::
Home » Verbatim » 2020 » Verbatim Tuesday 9th June, 2020

Verbatim Tuesday 9th June, 2020

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 9th June, 2020

 The Assembly met at 9am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bonzour tou Manm Onorab.  E bonzour tou dimoun ki a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal.

Avan nou pran nou travay kot nou, ti’n arete yer savedir deba lo Standing Orders bomaten mon pou deal avek en outstanding business;- savedir matter of privilege ki ti ganny leve semenn pase.

Bomaten mon pou delivre mon ruling lo sa matter of privilege ki Onorab Charles De Commarmond Leader Zafer Gouvernman ti leve Merkredi le 3 Zen 2020.  Sa i konsern sa piblikasyon ti ganny fer ki ti ganny fer lo Le Seychellois Hebdo ant 10er a 11er bomaten, menm zour.

Dan son konklizyon lo Mosyon ki i ti’n deza prezante pou apwent Ziz Bernadin Renaud koman Komisyoner Declaration of Assets, Liabilities and Business Interests,  e apre ki plizyer Manm ti’n entervenir, Onorab De Commarmond ti fer referans ek zournal, zournalis e medya sosyal e mon pou lir verbatim.  Mon quote :

“E la osi nou lans en lapel, mon pa konnen –  en pwen ki li osi i pou bezwen reflesir lo la, lo zisteman sa bann fo lakizasyon.  Onorab Leader Lopozisyon in dir ki i annan en bann fo zournalis, en bann fo zournal, en bann ki  ne epi i mor osi.  E bokou, bokou sa bann fo zournal i lo medya sosyal, e bokou sa bann zournalis zot lo medya sosyal.  E nou konn tre byen zot lasosyasyon avek Lopozisyon sa bann zournalis e mwan mon pou dir klerman, souvandfwa zot al to the extent ki zot perdi son sanfrwa e zot devwal zot idantite e nou konn zot.

Mon demande la ki Lalwa pou kontrol sa i vin pli vit dan Lasanble Nasyonal e ki osi nou demande ki Lapolis, petet la Ziz Renaud letan i a pran sa responsabilite, sa pozisyon la, i a ede osi protez nou dan en serten fason.  Letan mon dir protez nou, pa pou soutir nou me pou zisteman anpes sa bann rimer, sa bann fo lakizasyon ki pa fonde, ki lalang e ki zot kontinyen mete lo zournal, lo social media.

Ler ou vwar portre Prezidan avek tou sort kalite demagozi lo la, portre Leader Lopozisyon ouswa mwan menm,  ouswa Speaker,  konmsi ou demann ou lekor kote nou pe ale, ki moralite nou pep pe arive?

Mon vwar poudir serten bann dimoun la ki pe ekout mwan zot konnen e zot pe swiv mwan de pros, sa ki mon pe dir.  E mon demande ki Lotorite i met sa bann keksoz anba kontrol.  E petet Ziz Renaud i ava annan en rol pou zwe osi ladan.” Unquote

Sa piblikasyon par Le Seychellois Hebdo i swiv sa bann komanter ki Onorab De Commarmond ti fer.

An vi ki sa piblikasyon li menm, i fer referans ek sa ki Onorab De Commarmond ti dir, mon santi ki dan sa konteks, i pa komet en ‘’breach’’ e i pa afekte son privilez, akoz i pe repet sa ki Onorab ti pe dir.  E i normal ki medya i reakte e fer sorti  ki bann tel deklarasyon i kapab poz en menas pou laliberte lapres, si bann zournalis i oule enterpret li dan sa fason.  Pou mwan Sa i en reaksyon ki rezonnab.

Lo lot kote mon santi ki konklizyon Onorab De Commarmond pa ti en latak lo medya e zournalis an zeneral, me son komanter in plito viz bann ki pe fer reportaz iresponsab.  Me mwan osi santi ki an serten lopinyon personnel dan sa lartik, i fer ki i annan serten distorsyon ki kapab donn piblik en lot persepsyon lo sa ki ti ganny dir.  E se la ki mon santi ki privilez Leader Zafer Gouvernman in ganny afekte.

Par egzanp sa term ‘’disparaging attack’’ i fer ki sa ki Onorab De Commarmond ti dir, in ganny enterprete koman dérogatoire e en menas serye lo laliberte lapres.  Sa i kree serten distorsyon, ant sa ki Onorab De Commarmond in dir e sa lopinyon ki’n ganny pibliye dan Le Seychellois.  E nou kapab menm enterprete ki konteni son repons in ganny mete an deor proporsyon.  Parfwa dan bann tel ka i pa touzour  fasil pou tir en balans.

A mon avi, Onorab De Commarmond in osi reakte lo komanter ki ti’n ganny fer par en lot Manm dan en entervansyon avan ki i ti pran parol final.  Mon dir sa akoz i kler ki dan son prezantasyon ler i ti entrodwir sa Mosyon, i pa’n fer referans ek sa size zournalis, medya e medya sosyal.

Mon dezyenm pwen i vin lo sa bout etik.  Kot kestyon ki mon ti poze, i kan ki sa piblikasyon ti ganny fer e par ki ?  Lekel ki’n pibliy sa lartik lo Le Seychellois Hebdo?

Dapre envestigasyon ki mon’n fer, i paret ki sa lartik ti ganny pibliye ant 10er a 11er bomaten Merkredi le 3 Zen, en zour Sitting.  E sa lartik in ganny fer e pibliye par swa en Manm nou Lasanble oubyen en lot zournalis sa piblikasyon, e ki li osi ti lo precinct Lasanble a sa moman.  E la mon oule met lo rikord ki sa piblikasyon i pa travay Lasanble Nasyonal, i pa travay ki Lasanble ti pe fer malgre ki in ganny fer pandan ler Sitting.

Dan sa konteks sa piblikasyon pandan Sitting i reprezant en ‘’breach’’ lo nou lareg lo lafason ki nou servi IT dan Lasanble, lo akse ki Lasanble i donnen avek Internet e lo etik ki nou’n set koman en Lasanble.

Mon’n deza fer ruling dan le pase kont Manm ki swa pandan Sitting oubyen ler zot lo precinct zot servi sa fasilite pou atake e denigre en lot koleg Manm.  E la mon fer referans lo ruling ki mon ti pran kont Onorab Loze le 13 Novanm 2018, ler i ti ankor konsiltan dan biro Leader Zafer Gouvernman kot mon ti finalman demann li pou kit precinct Lasanble.

En dezyenm fwa, le 27 Mars 2019, mon ti rule ankor kont sa menm Onorab lo en post ki i ti’n mete lo Facebook pandan Sitting e la mon ti demann li pou prezant en apology e retir sa post.  Mon osi fer referans ek ruling ki mon ti pran kont Onorab Chantal Ghislain le 15 Novanm 2019 ankor lo en post ki ti ganny poste pandan Sitting.

Alor dan konteks sa piblikasyon ki ti ganny fer Merkredi le 3 Zen sa Manm ouswa zournalis in ‘’breach’’ en etik ki nou’n etabli.  E mon ti dir ki mon pou pran aksyon serye kont okenn Manm ki fer sa prosennman.  Rikord e legzanp i la, e presedans i swiv.

Alor aksyon ki mon pe pran i comme swivan ;-

Mon pou demann Onorab Gervais Henri si li ki’n fer sa piblikasyon, pou prezant en apology ek Onorab De Commarmond e osi to the House.

Dezyenmman, mon pou demann sa Manm Onorab si li ki’n fer sa piblikasyon pou retir li dan House e lo precinct Lasanble pou larestan Sitting ozordi.

Trwazyenm, si sa piblikasyon in ganny fer par son koleg zournalis, mon pou demande ki sa koleg i kit precinct Lasanble pou sa 2 Sitting.  Savedir ozordi e demen.  E la mon oule fer resorti tre for ki mon pa pou toler bann tel lensidan e mon pou pran aksyon apropriye a sak fwa ki sa i arive.

Mon pou konklir an dirizan, mon’n deza oparavan mwan menm fer plizyer referans ek medya dan moman ki mon’n dan Chair.  Mon’n fer referans ek moman kot mon portre ek mon bann lenformasyon personnel e prive ti pe ganny servi lo medya sosyal pou estropye manm piblik.  E osi a plizyer fwa mon’n osi vin en size pou plizyer dimoun lo medya sosyal kot bann fo lartik e propagann in ganny ekrir.

E la mon dir ankor.  Nicholas Prea i pa lo medya sosyal ! Mon’n retir mon prezans tre lontan lo medya sosyal !  Okenn portre okenn post ki pe ganny servi lo medya sosyal i pa mwan – i pa Nicholas Prea.  I zis bann propagann ki pe ganny servi!

Me sa i pa vedir ki mon kont medya sosyal oubyen zournalis.  Mon pou touzour siport la liberte lapres e mon osi siport zournalis responsab ki pran prekosyon e responsabilite avan zot pibliy en lartik.

Mon osi napa naryen kont bann dimoun ki lo medya sosyal me zot osi zot bezwen azir avek responsabilite ler zot pe egzers zot drwa e zot liberte.  Sesel napa Lalwa spesifik ki kontrol medya sosyal, me lezot Lalwa i kapab ganny aplike tel parey kont bann zournal e zournalis ;- e la mon pe mazin bann ka ki’n deza ganny anmennen devan Lakour anba Code Penal pou difamasyon.

Ziska ler bann Lalwa i vini pou medya sosyal, mon ankor enn fwa lans en lapel pou ki nou egzers nou bann drwa avek responsabilite.  Mersi.  Yes Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mr Speaker mon’n swiv ou ruling.  Mon respekte ou dan sa pozisyon, akoz mon ti donn lanmen pou vote pou ou ganny sa pozisyon ;- me mon pou an protestasyon,  mon pran sa konman en latak lo laliberte lapres.  Mwan avek sa lot dimoun ki ou’n fer referans avek, nou pa pou apologize e nou pou sorti lo precinct.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Henrie si ou pa prezant en apology mon pou bezwen extend sa sispansyon.  I senp.  Mon ruling i final.  Si en keksoz ki ganny fer pandan Sitting ki presedans mon bann ruling, tou bann Manm ki’n komet sa menm lofans in fer en apology to the ‘’House,’’ si ou pa fer mon pou napa choix, mon pou bezwen ogmant sispansyon ki mon’n enpoz lo ou ozordi.

 

HON GERVAIS HENRIE

Parey mon’n dir Mr Speaker, mon respekte ou desizyon dan sa Chair, parske mwan osi mon’n donn lanmen pou met ou la.  Mon napa problenm avek ou extend sa pinisyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Ou ava alor retir ou lo dan House e osi tou lo precinct Lasanble Nasyonal.  Bon mon vwar ki ler mon pran en aksyon kont en Manm kont en kote, lo en kote i ok.  Ler en Manm i repet bann aksyon, mon pran serten aksyon pou mon kapab remet sityasyon pou re anmenn House anba kontrol i pa ok pou lezot.

 

(Most Members of LDS leaves the House)

 

 

MR SPEAKER

Bon eski nou pou kontinyen?  Yes Onorab Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Bonzour Mr Speaker.  Mersi Mr Speaker.  Speaker mon oule zis al dan en sityasyon ki’n arive.  Nou servi nou telefonn pou kominik an group avek nou leadership letan nou dan Lasanble, sirtou mon’n resevwar e swiv direktiv.  I annan en dimoun fek alert mwan i annan an kamera deryer mon ledo somewhere la, en dimoun fek alert mwan i dir mwan zot pe filme lo ou telefonn.  Mon vwar ou dan WhatsApp.  Mon kapab anvoy ou sa text ki mon’n resevwar.  E sa WhatsApp i actually nou US Assembly Caucus Group WhatsApp, ki nou pe servi pou kominik ek nou leadership anmezir ki Lasanble pe deroule.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ou pe mean ki camera ki pa deryer i focus lo-?

 

HON JOHAN LOZE

Lo mon device dan mon lanmen Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Dakor. Bon  mon pou zis petet averti sa, sa i ganny kontrole par IT, par nou Departman IT. Mon konnen in deza annan sa rapor avan kot Onorab Lemiel osi in fer sa rapor avek mwan.

Mon pou zis demande pou nou IT an vi ki nou allow the access of IT, laptop, telefonn dan Lasanble nou pou, pou nou evite ki nou focus lo travay sirtou lo laptop lo sa lekipman IT ki sa Manm pe servi.  Mersi Onorab Loze.  Yes Onorab Lemiel.

 

HON SYLVANNE LEMIEL

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun a lekout.  Mr Speaker on that day – konmsi lensidan ki ti arive mwan aktyelman en dimoun dan distrik ki ti text mwan i dir ek mwan lo live TV, i pe vwar lo telefonn Onorab Sebastien Pillay.

 

MR SPEAKER

Dakor, dakor, so i posib osi SBC.  So alor mon ava osi demann bann teknisyen SBC pou evite filmen direkteman lo bann personal equipments ki bann Manm i servi.  Yes Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Bonzour Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti anvi zis konnen par egzanp letan en Manm i sorti, ki penalti par egzanp letan i pa ‘’bow to the Chair?’’ Akoz mon realize poudir enn de fwa i annan bann dimoun ki sorti zot pa ‘’bow’’ e menm ler zot antre.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon ankor sa mon pou dir zis i pa mwan –  zot pa pe bow to me! Mon pa fors personn bow to me!  But you bow to the House.  Zis i en prensip.  Sa i en prensip ki tou Lasanble dan lemonn antye kot mwan, mon’n ale kot zot tou bann Manm in ale, i en prensip ki ki’n ganny adopte konman en prensip respe for the House.  Yes Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Bonzour Mr Speaker, mersi.  Bonzour tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker mon anvi fer en komanter la e la mon ti a kontan ou gidans, an menm tan par lefe mon pe fer sa komanter, mon santi pou dir mon privilez konman en Manm Lasanble, kot mon elektora elekte mwan kot mon annan en ta size ki mon’n met devan Lasanble ki mon santi pou dir lafason keksoz pe ale mon privilez ki Grand Anse Mahé in donn mon pou anmenn zot size devan.  Mon santi pou dir sa privilez pe ganny afekte.

E mwan mon pe demann ou – well mon respekte ou pozisyon, e mon ti ava demande lefe ki sa pep deor la, pe depan lo nou pou en ta keksoz i annan en ta keksoz ki pe arive, la deor parey Seselwa i dir ‘’kabri pe manz salad’’ e i annan en ta keksoz nou pa pe deal avek ki enportan.  Akoz Egzekitiv li i pe fer keksoz at leisure.  E parey mon dir i annan en ta dimoun la deor pe soufer.

E mwan mon anvi demann ou si ou a konsidere, par lefe la ki i napa en quorum, ki mannyer la nou pou deal avek sa sityasyon?  Akoz mon konnen zot ti sipoze annan ABC ozordi.  E eski enn pou bezwen extend lanmen ek lot pou nou kapab ganny en konsansis.  Parey mon’n dir mon pa pe disrespect your position.  Me mon anvi konmsi ki nou kontinyen sa travay.

So mon ti a kontan ganny gidans la akoz pare mon’n dir se ki i annan en ta keksoz ki irzan la nou bezwen deal avek e mon santi pou dir time is running out.  Mersi bokou Mr Speaker pou your indulgence.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab William.  Bon mon annan sa pou mwan dir.  Mon pran en desizyon across the board.  Si en Manm lo sa kote in fer en keksoz mal, i ariv dan mon latansyon, mon bezwen pran en desizyon.  Si en Manm  lo lot kote osi tou in, fer oubyen in repet menm aksyon ki mon’n deza annan atraver presedans mon’n deza pran serten aksyon mon pa kapab les pase.

Byensir mon pou ganny dir Speaker pe servi en pwa de mezir.  Mon ti pran sa rol sa responsabilite e mon ti dir mon pou desarz mon responsabilite avek enparsyalite.  E se sa ki mon pe sey fer.

I malere ozordi ki nou lenstitisyon in ariv dan sa sityasyon.  Mon ti krwar ki enn nou rol nou ti sipoze pe ede pou redres nou sosyete pou, edik sirtou nou bann zenn e montre respe pou lezot.

I malere parfwa ki nou pa ariv lo sa oter.  E nou pa pe viv sa lekspektasyon ki piblik i annan dan nou.  Ki nou bann elektora in mete dan nou.

Parey mon’n dir mon Speakership i kapab ganny atake.  Me sirtou ler mon pran bann desizyon parey i pa fasil pou pran sa bann desizyon.  Depi Zedi pase mon pe asize mon pe travay lo sa ruling ok?  I pa fasil.  Weekend antye mon’n asize mon’n bounce back and forth, back and forth ziska yer swar pou mon fer the final ruling.  Byensir pa tou dimoun ki kontan, ki pou apresye mon desizyon;- pa tou manm piblik deor ki pou apresye mon desizyon.

Me mon santi ki mon desizyon i byen e mon krwar i pe anmenn sa Lasanble dan bon direksyon.  Akoz nou pa kapab.  Si nou kontinyen koumsa nou kontinyen dan sa gliswar, dan sa lapant sa oter bar ki nou’n etabli 3an pou al lo 4an pase, dan plas nou mentenir sa oter oubyen nou mont pli o, nou pou tonbe.

E mwan mon ti dir ler mon ti pran Speakership parey mon ti dir avek Nathalie Rose ki ti donn mwan en interview ,mon’n met sa bar sa oter Speaker Pillay in met sa bar sa oter, mon pa pou desann pli ba.  Swa mon mentenir swa mon mont pli o.

E vwala rezon ki mon Speakership i pou ganny kestyonnen, i pou ganny atake.  Me rikord i la.  Parey mon’n sit rikord bann ka presedans ki mon’n fer ruling lo la, rikord i la e mon a les listwar pas zizman lo mwan.

Byensir nou pou annan ABC taler, nou ava regarde.  Si bann Manm i attend ABC nou ava regarde the way forward.  E byensir mon a kapab pas bann lenformasyon oubyen Sekretarya i a pas bann lenformasyon avek Manm si nou kontinyen nou deba pli tar oubyen si nou pou repran demen oubyen semenn prosenn. Ok Onorab?  Nou ava kominik avek ou.  Yes Onorab Bernard Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker ou pa pou etonnen ki mwan mon’n reste deryer akoz nou bezwen enn dimoun reste deryer pou enform ou ki anba Order 10(2) nou napa en quorum e, e donk nou travay pa pou kontinyen.

Me avan ki mon fer sa mon ti a kontan adres de pti keksoz avek ou permisyon.  Premyerman kestyon ‘’bow’’ ki’n ganny souleve;- Order 53 (3) i kler lo la li.  I dir ki en Manm ler i antre sorti dan Lasanble i bezwen ‘’bow to the Chair.’’  Alors sa i kler.  Napa okenn dispit lo la.

E an referans avek sa ki’n arive mon pa pe call into question ou ruling Mr Speaker sa se ou ruling.  Me kekfwa i nou, ti a kapab dir ki i regretab ki premyerman in ganny fer la bomaten, a en moman kot travay ti pe byen marse lo sa travay Standing Orders.  Kekfwa with the benefit of hindsight i pa ti en moman apropriye pou en ruling osi lour i tonbe.  Me sa se natirelman ou diskresyon.   Nou  mazinen ou’n mazin lo la.

E dezyenmman kekfwa santans ki ou’n prononse i en pti pe for e se ki’n provok sa ki’n arive la bomaten.  Mon ti anvi zis met sa devan akoz sa se mon santiman.  Konman en dimoun mon krwar ki tor ki ou’n dir in ganny fer avek santans ki’n pase mon krwar i annan en dekalaz, e se sa kekfwa ki pou anmenn en serten lanmertim ki pa ti devret la.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Mon respe ou lopinyon e byensir mon pran li, mon note.  Ou’n call ki napa en quorum mon’n ezite pou mwan menm mwan prezant sa ki nou napa en quorum, an vi ki semenn pase mon konnen mon ti fer li atraver Deputy Clerk pou fer en count.  Me la an vi en Manm in atir mon latansyon ki napa en quorum ok mon ava zisteman donn Deputy Clerk pou fer en count bann Members ki present, avan mon pran en desizyon.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Mon’n rikord 14 Manm ki prezan in the House an se moman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi.  14 Manm prezan i vedir ki nou anba nou nonm aktyel pou quorum ki 17, savedir nou napa en quorum.  E Lasanble pa pou kapab kontinyen la bomaten.  Nou pou adjourn ziska ler nou fer ABC taler e la mon demande ki ABC nou pou fer ABC mon pou anvoy li pli boner 10.30 ok, dan 1erdtan 10.30 bomaten ABC pou ganny fer dan Speaker’s Conference Room.  E apre sa mon a demann bann Manm pou reste lo precinct, nou a kapab kominik ek bann Manm si nou pou repran nou travay.  E si nou repran nou pou repran probableman 1er apre midi.  Me nou ava kominik avek zot.  Savedir Lasanble la i adjourn ziska ler mon a kapab kominik avek zot toute à l’heure.

 

                   (ADJOURNMENT)