sa Bidze nou still pa ankor pran en vot lo Bidze total.

 

MR SPEAKER

Non pa ankor.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Akoz as the total budget i stand. It will go with the 10million as well. Sa mon krwar i bezwen, that’s why ki mon ti pe dir sa ki mon ti pe dir Mr Chairman. I pa’n avek okenn move lentansyon. Akoz nou napa problenm avek okenn kestyon okenn keksoz. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Mon’n konpran ou ler ou’n mansyonnen pou bezwen annan de vot. Mon’n konpran ou, mon’n konpran egzakteman ki ou pe dir. Nou pa ankor vote lo son bidze total ok? PS klarifikasyon lo komanter Onorab Henrie.

 

PS DAMIEN THESEE

Mr Speaker mon kapab sizere nou tourn lo sa size nou a kontinyen?   Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok, mon napa ankor okenn manm ki pou demann kestyon lo la.  Eski ou le nou postpone sa vot? Nou ava pran en lot header. Ok?  Bon okenn propozisyon ki lot heading ki nou pou pran? Onorab Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mr Chairman lot heading ki mon ti a sizere ki pres ek sa bann heading ki obor nou, se Development Grants to Public Enterprises avek Contingency.  Me selman i annan lezot ankor ki pli gro, me selman i tonm dan bann kad Minister. Alor mon ti ava sizere nou al lo Development Grants to Public Enterprises R30milyon an plis.

 

MR SPEAKER

Ok mersi.

 

HON AHMED AFIF

Sa i lo paz 49 lo sa dokiman PDF me selman lo son pti limero  38.

 

MR SPEAKER

38, ok dakor. Ok okenn Manm? Eski panel in pare pou nou pran Development Grants? Yes, ok, okenn Manm ki oule poz kestyon? Onorab Clifford Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Chair. Mr Chair letan nou pe get amid COVID -19 nou vwar ki PMC i annan en bidze amande R30milyon. Mon ti a kontan PS i eksplik nou vi ki nou’n ganny e nou’n ganny demande pou nou travay overtime parske i irzan.

COVID-19 nou tou nou apresye ki poudir i irzan. Konmsi donn nou en lesplikasyon kwa sa logmantasyon 30milyon dan sa PMC?  Eski nou al direk lo Contingency akoz nou’n dir tou lede ansanm? Eski nou …

 

MR SPEAKER

Non nou fer, nou pran sa enn.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Nou fer enn avan apre nou fer lot. Ok mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Lo Development Grant i annan sa 30milyon ki nou’n bezwen mete la. Sa ti pou ganny finanse anba PMC Bond ler nou ti vin pou Bidze 2020 an Oktob 2019. Ler nou’n launched bond an Zanvye nou ti fer li en mwan available pou bann endividi. By lafen Fevriye ler sa bond ti available pli ou mwen pou bann konpannyen ou Labank, la ki sityasyon ti agrave avek komansman sa COVID-19 ki nou pa ti pe vann sa bond ositan. Savedir marse ti en pe conscience.

So Bond pa’n, nou pa’n gannyen sa proceed avek sa bond 200milyon. So lanmenm la nou’n war li neseser pou sa bann proze ki sipoze ganny finanse pou PMC pou en lavaler R30milyon.  Par egzanp bann re-roofing tiles oubyen bann lezot renovasyon lo zot bann lezot estate ki zot annan. Nou bezwen met li dan Bidze prezan. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Okenn lezot kestyon lo?  Yes, Onorab John Hoareau?

 

HON JOHN HOAREAU

Mr Chair mon ti ava kontan si PS ti ava eksplik nou, pou SPTC sa Development Grant pou fer kwa avek?  An vi ki nou konnen poudir SPTC ti ariv sa lensidan brile.  Eski zot in kapab gannyen zot larzan from the insurance, pou zot kapab re met dan Bidze? Oubyen i en larzan ki Gouvernman menm pe tir lo Consolidated Fund?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Me napa sanzman dan SPTC.  Pou SPTC napa okenn sanzman dan son sif. Ok nou pe kestyonn bann sif ki’n sanze an vi COVID. Ok? Okenn lezot kestyon lo Development Grants? Yes, Onorab Ramkalawan?

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Chairman, kestyon ki mon anvi demande la, i sa. La isi anba PMC nou trouv zot in met 30milyon e aprezan lo lot kote anba MHILT li i annan 87 milyon ki’n mete an plis. Eski nou pou ganny dir menm rezonnman?  Ok ?  PS i balans son latet i dir mwan, wi. Me dan sa ka nou pe koz 117milyon an plis. Ok 117milyon parski 87 laba avek sennla. 117milyon an plis.

Eski nou ti ava kapab konnen sa bond la, konbyen finalman? Eski zot in raise atraver sa bond?

Parski sa bond ti vin koman en S.I devan Lasanble Nasyonal e ki Gouvernman ti, Gouvernman in garanti. So petet eksplik nou en pe ki leta sa bond?  Pou nou kapab ganny en, pou nou ganny en bon lesplikasyon. E an plis ki sa, sa 30milyon sa bann sonm ki zot in mete.

Parski lannen pase letan nou pou, si nou ti annan bann detay lannen pase nou ti pou war poudir dan capital projects anba ki lakaz i tonbe, nou ti pou war ki in fact sa sonm ki ti ganny mete i pa ti ganny servi. Sa ti enn bann Minister ki zot ti underspend an term capital project.

Konmsi ti pou bon pou nou kapab ganny byen zot travay ki zot in finalman fer an 2019. Ok la nou war, ok an 2019 final ki zot ti depanse sete 50milyon ok ?  50milyon e se pou sa rezon ki pou 2020 zot ti met en sonm 62, 803milyon. E la konmsi nou pe sot bokou la.

Pou nou ariv dan sa lamannman i pou tonm 92, 803milyon.

Alor pou mwan as a layman letan mon swiv son lozik, e la bann teknisyen i ava dir mwan. Letan mon swiv son lozik be sa bond, sa bond pa ti sipoze ladan li.  I pa ti sipoze ganny enkli ladan akoz sa bond, si nou ti pe koz sa bond ki ti pou finans PMC, i ti pou tonm en sonm 62milyon ki ti pou bezwen. Be la nou pe dir avek sa lamannman, nou pou ogmant sa sonm 62milyon, apel li 63 milyon akoz i 62,803 pou li vin 93milyon.

So mon pa trouv son lozik parski dan sa ka menm si zot bond ti’n successful be zot ti ava’n fini ganny sa ki zot ti’n mete dan Bidze, Sa 63 milyon.

Mon ti ava kontan mon ganny en leklersisman. Akoz si mon ti’n war ki zot ki’n met en sonm 117, non, non pa 117.  Si zot ki’n met en sonm 63 avek 30 92milyon. Si zot ti’n met 92 milyon e apre sa nou ti’n war ki poudir regarde nou bezwen sa 30milyon, akoz sa bond ki nou’n sey raise i pa’n successful.

La mon ti ava konpran. Me sa sonm ki nou pe regarde la, sa 30 milyon i vin over and above sa ki ti dan premye Bidze 2020. So eksplik mwan en pti git parske mon pa ganny en konpran la kote sa 30milyon i rantre ladan an relasyon ek sa bond. Eklersi mwan silvouple. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Parey nou vwar nou ti raise, nou ti pou annan latansyon raise R200milyon avek sa bond PMC ki nou ti launch an Zanvye. E ler nou ti ouver li pou bann Labank Komersyal avek bann konpannyen, nou ti’n ganny nou zis R12milyon an total. So pou le moman sa bond Central Bank in withheld li. E non a relaunch li pli tar ler nou war sityasyon i amelyore.

Parey nou’n war nou’n met 30 milyon spesifikman pou PMC akoz i relye direkteman ek li en son bann proze renovasyon bann estate, re-roofing works. Sa 90milyon apepre nou’n met anba MHILT pou son bann proze spesifikman direkteman ek land bank avek bann konpresyon bann lakaz 24, 24, 24.

E osi dan speech ki Minis Finans ti fer Mardi i ti anonse ki prezan an vi ki nou pa’n vann sa bond.  Nou pou aste sa condominium ki pou apepre R60 milyon dan sa bond 200milyon. Nou pou aste li avek Pension Fund atraver en loan ki nou pou pran Pension Fund ki nou ankor pe diskite apepre 3an repeyman, lo en lentere apepre 6poursan.

Ki nou ankor pe diskit ek zot. E se pou kwa ki ou war ki prezan lannen pase ti pou napa, me la ki nou pe met son provizyon dan Bidze sa lannen. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS.  Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Thesee ou ava eskiz mwan si mon pe dousman. Me mon pa pe ganny en konpran. Akoz mon pa pe ganny en konpran? Parske ou pe met lanfaz lo sa bond.  Ok ?  Ou pe met lanfaz lo sa bond, be letan Bidze ti ganny aprouve li sa sonm 62milyon, sa ti pou napa naryen pou fer avek bond sa. Sa sete en Grant direk ki Gouvernman sorti dan Consolidated Fund ti ape donn PMC. Napa absoliman naryen pou fer avek son bond.

E se sa ki zot ti’n determinen ki PMC ti pou bezwen. Se sa la aprezan ki mon pa pe ganny en konpran kote sa eleman bond i rantre ladan. Akoz letan nou ti pe fer sa Bidze bond pa ti ladan. Si lesplikasyon ki nou ti gannyen sete PMC pou raise son bond e se sa ki i pou servi pou li fer lakaz, nou pa ti pou bezwen donn li en Development Grant. Parski PMC ti ava’n raise son prop larzan atraver son bond e Gouvernman pa ti pou bezwen al pran naryen dan Consolidated Fund. Se sa ki mon pe sey ganny en konpran.

Parske la 62milyon sorti dan Consolidated Fund. Se sa Bidze ki ti’n ganny prezante e prezan nou pe azout 30milyon ki pe sorti dan Consolidated Fund.  Ki zanmen ti pou sorti.  Pa ti pou sorti akoz sete sa bidze 62milyon. Wi e an plis ki sa PMC ti pou pey son bond li menm. Mon pa pe war sa tredinyon ant sa ki pe sorti dan Consolidated Fund avek sa 30 milyon ki pe ganny label ki bond pa’n reisi e alors nou bezwen fer li zwenn ansanm. Se sa ki mon pa pe war sa trait d’ union. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi. Mon konpran en pe pli kler query prezan. Si nou al get dan Bidze  2020 nou pou war sa 62 milyon. sa 62 milyon anba Bidze 2020 pou PMC. Si nou ava rapel avan sa osi nou ti annan en bond ki nou ti’n pran, nou’n deza fer sa konversasyon kot nou ti pran en bond, e sa larzan ki nou pe met la nou pe re pey sa bond.  

Akoz nou’n war ki PMC li i pa pou zanmen kapab re pey sa bond li.  So sa ti pou repayment towards the bond ki nou bezwen rann sa larzan. E li PMC i ganny sa proceeds directly ler sa larzan i antre, i antre dan kont Central Bank i pran sa larzan direk pou li fer son proze.

Sa larzan ki nou met la, la sa i permet nou re pey sa bond pli ou mwen. So nou bezwen top-up sa difference akoz sa ki nou ti met dan Bidze 2020 avek sa lot bond avan ki nou ti annan, sa i fer 2enm. Nou bezwen top son repeyman. Be selman vi ki la  prezan nou bezwen … an direk.  Akoz prezan ou bezwen donn larzan atraver Bidze, instead an traver proceeds pou raise avek en bond ki ti pou al dan Commercial Bank account, atraver Labank Santral, se sa diferans. Nou bezwen top-up the full amount prezan.

So instead of a re payment la nou annan en full allocation ki nou bezwen fer. So se sa diferans.

Nou ti come avek sa propozisyon si zot ava rapel akoz nou ti dir ki R200milyon nou pa ti pou kapab abzorb en sel alokasyon anba PMC oubyen anba CAPEX Budget. Akoz sa ti pou squeeze lo zot sekter. So ki nou fer, nou fer bann pti chunk of re payment, akoz i go  – en bond i re pey over number of years. Me solman PMC in raise son larzan from the beginning.

So in save nou lespas an vi ki nou ti anvi fer en sirplis 2.5 poursan. Me la an vi ki sa sityasyon in fini erode, nou nepli annan sirpli dan zwe. Nou pou fer en defisit so nou might as well anvi ki i annan bokou proze ki ongoing ;- sa bann proze 24,24, 24 i deza la.  Nou’n deza donn komitman.

Lasanble Nasyonal in demann komikman pou nou repar sa bann re-roofing, sa bann tiles lo sa bann lakaz. So nou bezwen met tousala lo Bidze.

So diferans ki ou pe war an 2020 avek the amended budget se ki 2020 ou ti annan en re peyman me son amannman prezan i son full allocation from the Consolidated Fund, akoz la se pa larzan ki ou pe raise ki pou al atraver sa bann proze. Me se larzan dan Bidze menm. So se sa diferans ki ou pe war sa gro alokasyon la.

 

MR SPEAKER

Mersi PS.  Onorab Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Chairman. Mr Chairman Mr Thesee i kapab zis klarifye pou mon si korek sa ki mon pe dir swivan son lesplikasyon. I pe dir pou dir sa 62milyon ti deza dan Bidze e rezon i dan Bidze se ki li, li menm ti pou ganny servi pou re pey bann loan PMC. Be prezan pou 2020, zot ti pou bezwen re pey an tou R92milyon me selman zot ti pou bezwen zis 62 dan bidze akoz sa lot 30 zot ti pou al prete lo marse. Apre Gouvernman li i ti a donn zot pli tar dan bann lannen ki ti pe vini pou zot rann sa 30.

Mon mazinen se sa lesplikasyon ki zot pe donnen. Mon ti anvi zis konnen si i korek? Savedir ki nou pe dir se menm si nou pe pey 30 ekstra la, tou fason nou ti pou bezwen pey li swa sa lannen swa bann lannen ki pe vini. Eski sa i korek?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Wi i korek.  Nou pe pli ou mwen la prezan met li at en one go dan Bidze konpare avek spread it over a number of years ki nou ti pou fer atraver en bond repayment. Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok mersi nou’n kapab klarifye sa pwen. Bon yes Onorab Andre?

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Chair. Mr Chair mon annan zis en kestyon. Onorab Afif in eksplike e PS in dakor ki poudir zot pe fer en gro peyman dan plas fer li spread out. E an vi ki nou annan COVID-19. Sityasyon COVID-19 e nou pa konnen e sa in ganny dir la. Nou pa konnen ki kantite letan i pou ale e nou pa en pei ki annan bokou resours.  Me akoz si nou ti pou fer li en peyman etale akoz nou pe pran tou la Minister pou nou met la, la, la ki nou pa permet li parey kekfwa tin prevwar ki nou e tal li.

Annou konsantre lo COVID-19 akoz nou pa konnen Parey nou pe dir. I kapab nou bezwen sa 30milyon ki nou’n met dan PMC pou nou fer, rod lekipman, mon pa konnen mon. Serten keksoz ki related to COVID-19.

Akoz nou pa fer li parey nou ti’n prevwar nou pou fer li, ki nou pe taye nou pe met li la? Mon ti a prefere nou fer li lo la nou pran priyorite COVID-19. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Lo kote MHILT diskisyon ki nou’n gannyen ek zot se ki zot proze pou konplete sa lannen.  Akoz bokou i an faz konstriksyon already. Zot bezwen larzan.  Akoz ki zot ti pe rely lo la bann lannen avan, zot ti pe rely lo bann Suspense Accounts kot nou brought forward larzan ki zot unspent. Solman lannen pase nou pa ti fer.  Akoz nou dekouraze sa pratik.  E osi anvi ki nou sirplis fiskal pou 2019 i 2.6, so napa lespas pou bring larzan forward.

E ler nou ti pe diskit bidze internally, en keksoz e keksoz e kriz ki nou’n met devan se nou bezwen at least Gouvernman promot oubyen kontiny serten aktivite ekonomik. Se Gouvernman ki bezwen annan en prezans dan lekonomi ler ou private sector in basically collapse.

So lo kote capital project sa ti enn ki nou ti war nou pou bezwen kontinyen at least siport sa sekter. Me kontinyen avek bann proze devlopman ki nou ti annan.  Pa arete ki at least i a kontinyen kree louvraz. Ede dan krwasans akoz li construction ou kapab kontinyen avek li.

Me solman natirelman tou pou depan. Nou’n war keksoz in sanze sa semenn. Ou pou annan construction sector ki pou bezwen aret travay dan sa 3 semenn. So sityasyon in sanze back then ler nou ti pe fer nou bann travay avek la.

So nou, nou ti anvi at least pa aret bann louvraz lakaz ki i annan.  Akoz i annan bokou demann pou lakaz lo waiting list annou pa aret sa. So se sa le bi akoz nou ti kontinyen met sa larzan ladan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker en pti pe dan menm laliny. Mon pa konnen si visavi sa size ki nou pe koz lo la, la. Eski i pou posib pou nou ganny serten lenformasyon ?  Akoz, mon pe sey konpran lo sa prensip etre pridan. Avek bann diferan evantyalite ki pou monte avek sa bann diferan Scheme.

Definitivman i pou annan bann sanzman dan bann pri an term devalyasyon nou Roupi, lenflasyon ensidswit. Ki posibilite pou kapab konpran en pti pe byen sa ki PS in eksplike vizavi bann proze? Konmsi pou nou kapab vreman konpran vreman lekel bann proze ki priyorite an ba la? Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. An ki konsern bann proze priyorite, lakaz i pou enn ki ladan. Ki Minis osi in fer resorti kote ki nou’n tire, par egzanp dan bann ledikasyon ek Lasante. Bann proze ki nou’n tire bann proze ki ti pe ganny finanse anba Lasin. Nou ti annan lekol SBSA, lekol Art and Design, apre anba Master Plan, Victoria Master Plan Lopital. Nou’n bezwen retir tou sa bann proze ki ti pou ganny fer par Lasin.

Me parkont nou’n bezwen ogmant bidze Minister Lasante parey nou war, pou kapab konstri sa sant tretman, izolasyon ki sipoze kout R40 milyon.  E R25milyon nou’n fer provizyon dan Bidze 2020 dan sa lamannman pou la.

E nou annan bann proze ki ti pe tarde an 2019 ki Health Care Agency li ti sispekte nou met Suspense Accounts pou li available, ki nou pa’n fer li. An vi ki nou surplus pou 2019 ti tight, so nou’n provide apepre R50milyon on top of Bidze 2020 dan sa lamannman Bidze 2020 pou Health Care Agency pou li kapab konplet tou son proze.

I annan lezot pti proze ki nou’n tire ki ariv apepre 20 milyon. Sa parey Minis ti dir anba Defans, anba Arts Council, e anba Heritage Foundation si mon pa trope, bann proze ki nou pa konsider priyorite.

SLTA in redwir apepre R20milyon lo bann proze ki pa ti ankor komans fer ditou e ki prezan ki ti pe al fer bann proze, bann negosyasyon wayleave. So tou bann ki pa’n ankor inisye nou’n more or less retire, allow bann proze ki la pou kapab kontinyen. Akoz si nou arete nou pou pey plis in the end. Akoz ou bezwen re pey mobilization cost si ou stop proze dan milye.

Me par kont parey monn dir la Sekter Konstriksyon i bezwen arete pou 3 semenn. La pou napa swa nou bezwen arete. Si proze i delay, i delay.

Me selman nou lentansyon se ki nou at least kontinyen avek sa bann proze sosyal. Ki at least ou allow sa sekter pou li kree some krwasans, kree louvraz an vi ki lezot sekter li, i dan problenm. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Bon nou ava prezan pran en vot lo Development Grants to Public Enterprises sonm R174, 453milyon e ki form par dan sa schedule. Mon ava demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk?

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Chair. 18 manm in vot an faver e personn kont. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi. Bidze pou Development Grants to Public Enterprises in ganny approuve par Lasanble Nasyonal.  Bon PS eski ou’n pare pou klarifye sa konsern with regards to Day Care Scheme. Ki tonm anba Benefits and Approved Programmes?

 

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Nou annan nou 1305 zanfan ki dan day care. Child minders 670 x 750 from Avril to Desanm – 9 mwan i donn ou R13.3milyon already.  Par  kont Zanvye, Mars lo vye Scheme e nou’n fini fer sa bann peyman i pou  ariv apepre R3milyon. R 2.8milyon.

E apre nou annan R2.3milyon sa  ki pou bann lasistans kot Child Care Assistance.  E Avril to Desanm  nou annan apepre 71 Child Care assistants. Sa i apepre R3.2   savedir total i fer 19.5.

Nou kapab mon tre ou petet apre Sesyon detay nou kalkilasyon. Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok dakor. Yes Onorab Henrie?

 

HON GERVAIS HENRIE   

Wi Mr Chair, savedir letan nou pe koz sa day care assistance i pa senpleman sa 750 ki’n ganny anonse. I annan lezot konponan ladan. Ok?

 

MR SPEAKER

PS.

 

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair. Korek. I annan sa lasistans  to Child Care Assistance osi ki ariv R3.2milyon ki ganny peye anba la. Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok, mersi. Bon, nou kapab pran en vot alor lo Bidze pour Benefits and Approved Programmes for Agency for Social Protection ki en sonm R1,510,616bilyon, e prenon kont ki i annan R10milyon ki’n ganny freeze, e ki form par sa schedule, mon a demann tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont? Madanm Deputy Clerk?

 

MADAME DEPUTY CLERK?

Mersi Mr Chair.  23 Manm in vot an faver e personn kont.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Deputy Clerk. Savedir sa Bidze pou Benefits and Approved Programmes for Agency for Social Protection in ganny aprouve par Lasanble Nasyonal. Bon mon propoze ki nou pou aret la ozordi, me mon ti a kontan ganny gidans pou demen nenport kote latab tou le de kote latab ki seksyon ki heads nou pou pran demen ? Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Chair. Mr Chair mon prezimen nou pou pran sa bann agencies kot i annan sa bann pli gro varyans dan bann Bidze.  Me selman ti annan en pwen klarifikasyon mon ti oule eksplik avek panel e avek lezot koleg Manm Lasanble.

Nou’n tann PS fer klarifikasyon lo MIHLT regarding sa increase dan zot Bidze, eski demann nou pou go back to MIHLT pou nou re demann menm lesplikasyon regarding menm issue? Sirtou lo sa ki PS in eksplike sa i en keksoz ki petet nou devret klarifye.

Akoz if I may Mr Chairman nou pe dan serten sirkonstans nou pe overlap dan serten deba.  So ou premye kestyon mon prezimen nou ava go according to sa, me petet pour Minister Finans ed nou ti ava bon demen ler zot vini, vin prepare avek bann landrwa, kot napa gran varyans, at least nou ava konnen how fast nou kapab go through serten heads pou nou pa  lengthen  letan. Mersi Mr Chairman.

 

MR SPEAKER

Ok, dakor, bon mon krwar sa ki mon ti pe konpran depi bomaten osi se ki nou pou tous tou bann bidze kot i annan bann gran varyans gran sanzman.  Lezot heads i pou straight forward zis nou pou call son amount, son sum ansanm e nou pou pran en vot.  So se sa ki mon pe gannyen ok?  Onorab Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Chair.  Mr Chair mwan mon ti a sizere vi ki prensip ki nou’n adopte ozordi, se pran bann ki bann heads in ogmante.

Nou’n komans avek bann pli gro e sa ki reste nou vreman la se development non sa nou’n pran Development Grants, Contingency R60milyon apre nou annan bann lezot mon mazinen nou’n koz lo MHILT be apre nou annan osi lezot koman Public Health Care Agency 22milyon, nou annan Industrial Estate 486milyon.  I pa gro sa bann sonm.

732mil Minister Lanvironnman, 2.7milyon Minister lagrikiltir mon pa krwar i pou tarde sa bann, zis petet en leksplikasyon.  Lapolis 6milyon, 2milyon Departman Blue Economy avek Departman Defans en pti logmantasyon.

Mon krwar sa bann heads apre i riske annan enn de lezot ki nou’n vwar koupir ladan. Me selman nou ti a kontan en pti leksplikasyon pa bokou lo ki lenpak i pou annan li serten sa bann lorganizasyon.   Me mon plis ki krwar ki si nou fer li byen nou pou ganny plis ki ase letan demen pou nou konplet li.  Mersi Mr Chair.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Bon, mon pran 2 dernyen Manm, 2 dernyen komanter apre nou avar fer bann prosedir pou nou adjourn. Onorab Clifford Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Chair. Mr Chair zis pour azout lo sa ki Onorab Afif in dir, mon krwar i annan osi lentere pou get en pti pe lo public debt interest.  Akoz kekfwa pour donn Minis en upper hand par lefe ki in dir Gouvernman pou pret larzan a zero lentere, so mon ti a kontan kekfwa letan nou ariv la nou osi analiz sa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Andre.  Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Chair. Mr chair mon ti a kontan si Minis i kapab ganny serten leksplikasyon vizavi S.I 36 in ganny annul e ki sa livestock levy pe vin direkteman anba Minister Lagrikiltir, prenon kont konsern ki Lasosyasyon fermye i annan, vizavi ki fason ki sa fon pou ganny zere si anba en nouvo Board ki pou enkli bann fermye lo la ?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  PS.

 

PS DAMIEN THESEE

Mersi Mr Chair, lo sa Livestock Trust Fund ou a rapel nou ti fer sa diskisyon Bidze 2020 an  Oktob, Novanm 2019, kot ti eksplike le bi avek Environment Trust Fund avek Livestock Trust Fund bann revi ki nou pe fer lo bann minimiz kou loperasyon nou ti pe revwar sa bann Act, kot nou pa bezwen en Board pou zer li.

Nou ti servi legzanp TNT avek CSRT kot li osi i en Act lo li menm kot ou raise tax, me selman ou pa bezwen en Board pou zer TNT oubyen CSRT.

TNT nou zer li i antre dan reveni nou war son laliny e sa alokasyon i ganny donnen avek STB pou li fer son marketing.

E nou dir apepre R65milion dan en lannen avek TNT. nou ti donn sa legzanp.  e alor avek Livestock Trust Fund osi nou oule ki sa larzan i al direk avek Minister lagrikiltir spesifikman  avek SCAA, ki SCAA li i sa pwen kontak avek bann fermye anyway, i annan en Board ki annan bann reprezantan public private sector kot la sa Lazans i a zer sa fon li menm.  In line avek ki sa fon in ganny etabli.

Akoz i annan bann kriter kler pour ki mannyer ou sipoze servi sa larzan. Ou pa sipoze pe donn loan par egzanp pou bann endividi ou sipoze pe devlop sa sekter. So nou bi se sa sel lamannman ki annan dan sa S.I 36 i pli zou mwen pou retir sa Board e donn sa Minister son manda pou li zer son larzan.  Zis parey nou’n fer avek TNT atraver STB zis parey lezot tax ki nou annan. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi PS. Non, mon pa ti pe pran personn ankor Onorab Ferrari, mon ti pe pran 2.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Wi dakor bon mon ava demann Sarge pou move Mace pou nou antre dan committee of the whole House.

Mon ti a kontan remersi tou Manm, mon ti a kontan remersi Minis Loustau-Lalanne avek son lekip, e byensir remersi tou Manm piblik ki’n swiv Lasanble Nasyonal ozordi, e osi mon ti a kontan remersi SBC pou permet transmisyon Lasanble ziska sa ler.

Avek sa Lasanble i adjourn e nou re pran nou travay demen bomaten 9er.

 

(ADJOURNMENT)