::
Home » Verbatim » 2019 » Verbatim Wednesday 16th October, 2019

Verbatim Wednesday 16th October, 2019

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Wednesday 16th October, 2019

 The Assembly met at 9am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Deputy Speaker in the Chair

 

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon bonzour tou bann Manm Onorab.  Bonzour tou dimoun ki pe swiv Lasanble Nasyonal ozordi le 16 Oktob 2019, ki zot dan lakour ki zot pe get nou zot pe ekout nou lo radyo lo televizyon oubyen lo rezo sosyal bonzour zot tou.  Mon ti a kontan osi swet labyenveni bann nou bann viziter dan Galeri, se bann zanfan lekol segonder Mont Fleuri, primer pardon, 2enm group manrmay lekol primer Mont Fleuri mon swet zot labyenveni dan Lasanble Nasyonal mon asire sete keksoz diferan ek sa ki zot abitye vwar lekol. Nou annan en laklos ki sonnen dan bomaten en pe parey zot me nou travay diferan avek zot.  Alor byenveni dan Lasanble Nasyonal.

Bon lo nou Order Paper ozordi, nou pou kontinyen avek travay ki nou’n konmanse yer e nou ti annan Minis Bastienne Charles Bastienne ki Minis Lapes ek Lagrikiltir ki bomaten, i ti pou prezant nou en deklarasyon lo son plan konpreansiv pou lagrikiltir 1an  pli tar.

Alors san pli tarde mon ti ava demann avek parliamentary reporter pou apel Minis Bastienne.  Bon mon ti a kontan swet la byenveni parmi nou bomaten Minis Charles Bastienne Minis pou Lapes ek Lagrikiltir ki ganny akonpannyen par 2 zofisye Madanm Mrs Linetta Estico ki CEO pou Lazans Lagrikiltir, e Mr Marc Naiken ki CEO National Biosecurity Agency.  Petet zis en remark avan nou konmanse sirtou pou latansyon Minis nou’n pran en desizyon kot Lasanble Nasyonal an se ki konsern Statement ki ganny fer par Minis.  E tout an gardent lobzektif pou nou annan lefikasite dan lafason nou fer keksoz.  E nou panse pou dir Statement se en loportinite par Minis e Gouvernman pou enform Lasanble piblik an zeneral, lo Polisi lo devlopman ki piblik a mye kapab apresye travay ki zot pe fer.

Me osi krwar ki bann long Statement kot Manm pe zis ekoute, me zot napa en dokiman referans i pa vreman meyer fason travay e nou’n demande alor ki bann Minis ler zot in vin fer Statement zot sirkil en dokiman davans kot tou bann petet de zour davans, kot tou Manm i ganny sans etidye i konpran konteni pou konpran sa mesaz – konpran lenformasyon ki zot pe vin kominike e ki ler Minis i vini i kapab fer 15, 20 minit petet 25 minit kot i fer prezantasyon.  E menm i koz lo keksoz ki petet pa’ ekrir dan sa dokiman.  Me i donn lesplikasyon, e answit Manm i kapab demann kestyon nou panse sa i ti en fason travay ki pli efikas pli modern.

E sertennman kot ou pou ganny maksimonm latansyon bann Manm.  Akoz sa dokiman devan zot souvandfwa i difisil pou zot kapab demann kestyon, parske i depan  lo bann not ki zot in pran pandan ti pe fer prezantasyon.  E pa neseserman accurate.  E souvandfwa ou tann zot pe dir be Minis ki ou ti dir lo sa sif konbyen ou ti dir 95?  Nou evit sa bann problenm  parske ou annan en dokiman referans devan ou.

E fer travay bokou pli itil bokou pli efikas.  Nou ti fer en demann avek ou Minister yer pou ganny en Statement e i paret sa pa’n arive e la bomaten nou pou al dan sa fason travay ki nou’n abitye vwar.  E alor nou ti ava demande nou’n ekrir State House Cabinet Secretary pou enform li ki sa se fason ki nou, nou anvi travay a lavenir.  E nou ti a kontan ki zot respekte lafason ki nou ki  nou pe demann Gouvernman pou travay avek.   Avek sa mon donn ou laparol Minis pou ou fer ou Statement. 

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

San manze napa lavi.  Granmoun i dir sa ki nou manze i fer nou sa ki ou ete.  Mr Speaker tou Manm Onorab e tou bann zanfan dan Galeri e tou dimoun ki a lekout, bonzour.

Nou aksyon se nou fitir.  ‘’En bon ladyet pou en lemonn san lafen’’, se sa term ki FAO in swazir sa lannen pou lazournen mondyal pou manze ki tonm ozordi le 16 Oktob.  Nou’n swazir pou konmans mon lentervansyon dan sa fason pou montre lenportans Minister Lapes ek Lagrikiltir.

Sesel konman en Pti Leta Zil nou enport omwen 80poursan tou sa ki ou konsonmen, akoz pou plizyer rezon nou pa pe kapab prodwir tou sa ki nou bezwen.  Sa dan li menm i koz en lenpak konsiderab nou Nasyon, akoz laplipar bann valer nitritif, i perdi dan plizyer mwan transportasyon e nou napa garanti kwa ki nou pe konsonmen.   E alor enportan ki nou pli kosyon nou sekirite alimanter e lasante nou pep.

Konsekaman Gouvernman in rod plizyer fason pou redinamiz sekter lapes ek lagrikiltir prensipalman atraver plan konpreansiv pou lapes ki ti lanse sa lannen e plan konpreansiv pou lagrikiltir ki ti lanse lannen pase.  Tou lede plan i pou en peryod 3an.  Zisteman sa mwan i fer egzakteman 1an depi ki nou ti lans plan konpreansiv pou lagrikiltir.  I alor en plezir pou mwan ozordi koz lo lakonplisman e osi bann defi depi lansman plan konpreansiv lagrikiltir.

Zis apre lansman sa plan mon bann zofisye ansanm avek mon nou’n fer letour Mahé, Praslin ek La Digue e nou’n vizit 302 fermye ki lo later lagrikiltir Leta.  I annan ki pe fer bon prodiksyon, me malerezman i annan omwen 60poursan parmi zot pa neseserman prodiktiv.  Setadir pa pe maksimiz litilizasyon zot later.  Swivan sa bann vizit mon’n vwar li neseser pou fer en levanter konplet pou tou later lagrikiltir ki leta i annan.  O en baz kredib ou aprezan konnen ki kantite later lagrikiltir nou annan son siperfisi ki rezon e distrik zot sitye e ki stati sa bann later.

Par egzanp nou konnen ki nou annan tou 380 ektar later lagrikiltir ki pou Leta ki’n fini survey divize an 564 kare ki’n ganny distribye avek 436 fermye anrezistre dan 17 distrik lo Mahé, Praslin e La Digue.  E pandan i bon note ki annan 50 kare later lagrikiltir 50 kare later lagrikiltir Leta, ki reprezant en total 28 ektar ki pa ankor ganny survey.  Serten sa bann later i ganny distribye avek 45 fermye dan 8 distrik.  Nou espekte ki avan Desanm sa lannen survey pou konplete lo 26 dan sa 45 ki’n ganny allocate e balans a konplete lannen prosenn.

Sa legzersis in konfirmen ki Baie Lazare i annan plis later lagrikiltir, avek 96 ektar, divize an 159 kare ki 105 fermye e okipe.  Sa i swiv par Anse Boileau avek 137 kare later ki pe ganny okipe par 93 fermye e sa i fer an tou 91 ektar later lagrikiltir Leta dan sa distrik.

Lo kote Praslin  Grad Anse Praslin li i annan 43 ektar later lagrikiltir ki pou Leta divize dan 99 kare later pou 76 fermye.  Sa legzersis in permet nou pli byen konpran distribisyon later lagrikiltir e pou nou pli byen kapab travay avek bann fermye a lavenir.   Nou’n osi kapab fer en evalyasyon lo litilizasyon later e prodiktivite.

I annan plizyer laferm ki pe ganny eksplwate i pa pe ganny favoriz lo sa lanpler ki nou ti a swete.  Se la kot nou pli gro travay i ete.  An plis ki sa nou’n osi ganny laprouvasyon Gouvernman pou ki tou later lagrikiltir i transfer sorti anba Minister responsab pou Litilizasyon Later Lenfrastriktir e Transpor lo Later,  e vin anba responsabilite Minister Lapes ek Lagrikiltir.   Sa pou asire ki later Lagrikiltir Leta ki deza limite, e ganny servi dan en fason efikas e pa zis ganny perdi dan lezot sekter sosyoekonomik pei.

Nou pe entansifye nou zefor pou travay avek bann fermye ki pa prodiktiv pou zot vin prodiktiv avan ki nou pran later e allocate avek enn ki pe espere.

Mon Minister in osi konstate ki bokou fermye ki’n ganny later lagrikiltir in vwar li difisil pou zot konmans prodiksyon. akoz mank lenfrastriktir.  Par egzanp Val D’Andorre, ti annan en gro problenm delo. Me avek lasistans Minister Lanvironnman ek PUC e proze ek Ecosystem- Based Adaptation (EBA), nou’n kapab servi baraz Bougainville pou rezourd zot problenm delo.  Lazans Lagrikiltir in met omwen de kilomet rakor pou rezoud sa problenm delo.  I aprezan reste pou met miter e fermye pou zot met zot basen avan ki i vin operasyonnel.  I pou benefisye omwen 40 fermye.

Menm keksoz nou’n fer pou nou trantenn fermye e dan rezyon Val D’Andorre.  Nou’n osi konplet proze irigasyon Anse Royale ki pou benefisye kominote fermye Les Canelles, Sweet Escott e plato Anse Royale.  Nou’n enstal omwen 800 met rakor dan sa landrwa.  Travay pe al konmanse pou kontinyen dan serten landrwa parey dan distrik Grand Anse Mahé e osi lo Praslin.

En konponan tre enportan ki’n toultan e defi dan lagrikiltir se finansman. Parey mon ti anonse nou’n entrodwir en loan R350mil pou nou bann fermye.   Sa loan a ed zot finans bann proze par egzanp prensipalman konstriksyon bann shade house ki nou pe met lanfaz lo la.  Zot osi kapab servi sa loan pou amelyor e fer travay renovasyon lo bann fasilite ki deza egziste parey bann kabann poul ek park zannimo, aste lekipman enstal sistenm regilasyon parmi  lezot ankor.  Pou sa loan R350 mil sel sekirite ki labank i pran i en lease i lo sa lease e kot napa kot napa lease Minister i issue en letter of undertaking ziska ler sa lease i pare.

Alor akse avek sa loan i bokou pli fasil konpare avek sistenm ki ti annan avan.

Lentere avek sa Scheme i 2.5poursan.  A gran parti prosedir sa loan i ganny fer par zofisye SAA e DBS li i revwar bann laplikasyon avan zot aprouve.

Atraver bann vizit ki nou’n fer zofisye SAA in profite pou promouvwar bann loan ki DBS     pe ofer.  In osi annan lezot travay sansibilizasyon e distribisyon bann lenformasyon lo sa size avek fermye.

Depi lansman sa plan an Oktob lannen pase ziska Septanm 2019, nou’n resevwar 89 laplikasyon parmi 37 in fini ganny aprouve, e dan diferan staz avek DBS pou en total R10.65milyon.  Nou’n annan 29 ka ki SAA  in fini aprouve e pe fer prosedir neseser pou anvoy DBS pou en valer R6.6milyon.  Ankor 15 lezot laplikasyon e i an konsiderasyon par SAA pou en valer R4.8milyon.  Tou sa bann loan i prensipalman pou konstriksyon shade house.  Loan osi i ganny aprouve pou aste en lekipman e lezot pou devlop bann aktivite dan sekter e debwaz zannimo.

Sepandan Minister in konstat plizyer defi kot laplikasyon loan i konsernen;- par egzanp serten fermye i pran tro bokou letan pou anmenn tou dokiman neseser parey kotasyon, proof of address, eksetera.  E  DBS pa  pe neseserman aprouv sa loan dan sa dele letan ki nou’n tonm dakor avek, akoz lezot legzizans lo zot kote par egzanp AML. 

Paler i annan retar avek rapor sorti kot bann Lazans Gouvernman ki lo Livestock Production Committee osi.  Pou lemoman nou annan R18.5 milyon dan Fon ADF avek DBS. 

Mr Speaker parey nou konnen, zofisye ekstansyon i entermedyer direk ant fermye avek Lazans Lagrikiltir.  Zot sipoze edik, enform, konsey e osi ofer lasistans teknik, bann fermye pou zot aktivman kontribye dan prodiksyon agrikol Nasyonal.  Bann zofisye ekstansyon i fer bann vizit routin kot bann laferm, e depi lansman sa plan i annan en logmantasyon konsiderab bann vizit lo bann laferm.   Vizit lo bann laferm ki prodiktiv pe ganny fer enn fwa par semenn e bann ki pa prodiktiv pe ganny fer tou lede mwan.

Vizit kot bann laferm prodiktiv in pran en nivo dimansyon, kot nou pe aprezan anmas lenformasyon pli detaye.  Par egzanp ki kantite plant fermye pe plante dan sa kategori, lakantite rekolt ki fermye in fer e pe prevwar pou fer si zot pe rankontre okenn difikilte pou vann zot prodwir.  Sa legzersis pe ed nou pou nou ranmas lenformasyon bokou pli kredib lo prodiksyon lokal.

Lenfrastriktir in toultan enn bann pli gran konsern pou nou fermye.  Pandan sa 1an nou’n kapab fer plizyer proze dan diferan distrik pou en valer R6milyon.

Nou’n osi entansifye nou zefor pou ogmant e amelyor lo kalite kantite materyo ki nou stoke lo stor lagrikiltir.  Nou bann fermye kapab vwar en amelyorasyon konsiderab pou stor lagrikiltir i konsernen.  Sa lepok kot bokou langre e legren enkli  pestisid ti manke, in preski deryer nou.  Nou ankor annan enn de mankman.  Me sa i akoz retar dan procurement e serten retar avek lakonpannyen ki fourni nou sa bann keksoz.

Nou espekte ver Novanm pli tar Desanm sa lannen tou pou’n fini rezoud.  Pandan sa lannen nou’n anmenn plizyer varyete zironmon, kokonm, gro  piman, tomat, melon parmi lezot pou konpletman bann varyete ki egziste.  Apre ki nou’n konplet travay resers nou’n met varyete ki perform pli byen dan laporte nou bann fermye.

Si i annan en domenn kot nou’n fer kantite travay se lo kote livestock ;- sirtou elevaz poul e koson.  Zot a rapel ki nou ti raporte ki an 2017, nou ti prodwir selman 14poursan poul lavyann ki pei i bezwen e 29poursan pork.

Pou nou kapab se anver sa sityasyon nou ti deside donn incentive nou bann fermye pou prodwir.  Nou’n donn zot R2.30 pou sak kilo karkas poul ti prodwir e R6.50 pou sak kilo pork.  Depi Zanvye ziska Septanm sa lannen, prodiksyon poul in ogmant par 12poursan konpare avek 2017 e pork li in pli zou-mwen reste parey.

Lo kote poul nou ti pou vwar plis logmantasyon, me akoz problenm labatwar, serten fermye ti prefere di mini prodiksyon.  La ki labatwar i operasyonnel depi sa mwan, nou espekte ki prodiksyon i a ogmante.  Nou konvenki ki nou target 50poursan prodiksyon lavyann poul ek pork lokal, i pou osi sa prosen 2an.  Lo kote sibvansyon depi Oktob lannen pase ziska Zen sa lannen, nou’n donn an tou R6.2milyon.  Ladan i R3milyon pou poul e R3.2 milyon pou pork.

Pou nou kapab ogmant kalite lavyann pork, nou pe al byento konmans servi en similasyon artifisyel pou koson.  Bann tes e formasyon pe kontinyen dan sa domenn e ver Desanm fermye pou kapab konmans benefisye avek sa servis.

Nou ti osi dir ki nou pou konstri en nouvo labatwar Montagne Posée.  Me apre plizyer diskisyon evalyasyon, nou’n vwar ki i pa posib pou konstri laba.  Avek diskisyon avek plizyer Lotorite nou tonm dakor ki meyer landrwa se Grand Anse Mahé.  Nou pe fer analiz plan pou sa landrwa e si tou keksoz i al byen nou a konmans konstriksyon boner lannen prosenn sa pou enkli labatwar pou white meat e osi red meat. 

Lo kote labatwar Praslin, nou’n fer diskisyon avek propriyeter sa landrwa e in tonm dakor pou fer en lesanz pou en morso later ek Gouvernman.  Mon Minister pe esper Minister Later lo zot desizyon, lo nou kote nou pe fer nou scope of work pou nou kapab konmans travay lemoman ki nou ganny aprouvasyon.  Lo kote lekipman nou’n fini soumet lalis avek Minister Zafer Etranzer akoz larzan lekipman pou sorti anba 11th EDF. 

Mr Speaker pou nou kapab ede dan nou zefor pou asir sekirite alimanter i osi enportan ki nou rod fason pou diversifye nou portfolyo lavyann lokal.  I ti nou swe pou entrodwir mouton, nouvo lespes kabri, bef lavyann, e bef dile sa lannen,  dan en nouvo sant zenetik.  Nou’n ganny en pe retar pou rezon transportasyon e landrwa kot nou pou met sa bann zannimo.  Nou pe finaliz sa de size e nou pou kapab konfirm sa demars tre byento.

Mr Speaker lo kote eliminasyon pestisid e langre sentetik dan lagrikiltir, nou pa’n zis koze.  Me nou’n konmanse travay.   Lo stasyon resers Anse Boileau nou’n konplet resers lo bred ek leti e resers pe kontinyen lo kokonm tou le trwa legim i lo lalis sa 15 fri ek legim ki nou le prodwir lokalman san pestisid e san langre sentetik.

Resers in montre ki nou kapab prodwir sa de legim san servi pestisid e langre sentetik.  Tre byento stasyon resers pe al partaz sa bann lenformasyon avek nou bann fermye, pou ki azout tou zot a kapab prodwir parey.  Pou sa arive, nou pe travay lo en plan pou donn sa bann fermye ki enterese serten lankourazman.  Nou a donn plis detay dan sa prosen 2 a 3 mwan.

Nou pe osi devlop en label bio ek organic pou sa bann prodwir, pou ki nou piblik i a konn pli byen ki zot pe manze.  An fezan sa nou al lo bon semen pou elimin pestisid e langre sentetik dan omwen sa 15 prodwir ki nou ti pe targete.

Mr Speaker Lazans bio sekirite e responsab pou sirvey non selman bann lavyann plant fri ek legim ki rantre dan pei me osi pou don sipor syantifik sekter agrikol.  MBA in reisi konsolid son network avek son bann partner, ki swa lo nivo Nasyonal rezyonal e enternasyonal.

Atraver kolaborasyon rezyonal enternasyonal, MBA in reisi redwir a-tan posibilite bann pes, maladi e bann nespes anvaisan i antre dan pei.  E ki kapab poz en menas pou Sesel.  Par egzanp African Swine Fever sorti dan serten pei L’Europe nou’n osi entersepte en nouvo lespes mous fri sorti La Chine.  MBA in osi devlop en kad biosekirite ki efektiv pou kapab enplimant e zer bann ka biosekirite ki ase konpleks.   I annan revizyon dan Polisi bio sekirite ki ti egziste.  Nou’n osi revwar stratezi regilasyon  e regilasyon pou met zot azour avek nouvo devlopman dan pei.

Sa pou ede pli zer bann risk i o sekirite e pli byen protez pei.  Travay in konmanse pou refer   incinerator lo Airport e nou pe fer demars pou nou kapab bouze avek sa menm fasilite lo Por.

Nou nouvo Sant Dyagnostik Grand Anse Mahé, pe zwe en rol kle idantifye pe kontrol pes.  An Fevriye sa lannen MBA ti’n lans en progranm pou elimin mous melon lo nou bann laferm.  Nou a rapel ki ti dir ki fermye i perdi omwen 50poursan zot rekolt atraver mous melon.  Sa legzersis in anmenn bon rezilta, akoz depi ki  nou ti lans sa konpanny, lakantite kokonm e zironmon ki zot ti perdi an rezilta an rezilta sa pes in redwir pou vin apepre 25poursan.

Mr Speaker nouvo Lalwa kontrol e proteksyon lisyen 2019, in fini ganny aprouve e nouvo regilasyon anliny avek sa Lalwa pe ganny finalize pou adres bann problenm lisyen eran.  E de lot kote pou kontrol i pli  byen zer popilasyon lisyen dan pei an zeneral.

Bann dernyen mwan ki’n pase i annan plizyer konpanny sterilizasyon lisyen dan bann distrik, kot bann lisyen in ganny sterilize gratwitman.  Anfet sa bann konpanny pe kontinyen dan sa bann mwan ki pe vini.  Mon ti a kontan enform sa Lasanble ki depi Zilyet lannen pase ziska Septanm sa lannen, MBA in al anmas 613 lisyen eran dan lavil e Beau Vallon.  Travay i kontinyen.

Antretan travay in konmanse lo Dog Pound Providence;- microchip e meday pou lisyen in fini ariv dan pei ek tou keksoz i anmas pou konmans lenplimantasyon Lalwa Control And Protection Of Dogs Act, 2019 apartir le premye Zanvye 2020.

Pli boner sa lannen Gouvernman ti privatiz servis veteriner Union Vale.  Sa nouvo klinik pe ganny zere par detrwa veteriner prive pou ofer en servis veteriner bann dimoun ki annan zannimo domestik parey sat, lisyen.  Tandis ki bann veteriner Gouvernman zot, zot pe konsantre lo zannimo laferm la ki Minister Lagrikiltir pe ankouraz plis fermye pou fer prodiksyon poul e koson prensipalman.  Pou nou kapab vin pli pre avek kominote fermye, nou’n bouz servis veteriner Gouvernman Grand Anse Mahé.

Mr Speaker i ti nou swe pou ki tou fermye i annan en lasirans.  En fason ki ler i annan kek dezas zot a kapab ganny konpansasyon.  Malgre nou zefor e negosyasyon, sa pa’n posib sa lannen akoz lakonpannyen lasirans pa ankor fini rezourd size reinsurers   lo zot kote.  Zot in konfirmen pou ki zot pou kapab donn lasirans fermye, apartir le 01 Zanvye 2020.  Lakonpannyen lasirans pe egzize ki annan 100 fermye ki pran lasirans pou fer sa Scheme posib.

Enn bann defi mazer nou bann fermye ki zot ti pe rankontre se lavant bann prodwir.  Pou konmanse nou’n travay avek STC pou ki zot zwe en rol kle dan lavant prodwir lokal.  Sa demars in anmenn serten fri akoz 3 prodikter poul lavyann in siny Kontra pou fourni STC zot poul lokal.  Nou pe konmans travay lo kote pork.  Lo kote legim nou pa ankor siny Kontra akoz STC pa ankor fini organiz bann fasilite stokaz, osi akoz nou bann fermye pa ankor kapab garanti sa konsistans pou fourni sa prodwir.

Toudmenm  i annan plizyer fermye pe deza fourni  zot fourni lokal avek STC menm si sa i pa neseserman lo en baz Kontra.  Apard STC Lazans Lagrikiltir in osi met an plas en Unit Marketing ki an kontak avek fermye atraver zot ekstansyon.  Sa bann zofisye i fer konnen ler en fermye pe rankontre difikilte pou vann son prodwir.  Sa Unit Marketing i fer demars pou tou debousman posib.  Ki swa avek lotel, restoran e lezot landrwa pou ki fermye i kapab vann zot prodwir.

En lot size ki tanzantan i ganny leve i konsernan Bazar Victoria.  Monti enform sa Lasanble lannen pase ki nou ti pou antreprann serten travay dan bazar pou ogmant sirkilasyon e lizyenn.

En proze mazer pe al konmanse pe al konmanse tre byento e sa se nouvo landrwa pou bann bouse.  Parey mon ti’n eksplike zot pou sorti kot ete pou vin dan sa bout bazar vizavi avek Pagoda.  Pou annan sa fasilite pou 5 bouse.   Nou espekte travay ava konmanse semenn prosen.

Mr Speaker nou konn tre byen bann defi ki nou bann fermye pe rankontre.  Nou’n fer nou mye pou bann ki annan serten fasilite pou konmans prodwir, me zot pe ezit-e.  Nou’n lans lapel avek sa ki pe prodwir pou fer li.  Me malerezman sa pa pe al a la vites ki nou ti a swete.

Pou nou alor kapab delivre lo plan konpreansiv pou lagrikiltir, nou’n deside pran sa desizyon swivan.  Nou idantite 3 mors later ki nou pe al met lenfrastriktir lo la, pou donn nou bann zenn pou fer prodiksyon.  Pandan bann lannen ki’n pase lekol lagrikiltir in donn formasyon plizyer zenn ki annan plizyer leksperyans e ki sirman kapab konmans zer en laferm e pran larelev dan sekter agrikol.

Alor Minister i annan lentansyon konstri en kazo poul lavyann, ki pran  10 mil poul ;- en laferm koson ki kapab pran omwen 100 koson ;- en shade house lo omwen 500met kare.   Sa twa fasilite pou annan tou son lenfrastriktir neseser e pou ganny lwe avek 2 ou 3 zenn ki’n konpleks zot letid kot lekol lagrikiltir.  Sa bann zenn pou kapab swazir lekel parmi sa 3 kategori laferm ki zot enterese avek.   En sistenm pou ganny met an plas pou resevwar bann lentere e apre seleksyon a ganny fer.

Nou napa dout nou napa dout ki nou bann zenn pou  vreman pran sa loportinite avek bokou lantouzyazm.  Ler sa linisyativ i byen etablir,  nou espekte propaz li lo en pli gran lanpler.

Pou konklir Mr Speaker mon krwar ki ou a dakor ek tou bann lezot Manm Lasanble avek mwan ki nou Sekter Lagrikiltir in fer progre dan sa dernyen lannen.  Nou realize ki annan bokou ankor pou nou fer, me i depan lo volonte nou bann fermye pou fer li arive.  Gouvernman i reste angaze konman fasilitater, e nou pou nou mye pou donn nou bann  fermye lasistans soutyen ki rezonnab.  Dan sa konzonktir  kot nou ete napa rezon pou fermye pa prodwir.  2enm edisyon manifestasyon manze lokal ki ti fer Dimans, in montre nou ki nou pep i lafen prodwir lokal de kalite e abordab.  E alor mon lans lapel avek nou bann fermye pou donn ou pep sa ki zot bezwen.

Pou terminen mon ti a kontan salye tou nou fermye e peser ki pe travay dir botan e movetan pou prodwir manze pou nou pep.  E swet zot tou en bon lazournen mondyal pou manze.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Bon prezan nou pou permet bann Manm kapab enterakte avek Minis.  E mon annan detrwa Manm ki’n deza lev zot lanmen mon a donn laparol Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker bonzour Minis.  Bonzour tou Manm.  Apre ki mon’n ekout Statement Minis, i annan en area ki mon le met devan li ki ekstrememan difisil pou sa bann dimoun sa se bann fermye ki fer meat production. 

        Ki zot pe eksperyanse ozordi, se tro bokou imports kot i konsern meat e prezan sa bann dimoun zot fason operate se fer zot bann packaging apre zot met dan laboutik.  E zot problenm zot pe eksperyanse se ler zot al dan laboutik  marsan in deza fini ranpli son deep avek bann lavyann enporte.  E prezan sa bann dimoun zot vwar zot tre difisil pou zot kapab onor zot komikman avek labank.  Mazorite sa bann dimoun i pran loan avek DBS, e prezan zot pe vwar zot anba aryeraz e i difisil pou kapab convince DBS sityasyon mannyer i ete.  Alors i kler ki Minister Lagrikiltir i bezwen revwar sa kantite lenportasyon ki antre dan pei, avek lakantite ki pei i kapab prodwir ozordi, e fer en balans kot i a kit en group ki sa ki nou kapab prodwir against sa ki nou pa kapab en mannyer nou a fer antre zis sa ki nou bezwen.

Dan plas kit li ouver kot tou dimoun i enport kantite ki zot le.  E sa i fer sa marse sa bann fermye lokal ki pe fer prodwir lavyann.  Sa i enn.  I tre serye e mon ti a demann Minis ki ou regard ladan ase imedyatman pou vwar bann dimoun ki pe ede pou ogmant prodiksyon lavyann zot a kapab fer zot kontribisyon en pe pli prodiktiv.

Lo kote later lagrikiltir ou’n mansyonn Grand Anse ki kantite i annan ki kantite ki’n fini survey.  Me solman mon pa’n tann nonm pou Baie Ste Anne alors mon ti a kontan konnen konbyen later ki annan available ki reste pou dimoun ki kapab gannyen.

E mon dernyen kestyon, se access semen nou annan en group fermye Baie Sainte Anne kot semen ki vir kot Mr Jean Savy e zot ganny promet pou sa semen pou ganny fer en bon letan, me ziska konmela i pa ankor ganny fer.  Alors mon ti a kontan konnen kan sa pou ganny fer mon’n tann ou dir ki lo Mahé en bon pe landrwa ki’n fini ganny fer semen.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Zis pou mwan remind bann Manm ki nou pa dan question time.  E annou evite pa al an detay pou sak distrik.  Akoz mon pa krwar sa i ti lentansyon Minis ozordi en Statement 1an pli tar lo lagrikiltir.  Alor i pa pou al donn detay spesifik.  Mon konnen ou’n profit ladan ou’n anvoy sa pti zafer lo Praslin.

Me Minis si nou kapab être bref dan nou repons osi senpleman dan lentere letan.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker mon krwar akoz kontrent letan osi ki’n ganny enpoz lo nou, mon pa’n kapab mansyonn tou sa bann distrik ki kantite later lagrikiltir i annan.  Me nou annan en full list – en?   Si Mr Speaker si Mr Speaker bann Manm i enterese, i pa pou en problenm pou nou anvoy sa lenformasyon kot Sekretarya Lasanble e zot ava vwar pou tou distrik ki kantite later lagrikiltir i annan zot siperfisi – ok?  Sa i enn.

Mr Speaker 2enm keksoz konsernan sa issue sa semen Cap Samy ou pe koz lo la, survey i pe ganny fer. Osito ki survey i fini ganny konplike petet sa lannen i a fini, then nou ava konmans li lannen prosenn.

Mon krwar ki ou premye kestyon Onorab i tre relevan.  Tre relevan akoz setadir ler nou ti lans plan konpreansiv pou lagrikiltir, enn bann konponan se ki nou ti ogmant levy lo poul enporte.  Mon krwar nou ogmant li par 92sou par kilo si mon pa tronpe sorti R5 vin 5.92.  E nou ti osi ogmant levy lo pork par 10poursan.  E nou’n vwar ki malgre sa bann travay in ganny fer atraver Minister pou ogmant levy, then nou pe vwar pou dir pa pe neseserman annan gran lenpak  lo lavyann enporte.

Me sa i anmenn nou lo en pwen mon krwar ki ase fondamantal.  Pwen fondamantal se ki ler ou regard pri lavyann enporte ki pe rantre dan pei;- par egzanp, par egzanp nou konnen pou dir bann parts ki letan i enporte ki swa chops, ribs, bann lezot parts koson nou pe koz lo la, pork, nou pe koz lo la,  i ariv R40 a R50 en kilo ler i ariv Sesel.  Petet nou a met 10poursan levy lo la.

Me ki nou vwar avek bann marsan, nou pe vwar pou dir sonm pri aktyel dan sa magazen dapre resers ki nou annan, i varye ant R97 a R125 en kilo.  Me ler i antre dan pei nou pe vwar i pa sote R50 en kilo.  Nou pe koz pri lavi toultan Gouvernman pe rod fason pou fer pri lavi desann, me sa i en legzanp konkret pou nou kapab vwar ki bor nou pe vwar e kwa ki pe kontribye pou fer pri lavi sitan ogmante.

Dezyenmman se ki lo kote poul, malgre i annan sa ler adisyonnel, serten lenformasyon ki nou annan se ki en kilo poul enporte ki letan i ariv Sesel i preski menm pri si pa pli ba, ki pri en pti poul lokal ki nou bann fermye i aste pou al sonnyen.  So ou kapab krwar dan li menm sa pti poul ou pa ankor donn li manze me lavyann enporte sirtou lo kote poul, in deza pli bon marse en kilo ki letan ou pe al sonny en pti poul.

So ou kapab vwar kote nou problenm i ete.  Me sa ki nou, nou konnen nou, se ki nou konpanny devret pe baz lo pou nou fer mannyer pou nou konsyantiz ou dimoun lo lenportans pou zot manz sa ki lokal.  Akoz sa ki lokal nou konnen ki nou fermye i donn sa zannimo pou li manze.  E alor nou konnen poudir atraver nou sistenm ki nou annan dan pei Public Health avek bann lezot Lazans nou konnen i bann lavyann ki  sen ki bon pou konsonmasyon akoz nou bann Lotorite konsernen in swiv sa prodiksyon de pros.

Se sa lapros kot nou bezwen  pran e dezyenmman ki otan posib parey nou’n konmans fer se servi sa lenstitisyon ki nou annan right now STC otan ki posib pou li kapab promot prodwir lokal.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Vitman Onorab Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Minis dan ou larepons ou pa’n mansyonnen ki ou pe mazin fer lo kote lenportasyon.  I an term lakantite ki antre dan pei.  Akoz menm si STC pou donn en koudmen, sa kantite fermye ki annan zot pa pou kapab pran sa kantite stok.

So nou bezwen annan en lot fason ki nou deal ek sa se sa ki lakantite eksportasyon i en area ki nou kapab ki kapab ede pou tir en pe sa presyon lo sa bann dimoun ki anvi kontribye dan en fason pozitiv dan lagrikiltir.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker lo kote lenportasyon, direkteman napa gran keksoz ki nou pe kapab fer.  Par egzanp letan nou ti diskite lannen pase pou met sa levy an plis i annan bann bound rates ki restrikte nou lo kwa ki nou kapab fer atraver negosyasyon ki’n ganny fer avek WTO.  I annan plizyer restriksyon, e pou nou zis barn serten lenportasyon i vreman, vreman difisil.

Me ki nou bezwen fer se ki parey mon’n dir se ki rod bann mezir lokal pou nou kapab enplimante e pou promouvwar prodwir lokal.

Mon kapab dir osi Mr Speaker se ki, depi ler in annan sa laranzman avek STC kot fermye lokal pe supply li avek bann poul lokal, lenformasyon ki nou annan sorti kot STC nou bann dimoun nou pep pe aste poul lokal i pe bouze, i pe bouze atraver konsyantizasyon ki nou pe fer nou’n fer en road show ansanm avek STC nou annan plan pou fer bann lezot marketing ankor dan bann prosen mwan ki pe vini pou donn plis prominans nou prodwir lokal.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.   Onorab Jude Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Mersi Mr Speaker.   bonzour Mr Speaker, bonzour Minis e delegasyon, tou koleg Onorab, bann etidyan ki dan Galeri, tou manm piblik ki pe swiv nou.

Minis swivan ou Statement mon’n tann ou mansyonn bann later ki pa pe ganny ase byen eksplwate.  Alor mon pe demande atraver ou plan konpreansiv ek ou bann plan lavenir ki zot pe fer pou asire ki zot amelyor itilite sa bann later.  Travay ek sa bann fermye.

Mon ti a kontan osi tous de pti size ki petet Minis pa’n touse, akoz i telman annan keksoz dan sa plan – lo kote mon konnen i ti annan sa problenm nou vwar toultan i repete problenm dizef.  Eski zot in tous en pe lo al pandan sa lannen zot in vwar sa?

E osi mon ti  a  kontan Minis i donn nou e kontrandi lo sityasyon bann dimoun bann fermye zot osi zot bann fermye, bann dimoun ki fer ki prodwir mous dimyel ti annan sa sityasyon Varroa  ki ti pe menase pou ti pe menas sa bann mous dimyel,  mon ti a kontan Minis i tous en pe lo la.

E dernyen Minis in tous lo lenfrastriktir pou met a laporte bann zenn.  Mwan mon ti a kontan konmsi konnen ki zot pe mazinen zot prosedir seleksyon ki mannyer pou marse, pou garanti ki (mon ava esper Minis en pti kou Mr Speaker.)

Minis zis mon a repran sa enn dernyen pou bann zenn zot in dir met lenfrastriktir.  Mon konnen parey ou’n dir san dout bann zenn pou profit sa lokazyon pou vin devan.   Me selman mon pe rode ki bann prosedir ki zot pe met an plas prosedir seleksyon pou garanti ki annan fairness e napa kritik demen pou dir nou’n favoriz enn nou pa’n donn sans loportinite lot.

E zis dernyen Mr Speaker mwan mon ti a voudre konmann sa move ki Gouvernman in fer pou les servis veteriner ganny privatize.  Mwan mon enn bann dimoun ki’n servi sa servis se e zot in delivre move.  I annan sa zafer pa vo ek bann lisyen mon’n vwar sa bann dokter in la 24 lo 24 e zot menm pare pou vin kot ou lakour pou ede alor mon felisit zot osi pou sa move.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker bann later ki pa ganny devlope sistenm ki nou annan se ki nou donn warning sa bann fermye pou zot prodwir.  La avek nivo database ki nou’n met an  plas nou kapab swiv nou bann fermye bokou pli pre.  Avan ti ariv en sityasyon kot ou don zot en probasyon 3 mwan i pas 3an 4an nanryen pa ganny fer.

Me avek sistenm ki nou annan nou kapab flag letan nou’n donn li 3 mwan pou nou kapab move lo next aksyon. Nou donn zot loportinite.  Nou konsyan pou dir i annan serten fermye petet napa serten lenfrastriktir, problenm delo.  Nou pran sa an kont avan ler nou pran okenn desizyon.

Me bann ki annan tou bann lenfrastriktir neseser,  me pa prodwir i pa fer sans e later Leta e later pou nou tou, then i fer sans pou nou kapab donn avek en lot dimoun ki pe atann.

Konsernan apikiltir mous dimyel Mr Speaker, nou pe travay tre pros avek zot i ti nou plan pou nou siny en MOU avek zot pou donn zot serten lasistans.  Me malerezman nou’n ganny serten retar avek sa MOU i ankor anba diskisyon avek zot

, petet dan sa mwan ki pe vini nou ava finaliz sa MOU pou donn zot serten lasistans.  Me pou lenformasyon mon aprann pou dir nou napa Varroa Sesel pou lemoman. So ou pe priye pa ariv Sesel.  Menm si dan larezyon en pe partou i annan.

Konsernan sa nouvo linisyativ mon krwar nou pou met en an plas en Komite ki kapab fer bann desizyon endepandan, pou ki nou kapab met en bon sistenm evalyasyon.  E ki sa bann meyer manrmay ki nou konnen pou vin bann bon lantreprener a lavenir ki ava benefisye.

Parey mon’n dir se ki nou pe devlop sa e nou espekte dan bann dan sa prosen mwan ki devan nou, ou a kapab fer li anmezir ki travay pou konmanse pou sa bann laferm then nou a konmans met an plas nou sistenm seleksyon.

E konsernan dizef nou napa problenm dizef.  Nou ti annan problenm dizef dan mwan Novanm ziska Fevriye sa lannen, me sa problenm in rezourd. E prensipalman sa problenm ti akoz lenportasyon pti poul ki lannen pase letan avyon ki sorti Air Seychelles gro avyon i ti arete al Maurice, then ti annan difikilte pou ranplas bann pti poul.

Me selman pou lenformasyon sa Lasanble, pou lemoman pei pe prodwir li par an omwen 35milyon dizef, i ganny prodwir e lo en baz mansyel dernyen lenformasyon ki  mon annan Septanm – mwan Septanm  pou premye well pa pou premye fwa nou’n ariv nou omwen 3.2bilyon dizef ki pe ganny prodwir par mwan.

So ou kapab vwar problenm dizef pou rezourd.  E ler nou, letan nou get dan bann mwan kot nou ti pe annan bann difikilte. nou pe vwar pou dir prodiksyon ti ba akoz sa bann lanplasman bann zenn poul avek bann vye poul ki ti pe fer sa problenm dizef.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Mersi Mr Speaker.   Minis mon kontan pou note zot napa problenm dizef la.  E zis pou demande lo sa size later ki pa pe ganny byen eksplwate la, parey ou’n nonmen lenfrastriktir petet i pa an plas,  eski zot kapab konsidere parey konsidere e at least pou zot lo zot kote antre petet ede fer lenfrastriktir parey zot ti pe dir parey pou bann zenn la zot rantre zot fer.  Petet apre zot konsider Scheme petet tir lo sa fer en pti loan pou sa bann dimoun.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker egzakteman sa ki nou pe fer.  E par egzanp nou ti al fer sa bann vizit.  Nou’n tonm dakor avek sa SAA bann proze priyoriter ki nou’n donn dimoun.

Par egzanp  nou konn plizyer landrwa kot bann fermye i vreman prodiktiv me zot pe saroy lo latet.  E vwala kot nou ti donn lenstriksyon sa bann  i bezwen bann priyorite.  E se  la kot i annan enn de bann proze Minister pe enplimant Lazans Lagrikiltir pe enplimante.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Paul Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Minis ek ou delegasyon tou bann koleg Onorab, bann zenn etidyan dan Galeri e tou dimoun a lekout, bonzour.

Mr Speaker Minis dan son lentervansyon, akoz lo nesesite pou anmenn  si oule diversifye zot bann lavyann par egzanp pou anmenn bann lavyann mouton ki zot pou ki zot pe proceed pou lannen prosenn.

Me selman i pa’n – mon pa konnen petet si pa in omit petet pou mansyonnen ki konbyen sa pou kout Gouvernman?  Enn ladan.  E osi mon apresye sa linisyativ si oule pou anmenn plis siport pou zenn, apard bann eleman lenfrastriktir akoz nou konnen bann zenn zot zenn pou bezwen plis sipor ki pou fer sir zot persevere e zot succeed dan sa dan zot aktivite.

Ki bann siport adisyonnel apard lenfrastriktir, apre sa loan ki zot pe met an plas pou fer sir ki sa bann zenn i reisi dan zot aktivite?

E trwazyenmman ti annan boner en pe konsern right now si oule par bann fermye oubyen bann ki prodwir lavyann koson.  Mon tande an pasan ou’n mansyonnen ki zot in koz ek STC.  Me selman still sa problenm pa neseserman rezourd.

Ki zot pe fer swa pou dan lemoman pandan ki sa negosyasyon pe arive avek STC, pou fer sir ki zot pran bann lavyann lokal.  Pou fer sir ki sa bann dimoun i kapab vann zot bann prodwir, akoz i annan menm i annan fermye ki zot prodiksyon in sot sa letan.  Ki zot pe fer pou adres sa?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker se egzakteman, lo kote letan nou pe diversifye nou portfolyo lavyann, set egzakteman sa issue cost ki’n anpes nou bouze.  Akoz transportasyon.  So nou ankor pe – nou pou napa en cost final.  Nou annan pri konbyen sa bann zannimo i koute, kot pou sorti nou annan detrwa diferan kotasyon, me zot pri transportasyon se sa ki nou pe negosye.

Me selman en keksoz nou bezwen konpran se ki ler nou anmenn sa bann zannimo Sesel, i pou al kot Sant Zenetik.  E ler i l kot Sant Zenetik gradyelman parey nou pe fer la pou lemoman avek koson,  then  nou pran nou donn avek nou bann fermye pou ki i nou propoz li avek nou bann fermye pou ki apre nou kapab annan en bon stok sa bann kalite lavyann.

So nou’n vwar ;- par egzanp mouton i enn mon krwar, si mon memwar i ase bon, nou enport nou omwen 1500 a 1800 tonn par an.  So i deza bokou.  So potansyel pou nou kapab fer li lokalman i la.  Ok? 

Apre konsernan ki additional  sipor pou fer avek sa nouvo linisyativ.  Nou, nou pe fer sir ki nou annan en unit swa anba Lazans Lagrikiltir oubyen dan Minister, ki pou azir konman mentor pou sa bann zenn.  Zot pou travay tre pros avek s bann zenn, pou swiv zot de pre lo en baz tre regilye, pou fer sir si i annan okenn bann difikilte pou nou kapab adrese.

E evidaman nou espekte zot working Capital sa bann zenn pou konmanse zot kapab pret li avek DBS, pou ki zot kapab met zot bann pti poul, koson eksetera pou zot konmans fer travay sa.  ;

Nou pe osi regard posibilite en diskisyon ki nou pe fer avek Minister Lanplwa, akoz pou nou kapab enkorpor My First Job Scheme  ladan.  E sa i annan bann nouvo keksoz ki nou kapab anmennen.

Konsernen poul lokal Onorab, mon krwar ki problenm in rezourd en pe pou lemoman.   Nou konsyan pou dir la building up to festive season Desanm, Zanvye wi pou napa gran problenm.   Me apre i pou vin en lot problenm lannen  prosenn.

Nou pe travay lo la pou vwar ki mannyer nou kapab rezourd, sa problenm.  Me selman nou konn tre byen nou si nou labatwar red meat  en nouvo labatwar red meat ti’n pare, ti pou fasil pou nou kapab met an plas en sistenm, kot bann zannimo i ganny aste, ki ou pe fer parts sa.  Akoz i pou pli fasil pou kapab vann sa bann ribs, sa bann pork chops sa bann lezot keksoz, bann parts ki  bann pli byen ki pou zot vann koson antye vivan ki zot pe rely aktyelman preski antyerman lo bann bouse.

Me nou espekte ler nou nouvo fasilite bouse bazar i ouver, si tou keksoz i al byen sa lannen, mon  ti a swete i en pe difisil sa lannen akoz nou’n ganny retar ek procurement.   Then i pou kree bann nouvo deboursman pou bouse.

Akoz nou, nou pou egzize avek sa bann bouse pou dir zot vann prodwir lokal.  Se sa ki nou, nou anvi nou pe bouz dan direksyon pou fer serten lenvestisman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Phillip Arissol.

 

HON PHILLIP ARISSOL

Mersi Mr Speaker.  Minis mon pa’n tann ou koz ditou lo sistenm irigasyon pou Montagne Posee.  E i annan fermye ki ti menm ganny promet shade house, zot pa ankor gannyen ziska la Montagne Posée.

E Minis letan donnen ki   nou pa ankor ganny en bazar nou vwar bann peser ek bann fermye Anse Boileau pe vann pwason e legim obor semen.  Sirtou dan Sanmdi ki  poz en danze pou bann dimoun ki servi semen.

Eski nou pa kapab annan en landrwa tanporer pou anbwet sa bann dimoun    Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker konsernan irigasyon mon krwar mon aprann avek SAA i annan serten travay ki pe ganny fer.  Ki mo kapab dir se ki partou k ot nou annan bann kominote fermye serye,  mazorite zot problenm kot nou kapab rezourd nou pe al rezourd pli vit posib.  Nou’n konmans avek Val D’Andorre, akoz i en gro kominote ki en problenm ti la en kantite lannen pase la nou’n preski rezourd problenm anler laba.

E pou Montagne Posée Onorab mon garanti ou pou dir nou pou bouz lo la.   Konsernan shade house i pou tou depan lo zot pou zot pran zot loan.  Si zot annan okenn difikilte avek zot loan mon konnen i annan en lalis pou bann dimoun Anse Boileau si mon pa tronpe 16 ou 18  loan i dan diferan staz.  E petet letan sa bann loan i ava’ ganny aprouve i deblok finansman pou zot kapab fer zot bann shade houses. 

Bazar pou Anse Boileau nou pe idantifye landrwa kot nou kapab fer tou lede bazar pwason e osi bazar legim an menm tan.

So nou pe idantifye landrwa apropriye Anse Boileau kot nou pou kapab fer sa.  E si  nou annan okenn  lendikasyon kote nou kapab fer li Onorab, nou kapab diskit lo la pou nou swazir en landrwa apropriye.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi. Onorab Arissol.

 

HON PHILLIP ARISSOL

Be Minis tanporerman la, sa bann dimoun pe vann zot legim obor semen –  ki poz en danze pou bann lezot dimoun ki  servi semen.  Mon’n  deza propoz en landrwa ki nou ti kapab fer en market tanporer.  E mon pa konnen ki’n arive avek sa.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Onorab nou a diskite.  E mon kapab dir ou bann proze parey nou konsider li bann pti proze ki nou kapab enplimant preski imedyatman si tou keksoz i annord ek Planning, eksetera.  Sa i en proze nou kapab fer imedyatman.   Nou a kapab diskite e nou ava organize.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour bann  koleg Onorab, Minis avek ou delegasyon e byensir bann zanfan lekol Mont Fleuri, ki pa’n ganny sans zwenn zot bomaten letan zot in ariv travay avan bokou bann Manm Lasanble, felisitasyon.   Bon legzanp.

Mr Speaker, mon anvi demann Minis enn de kestyon;-  Premyerman Minis ou’n dir avek nou ki par egzanp slaughter house ki’n dan Bidze red meat slaughter house pou Praslin in dan Bidze pou en  pe letan.  E la bomaten ou’n dir avek nou ki propriyeter in aksepte e zot pe rod en bout later pou fer exchange.

        Minis mon pa kapab aksepte sa larepons!  Ou ou’n Minis Later, ou Minis an 2017 dan lespas en pti git letan, letan serten  zofisye Gouvernman ti demande pou fer exchange later, deswit aksyon ti ganny pran.  E zot ti idantifye later.  Mon pa kapab ganny en konpran ki mannyer lo Praslin oubyen lo Mahé nenport landrwa zot pa kapab idantifye sa later.  Mon kapab dan sa ka mon pou dir ki ou ansyer Minister zot pa serye.  Akoz avek ou ti annan lefikasite.  Menm zour let ti ganny ekrir menm zour ou ti ganny lord e en pti git letan apre ou konnen ou menm ou,   mannyer bann keksoz ti pase.

Alor akoz ki sa i tarde koumsa?  E Anse Boileau osi la nou ankor pe idantifye.  Be pou idantifye later pou fer en bazar ou pa bezwen mont dan montanny.  Nou bezwen regard lakot kote ki apropriye, kote ki si Gouvernman i bezwen acquire en bout,  parske sa i pou lentere Nasyonal, piblik  e alor sa i kapab ganny fer imedyatman.   Mon pe koz lo ki mannyer keksoz pou bouze.

Dezyenmman, mon anvi konnen ki mannyer ou Minister i pe regard sa eleman lenportasyon?

Parski i annan fermye ki pe fer zefor.  Par egzanp letan mn pe regard Praslin e mon’n ganny kontak avek Praslin Business Association parski zot konsernen.  Zot pe dir par egzanp tan ki bann gran lotel i kontinyen ganny sa permisyon pou zot enporte, i pou en problenm.  Akoz sa laferm li  ki i pa pe prodwir poul e en gran lotel parey Lemuria ki li i a pe pran zis 50kilo poul par semenn ;- Raffles ki pe pran 6 poul – 6 !  6 poul par semenn kot avan zot ti pe pran 400 a 600 kilo par semenn.  Definitivman i pa pou ankouraz nou bann fermye lokal.

Alor mwan mon pe demande ki pozisyon Gouvernman, pou travay lo en sityasyon kot anmezir ki sa bann keksoz pe ale pou koup en pe lo lenportasyon.  Pou nobou donn nou bann fermye sa louvertir pou zot kapab debourye.  Mon pe osi dan sa plan one year later, nou bann extension officers, mon anvi regarde si nou annan bokou plis extension officers ;- mon anvi regarde ki mannyer nou lekol lagrikiltir pe pouse.  E la mon ava dir Mr Speaker sa semenn sa semenn Komite Zil Lasanble nou’n vizit Denis Island.

E Denis Island in montre nou model lagrikiltir ki  ekstraordiner.  Ki ekstraordiner i annan plis ki 200 bef, zot annan plis 350, koson zot sonny poul, kannar, quails, zot fer zot prop legim ensidswit.  Zot menm pe rantre dan prodiksyon fromaz, dan prodiksyon bekonn, dan prodiksyon sosis.

E pourtan i zis en pti bout Zil.  E zot bann owners pe montre sa lankourazman.  Me alor mon pe sey regarde ki mannyer eski nou kapab vreman donn sa lankourazman?  Parski toultan nou dir larzan i enportan.  Me aprezan letan  nou donn lankourazman nou bann fermye i bezwen osi ariv en keksoz vizavi lenportasyon.  Pou ki i kapab balanse e nou bann fermye i kapab pase.

E la Mr Speaker avek sa de pti pwen ki mwan mon e fer sorti, mon ti ava kontan felisit, felisit bann fermye ki pe trimouse vreman pe trimouse malgre ki bann kondisyon i difisil.   Malgre ki bann kondisyon i difisil, kot kondisyon en zour i sanze, lot zour i en lot zafer, zot santi enstabilite, zot annan zot prodwir.  E parey ou’n byen dir Mr parey Minis in byen dir Mr Speaker, Seselwa i anvi konnen kwa ki i pe manze.  Akoz ozordi e la nou’n aprann pandan sa mwan Oktob mwan pou kanser, nou’n aprann ki  zis pandan en lannen i annan plis ki 500 nouvo ka kanser, e zot tou zot pe dir avek nou kanser i lye avek sa ki nou pe manze.  E kwa ki nou pe manze?  Kwa  ki enporte !

Letan nou al laboutik nou aste en poul ki sorti Brazil nou pa konnen kwa ki zot in met dan sa poul pou fer li grosi vit, kwa ki zot kan sa poul ti ganny touye, kan sa poul ti antre dan en freezer.  Tou Seselwa pe konsernen avek sa.

E alor mon krwar ki  in ler pou nou met sa eleman food security dan en fason konman en pwen enportan, e atraver sa, mon ava menm dir parey L’Amerique, parey L’Union Européen si nou osi tou in ariv ler pou nou subsidise nou bann fermye, pou nou kapab ganny bon manze konnen kwa ki nou pe manze e non pa sa bann ki zis enporte apre nou trouv nou bil lasante i ogmante.  Mwan mon dir annou fer li.  E annou enkli sa dan nou progranm osi.

E la mon ti ava espekte ki sa lannen e toulezan mon fer sa, sa lannen letan nou regard Bidze lagrikiltir, mwan mon pou demande ki plis larzan i ganny mete pou lagrikiltir.  Akoz la nou a pe koz nou lavi!  Nou pa pe koz nanryen ekstraordiner, apre nou a rode akoz zanfan i obese?  Me zanfan pou obese byensir akoz sa ki i pe manze i pa bon pou li.

E nou konnen ki pou dir i pou prodwir plis lagres.  Parey dan lagrikiltir en fermye i balanse kwa ki i pou donn don zannimo, akoz si i pa konn balans sa olye prodwir lavyann i pou ganny lagres.

Alors sa i en pe mon bann konsern Minis, e mon plis sir ou konpran mwan.   Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker mon ti a kontan remersi Onorab pou ed nou pu kapab kontribye pou fer sa konpanny lo live lo radyo, televizyon partou, pou dimoun tande pou vwar bann danze pou nou manz bann keksoz enporte.  Mon krwar ki la ozordi ou pe propaz menm mesaz parey ki nou, nou pe sey propaze se atraver bann mwayen koumsa ki nou kapab servi pou nou kapab edik nou pep e pou fer zot konsonm plis bann keksoz lokal, e mon ava dir ou mersi pou sa Onorab.

Kot konsernan labatwar Praslin Onorab se ki i pa larzan ki pou ganny perdi ki dan Bidze.  I larzan ki sorti anba Livestock Trust Fund e sa Fon  li i toultan la.  Me mwan mon dakor avek ou pou dir tro lontan ou pe tro tarde pou nou emplit sa proze.   Me solman sa proze avan mon ti vin dan sa Minister Lagrikiltir ti pou konstri en lot labatwar si mon pa tronpe Anse Kerlan ok.

        E ler mon ti vizit sa site Anse Kerlan e ler mon ti al vizit sa labatwar Cap Samy mon ti pe vwar pou dir i en fasilite ki’n ganny build purpose build pou sa ,e pou ki rezon ki nou, nou bezwen ale al re build en lot zafer.  Ki pou mon pa te fer sans.

E vwala kot zis apre mon vizit parey ou konnen napa tro lontan mon dan sa Minister mon’n dir annou retourn lo latab pou nou refer labatwar pran labatwar ki ti ete avan pou nou fer sa fasilite.  Se sa petet in ganny en pe retar akoz sa sanzman dan venue kot nou ti le fer labatwar – ok?

        Dezyenmman konsernan bann lotel Mr Speaker ler nou regard nou bann statistik ki nou annan mon panse lotel i ganny atraver sa bann main enportater ki nou annan dan pei.  E pou sa rezon kot ou pe vwar ou pe quote sa bann figures byen meg, ki zot pe aste avek nou bann ek nou bann fermye ki pou mwan i pa akseptab ditou.  Akoz zot osi zot sipoze pe zwe en rol pou kontribye dan devlopman sekter sirtou sekter alimanter dan nou pei.  E mon krwar sa bann lotel si zot pe ekout nou mon krwar zot bezwen fer mannyer pou zot fer en lot demars pou zot kapab aste prodwir lokal e donn sipor nou bann fermye.

Lo kote extension officer Mr Speaker, pandan avan depi lansman ziske la nou’n double lakantite extension officers.  Nou’n sorti 8 nou’n mont 16 e vwala kot zot prezans i annan ki bann zenn manrmay ki’n fer lekol lagrikiltir pe ganny train pou zot osi kapab pran en karyer konman en extension officers. 

Konsernan full security Onorab sa plan i viz egzakteman ver sa, pou nou kapab ganny nou sekirite alimanter.  Ler nou’n dir pou dir nou le prodwir 50poursan  tou poul  ki nou konsonmen ki anviron apepre 2mil tonn dan en lannen 50poursan lakantite pork ki nou konsonmen, se egzakteman sa pou nou kapab at least ganny en konmansman kot nou sekirite alimanter i konsernen.  Pa bliye nou sorti 14poursan poul e 29poursan pou pork ki la nou’n ganny formantasyon 12poursan dan poul, ki mon konvenki pou dir nou ti kapab achieve omwen 20poursan si nou ti napa problenm labatwar.  So nou espekte la i pou konmans pick up dan bann mwan ki pe vini.

So an gro mon kapab dir se ki lot keksoz ankor Onorab konsernan sa lenportasyon ki nou pe fer.  Parey mon’n dir se ki anba negosyasyon ki’n fer avek WTO i annan serten restren ki nou kapab fer.  Swa nou ava al avek bann largiman SPS sirtou sanniter, pou nou kapab ranpli serten lenformasyon me sa i bokou difisil pou defann.  i bann opsyon ki depi ler mon’n rantre dan sa Minister nou’n vwar nou le gard posibilite pou nou servi sa bann issues SPS pou nou kapab restrikte sa lenportasyon.

Me ki nou pe fer nou?  Sa kestyon nou pa pe fer nanryen.  Ki nou pe fer se ki  serten pei ki’n vwar poudir zot e agressivement anvoy serten prodwir kot nou ki, ki nou vwar zot pri petet letan ou regard lo en baz mondyal i pa tro fer sans,   ki nou fer nou, nou egziz ki sa bann pei, nou pou koup lenportasyon tel landrwa ziske ler nou fini fer Pers Risk Assessment.  E vwala nou servi nou issue sa issue Pers Risk Assessment, baze lo assessment ki MBA i krwar i devret pe fer pou nou kapab koup en pti pe sa bann lenportasyon pou lemoman.

E mon kapab dir ou nou’n konmans fer avek serten pei.  E se sa kot nou pe vwar poudir atraver mezir ki nou’n fer, serten penetrasyon permet kot nou fermye lokal i ogmant zot market poul.

So se sa ki nou pe konmans fer i pa  kestyon nou pa pe fer nanryen.   Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.   Onorab Egbert Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, tou Manm e tou dimoun a lekout.

Minis mon pou kontiny en pti git dan laliny kot Onorab Ramkalawan in demann kot i konsern Bidze.  Minis en konponan enportan dan sa Master Plan i konsern en bon Bidze.  Mon ti  a kontan konnen ou’n mete pou sa plan pou dir i pou dir pou 3an me nou pe mazin osi lonterm, ki mannyer baze lo rekomandasyon ki FAO i dir target bann pei ki lagrikiltir i merit son Bidze omwen 10poursan.

Mon ti a kontan konnen amezir ki nou lekonomi pe agrandi, lespas fiskal  i permet ki mannyer  pe mazinen pou annan en logmantasyon dan Bidze lagrikiltir gradyelman, pou nou kapab fer fas avek bann defi  e osi bann plan devlopman lonterm ki nou pe mazin lo la?  Sa i enn.

Dezyenmman Minis sa 436 fermye ki anrezistre ok, bokou ladan in tonbe dan lepase.   Pe fas ek zis difikilte.  E ler mon’n ekout ou dan sa plan, mon pa’n tann nonm bokou kot i konsern incentives.  Ou’n nonm loan, kredi.  E nou tou nou konnen sa burden ki bann fermye i bezwen, ler pou releve, pou konmanse kapital bann lekipman bann keksoz koumsa.

E en loan li menm li i en det ki ou pe met lo li.  Alors ki bann incentives pe mazinen, parey tann nonm subsidise, ki ou Minister pe mazinen pou kapab donn sa bann fermye pou zot releve.  Me selman pa pou kit zot lo la petet dan 3an pou dir la ou’n stab nou pou tire nou pe cut-off sa bann incentives. 

En keksoz dan sa laliny Minis, eski nou pou ale dan sa bann dan sa direksyon a lavenir?  E dernyerman Minis bokou koze in ganny koze sirtou kot i konsern nou bann zenn ki pa pe pran loportinite e nou pe vwar bokou etranze pe antre dan sa sekter.

E enn bann demann e bann vizit ki nou ti fer kot i konsern nou lekol lagrikiltir Minis, ki plan ki zot pe mazin en pou kapab relev sa lekol met li o nivo.  Mon konnen konstriksyon byento pou konmanse.

Me dan sa demars building pou zoli wi, me eski nou pe mazin pou kapab ganny swivan etidyan ki pou enterese ansanm avek sekter prive ki bezwen zwe en rol ladan i osi, ki demars ki zot pe fer pou ki i annan sa larelev enportan, kot nou zenn i kapab pran en metye dan lagrikiltir pou fer ki sa trend depan lo etranze i redwir?

E dernyerman  Minis zis an pasan i annan en dimoun in text mwan in dir mon sey demande akoz depi dan lekol parey ti fer lontan, dan lekol primer, konman sa kiltir kot sak lekol ti annan son pti laferm ozordi pa bokou ki le fer sa.  Akoz nou pa mazin relanse?  I byen ki ou’n nonm pou dir ou pe al met en landrwa pou, bann zenn kapab konmans devlopman dan lagrikiltir.  Me osi mazin  lekol pou devlop sa lentere a en tre zenn-az.  Mersi Minis.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker mon a pran dernyen pwen premye.   Konsernan pou kiltiv sa lentere lekol.  Lannen pase nou’n konmanse avek nou school garden  nou’n entansifye sa lannen.  Kot nou annan en lot lekol kot nou pe angaz avek nou e i annan en 3enm lekol kot nou’n supply bann plan.  I annan bann lekol kot i demann nou bann zot pe rod sipor bann plan nou donn zot bann plan gratwitman, pou zot kapab fer manrmay enterese.  De landrwa nou’n fer bann shade houses.  So tousala avek nide pou kapab ganny nou bann zenn, enterese avek lagrikiltir.

Konsernan lekol lagrikiltir Mr Speaker parey nou konnen i tonm anba Minister Ledikasyon.  Me solman travay etrwatman avek nou Minister.  Me i nou plan ki enn fwa lekol lagrikiltir i ganny konstri nouvo fasilite i ganny konstri, ki la pou annan en sanzman dan lafason ki keksoz i ganny fer.   Akoz i dan nou plan pou ki resers e resers dan lagrikiltir i ganny transfer anba sa nouvo lenstitisyon.   Setadir pou kapab ouver en pe levantay opsyon ki nou bann zenn kapab pran kot lagrikiltir konsernen.  So i annan sa,

E osi mon konn tre byen dan son curriculum  son curriculum osi ansanm avek Board k iresponsab pou sa ki dayer i annan zofisye mon Minister lo la, ki zot devlope pou fer sir ki  i vwar i donn li en pe plis.

Apre Mr Speaker konsernan incentives.   Incentives parey mon’n dir i se ki lannen pase nou’n konmans donn incentives pou prodwir poul kot zot ganny R2.30 par kilo, pork zot ganny R6.50 par kilo ki zot prodwir.  Later fermye pe pey zis 32sou par met kare par an – ok?

Zot pe ganny duty free lo okenn bann enportasyon bann lekipman ki deza zot pe pran pou zot anmenn dan pei pou fer zot bann fasilite.

E an gro mwan parey mon’n dir dan mon lentervansyon se ki apre en lot keksoz  ankor, i wi nou’n donn loan, nou’n donn loan a 2.5poursan, me en keksoz ki nou pe vwar se ki pa neseserman tou fermye ki espekte vin devan pou devlop zot later pe vin devan pou vi pran sa loan 2.5poursan, pou bann shade houses – ok?  Nou kapab met larzan dan Bidze, nou kapab met larzan dan Bidze pou nou fer nou bann fermye pou donn zot bann benefis.  Me si zot pa vin zot, regard mwan Onorab, Mr Speaker sa i de kote sa pa Gouvernman ki pe plante sa fermye ki pe plante.  Nou valoriz travay ki zot pe fer, me nou, nou fer serten keksoz pou fasilit keksoz pou zot, me zot  a zot a zot tour zot pa pe neseserman pe vin devan pe vin pran sa bann fasilite ki nou pe donn zot.  Ou konpran?

Nou ti pe espekte sa lannen kapab depans nou omwen R25 a R30milyon vizavi loan – ok?  Mon dir dan Fon nou annan nou R18milyon ek bann commitment ki nou annan manke i ariv apepre R15- R16milyon.  Me nou annan en lot R20milyon ki Gouvernman i sipoze transfer dan kont DBS sa lannen pou nou fermye ki pa pe ganny neseserman servi.  Ou konpran?

So mon nou, nou pe travay pou nou vwar ki mannyer nou pou fer mannyer pou fer nou fermye vin bokou plis angaze.  Lannen pase nou ti dir konmkwa ki pou nou kapab prodiksyon poul i annan bann laferm ki’n abandon zot kazo poul, zot ava retournen.   Nou’n koz avek zot, me nou pa’n tro pous zot akoz rezon labatwar.

Me i annan ladan ki  dir ou li i nepli enterese pou li kontinyen dan lagrikiltir.  E sa bann fermye koumsa nou napa swa nou pou bezwen bouze avek letap pou pran sa fasilite pou nou kapab pran pou donn avek en lot dimoun.

So i de kote sa. Me fermye i bezwen fer son bout otan ki Gouvernman vi fer so bout.  Nou kapab met larzan dan Bidze tou le lannen.   Me si fermye lo zot kote, zot pa pe demann eksplwat fasilite ki nou annan la, se ki  nou pa pou vreman fer en gran progre.

Se pou sa rezon ki nou nou’n vin avek sa nouvo linisyativ annou pouse pou nou bann zenn antre ladan.  Fer nou bann zenn, al prodwir.  Avek en laferm dan sak kategori, mwan mon pe vwar lannen prosenn pou annan omwen 5, 6 laferm dan sak kategori.

Lo konsernen Bidze Mr Speaker se ki wi FAO i annan sa barenm 10poursan, me sa i pou lagrikiltir avek lapes.  Mon napa sa figure la pou lemoman kote nou ete me i en konbinasyon.  Akoz letan nou koz FAO, nou koz lagrikiltir nou pe enkorpor lapes tou an menm tan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Minis kot i konsern lekol i byen, ou’n dir mwan pou dir i tonm anba ledikasyon.  Me la kot mon konsern i konmanse, i mon lenkyetid pou sa vizyon ki ou pe prezante e achievement ki nou anvi achieve.

Akoz mon santi pou dir ledikasyon i ava annan son lekspertiz administratif.  Minister Lagrikiltir i bezwen annan son lekspertiz teknikal kot i konsern Lagrikiltir pou bann zenn kapab aprann e bouze.  Mon santi pou dir sa plan etrwatman pou zot kolabor kanmarad, i enportan.  E i bezwen kler kote ki ou Minister Lagrikiltir i antre e kote Minister Ledikasyon i antre, pou fer ki sa ki m on anvi achieve nou kapab achieve.  Si non nou pou vwar i pou vin zis parey en lekol, kot zanfan pou al bomaten apre pou sorti me pou napa gran lakonplisman.

Mon pe enplor ou pou ou met en Minister met en lanmen kot i konsern sa lekol si nou anvi attend nou lobzektif. Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Aglae.   Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker se zisteman sa nou pe fer travay etrwatman en mannyer ki nou a ganny nou en lekol lagrikiltir kot bann zenn pou enterese ale.  Al fer nivo bokou pli o.   Annefe mon krwar pou lemoman zot kapab fer certificate apre zot fer diploma.  La nou pe mazin pou fer advance diploma e menm pli o nivo.

So se sa kot sa curriculum sa travay konzwent.  Sa ki ou’n dir Onorab, se ki i annan morso ki ledikasyon Minister Ledikasyon i fer, i annan morso kot nou pou antre, pou nou fer sir ki nou ganny sa ki nou le i sorti dan sa lekol lagrikiltir.  Sa direksyon ki nou pe travay Onorab.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi, mersi Minis.  Minis zis mon pou remind ou si ou kapab fer en kopi ou Statement – soft copy ganny anvoye kot Clerk Lasanble ki a distribye tou bann Manm.  I sertennman ti ava ed nou sirtou kot i konsern kestyon.  Onorab Ramkalawan ou ti’n sinyal  mon ou ti le fer en klarifikasyon.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker zis en pti pwen sorry zis al relasyon parske Minis pe kontinyelman nonm labatwar.  E yer swar nou’n vwar ou pe vizit labatwar tou ki pe dir labatwar aprezan i dan en leta bokou pli bon.

Menm si letan ou regard li from deor konmsi ou dir be i ankor dan mal.  Sa i enn bann problenm.  Eski bann fermye mon pe ganny enn de bann komanter la kot fermye, son koson in pare prezan i bezwen ganny lapwentman pou li anmenn son koson kot labatwar.

Akoz sa owner labatwar, li osi tou i li osi tou i en fermye.  Son poul in pare.   E  letan ou  poul in pare apre i dir avek ou pou vin dan en semenn oubyen dan de semenn.   Nou tou nou konnen ki pou dir nou bezwen nourrir sa zannimo.  E sa poul  i sorti tan kantite granm i double e alors aprezan son pri i vin bokou pli ser e dimoun pou plito al rod en poul enporte, parski son – Eski pou dan sa progranm labatwar, eski nou pou kapab vwar en amelyorasyon, pou ki letan en fermye in pare, oubyen sa fermye i kapab dir be dan de semenn mon pou annan tan zannimo k i pou pare, pou ki konmsi sa fermye i pa perdi ladan.

E ki sa labatwar mon pa konnen la pou lemoman ki son bann opening hours, ki petet i devret lo en baz 24 lo 24 – mon pa konnen  mwan  – 24 lo 24 pou ki bann fermye i santi zot pa pe perdi atraver groser zannimo – koson, e osi atraver groser poul ki zot pe vin anmenn labatwar.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker, lo kote labatwar lasirans ki nou’n gannyen avek operater se ki an vi ki li osi ki okip hatchery se ki ler ou met ou order pou pti poul la zot konnen slaughter pou ganny fer dan 5 semenn 6 semenn la, in marye sa avek ou slaughter date dan labatwar.  So wi se sa ki nou’n aprann ek operater akoz vi ki nou annan en landrwa pou chicken ou’n aste avek li i marye sa avek ou slaughter date pou labatwar.

Lo kote pork Mr Speaker lo kote koson, se ki i vre i annan en problenm akoz letan pe fer operasyonnel son fasilite kot i touy poul, i pe osi annan sa lot fasilite i servi pli zou mwen menm travayer zour i pe fer i pa pe fer lot.  Sa sityasyon ki nou annan aktyelman.  Me mon krwar le moman ki in met dan nou latansyon i ti nou mendev problenm k i pe gannyen ler i pou’n rezourd sa problenm mendev, mon krwar i bezwen fer sa pli vit posib la nou rezourd sa issue mendev ki en fason ki i ava amelyore la disi  petet mwan prosen – pli tar avek ogmantasyon ki pou annan dan aktivite kot labatwar.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, Minis ek ou delegasyon, bonzour tou dimoun a lekout.  Mon ti annan en kestyon lo ledikasyon ki i en pti pe dan laliny avek sa ki Onorab Aglae in touse.   Me mwan mon le pous sa en pti pe pli devan pou demann Minis pou osi emphasize ki bann lenstitisyon lagrikiltir son bo course i ganny akredite;- vedir son bann kalifikasyon ki i donnen i bann kalifikasyon ki valid, ki bann zanfan ki sorti dan sa lenstitisyon i kapab servi sa sertifika elsewhere. 

Mwan mon pwen prensipal ki mon ti ava anvi ki Minis i get ladan, oubyen i adres sa dan so plan konpreansiv.  Se ki mon pa pe vwar ase Public Private Partnership dan lagrikiltir.  Kot par egzanp nou pe koz lo marketing ki bann dimoun ki angres koson pa pe ganny sans vann sa lakantite koson, prezan zot vwar zot bezwen kontinyelman pe nouri sa e i en perd pou zot.

Me akoz ki Gouvernman pa pe angaz li dan serten cold storage facilities, dizon kot petet bann dimoun bann dimoun ki aste koson ki touye ki vann bazar bann bouse, i kapab petet osi rent bann lespas prezan aste en pe plis koson petet distribye sa dan laboutik kot aprezan i kapab ranplas sa bann lenportasyon osi.

So mon pe demann Minis si in get dan sa bann size koumsa osi.  E parey mon pe dir sa size kalite course ki ganny ofer dan school of agriculture i enportan quality assurance.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker i annan merit pou premye pwen konsernan akreditasyon, mon krwar ki mon napa tro gran lenformasyon lo la si deza akredite son bann course oubyen non.

Me selman definitivman a laveni nou bezwen fer sir ki si i pa leka ki i ganny fer.

Dezyenmman konsernan sa issue labatwar Mr Speaker, mon panse pou dir ler nou fer labatwar Gouvernman parey mon’n dir se ki  enn fwa nou’n fini ganny nou’n fini fer Livestock Production Committee in fini fer vizit pou nou kapab ganny approval neseser ek tou bann Lazans konsernen.  En fwa nou ganny sa approval nou a kapab petet konmans konstriksyon lannen prosenn.

Me avek sa nouvo labatwar nou espekte i modern dan son totalite. Akoz nou dir modern?  Se ki nou espekte i pa zis en labatwar ki touy poul me osi kapab fer bann chicken parts ki sa son drumstick, son thigh, son wings eksetera i kapab fer sa.

E dezyenmman lo kote so red meat labatwar, nou espekte i pa zis touy koson.  Me osi kapab fer bann ribs, bann chops eksetera ki en mannyer la deza la imedyatman nou kapab kree sa market ki nou a swete vwar.  Me lakle i pou nou annan sa fasilite ki pu kapab kree sa added value avek sa prodwir. Ou  konpran?

E parey mon’n dir osi letan mon’n reponn kestyon boner, se ki avek nouvo bazar – avek nouvo fasilite pou bouse dan bazar, nou espekte sa i kapab kontribye pou met a laporte ou piblik, plis bann prodwir lokal e zot a garanti poudir nou bann bouse pe vann sa bann prodwir lokal ek sa fasilite ki nou pe al konmanse semenn prosen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Minis mon pa ti pe tro koz lo labatwar, mon ti pe koz lo plito bann sistenm cold storage kot bann bouse i kapab rent sa bann spaces. Me selman akoz sa lenfrastriktir i kout ser pou fer cold storage.  Alor mon pe demann ou akoz ou pa pe get en pe lo kote public partnership pou anmenn sa bann keksoz.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker.  Nou a konsider me selman ou kestyon ti link avek – ki mannyer mwan mon’n pran li, pou nou kapab ganny plis valer azoute e fer sir lavyann i bouze.  Anfen kont se ki lavyann i bouze i ariv kot konsonmater.  Dan sa konteks ki mon’n reponn ou kestyon.  Me si ou pe koz lo cold storage nou bezwen vwar avek nou bann bouse, eski vreman zot annan en problenm cold storage e si i annan nou ava rod en mekanizm pou nou kapab sey rezourd.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi. Bon in ariv 10 :29 mon propoze nou break ziska 11er bomaten.   Nou adjourn ziska 11er.

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon bonzour ankor enn fwa tou bann Manm Onorab ou kontiny avek travay lo nou Order Paper.  E o mon lalis nou annan kestyon ki reste ankor plis ki en douzenn Onorab.

E mon ti a kontan e sey fini ver midi.  Oubyen zis en pti pe apre midi.  Me pou nou kapab fer sa i pou enportan ki bann Manm i kourt e bref dan zot kestyon e Minis si i kapab osi bref parske nou’n deza kouver bokou dan Statement e bann larepons ki’  deza ganny donnen.

Lezot detay zot kapab ganny dan bann lenformasyon siplemanter i ou’n dir Minis par egzanp lo bann distrik e bann devlopman ki pe arive dan sak distrik ki Manm i kapab gannyen.  Alor nou gard kestyon bref e larepons bref.  Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou lekip e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker bomaten Minis in fer en prezantasyon kot mon byen apresye ki in donn popilasyon en apersi lo son plan travay lo bann fermye e sa en sekter kle dan lasosyete.

Mr Speaker dan prezantasyon Minis in koz bokou lo Praslin ek Mahé.  Me Minis i annan napa bokou mansyon ki ou’n fer pou fermye lo La Digue.  E sa definitivman akoz mon’n ganny call taler  i zot dir mon zot en pe dekouraze, malgre tou zefor zot pe fer.

Mr Speaker Minis in koz lo later lagrikiltir Praslin ek Mahé.   Premye kestyon se ki provizyon ki ou pe fer ki ou Minister pe fer pou donn en morso teren permanan lagrikiltir fermye lo La Digue.

E Minis si La Digue i ganny sa teren i pou ed bann zenn ki sorti dan lekol  lagrikiltir.  E sa pou ed zot pou zot met an pratik sa ki zot in aprann.  Akoz Mr Speaker Minis i bezwen tenir kont,  nou annan bokou nou bann zanfan ki sorti La Digue ki al dan sa lekol.

Me ler zot retournen apre 6 mwan zot asize zot vir laba vir isi napa en landrwa pou zot plante e ki zot fer zot sanz zot karyer.  E apre nou dir bann zenn La Digue pa pran  fermye sa metye konman en keksoz ki  enportan dan lavi.  Me selman si nou asize nou analize se nou petet ki’n dekouraz zot pou zot al dan sa lot direksyon.  E si nou kapab fer sa, sa lekol ki taler ou’n koze i pou ganny plis valer.  Akoz zot pou vwar sa fri ki zot in prodwir sa zanfan ki zot in prodwir e a longer di-tan ki fri ki zot in anmennen dan lasosyete.

E Mr Speaker an Juilliet nou fermye Digwa ti form zot lasosyasyon.   Sa i byen note ki zot tonm dan sa kad 40poursan ki pou prodwir.  Sa dan li menm i an plis pou zot.  E se sa  ki mon dir annou pous zot en pe devan.

Mr Speaker Minis in koz lo seksyon ekstansyon.  E mon konnen ki nou tou nou konnen ki La Digue nou napa sa bann dimoun kalifye.

E alor vizit i enportan.  Me ankor mon pe demande ki bann zofisye i ogmant zot vizit lo La Digue.  Sirtou la dan sezon lapli kot i annan bokou maladi ki pe atak zot bann plant.  E sa i en  lapert pou zot.  e i difisil pou zis kapab rekipere.  Minis lo sa kote ki  mannyer ki ou Minister i kapab  donn zot en pe plis sipor pou zot kapab fer prezervasyon zot bann plan.

Mr Speaker Digwa in apresye bokou ki zot ti’n ganny en bazar.  E zot pe byen servi.   Mersi.

Mr Speaker e selman pandan sa letan zot t ganny promet pou met en fasilite kot pou donn zot kot pou vann legren kot pou ganny bann materyo  lagrikiltir.  Me ziska prezan nou pa ankor vwar sa arive.  Eski ou kapab dir nou k i kontrent ki ou Minister pe rankontre pou fer sa realize?

Mr Speaker bann fermye Digwa i fer bokou.  Me zot bezwen  bokou led.  E enn sa keksoz pli enportan pou zot pou ed zot se ki zot mon krwar zot in deza demann ou zot in anvoy let, zot pe lager pou zot kapab ganny en transpor.   Sa transpor pou ed zot pou zot kapab pran zot viv anmennen pou zot kapab pou zot kapab deplas zot viv anmenn bor lanmer pou bann dimoun kapab gannyen pou zot vann.

Mr Speaker mon pe demann ou si ou kapab ansanm avek Land Transport Division revwar sa e ed zot pous zot en pe devan.   E sa mon asire ki dan ou plan konpreansiv ki ou pou fer, ou pou kapab suceed si dan tou distrik bann fermye pe travay pou fer sa pouse.  Mersi.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.   Mersi Onorab Sophola.  Mon’n fek demande pou fer bann kestyon bref e sa set en legzanp tipik en egzanp tipik ki mannyer ou pa fer li bref.  Minis kestyon i tre senp.  En moman mon’n les ou koze ase Onorab Sophola.

Onorab pe demande ki ou kapab fer pou fer plis later disponib avek fermye sirtou pou bann zenn  ki  pe vini?   Ki mannyer ou kapab met plis dimoun pou vizit bann fermye fer zot konnen ki bann teknik i annan eski  ou annan en stor requisite pou lagrikiltir?  Eski zot kapab annan en meyer Polisi transpor pou La Digue ? Minis larepons silvouple.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker, Mr Speaker.  Premyerman parey nou konnen se ki prensipalman sa ki fer lagrikiltir La Digue nou annan L’Union Estate apre nou annan nou en serten kantite fermye me pa telman bokou.  Ki nou bezwen fer se ki an vi sa bann kontrent ki Onorab in anmenn dan ou latansyon landrwa pou kot pou kapab vann legren regarde ki mannyer nou kapab fer li dan en fason soutenab pou nou fer sir ki nou anmenn.  Akoz pou lemoman zot pe ganny deservi avek fasilite ki nou annan lo Praslin.

Konsernan transpor ki Onorab in, demande mon ti zwenn avek enn zot manm lasosyasyon ti vin vwar mon e mon ti’n dir zot fer en request e mon ava rod en fason pou mwan siport sa atraver Land Transport, pou ki akoz serten dimoun ki ti vin vwar mon ti pou li personnelman.  Me anvi ki  mon’n deza Minis ki responsab pou Land Transport, mon dir i a  pli fezab si zot fer li lo nivo lasosyasyon e i ava annan en pti pe plis pwa. So mon espekte zot a fer mon ganny sa lenformasyon neseser.

Apre konsernen extension wi zot pe fer enn fwa par semenn mon krwar ki nou ava regarde mannyer prodiksyon pe ale pou nou kapab ogmante.

Apre partisipasyon zenn, on krwar parey ou konnen Onorab se ki later La Digue lagrikiltir i vreman restrikte.  Me selman nou bezwen al regarde ki mannyer nou pou kapab travay pou ganny en pe plis later.  E sa ki nou pe sey fer atraver sa nouvo linisyativ pou poul, koson, avek later nou pou regarde ki mannyer nou kapab enplimant sa osi La Digue, ki i ava vin en mwayen ankourazman pou nou bann zenn enn fwa zot termin kot lekol lagrikiltir.

Apre Mr Speaker konsernan son premye kestyon Onorab, konsernan kou prodiksyon La Digue ki mon krwar i ase o mon kapab dir ki  i pou tou lede Praslin avek La Digue, nou pe deza fer serten travay sirtou pou vwar ki  mannyer pou al adres sa kou transportasyon.  Nou konnen i koute letan zot pou anmenn zot bal manze zannimo sorti Mahé pou al Praslin avek La Digue nou pe fer serten travay lo la pou vwar ki mannyer nou a fer rekomandasyon pou nou kapab donn zot serten lasistans.  Sa i ankor work in progress.  Hopefully nou a kapab konplet li dan sa en mwan ki devan nou.   Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker.   Minis ou’n mansyonnen ki i annan 43 estra later Grand Anse Praslin  pou lagrikiltir mon pa’n sezi konbyen kare ki ou’n dir ki available, me eski Minis i kapab dir nou konbyen kare ki vacant ki pa ankor ganny allocate avek fermye e kan ki zot pou ganny konmans distribye sa bann kare ki available? 

        Kot i konsern ozordi sa Lalwa 50met contour line in ganny retire lo Praslin, eski ou Minister pe konsider idantifye serten bout later Gouvernman par lao  50met pou zot redistribye avek bann fermye lo Praslin?

Minis kot i konsern provizyon ki ou Minister i fer sa lannen, pou donn bann loan mon krwar up to R250mil pou bann shade house.  I annan plizyer fermye ozordi lo Inner Island ki en pe konfizyon lafason ki zot pou ganny akse avek sa bann loan pou fer sa bann shade house. 

Alor mon ti a kontan demann Minis ki kote sa bann fermye bezwen ale ki bann prosedir ek kriter ki ganny servi pou donn alokasyon sa bann loan pou sa bann shade house? 

        Finalman Onorab Ramkalawan in koz lo sa size sa labatwar Cap Samy e ou menm ou Minis ou’n admet pou dir sa size pe drag en pe.  E ou’n dir ki ou an diskisyon avek sa propriyeter e demars in deza ganny fer pou ganny bann lekipman pou sa labatwar.

E alor mon kestyon i ki time frame ki  ou pe ekspekte deliver ki sa labatwar pou pare?   E  mon anvi osi demann Minis si i kapab rekonsider sa labatwar ki zot ti oparavan zot ti pou fer Anse Kerlan annefe ozordi pe koz lo ogmant prodiksyon lavyann lokal e mon mazinen en labatwar ki annan i pou ankouraz bann fermye pou increase zot livestock,  increase prodiktivite e parey ou konnen bokou bann fermye ki annan livestock baze lo Praslin kekfwa, sa i en fason pou ankouraz plis fermye lo Praslin sirtou lo mon distrik pou ogmant zot prodiksyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker konsernan bann later ki vacant se ki parey mon’n dir letan mon ava distribye sa lalis ek Sekretarya zot ava ganny bann lenformasyon lo la e apre si zot le plis klarifikasyon then nou ava donn zot.

Konsernan sa 50 metre contour line, whether i pou kree plis loportinite pou later pou lagrikiltir mon krwar ki nide pa mal.  I en keksoz ki mon ava vwar ek Minister Later, ki mannyer nou kapab valoriz sa bann Later ki ti tonm dan sa bann rezyon kot pa ti kapab fer devlopman apre – avan.    Konsernen shade house R350mil sel keksoz ki bann ki fermye si i enterese pou apply pou sa loan.   Tou dokiman neseser i avek extension officer.  Nou’n fer li fasil pou zot.

Extension officer i vin sa pwen ki zot a fer laplikasyon avek donn tou zot lenformasyon.  E extension officer nou pe menm fer nou annan nou zofisye ki prepar zot business plan, se nou menm nou ki prepar tou sa bann keksoz.  Zot annan zis pou zot lenformasyon neseser avek extension officer, apre la nou fer larestan.

Konsernan labatwar Onorab, mon pa’n tro konpran ou, ou dir nou konsider sa en lot labatwar sa lot labatwar Anse Kerlan dan plas sa enn Cap Samy, se sa ki mon pe konpran?

 

HON WAVEL WOODCOCK

Non, non wi mon’n mansyonn sa enn Cap Samy.  Sa enn Cap Samy mon pe dir ki son time frame pou fini, par lefe ki sa i in pran en pe letan.

E ki mon pe demann Minis, se si i kapab rekonsider sa enn Anse Kerlan, par lefe ki kapab ede ankouraz bann fermye pou increase zot livestock, plis prodiktivite lo kote sirtou lo kote Grand Anse, parey ou okouran pou dir i annan plizyer bann laferm bann fermye lo kote Grand Anse.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker, nou bezwen konstri lenfrastriktir dapre demann. Ou konpran?  Nou bezwen access demann. E demann lenformasyon ki nou annan ozordi, se ki labatwar ki nou pou annan koson Cap Samy i pou sifi pou lakantite prodikter ki nou annan pou Praslin pou lemoman.  So nou fer li dapre demann ki nou annan.

E lo kote poul nou aprann poudir i annan 2 ou 3 bann dimoun ki angaze dan broiler, zot pe fer zot prop private slaughter house.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker bonzour.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis premyerman an se ki konsern striktir sipor pou bann fermye spesifikman stor e la nou enkli bann pestisid bann eleman ki bann fermye bann keksoz ki bezwen.

Eski sa eleman in ganny konsidere anba sa plan e bann revizyon neseser in ganny konsidere ki fer ki nou annan bann zofisye kalifye ki kapab advise bann fermye lo bann kalite pestisid ki zot bezwen servi?  E osi asire ki nou annan provizyon bann nivo kalite pestisid ki pa neseserman annan en lenpak advers lo lasante oubyen lo lanvironnman atraver sa stor.

Dezyenmman Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou si prenon kont sa sityasyon kot OECD ek bann lezot Lazans pe sey fer fason ki tou bann income levels i ganny tax, pou asire ki i annan en serten kontrol?  Eski nou pa pe rod en fason pou nou servi model lezot pei, pou nou entrodwir en sistenm kot nou annan en si oule en long grace period pou allow en no tax structure within sa domenn farming.  L’Inde i annan ozordi, Sud Afrique i fer li en pti pe diferaman, pou ki nou kapab ankouraz bann fermye kontinyen prodwir e ki sa kou pa retourn lo bann konsonmater akoz ou konnen sa size pou kontinyen retournen.

E mon lot kestyon an se ki konsern transferability of leases atraver pou ganny bann loan, eski dan tou ka i posib pou en fermye servi son lease ki in gannyen lo son later pou li kapab secure en loan? 

        Oubyen eski i annan serten eleman par egzanp equity sa bann fermye i ganny demande pou mete adisyonnel-man, swa sekirite, pou zot kapab secure en loan avek DBS.  E ki Minister i anvizaze fer pou ankouraz bann fermye pou grow zisteman par ganny akse avek Kapital pou zot kapab kontinyen devlop zot biznes farming.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Kestyon tre kler Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker konsernan collateral pou servi pou pa mete pou loan. Loan R350 mil se sa lease ki ou annan ki ganny servi konman collateral e non pa lezot sekirite.  Me pou loan ki par lao sa, la ki i annan bann lezot requirement ki DBS i demann ou, me 350 mil i en special Scheme kot sa lease ki ou annan sel ki ou mete konman garanti.

Dezyenmman Mr Speaker konsernan stor lagrikiltir;- parey mon’n dir se ki nou stor lagrikiltir in improve konsiderableman.  E nou’n stoke avek laplipar keksoz ki nou bezwen.

E parey mon’n dir se ki nou dan faz kot gradyelman nou pou fer tranzisyon pou al lo bann prodwir bio, bio rock, bio ocean, bann prodwir koumsa.  E ki nou ava redwir use of bann synthetic fertilizers.

E wi nou annan stasyon resers ansanm avek MBA ki travay pre avek stor lagrikiltir, pou feed zot lenformasyon.  Nou menm annan en sistenm kot letan bann resers in fini ganny fer, with regards to en varyete ki nou pe ankouraz bann fermye pou servi, kot leaflet i ganny prodwir i ganny met lo stor lagrikiltir.  E lesplikasyon i ganny donnen pou ki nou bann fermye i kapab servi sa pou zot al fer zot prodiksyon.

Konsernan tax Mr Speaker si mon’n konpran byen, se ki nou bann dimoun dan lagrikiltir i ganny longer tax break parey nou pe dir pou zot kapab pey zot tax.

Me solman mon pa konnen si ou pe vin issue business tax lo la bann size ki ti leve dernyen-er konsernan fermye pou pey tax.  Mon krwar ki Gouvernman in fini pronons son lekor lo la, kot farmers zot   zero business tax bann ki plante direkteman.  E osi bann farming entities ki direkteman involve, involve dan laferm, dan plante, direkteman plante, zot osi zot pa pey tax.  Me evidaman mon panse si i annan bann konpannyen ki’n ganny fer pandan bann lannen otour sa sekter farming lagrikiltir zot, zot pey tax. 

Mon krwar ki nou kler dan sa direksyon tax kot nou pe ale.  Akoz avan parey zot konnen business tax ti konmans lo profi par lao R250mil.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi, mersi Mr Speaker.  Mr Speaker zis de pti presizyon mon ti a kontan demann Minis.  Ki mannyer Minis pou reponn sa kritik ki lo ou stor lagrikiltir i napa zofisye kalifye ozordi, ki kapab advise fermye, lo bann fason pou servi bann pestisid oubyen bann lezot eleman ki zot bezwen pou zot fer prodiksyon avek?

E ki lo en baz lo en baz syantifik ki mannyer ou pou reponn sa kritik ki i napa ase testing oubyen nouvo travay ki ganny fer lo en pwennvi zenetik, pou vwar bann nouvo breed oubyen nouvo kalite koson, ouswa bef ki pou prodwir lavyann?  Ki mannyer ou pou reponn sa kritik ?  Akoz sa i enn bann konsern ki mon’n tann eksprimen.

E dezyenmman Mr Speaker eski ou Minister pe konsidere?  Lefe ki ou’n deza annan MOU avan avek bann lezot laferm e bann konponan enportan pou en laferm se pou li annan zouvriye pou travay.  Mon’n ganny sans vizit dan laferm prive atraver en Komite Lasanble, e nou’n vwar sa i enn bann konsern ki souleve.

Kwa ki reelman ou Minister pou kapab fer, pou sey ankouraz annefe ou annan de lenstitisyon enn avek maritim, i tonm anba ou Minister e lot avek lagrikiltir, tou lede preski menm kalite konsep.

Kwa ki zot pe fer pou ankouraz sa bann zenn, oubyen pou donn sa bann zenn loportinite pou zot kapab travay lo sa bann laferm, pou    zot lavantaz zot bann incentives pou al travay lo sa bann laferm, devlop serten konpetans e aprann serten keksoz zisteman pou ki nou ganny plis Seselwa ki reste pa zis dan travay lo laferm, me ki anvi manage en laferm, ki anvi fer en laferm pou prodiksyon.

E mon dernyen kestyon Mr  Speaker, petet i kapab en pti pe kontroversyel, me selman ou ava aret mon si ou santi mon pe al an deor vreman bref Mr Speaker.

Eski nou pa’n konsidere prenon kont ki pei pe depans en serten sonm konsiderab atraver progranm methadone ki ti ava osi en bon linisyativ si Gouvernman pe al dan ver laliny kree bann laferm, oubyen kree bann landrwa travay pou nou ankouraz sa bann dimoun oubyen rod en fason pou nou fer sa bann zenn ki lo sa bann methadone, pou form parti en workforce ki a kapab travay an menm tan pou prodwir pou pei.  E osi re pey en pti pe petet depans ki pei pe fer atraver sa care ki zot pe gannyen.

Mon konnen i en pti pe konpleks, me selman mon ti le zis met sa devan Minis.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Mon a permet sa kestyon.  Alor sipor pou bann fermye teknik sa kritik ki’n poze.  E ki mannyer ou kapab anploy plis zenn.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker, mon krwar ki kritik konmkwa ki petet napa ase advise.  Mon krwar i relevan.  Me i annan plizyer fason kot nou bann fermye i kapab ganny bann konsey.  Parey nou dir nou annan extension officers.   Annan ler ou annan extension officers i pas lo en laferm.   I vwar sityasyon, i vwar i annan en serten kalite maladi.   Sa extension officers i etabli poudir sa kalite maladi i beyond li.  Ki i fer, i pran kontak avek biosekirite – biosekirite i anmenn bann plants specialist dan maladi.  Zot vini zot regarde zot regarde, zot etabli anmenn dan Sant Dyagnostik pou zot verifye sa bann maladi.  E apre i vwar lenformasyon i re donn avek sa fermye e avek sa extension officer, e swivan sa la konsey i ganny donnen ki ou devret pe rode, ki tretman ou devret pe servi pou kapab deal avek sa problenm.

So i annan – Ou konnen sa zofisye ki travay lo stor i pa neseserman fodre ki li i en spesyalis.  Se li i annan dout i annan bann support services tout otour li.  Ou annan MBA parey mon’n dir extension officer tousala i otour li, pou kapab donn li sa sipor ki bezwen pou li kapab ed sa fermye rezourd son problenm.

Mon krwar sa 2enm issue konsernan nou bann zenn pou travay lo ankouraz zot pou annan zot prop laferm a lavenir.  Mon krwar nou’n konmans li avek sa Scheme ki mon’n anonse bomaten.

Dezyenmman i annan en Scheme taler ki nou ti anonse pli boner sa lannen, kot bann zenn i kapab apply.  Me provided zot in al fer en serten letan attachment lo serten laferm pou zot ganny leksperyans.

So tousala i bann zefor ki nou pe sey mete kot nou pe angaze e nou pe kontinyen angaz serten bann en pe bann gro fermye parey nou dir, pou ki zot kapab pran bann zenn ki apre bann zenn i ganny sa leksperyans neseser apre zot kapab deboury lo zot menm.

Trwazyenmman Mr Speaker, si sa issue methadone i en opsyon pou rezourd en pe problenm.  Sa i en keksoz ki mon pou bezwen diskit avek Minister konsernen e osi avek APDAR, pou vwar ki mannyer nou pou kapab si zanmen i posib ki mannyer i pou kapab marse.  Akoz sa i en keksoz ki an deor mon Minister.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Francois Adelaide.

 

HON FRANCOIS ADELAIDE

Mersi Mr Speaker.   Mr Speaker, bonzour tou dimoun.  Minis ou ava dakor ki ou pe ansarz en Minister ki vreman, vreman enportan, e mon ti ava les zot pran sa bann travay ki zot pe fer.  Me solman mon krwar i annan en bon pe pou nou fer.

Zis parey sa moto i dir ou ‘’Together we stand, divided we fall,’’ mon pou demann ou, ou konman Minis ki ou pe fer pou ki tou dimoun dan sa sekter agrikol zot ansanm?  Depi Minis, depi bann travayer prive e tou bann fermye ki plante enkli bann ki annan leksperyans?  Akoz mon demann ou sa kestyon set akoz nou’n ganny en koze avek zot, zot trouve pou dir zot pa pe ganny enkli.  I annan bokou kontribisyon ki zot kapab fer, me solman ki Minister pa pe ekout zot.

Lo sa laliny ki ou pe fer pou valoriz travayer mon deza an kontak avek CEO Estico.  Mwan mon anvi en larepons avek ou.  Mon annan en zofisye Baie Lazare ki’n dedye son letan full-time lagrikiltir.

E an 2012 avek son Marketable Scheme Allowance ti annan R600 ki i sipoze gannyen.  E i fek ganny sa an 2018.   E mon deza an prosesis zot pe koze nou de CEO parey mon dir ou.

Ou konman Minister ki ou pou fer dan sa zafer valoriz travayer pou ki sa garson i ganny son reminerasyon parey i devret annan e ki i ava ankouraze pou li fer son travay pli byen?

Apre mon annan en lot pti kestyon ankor i annan bann fermye ki zot in debourye zot, zot in seye e zot excel, e zot pe rod plis landrwa pou zot kapab devlope.  Me zot santi i annan en lanpesman avek Minister, akoz zot pa pe ganny provided sa bann later pou zot kapab delivre parey zot anvi.

Ki ou Minister pe fer pou kapab asiste sa bann fermye?  Mersi.  Zis avek en pti en lot pti bout ankor, Minis mon ti a kontan akoz lagrikiltir i en keksoz ki    ek mon leker, si ou kapab dir mon Bidze mon konnen i pe vini lafen di-mwan ki poursantaz Bidze Nasyonal in ganny dedye avek lagrikiltir e lapes pou sa lannen?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker.  Parey letan mon ti reponn kestyon mon krwar Onorab Aglae mon’n dir ou, mon napa sa lenformasyon avek mwan.  Mon konnen i annan en barenm ki  FAO i etablir eski nou lo sa nivo oubyen non, me mon panse ler nou a  vin prezant Bidze ler Bidze i ava vini final approval Bidze i ava vini ,nou ava dan en pozisyon pou nou kapab work out sa poursantaz Onorab.

2enm kestyon se konsernan plis later pou bann fermye. Onorab an mezir nou bouze pou nou retract bann later pou bann later pou bann ki pa prodiktiv.  Enn bann keksoz ki lo kote Lazans Lagrikiltir zot pe fer se ki nou’n deza fer li dan lepase.  Bann dimoun ki prodiktiv ki anvi plis later, annou  donn zot sa lankourazman pou zot prodwir plis.  E sa i deza dan en Polisi ki Minister ki Lazans Lagrikiltir pe adopte.  Trwazyenmman sa garson si in ganny defavorize si ou’n deza an diskisyon avek CEO then CEO i bezwen fer sir ki ava koriz sa lenzistis si i annan ok? 

E trwazyenmman well katriyenmman wi nou tou ansanm nou tou ansanm ki swa Minister, Lazans Lagrikiltir, MBA nou tou ansanm nou pe travay ek bann fermye.  Parey mon’n dir bomaten, prodiksyon i ganny fer par fermye.

Lagrikiltir mon’n dir mon repete pa fer dan biro.  Lagrikiltir i ganny fer lo teren. E otan ki posib se ki nou bann zofisye i l o teren ansanm avek nou bann fermye.

Me pou nou kapab fer sa, se la kot i enportan ki nou bann fermye i organiz zot.  Atraver bann lasosyasyon mwan mo krwar i en bon keksoz lo kote lapes nou pe ankouraz li lo kote lagrikiltir nou ti a swete ki nou annan bann lasosyasyon ki for.

Me mon kapab dir ou pou dir personn pa’n ganny kit deryer. Lannen pase letan nou ti fer sa plan konpreansiv nou ti pas partou nou konsilte avek tou nou bann fermye e zot ti donn nou zot kontribisyon.  Sa i enn.

Dezyenmman boner sa lannen, mon panse ver Zen koumsa si mon tronpe, mon ti’n konmans en linisyativ pou mwan omwen zwenn avek reprezantan sak lasosyasyon lo en baz tou le kar savedir tou le 3 mwan.

Mon ti’n fer premye meeting avek zot pou mwan vwar tou zot bann konsern an menm tan pas lenformasyon avek zot.  Me apre ki’n annan sa issue problenm tax sa bann difikilte parey ti koensid avek mon 2enm meeting ki mon ti sipoze fer avek zot, mon ti prefere pa fer li ziske ler nou ganny solisyon avek sa bann zafer tax. 

        Me mon espekte pou dir mon pou rekonstitye sa bann sa Komite ki ti annan, setadir mon ti annan Chairman avek en lot manm pou sak sa bann lasosyasyon pou vin en meeting avek nou lo en baz tou le 3 mwan pou nou konn zot soufrans, pou nou konn zot sikse, pou konnen ki mannyer lagrikiltir i ete an zeneral.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Adelaide.

 

HON FRANCOIS ADELAIDE

Mersi Mr Speaker ankor enn fwa.  Minis mwan mon ensiste akoz tou levidans i la.  Tou levidans i la, so mwan mon anvi ou donn sipor CEO pou ki sa garson i ganny son reminerasyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Wilbert Herminie.

 

HON WILBERT HERMINIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Minis kestyon i tou kou reste menm pou met 20milyon avek DBS pou dir i annan extension officer ki pe ed zot.  Me sa bann fermye tou kou i vin kot nou e vwar zot priy ler zot ariv laba kot sa labank.  Kantmenm ou met sa striktir an plas, i pa pe marse.

Mon ti ava kontan fer en pledwari pou bann fermye pou revwar sa striktir akoz larzan i la, me i pa pe ganny depanse e bann fermye pe demande keksoz i ganny fer pou zot kapab akse sa bann larzan o pli vit posib pou zot kapab devlop zot, zot bann prodiksyon.

Mon lot pwen i regarding ou’n dir koumsa i annan en seksyon marketing ki’n ganny fer wi all is good i annan sa seksyon marketing. Kwa ki zot pe fer ou pe increase prodiksyon i annan en ta prodiksyon be lavant kote sa bann dimoun a bann fermye pou vann zot bann prodwir ou’n dir STC, be STC pa pou kapab abzorb tousala.

So sa Unit Marketing kwa ki entail kwa ki i pe fer?  Eski i pe travay ek bann lotel, eski i pe demann bann lotel kwa ki zot kalite prodwir ki bann processes ki bezwen ganny fer pou kapab abzorb sa kantite prodiksyon ki pe vini lo marse?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker konsernan sa Marketing Unit.  Sa Marketing Unit pou lemoman la ler fermye atraver extension officer i annan difikilte pou zot vann zot prodwir, se i ki al sey rod deboursman.

Parey mon’n dir ki swa lotel, restoran.  I antre ladan i rod sa deboursman pou sa fermye pou lemoman.  Apre osi zot an kontak avek bann enportater bann major enportater i annan ki fer zefor sa bann enportater pou zot pran serten sa bann prodwir sa an fermye.

Me mon santi osi pou dir – ou konnen ki arive se ki  otan ki nou ti kapab fer mannyer met an plas sistenm Kontra ti pou rezourd tou nou problenm.   Ki swa avek STC, ki swa avek enportater ki dayer bann enportater an zeneral zot pare pou zot vin on Board me selman bezwen tonm dakor lo plizyer kondisyon.

Enn bann kondisyon consistency dan zot supply ki pou nou i pou en problenm.  Akoz nou konnen ler ou’n servi en Kontra ou dir pou dir ou pou donn tan kilo kokonm lo en baz par semenn ou bezwen delivre.  Napa rezon pou pa delivre.  Ou konpran?

Me nou pe santi poudir i pou pran nou en pti pe letan pou nou ariv lo sa nivo.  Kan pou ariv lo sa nivo se letan laplipar nou bann laferm i annan shade houses.  Shade houses botan, movetan ou pou kapab prodwir a kondisyon ki delo i pa monte i noy tou.  Then ou pou an zeneral anba kontrol.

Lo kote loan Mr Speaker avek DBS, Onorab mon kapab dir ou en revi ki nou’n fer lo sa sistenm loan semenn pase, nou vwar pou dir i pe bouz ase byen.  Akoz mon dir sa, set akoz sa fermye pa pou zanmen al kot DBS ziske ler in pare pou li sinyen li.   Tou sa bann korespondans, tou son bann dokiman, everything i annan pou fer avek Lazans Lagrikiltir.  Akoz Lazans Lagrikiltir ki handle son loan ziske ler i ava ariv kot DBS. 

So si zanmen i annan okenn retar, then i pou Lazans Lagrikiltir.   I pa pou neseserman DBS, e vwala kot ler i al DBS e vwala kot ler i a kot DBS, DBS i a donn li son final letter of approval prosedir ti ganny sinyen pou fer son bann disbursement.  So nou’n fer en revi semenn pase.  E si i annan okenn ka an partikilye ki ou, ou okouran, ti a bon si ou anmenn dan nou latansyon e nou, nou ava fer mannyer nou ava rode ki rezon e si zanmen i ganny bloke pou   nou ava debloke pou zot.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Herminie.

 

HON WILBERT HERMINIE

Zis en pti follow-up.  Minis ou pa’n tous sa bout lo kote bann lotel.  Ki rezon spesifik ki absorption rate i vreman limite avek lotel sorti kot bann fermye, e ki sa Marketing Unit pe fer pou increase sa?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker nou’n aprann bomaten ti annan serten lotel i vreman pti git, me sa ki zot pe pran an term prodiksyon lokal.  Me ki mon kapab dir ou se ki lo ou Unit Marketing ler nou ti konmans serten travay pou nou rod bann quality legren e bann nouvo   varyete pou nou prodwir nou annan en Input and Research Committee ki ti ganny setup.  I ti fer letour dan plizyer lotel pou nou vwar ki egzakteman ki zot, zot bezwen ki bann varyete ki zot, zot servi plis.

Zot in donn nou sa lenformasyon.  E baze lo la ki lanmenm ler nou’n an enn bann nouvo varyete bann legren e tou ki pou kapab ed nou bann prodikter pou zot kapab prodwir.

Ler zot in prodwir sa zot in kapab fer prodiksyon sa bann keksoz ki nou’n dir zot ki nou enporte,  then pou napa rezon pou sa bann lotel e tou pou zot pa kapab aste sa bann  prodwir lokal.

Mr Speaker mon kapab konpran ki kote angle Onorab pe ale.  Eski i petet pei pa kapab enpoz en poursantaz bann prodwir lokal ki bann lotel  i devret pe aste?  Mon krwar ki sa i ava kapab ganny konsidere lemoman ki prodiksyon i ariv lo en serten nivo.  Nou pa ankor arive lo sa nivo prodiksyon, kot pou nou kapab dir wi lotel vwala dan tou sa ki ou pe servi dan ou lakwizin ou tou, ou devret pe at least servi tan poursantaz prodwir lokal.

Sa i en keksoz ki petet Gouvernman i ava konsidere a lavenir, me la pou lemoman lanfaz nou bezwen ganny met lo prodiksyon.  E si ou permet mwan dernyen pwen Mr Speaker baze lo nou lenformasyon ki nou’n anmase lo laferm nou’n swiv tre pres an sezon vandswet pou nou vwar prodiksyon ki mannyer i ete.   An term tomat e an term lezot    parey kokonm zironmon e tou.  Nou’n vwar poudir nou ti annan en pti peryod letan kot nou ti annan over production dan tomat.  I pa’n dir long parey nou ti panse, parey i dire dan bann letan pase.   In dir petet pou apepre en mwan koumsa more  or less.  So ti napa nesesite pou nou kapab pran lezot aksyon petet deal slow down lenportasyon.  Kokonm osi par egzanp parey osi e zironmon.

Me selman an fezan sa Onorab, Mr Speaker ki enportan se ki nou anvi vwar en ogmantasyon dan prodiksyon lokal pou ki pri i ava desann.  So nou pa ankor arive lo sa nivo pou nou kapab vwar sa ogmantasyon ki kapab fer pri stabiliz lo en nivo ki rezonnab.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Terence Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mon kestyon pou Minis.  Minis avek bann striktir sipor ki  ou’n koz lo la,  eski zot pe espekte en rediksyon dan kou prodiksyon lavyann lokal.  E dan menm laliny ki bann lezot linisyativ zot pe anvizaze pou ki pri lavyann lokal i vin abordab pou tou Seselwa?

Akoz ozordi plis ki 50poursan nou kou operasyon pa kapab aste lavyann lokal dan en fason regilye.

Mon 2enm kestyon Minis, eski zot fer okenn test lo bann lavyann enporte, pou ki nou konnen pou ki Seselwa i konnen pou ki Seselwa i konnen kwa ki zot pe manze vreman?

E trwazyenmman lo size zofisye ekstansyon eski zot annan en Scheme enteresan pou retenir sa bann zofisye dan sa louvraz?   Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Mondon.  Kestyon tre kler.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker konsernan extension officers mon aprann pou dir zot kondisyon fek ganny revwar, in ganny review e mon espekte in vin pli atiran.  Konsernan test mon krwar sa i responsabilite Public Health e mon aprann pou dir sa i ganny fer – ok?

        E apre trwazyenmman konsernan bann prodwir lokal lo kote lavyann, mon’n donn ou legzanp bomaten lo kote pork.  E lenformasyon ki nou annan se ki ou vwar pou dir pork enporte pe vann menm pri si i pa en pti pe pli ser ki pork  ki prodwir lokal.

So sa i en legzanp, pou mwan montre ou pou dir kote problenm i kapab été.  Sa zot a fer zot konklizyon zot menm.  Lo kote poul nou’n fer analiz total  letan nou ti entrodwir en incentive lannen pase.  Lanmenm ler ki nou’n vwar pou dir pou dir nou kapab subsidise nou bann fermye.  Fodre a mwen nou kapab redwir kou prodiksyon sirtou lo kote manze par 15poursan.  Se sa kot i ti donn ou sa subsidy R2.30.  So mon krwar Onorab se zisteman dan sa laliny pou nou kapab vwar, kote nou vini avek bann subsidies letan nou vin avek.  E an menm tan nou konpar li avek bann enportasyon ki antre dan pei.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Mersi Minis.  Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou koleg Onorab e tou dimoun a lekout.  Minis 15 fri e legim ki pou ganny prodwir san itilizasyon pestisid ou langre sentetik, sa i en proze   mon krwar ki ou’n Minister pe devlope.

E mon krwar sa i en linisyativ ki nou bezwen ankouraze konman en Nasyon.  Alors kestyon eski i annan lespas pou zot devlop sa e come up avek en road map lonterm, kot sa pei ki apel Sesel i a kapab elimin tou pestisid harmful e tou langre sentetik dan nou  food chain   a la longer ditan.

Mon 2enm kestyon, Minis mon’n pick up letan ou pe koze dan ou Statement ou’n nonm 3 plot later pou bann zenn.  Be ler ou ti pe koze apre ou’n nonm ki lannen prosenn posibleman i ava annan 6, mon kestyon se eski sa osi i en proze pilot ki pou ganny agrandi e devlope?  E si wi mon ti a swete ki sa eleman Grant e seed  Capital i vin build-in dan sa proze menm depi ler i konmanse.

I annan en parol mon manman in toultan dir mwan ‘’S tart things as we wish to go along.’’  So si nou ti kapab fer sa pou sa bann zenn.  E prelude sa sipor de le début pou zot.

Minis apre bokou in ganny dir  lo bann kestyon lavyann enporte, e la osi mon’n pick up ki ou’n koz lo bann rezon fitosanniter pou blok enportasyon ki ou’n dir i en pe konplike.

Prezan eski ou Minister i bezwen plis resours pou dedye personnel?  Mon konnen i annan laspe legal i annan laspe syantifik akoz L’Union Européen in blok tou lenportasyon poul sorti L’Amerique senpleman akoz bann labatwar L’Amerique i servi klorin dan zot process, netwayaz poul.  E strangely   enough Brazil osi zot fer menm keksoz akoz lamazorite sa bann gran lakonpannyen poultry an Brazil zot American owned.  So zot pe servi menm prose ki L’Amerique i annan.

E mon ti annan en lot kestyon lo sa zafer lavyann enporte.  Lo kestyon quality and standards atraver borders, mon konnen souvan nou pick up en keksoz dan laboutik nou pa al tro lir  ki i annan ladan akoz i bonmarse, nou aste.

Be letan ou pe pick up en process meat ki sipoze bef e lo la i dir ou contains 10% real beef, me larestan i kwa?

Mon annan en kestyon la se sa bann keksoz koumsa la deza right there i dir ou 10poursan real beef, nou pa kapab blok li, li on the basis of that konmsi?  Ki larestan nou pa konnen kwa?   Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker.  Konsernan sa dernyen size mon krwar sa i en public health issue ki mon krwar i zot in tann ou ki bann keksoz ki zot bezwen aborde.

Lo kote sa nouvo linisyativ pou servis seed capital avek Grant i form parti nide mon krwar pou met lanfaz lo la i fantastik sa i en keksoz ki nou pou fer sir pou dir i antre ladan.

Konsernen sa 15 item pou nou prodwir a baz san fertilizers sentetik e osi san pestisid. Se sa nide egzakteman plan se ki pou nou a la lonterm otan ki posib elimin bann harmful pesticides dan lagrikiltir.

Parey mon’n dir bomaten, nou’n konmans travay avek bred avek leti ki pa pe servi okenn ant sa de.  Rezon nou konmans sa de, se ki en pe pli fasil.  E dezyenmman i bann    items ki nou konsonm li more or less raw

E alor nou krwar pou dir nou konmans ek li premye, apre nou ava al avek bann lezot keksoz, ki mwan mon’n dir i deza successful, ki byento Lazans Lagrikiltir atraver sa stasyon resers pou propaz avek nou bann fermye.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Minis mon anvi donn Mr Speaker mon anvi donn Minis en reassurance e atraver lofis Minis bann fermye Seselwa, se ki nou lo sa kote latab la nou pou vot lo Third Reading Bidze pou zot tou ganny larzan.  Nou pa pou zis koze yonyonyon lo larzan me nou pou Bidze vin legal atraver nou vot.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon i pa en letan pou nou fer Statement se nou demann kestyon.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker depi bomaten nou pe koz lo sa zafer poursantaz Bidze lagrikiltir.  So mon’n sey fer en pti kalkil ler nou pou azout Bidze ki Minister Lagrikiltir ek Lapes in gannyen SAA – Sant Diversite non National Diversity Agency, Biosecurity i tonm apepre 112milyon, SFA pa’n ganny Bidze.  Me selman si lo plus mon kapab assume i tonm apepre 2poursan Minis.

So e kestyon ki mon anvi demande se ki lagrikiltir nou’n koz en kantite lo lagrikiltir.  6enm Lasanble e depi tou sa letan ki nou en pei endepandan, nou pe koz lo lagrikiltir.

So kestyon ki mon avi senpleman demann Minis eski vreman Gouvernman i konnen ki i pe fer?  E i asir lo rezilta sa ki i anvi fer.  Ouswa i ankor kontinyelman en trial and error process?  Eski Gouvernman i vreman konnen ki i pe fer?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker si letan nou ti lans sa plan konpreansiv pou lagrikiltir, lannen pase i ti en trial, san konnen ki nou pe fer, mon pa ti pou vin la ozordi.  Mon pa ti pou vin la pou mon vin fer fas avek zot pou vin dir zot ki nou’n achieve kot nou bann defi i ete.  Pou donn zot en update. 

        Mon ti ava’n zis pran sa plan nou ti’n met laba si fer i fer si i pa fer i pa fer.  Nou’n fer sir ki from day one nou’n tyonbo sa plan otan ki posib nou’n al enplimant e fer li arive lo teren.  Fer sa ki lo papye vin realite lo teren.  Se egzakteman sa ki nou’n fer.

E se sa ozordi ki mon’n vini mon’n vin raport lo la.  So i pa en trial.  I pa en trail.   Nou konnen kot nou le ale, nou konnen baze lo historical information kwa ki ti devret ganny fer depi lontan ki nou pa’n fer e ki nou krwar i apropriye, avek en serten modernite pou fer li ozordi.  Sete egzakteman sa ki nou pe fer.

Ler nou pe fer sa Mr Speaker nou konn tre byen pou dir avek liberalizasyon an 2008, 2009 se sa ki’n more less tap nou Sekter Lagrikiltir anmenn li kot i ete ozordi.  Nou pe tir li kot i ete nou.  Nou pou tir li kot i ete e mon krwar pou dir se lagrikiltir mon pa konnen si sa term i apropriye, me si lagrikiltir ti dan ICU mon kapab dir ou ki lagrikiltir la i ariv lo ward la – ok?

        Me i pou sorti progresivman kot i ete.  E se sa kot nou pe travay dan sa direksyon pou nou fer sir poudir i annan progre dan lagrikiltir progre reel ki anmenn plis manze pou tou nou pep.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.   Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker mon apresye konfidans ki Minis in reponn mon kestyon avek.  Mon rapel en deklarasyon ki enn bann ansyen Minis Lagrikiltir ti deza fer, mon ti dan en meeting Mr Peter Sinon, i ti pe donn en prezantasyon avek kominote fermye i ti dir zot si nou pa reisi mon pou demisyon-nen baze lo bann target ki in donnen.  Si ou pa reisi Minis ki ou pou fer?   Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker, ozordi nou dan en lot konzantir – ok?  Mon krwar ki rezilta nou pe donnen ozordi pe koz pou li  menm, Onorab.   Ou konnen lannen pase nou ti pran en risk konman en Gouvernman konman en Minister nou dir annou tap pou lagrikiltir pou ou vwar kote nou ti ete lannen pase.  Nou ti organiz en manifestasyon manze lokal.

Atraver sa manifestasyon lokal nou ti vwar en vre manifestasyon manze lokal.  Sa lannen nou’n fer li ankor nou.  Nou’n anvi konnen ki  degre ki nivo nou ete pou nou kapab konnen atraver sa pou servi sa bann manifestasyon manze lokal pou konnen kot nou ete.

Mon kapab dir ou pou dir i ti en improvement lo sa ki i ti ete lannen pase ok?  E ki nou pe vwar, nou pe vwar poudir bokou plis prodikter pe enterese pou prodwir.  Nou pe vwar kot nou Seselwa pe valoriz bokou plis nou bann prodwir lokal, ki evidaman i tonm, byen avek term sa lannen, pou ki nou bann dimoun i kapab manz an moderasyon bokou pli healthy parey nou dir.

So eski sa plan pou marse pa pou marse?  Mon krwar mon’n koz ase bomaten pou montre zot poudir sa plan i dan bon direksyon.  Mon napa dout.  Parey mon’n dir nou fer progre e nou ankor progre pou nou fer.  Nou pe ogmant bann kantite prodikter.  En labatwar ki ti annan sepa konbyen lannen ki ti dan en konbyen leta nou’n abou pouse pou fer major renovation ladan, internally ki ozordi mon kapab dir ou se ki i en bon progre dan en bon direksyon.

So i annan travay pou fer i pa fini la e mon krwar pou dir avek sipor tou Manm Lasanble, avek sipor nou bann fermye, napa nanryen ki pou enposib.   Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.   Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker. Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou Manm ek tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou Lasanble baze lo son plan ki in eksplike bomaten, sa Statement eski Gouvernman pou kontinyen fer ankor labatwar e apre donn avek prive?

E an menm tan ki vizit e lesanz Minister in fer avek bann success stories prive isi Sesel;-savedir lekel bann biznes prive ki’n reisi ki zot in vizite, e fer lesanz avek.   Si ou kapab site e ti dir nou kwa ki  ou’n gannyen, ki Minister in gannyen atraver sa bann resans e vizit ki’n ede pou anmenn pou kapab prezant sa plan en pe parey i été, si i annan sa kontribisyon oubyen non?

E an menm tan Mr Speaker, fer desann pri lavi i en i annan en relasyon direk avek sa ki nou aste pou manze.  Dan ou plan Minis, ki mannyer ou pou tir tou baryer.  Ki fer pri prodiksyon agrikol reste – (agrikol lokal) reste o?

Aktyelman incentive oubyen subsidy pou bann fermye i R2.30 par kilo poul, R6.50 par kilo pork.  L o k i baz sa bann incentive i ganny kalkile?

Eski dan ou plan ou pe pare pou revwar sa bann incentive e servi finans ki annan available dan ou Minister pou kapab ede ogmant sa subsidy?  Sa  incentive la, fer ogmant li pou kapab si oule dir ogmant prodiksyon e fer bese pri pou vin menm parey pri lavyann e prodiksyon lokal, pou fer li vin parey ek sa ki ganny enporte.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.    Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker konsernen vizit lesanz, i annan en bon pe konsiltasyon nou’n fer.  e parey mon’n dir i se ki nou’n vizit nou omwen 302 laferm depi ler mon’n vin Minis ansanm avek bann zofisye Minister.

E mon kapab dir ou se ki i annan en bon pe laferm mon kapab dir omwen en 50tenn laferm koumsa ki ase egzanpler dan zot prodiksyon.

E mon pa krwar mon devret pe single okenn out la ki pe fe bann bon travay pou fer bann prodiksyon.  E parey mon’n dir nou ti organiz nou manifestasyon manze lokal nou ti pou’n kapab vwar bokou plis laba.

Me malerezman laplipar sa bann laferm ki pe fer sitan byen zot dir ou zot, zot annan zot market zot annan zot deboursman zot pa pe vwar li neseser pou zot vin partisip dan bann aktivite parey nou ki nou’n fer.

E zot prefere les sa pou bann lezot ki pe rod bann deboursman.

Lot keksoz ankor Mr Speaker konsernan labatwar, labatwar pa ankor fer desizyon final lo ki pou arive enn fwa labatwar i fini konstri.  Parey mon’n dir se ki pou met bann lekipman dan labatwar sa i pou ganny finanse about the  11th EDF    so nou bezwen vwar bann kondisyon ki L’Union Eropeen i met lo nou, letan sa labatwar ki nou ti sipoze pe konmans travay lo la, pou nou konnen ki mannyer nou pou bouz dan sa direksyon.

Trwazyenmman Mr Speaker konsernan zafer subsidy, parey mon’n eksplik Onorab Mondon n pti pe avan, mon’n dir ki subsidy letan ti ganny kalkile ti ganny kalkile prenon kont kou manze ki the pli gran konponan depans pou nou bann fermye.

E v vwala ki letan nou ti kalkil 15poursan subsidy ki nou pou donn fermye lo manze;- si zanmen ou ti pou donn zot 15poursan subsidy lo manze ti tonm sa R2.30 par kilo e menm zafer pou pork k i ti tonm R6.50.

Bon kestyon se ki, eski nou kapab fer plis anliny avek kestyon boner pou nou kapab redwir en pe bann pri prodwir lokal.  Sa i en keksoz ki nou kapab vwar konsidere e petet nou a come up avek en nouvo lapros ki annan pou fer avek subsidy.  Whether pou donn plis subsidy whether i pou en scale down subsidy, sa i pou en keksoz ki mon pou bezwen at least diskit avek Minister Finans, pou nou kapab pran konsiderasyon, vi ki ou’n fer monte sa pwen ki mon’n vwar i annan en i valid i annan bann merit ladan ki ou kapab petet konsidere pou nou adopte.

Me antretan se ki i annan travay ki  nou pe kontinyen fer.  Par egzanp mon Minister i konnen ki  varyasyon i annan dan laferm ek laferm dan prodiksyon poul konbyen kilo serten i kout zot i wage from tan Roupi par kilo ziske tan Roupi par kilo, depandan lo bann fason ki zot pe prodwir.  So we know that.  Mon  annan sa lenformasyon.

E mon krwar ki nide i bon ki Leader Government Business in propoze e mon krwar ki nou ava regarde ki mannyer nou pou kapab travay lo sa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker dan bann vizit ki Minis ou dir ou’n ferm eski zot in vizit okenn zil ki potansyel nou bann zil e ki potansyel nou bann zil sirtou nou bann zil elwanye, dan sa plan ki ou’n mansyonnen ozordi avek nou dan Lasanble?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker non nou pa’n vizit okenn zil elwanye nou’n konsantre lo Mahé, Praslin ek La Digue.  E mon krwar dan nou entervansyon ki nou ti fer lannen pase, nou ti dir se ki si tou sa later lagrikiltir ki nou annan i ganny valorize, napa rezon akoz nou pa kapab prodwir manze pou nou pep.  E se sa ki mon ti dir.  E mon krwar klerman letan mon’n dir pou dir omwen 60poursan nou bann later lagrikiltir pa pe ganny valorize, se ki, ki nou le fer valoriz o maksimonm sa bann later lagrikiltir, ki nou annan pou lemoman e apre nou a regarde si i annan nesesite pou nou al lo zil elwanye.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Stephen Pillay.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mersi, Mr Speaker bonzour Minis Bastienne, Mrs Estico, e Mr Naiken e tou lezot Manm.  Avan mon konmanse Mr Speaker mon ti kapab demann  Minis ler i donn sa bann detay par distrik,  si i ti kapab donn    detay en pti pe parey plot numbers, konbyen i annan Au Cap konbyen i annan St Louis, bann plot numbers ki nou kapab travay pros avek zofisye extension.  Napa?  Ok.

        Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis vi ki lokazyon i la pou pas mesaz fermye deor, lo sa koz bokou lo sa loan avek DBS mon’n dyalog en bon pe avek Minis avek nou’n vwar bann lefe pozitiv ki nou annan.

Be Minis in dir si i kapab donn  ou en pe plis fer konpran fermye deor, re-emphasize ki prosedir ki ou fer ler ou napa en lease agreement, ler  ou annan zis en leave to enter  or parey ou dir   ou annan en let pou donnen.  Pou sa dimoun parey pou deor – i enn kot pou al vwar Mrs Estico, ki prosedir pou fer pou ganny – si ou napa sa bann kolateral parey Minis in dir.

Dezyenmman Minis si ou kapab donn en pe detay distribisyon sa bann later lagrikiltir.  Si i pou en distribisyon dan lefitir ekitab?   Akoz dernyen fwa ti tann enn de fermye enn ti pe dir mon i annan 3 ektar later ki  mon krwar i  30 sou par met kare me i ankor pe rod later ankor.   Eski i annan en limit ki nou pe mete dan en fermye ki dir  ok ou pa kapab pran tou ater nou bezwen rezerv en pe pou bann fermye ki pe grandi.  Konmsi nou tou nou ekitab nou tou nou pe ganny en bout ladan bann fermye.

E eski Minis i kapab dir mon osi, eski i annan len fason pou evalye parey i annan bann gro laferm ki sucessful par lo market Gouvernman,  eski Minis i annan en fasilite en fason pou evalye zot turnover sa bann laferm parey bann gro laferm pou evalye zot turnover pou gete parey     nou dir tax pe vini, lekel ki pou qualify for tax ;-  par egzanp  pou en milyon turnover, ki mannyer zot pou deside, evalye, lekel ki pou vini ki pou tonm in ladan, or si i pou ganny legzanp tou dimoun ansanm.  Konmsi sa ekitab ki  mannyer pou marse?  Mersi Mr, Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker konsernan loan sa issue lease, nou’n dir se ki si ou pe pran enn sa bann loan R350 mil sel sekirite ki nou pran se ki si ou annan en lease se ou lease ki  vin ou sekirite ok?  Akoz tou mannyer ou pe al met sa shade house lo sa later oubyen ou pe al met sa park koson oubyen sa kazo poul lo sa later, se sa sekirite.  Si ou napa pou en dirasyon maksimonm 1an, ki mon  krwar  i pou vin mwens, akoz laplipar later pe fini ganny survey zot a ganny zot lease, nou issue zot avek en letter of undertaking kot Minister i donn sa garanti avek DBS konmkwa ki Minister Lazans Lagrikiltir pe pran sa responsabilite.

Akoz nou, nou konnen i pe donn ou loan.  E nou, nou swiv sa fermye dapre e akoz peyman pou loan i ganny fer si pe aste dibwa si pe aste feray, i ganny fer direkteman avek sa supplier, so nou annan sa konfidans pou dir sa larzan pe al dan sa keksoz.  E nou extension officers i pase lo en baz regilye tou le semenn oubyen tou lede semenn, i vwar si sa shade house aktyelman pe monte.  So nou pou napa gran risk la akoz nou konnen sa larzan e ganny servi pou sa intended pou ganny fer.  Ok?  Sa i pou bann loan 350mil.

Mr Speaker issue lo    evalye turnover.  Mon krwar ki, ki mon kapab dir lo la pou tax purposes.  Se ki nou annan en travay ki nou, nou fer.  Parey mon’n dir bomaten dan mon entervansyon avek nou bann fermye kot nou pe anmas lenformasyon, ki kantite prodiksyon zot fer.

E atraver sa bann prodiksyon then nou, nou kapab nou fer serten tally pou pei ok?  Pou pei pou nou konnen ki kantite prodiksyon nou pe fer an term tomat, kokonm, zariko, brenzel, eksetera.

So nou anmas sa bann statistik pou donn nou en lendikasyon lo ki kantite prodiksyon pe arive dan pei,  e evidaman i ava refle an term lakantite petet larzan ki sa fermye pe generate.  Me, selman ou’n lev sa issue tax Onorab Pillay, permet mon Mr Speaker ler nou, nou fer nou assessment an zeneral,  ok, sistenm i dir ou konmela business tax la konmela nou dir nou pa pou peye, me si ti la pou R250mil ou fer profi R250 mil fodre sa fermye omwen i pe prodwir li at least, i pe vann li apard ki bann prodikter livestock.  Bezwen pe vann li omwen 100 R125mil par mwan pou li kapab ganny entel profi lafen lannen.  E nou pe vwar pou dit r lamazorite nou bann fermye baze lo statistik ki nou anmase, zot pa pe neseserman anmas sa kantite larzan lo en baz     mansyel an term reveni.   Mon kapab dir ou fasilman at least en bon 90poursan zot, zot pa lo sa nivo eksepte parey mon’n dir pou bann ki dan livestock production, akoz pou manze i touzour reveni i o e osi pou bann  lezot ki annan bann laferm bokou pli gro.

So vwala Mr Speaker.

       

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Pillay.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  I enportan Minis pou sa ki ou pe dir i byen.  Akoz fermye deor i ganny sa lenformasyon ki, ki mannyer ou pou fer si ou napa sa, ou bezwen sa letter of undertaking.    

I enportan pou Ian konnen an deor kot i pou ale.  Mr Speaker an deor en pti gin lo sa zafer Bidze Minister Lagrikiltir.  Ki lenpak sa R2milyon ki’n ganny koupe lo zot Bidze, pou annan lo, sepa zot travay.

Akout 15, 20 travayer ki pa pe ganny anploye akoz sa Budget cut R2milyon par Minister Lagrikiltir.  E kekfwa se sa rezon nou pa ti pou lo la.  Akoz Gouvernman in mete epi zot tire zot menm.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker lamazorite staf ki Lazans Lagrikiltir ek Lazans MBA ti annan lentansyon pou recruit, in nabou recruit.  So i pa’n ganny pase dan sa koupir.  E zot koupir se atraver bann ‘’goods and services ‘’ ek lezot landrwa.

Ki mon aprann avek zot i serten sakrifis ki Minister, well ki Minister evidaman Lazans in ganny fer avek sa kopi Bidze.  Ki mon krwar ki zot kapab viv avek pou le moman.  Akoz fonksyonnman Lazans respektif pa pe neseserman ganny afekte atraver sa.

I ti a byen i ti a ganny sa larzan, i ti a kapab fer en pti pe plis.  Me selman lefe i reste, se ki, vi, an vi ki in pey demande, ganny demande pou fer serten sakrifis.  E vwala kot nou osi nou pe zwe nou par ladan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Bon midi in sonnen, i reste ankor 3 Manm.  Annou fer li ase bref.  Onorab Flory Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon, bonzour tou dimoun.  Mr Speaker mon krwar mon ti a kontan annan en pwen lo kote later La Digue.

Kekfwa ti annan en bon loportinite pou nou pran en pe sa bann later US, pou nou fer en depo pou bann fermye.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis ki’n arive avek sa 600 ekek lisyen eran ki ti ganny anmase?

E ki plan avek bann nouvo, bann lisyen ki zot anmase from now on, ki zot annan nide fer avek?  Mon ti a kontan osi felisit Minis ki pe get dan zentere bann nouvo fermye.  Sa i byen ankourazan pou bann zenn.

Me par kont nou pe koz dan imedya.  E dan imedya i annan en kantite bann dimoun ki deza annan propriyete ki pe fer farming, ki vwar zot dan difikilte.  Mon ti a kontan konnen si zot pe envestir spesifikman dan sa bann dimoun?

Eski zot in al reach out pou zot zwenn sa bann dimoun?  E sey ed zot e asiste zot pou retourn dan farming, ouswa pou annan en laferm ki prodiktiv?

Apre mon ti a kontan demann Minis si dan zot Bidze pou resers, si zot pe met en gran lenportans pou en Bidze pou resers ki pibliye bann rapor?  Mon pa pe koz lo en Bidze pou zot research center pou fer li marse.  Me plito direkteman dan sa resers tanzib.

Avek resers ki nou pou kapab fer bann desizyon.  Alor mon ti a kontan Minis i dir mwan.  Akoz dapre mon pe konpran napa resers syantifik ki’n ganny pibliye depi 1995.  E sa i fer 14an.  Alors si sa pa korek, si i ti kapab dir mwan kwa ki’n ganny pibliye as scientific research? 

Lefe ki nou pe koz lo pestisid, e mon vwar ki Minis i dir i annan en plan to go organic pou 15 fri.  Mon ti a kontan demann Minis si sa is based on a research program.  Akoz nou dan en pei tropik.

E nou are prone to pest.  Eski sa progranm pe pran en konteks syantifik pou nou kapab byen envestir dan sa progranm?  Akoz mannyer mwan mon pe konpran pou le moman, pestisid ki available lo market, menm bann ki bio.  par egzanp neem, i annan dimoun pa konnen ki mannyer pou servi li korekteman.  Akoz zot santi zot pa pe ganny sa, sa dimoun parey lopital ou ale ou gannyen farmasi ki eksplik ou ki mannyer ou servi medikaman.

Zot santi ki zot pa pe ganny sa dimoun pou ed zot avek dozaz.  Akoz neem si i mal ganny servi i kapab provok en perd dan bann madanm ansent.

Alor kisisa ki pe ganny fer pou ankadre bann fermye, ki letan zot vin sers zot pestisid, at least pou le moman zot pe servi sa bann dozaz korekteman.  Lefe ki nou dan mwan kanser, sa i annan en gran lenpak lo lasante nou pep.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Larue.  Minis 3 morso kestyon.  Ki ou’n fer avek sa bann lisyen?  Bann, si ou pe reach out ek bann fermye?  E ki ou pe fer pou fer sir ki lenformasyon ki’n fer resers lo pestisid i ganny met a dispozisyon piblik?  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker parey mon’n dir avan, se ki letan nou’n anmas sa bann lisyen eran, nou annan en laranzman avek SSPCA.  Kot sa bann lisyen sa i ganny rehome.  E mon aprann poudir bann lisyen ki nou ti anmase depi avan, i annan plizyer sa bann lisyen ki ti dan en kondisyon ase fay tou.

Kot la ansanm bann veteriner ti fer serten bann desizyon whether to put zot to sleep ou kwa.  Me solman tou sa bann lisyen ki nou, nou anmase, nou annan en laranzman ki nou’n fer avek SSPCA.

Konsernan bann fermye ki dan difikilte, Onorab.  Mr Speaker parey mon’n dir, mon’n pas kot plizyer fermye, mon’n apresye tou sa bann problenm ki zot pe rankontre.  Otan ki posib nou’n donn zot serten gidans pou zot kapab bouze.

Kot ti annan defayans lenfrastriktir delo ou lezot keksoz, nou’n sey fer mannyer, i annan ankor pou nou fer, pou nou kapab improve.  Apre konsernan bann rapor lo resers.  Lenformasyon ki mwan mon annan se ki apre sa lannen kot ou menm, 1995 in annan bann rapor resers ki’n ganny pibliye dapre sa ki mon pe ganny dir.

E resers i en keksoz kontinyel, ki nou pe fer dan konteks, nou kondisyon lokal.  Kot nou fer resers lo la, lo later, kontenir later e tou sa ki apre sa lenformasyon i ganny transmet avek sa fermye ki mannyer i pou kapab improve son prodiksyon.

Si i pe servi tro bokou kemikal, si i pe servi tro bokou langre, i ganny dir.  Mon konn case resaman kot mon bann zofisye in anmenn dan mon latansyon apre en konplent en serten fermye, ki letan nou’n ale nou’n fer tes lo son later.  Nou’n vwar poudir i ti pe servi tro bokou langre.  Son later ti ganny over saturate avek bann nitriyan ki pa ti sipoze.

Apre konsernan sa 15 item Mr Speaker.  Wi nou’n fer resers lo la parey mon’n dir.  Nou pe fer li dan baz gradyel, nou fer lo bred, nou’n fer lo leti.

E nou bann zofisye parey mon’n dir, i pou al vann sa avek nou bann fermye.  Well pou donn lenformasyon nou bann fermye pou zot osi fer parey.  E nou’n dir se ki nou a rod en fason pou nou kree serten lankourazman pou nou bann fermye pou zot kapab anbark lo sa progranm.

Whether pou servi neem, whether pou servi toricide.  Whether pou servi okenn lezot bann konponan.  Sa mon panse poudir ansanm avek nou extension officers, e stasyon resers, nou ava travay avek sa bann fermye.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan Minis i donn nou en komitman ki from now on okenn sa bann zannimo eran ki ganny anmase, i ganny dil avek dan en fason imen.  Akoz in annan serten rimer ouswa legasyon ki zot in zis ganny touye.

So zis lefe ki nou pa konnen sertennman avek sertitid ki’n arive si i kapab fer en komitman, ki they are dealt with in a humane way from now on.   Mon ti a kontan si lefe ki Minis letan in nonm mon lo bann, in vizit bann laferm ki’n vwar i en pe, kot dimoun pe ganny difikilte.

Eski i annan en plan kordinen e spesifik pou en serten group?  Si ou’n pase, ou’n fer en vizit.  Ou bezwen annan a number of people.  20, 30 dimoun ki vin dan en progranm, kot zot sipor i continuous pou zot sorti dan sa sityasyon ki zot tou zot ete.  Pa one offSo eski i annan en striktir pli konplet?

Mon ti a kontan si i dir mwan konbyen larzan spesifikman ki zot pe met dan Bidze pou resers.  Akoz se resers ki pou donn nou, ki pou kapab validate nou bann desizyon ki nou fer.  E pou sa plan ki Minister i annan to go organic. 

Eski i annan en research proposal?  Eski i annan en – oli sa dokiman ki dir ki nou kapab fer sa 15, sa 15 fri biolozik isi Sesel?  Oli sa research proposal?  Ou pa kapab zis annan en nide.  I bezwen factual before we present it.  Akoz nou pou envestir ladan.

So nou bezwen konnen from the beginning what are the risk.  Oli sa research proposal atase avek sa plan?  E lefe ki Minis in donn nou en legzanp …

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Larue …

 

HON FLORY LARUE

… kot en laferm.

 

MR DEPUTY SPEAKER

… annou fer nou kestyon bref.  Akoz nou pe al, nou pe vreman extend letan.

 

HON FLORY LARUE

Speaker mon pe demann dapre son larepons ki in donnen, mersi.  Me solman dernyen, lefe ki Minis in dir nou in vizit en laferm, ki zot in, letan zot in fer testing zot in vwar ki sa later ti saturated.

Lefe ki at the point of giving out sa bann, sa bann langre, dozaz.  Already at point of giving out pa pe ganny reglemante.  Sa ki fer ki apre nou annan laferm ki son later i saturated.  Alor ki zot pe fer pou evite ki nou ariv koumsa?  Mersi.  Akoz lasante piblik ki an risk la Mr Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Larue.  Alor Minis i vreman lo en komitman lo kote zannimo ki zot anmase.  Zefor ki zot pe fer ler zot reach out e ankor en dokiman ki prouve poudir zot pe vreman fer resers.  E zot pe donn sa konsey avek fermye.   Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker lo sa issue dozaz;-  mon krwar ki lo tou nou bann, lo par egzanp letan pou servi bann neem ou bann lezot prodwi,  i dir ou ki kantite ou devret pe servi.  E sa fermye li ou ekspekte li apre ki in ganny en leksplikasyon i ganny servi.

Parey dokter i dir ou koumsa servi 2 panadol, si ou ale, ou al servi 6 panadol, ou ki ou anvi servi sa 6 panadol.  Me nou, nou konsern ek lasante piblik.

Se pou sa rezon kot nou osi nou pe al anbark ansanm avek Minister Lasante, pou nou kapab teste en pe plis sa bann prodwi ki laferm i prodwi.  Pou nou fer sir poudir zot pa eksesiv an term bann diferan eleman ki zot sipoze;-  ki swa pestisid ou lezot.

Konsernan Bidze pou resers, CEO i a donn mwan en pti moman.  Konsernen progranm kontinyel avek sa bann fermye.  Ou konnen Onorab, Mr Speaker, ou pas kot sa bann fermye, ou konstate poudir zot annan serten difikilte.

Ou fer extension officer akonpanny zot.  Ou dir zot si zot annan problenm finansman, ki mannyer zot kapab ganny akse avek finans.  Serten i fer.  Me i annan serten zot pa bouze.  E se pou sa rezon kot apre nou’n al initiate, nou retraction process. 

Zannimo mon kapab donn ou garanti poudir zannimo, sirtou sa bann lisyen i ganny atrape dan en fason humane.  E kot SSPCA, zot renonmen pou zot kapab gard bann lisyen.  E si zanmen i annan okenn issues avek zannimo lo sa bann lisyen, then SSPCA ansanm avek veteriner mon Minister, zot dil avek dan en fason ki vreman humane.  Mon kapab konfirm sa avek sa Lasanble.

Konsernen Bidze resers, lenformasyon ki mon annan se ki crop and livestock research development, pe prevwar, i pa dan mon manda pou mon disclose Bidze 2020.

Mr Speaker avek ou permisyon avek ou permisyon, ler nou a vin prezant Bidze, les nou ava koz lo sa bann figure resers.  Bidze pa ankor piblik e mon pa krwar i pou proper pou mwan disclose sa figure.  E pou lannen pase Onorab, malerezman mon napa avek mwan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Norbert Loizeau.

 

HON NORBERT LOIZEAU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker 3 pti kestyon sorti kot en fermye prometan dan mon distrik, en zenn fermye prometan.

Mr Speaker mon anvi demann Minis, dapre sa fermye, ki zot pe fer pou kontrol bann gro konpannyen parey ISPC, Global, HSL, pou ki zot bann prodwi enporte pa ariv lo sa nivo pou ganny vann kot bann pti fermye pe vann pou zot?  Sa enn.  Spesyalman bann prodwi, bann prodwi enporte, ki nou bann pti fermye pe prodwi isi lokal.  Sa enn.  Apre Mr Speaker Minis in dir ki i annan en logmantasyon lo bann prodwi lokal atraver sa food fair ki zot in fer wikenn pase.  Alors bann fermye pe demande si zot annan plan pou fer en farmers market, somewhere, mon pa konnen, si zot in idantifye en landrwa.  Kot sa bann prodwi lokal a kontinyen ganny anmennen toulezour dan sa landrwa, kot bann propriyeter lotel.  Menm tou dimoun i kapab ganny akse avek sa bann prodwi lokal toulezour.

3enm Mr Speaker nou’n koz lo Denis Island.  Komite Zil in vizit Denis Island e in vwar ki mannyer prodiksyon pork, bef e menm lagrikiltir i a en tre o nivo laba.  Minis pa’n koz lo bann zil elwanye.

Eski Minis, vi ki Denis Island i en legzanp.  Eski zot pe mazin pou bouz lagrikiltir lo bann zil elwanye pou nou kapab prodwi en pe plis.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker konsernan premye kestyon.  Mon krwar nou dan en marse lib Onorab.

Pou nou al met kontrol lo bann gro lakonpannyen pou dictate kote zot pou vann.  Mon krwar sa i pou en pe difisil.  Me solman, nou ki nou pe dir nou.  Si ou annan ou bann fermye ki pe prodwi ki pe ganny difikilte pou vann, kontakte Marketing Unit dan Lazans Lagrikiltir.

Nou a rod debousman pou li, li.  Nou a fer fason ki nou penetre sa market ki pou nou.  Ok?  Apre dezyenmman konsernen farmers market, wi i ti dan plan.  Mon ti koz lo la lannen pase konsernan i pou annan en green field pou STC, kot tou bann prodwi lokal i aste e apre lotel, konsonmater, tou dimoun i kapab vin en landrwa, kot zot kapab ganny prodwi lokal.  Sa proze i ankor on.  Me selman sa i dan lanmen STC.

Konsernen zil elwanye letan mon’n reponn kestyon pou Leader Government Business,  mon dir pou le moman nou pa pe vwar en nesesite pou sa la senp rezon, akoz nou pa ankor fini valoriz later ki nou annan, later lagrikiltir ki nou annan lo Mahe, Praslin.

So le moman nou a kapab fini valoriz tou sa later ki nou annan, nou a konnen si i annan nesesite pou nou al lo zil elwannyen.  E petet si nou oule fer bann large animals, ki nou bezwen pli gran lespas, sa i en keksoz sekter kot petet i a kapab ganny konsidere.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Jean-Francois Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker, 3 kestyon, mon demann zis 1 ki pli enportan.  Mon ti a kontan demann Minis,  ler ou koz later lagrikiltir.  Eski ou pe koz later Gouvernman ki lease avek bann fermye?  E ou pe osi enkli avek bann later prive ki anba kiltivasyon lagrikiltir?

Mon pe demann sa kestyon.  Akoz i annan landrwa –  e mwan mon annan levidans konmkwa ler en dimoun i pe devlop son later li menm li sa, par egzanp i demande,  i dir debous sa lanmar akoz i pe flood kot mwan.

Fer mwan ganny en pe akse avek delo lagrikiltir.  Ou prive.   Ou prive.  Nou, nou pa fer sa bann keksoz pou prive.  So dir nou si ou krwar ofisyelman ki later lagrikiltir i konsern tou lede prive e bann ki lease avek Gouvernman?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker mon krwar policy, mwan pou mon policy i kler lo la.  Si ou fermye anrezistre ou sipoze kapab benefisye avek whatever resours ki i annan.

Ki swa lo konsesyon lo enportasyon e tou, as long ki ou en fermye anrezistre, ki swa lo en later prive, ki swa ou lo en later ki ou’n lease from Gouvernman as long you are a registered farmer.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Bon avek sa nou’n ariv a la fen lo item lo Statement Minis.  Mon ti a kontan remersi Minis pou ki in la avek nou ansanm avek son 2 zofisye.

Mon espere ki zot in kapab donn en bon leklersisman e bann Manm in ganny tou bann larepons ki zot ti pe rode pou le moman.  Nou atann ankor sa dokiman ki Minis i dir i a fer nou gannyen.  Non sa son Statement in fer nou gannyen.

Me i ti promet nou poudir i pou annan lezot lenformasyon par egzanp lo later ki pli tar i a fer nou gannyen e ki mannyer in ganny distribye.  Alor mon ti a kontan ekskiz Mrs Estico e Mr Naiken parmi nou.  Mersi.

 

(MR NAIKEN AND MRS ESTICO WERE EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon zis avan nou adjourn, Onorab Ramkalawan in port en matter of privilege ki ou’n diskit avek mwan.  Mon a permet ou raise li.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Yes sir.  Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker konman en Lasanble nou pas Bidze pou pei an antye.

E enn bann bodies dan nou Lasanble ki regard depans Gouvernman pou regarde ki mannyer sa bann depans i ganny fer, se FPAC.  Alors nou Lasanble Nasyonal i annan sa oversight lotorite lo bann Departman Gouvernman lo ki mannyer zot depans zot Bidze.

E devan nou, par egzanp i annan en Bidze Siplemanter ki taler nou pou regarde.  Mr Speaker koman Manm Lasanble osi i nou responsabilite pou nou regard labi dan Gouvernman.  E koman bann Manm ki’n swear lo Konstitisyon, ki donn separasyon pouvwar ladan,  e an menm tan osi en Konstitisyon ki letan nou pe regard li dan son deroulman,  kot Gouvernman i pa sipoze prezant li L’Egzekitiv spesyalman, i pa devret prezant li koman en lorganizasyon politik.

Mr Speaker depi bomaten mon’n ganny inonde avek bann phone calls premyerman.  E apre sa mon’n osi ganny inonde avek bann zimaz sorti kot bann dimoun dan diferan Departman Gouvernman, ki DICT en Departman Gouvernman, ki depan lo Bidze ki sa Lasanble i pase.

In deside pou sanz bann screensavers lo tou bann Departman lo computers dan bann Departman Gouvernman.  Zot screensaver, apartir la – e nou annan bann portre, e i annan plis dimoun ki pe, se Prezidan Danny Faure.

E bann diferan landrwa, pe osi dir ki malerezman sa screensaver ki ganny mete par DICT, ou pa ni kapab tir li.  Mr Speaker Mr Danny Faure in deza ganny nonmen en kandida prezidansyel pou en parti politik.  Nou realize osi ki i Prezidan Larepiblik.

Me i kler, ki poudir sa sityasyon ki nou pe trouv nou ladan, in ganny depans sorti dan Kof Leta, taxpayers money.  E dezyenmman set en konpanny ki pe ganny fer atraver bann screensavers parske i annan son bann portre.  Sa i enn.

Mr Speaker dezyenmman i annan en progranm spesyal ki pe ganny prezante lo televizyon tanto.  E sa ankor enn fwa i en progranm lo Mr Faure ki’n ganny peye par State House, ki nou koman en Lasanble ki aprouv son Bidze, pou fer sa progranm e apre pou pas li lo SBC.

Mr Speaker mwan mon santi ki poudir i annan en enterferans.  E konman bann
Manm ki aprouv Bidze, Bidze Seselwa, taxpayer’s money pe ganny servi pou finans en konpanny dezespere.  Alor Mr Speaker mon anvi demann ou, mon anvi demann ou si i posib, si i posib pou, dan sa bann erdtan ki la devan nou.

Pou ki Minis ki i ava, e an plis ki sa pa bliye.  Ki poudir se sa menm Mr Faure ki responsab pou ladministrasyon L’Egzekitiv.  DPA i tonm anba li.  Mon ti ava demande si i posib pou ki Minis ki li ava dezinyen.  Ordinerman sa Minis Meriton ki vini, pou vin reponn kestyon.

E si ou donn mwan permisyon, mon ava anvway en kestyon ki vreman irzan.  Parski i konsern en keksoz nasyonal pou vin dan sa Lasanble, pou eksplik nou sa ki pe arive.

Akoz non selman ki sa ki pe arive i unethical, parske ladministrasyon i sipoze promot bon etik dan Gouvernman –  i unethical e i pa akseptab!  Mr Speaker mon pe met sa devan ou akoz tou civil servants ozordi zot pe pas ladan.

E la mon’n fek resevwar en mesaz osi sorti en soz ki DICT in fek anvway kot tou bann Departman Gouvernman.  Pou dir avek zot midi en kar zot bezwen reboot zot computer.  E mon mazinen zot pe reboot pou zot nobou ganny sa, bann ki pa ankor gannyen, pou zot ganny sa.

Alor Mr
Speaker mon pe met sa devan ou, e mon pe ensiste ki poudir sa i unethical! I pa akseptab e i en konpanny ki pe ganny fer lo, atraver civil service avek en Departman Gouvernman.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Bon mon’n ekout, mon’n ekout ou lapel ki ou’n fer.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon pa’n tann, ler mon ti pe koze mon pa’n tann personn zoure.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker this is not acceptable!  Ou konnen ki in dir?

 

 

 

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Order!  Mon pa’n tann person zoure la mwan.  Mon ti pe koze, mon ti pe koze.

 

(Interruption)

 

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mwan mon’n tande, mon a dir ou ki in dir Mr Speaker!

 

MR DEPUTY SPEAKER

Lekel ki pe raise en point of order?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mwan.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon donn ou laparol.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker sa i pa akseptab.  Sa ki Onorab Woodcock in dir dan Lasanble la, ler pe koze i pa akseptab.  Akoz in zoure dan Lasanble.  In zoure dan Lasanble.  E mwan fransman mon onte pou repet sa ki ou’n dir.  In dir, ale al fer ekoute, ou ava tande.   An plis ki sa …

 

MR DEPUTY SPEAKER

Tenny ou mic Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

An plis ki sa Mr Speaker, pou reponn sa ki Onorab Ramkalawan in dir la.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond, ou’n fer ou pwen, mwan mon pa’n tann okenn keksoz ki’n pase.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

I normal zot pa pou tande.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Me selman, me selman mon pou fer en lapel avek bann Manm pou zot et kalm.  Mon konnen i en sityasyon en pe sarze.  Sirtou sa ki Onorab Ramkalawan in dir.  Petet zot santi zot dan en pozisyon kot zot bezwen reponn.

Me annou gard en sityasyon kalm.  Mwan mon pa’n tande, si mon ti’n tande mon ti pou pran en aksyon toudswit.  Me mon pou reponn sa kestyon ki Onorab Ramkalawan in mete.

Mwan osi parey ou mon’n resevwar koman acting Speaker ozordi, en kantite, en kantite mesaz lo kote sa size ki’n ganny raise.  Onorab Pillay mon pa’n donn ou laparol, les mwan fini koze.  Sa size i en size byen relevan.

Sirtou kot Egzekitiv, selon alegasyon e selon laprev ki mwan mon’n vwar, i pe servi son pozisyon pou met en serten pwennvi, e enpoz en pwennvi lo civil servants.  Mon pa santi, personnelman poudir sa i rezonnab.  Onorab in demande ki Minis i vin dan Lasanble pou li reponn kestyon.

Onorab i entitle pou li demann Minis pou vin dan sa Lasanble.  Mwan mon pou aksepte sa demann pou demann Minis pou vini.  Me mon realize osi anba Standing Orders, anba Standing Order normalman en kestyon i ganny poze an ekrir, i ganny anvoye kot li, i annan en dele letan pou li reponn.

Me vi irzans sa sityasyon ki’n devlope, vi keksoz ki’n ariv tre vit, mwan mon pou demann Minis pou li vin dan Lasanble, pou li vin reponn kestyon ki pe ganny poze.  Set a L’Egzekitiv pou li donn nou son larepons ofisyel.  Me nou pou demann Minis pou vini.

Onorab, sa se mon desizyon ki mon’n fer.  Point of order Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker National Assembly Powers and Privileges Immunity’s Act i fer kler kwa ki en privilez Lasanble.  Ou’n allow sa matter as a matter of privilege. 

Now si, if you go back, this is not a privilege to the Assembly, ok?   Si Onorab ti annan en konsern, it would have then be a matter of privilege, i ti ava vin raise.  (Ou pa kapab tenny mon micro, mon ankor pe koze.  Ou’n donn mwan en privilez, ou pou anras mwan ankor?)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon’n donn ou, me mon pa dakor avek sa ki ou’n dir.  Parske ou pe challenge en desizyon.

 

(Interruption)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Anr, zis sa ki ou anvi tande?

 

(Interruption)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Anr, zis sa ki ou anvi tande? Arr.

 

(Interruption)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ou pe challenge en desizyon, ki the Speaker has, the Chair in pran en desizyon, ou pa kapab challenge.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Non Mr Speaker, this is not acceptable! 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Zot, zot kapab pa dakor ek desizyon Speaker, mwan mon’n pran en desizyon.  Mon pou demann Minis pou li vin dan Lasanble, pou li reponn kestyon lo sa ki’n ganny mete devan koman en labi par L’Egzekitiv.  Nou louvraz se oversight e nou pou demann Minis pou vin dan Lasanble.

E avek sa nou pou adjourn.  Mon pou anvoy en mesaz.  Mon pou anvoy en mesaz kot Minis pou li vin dan Lasanble 2er.  Apre midi zis en notifikasyon ki FPAC, tou bann Manm FPAC, Chair FPAC pe convene en miting 1er apre midi dan Committee Room 3.

Alors bann Manm FPAC zot ganny envite pou vini 1er apre midi.  Avek sa nou pou adjourn ziska 2er apre midi.

 

(BREAK)

 

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon bonn apre midi tou bann Manm Onorab e tou dimoun ki pe swiv Lasanble Nasyonal ozordi Merkredi le 16 Oktob 2019.  Nou pe kontiny avek travay lo nou Order Paper me parey nou ti’n – parey ti annan en matter of privilege ki ti ganny port a mon latansyon, zis avan nou ti adjourn12.30, mon’n osi resevwar swivan sa en demann par Leader Lopozisyon,   pou li met en Urgent Motion lo Order Paper.  E in soumet sa Urgent Motion an ekri avek Madanm Clerk e mon biro.  E mon’n regard konteni sa Mosyon. E anba lord 38(1) mon’n aprouve ki sa Mosyon i ganny enkli lo Order Paper lo grounds of public urgency.

E alor san tarde, mon pou demann Onorab Ramkalawan –  mon konnen tou Manm i deza annan en Revised Order Paper devan zot.  Mon pou demann Onorab Ramkalawan pou prezant son Mosyon.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mersi bokou pou donn mwan sa posibilite anba 38(1) pou mwan prezant sa Mosyon.  Mr Speaker mon krwar ki i enportan pou nou kalm letan nou adres serten size, e se egzakteman sa ki mon ti ava kontan ki nou Lasanble i fer apre midi.  E dan en serten sans mwan mon santi ki sa Mosyon i pa zis en Mosyon ki pou ozordi.  Mon krwar ki dan nou demokrasi, nou’n fer en kantite progre.  E ozordi mon krwar ki i donn nou sa posibilite pou nou fer ankor progre.

Donk mon lapel avek tou Manm, e letan mon pe dir avek tou Manm, mon pe dir avek tou Manm lo tou le de kote latab.  Annou kalm, annou pa eksite.  Me annou plito regarde ki mannyer nou kapab etabli bann prensip ki ava bon pou nou pei an zeneral.  E byensir an mezir ki nou fer sa i ava kapab ed nou bann zanfan grandi dan en bon kiltir.  E nou konman en Lasanble nou envit bann zanfan.  Bomaten ti annan  en lot group zanfan sorti lekol Mont Fleuri ki’n vini.  E mon krwar ki si nou kapab ed zot dan zot ledikasyon, la demokrasi dan sa kalite ledikasyon, mon krwar ki nou pou’n kapab whatever i arive avek nou, nou pou’n kapab letan nou sorti dan politik.  Akoz pou ariv en moman kot nou pou pran nou retret dan politik.  Me selman nou ava’n kapab dir ki politik letan mon sorti i ti meyer ki letan mon ti konmanse.  Sa i enn bann keksoz ki mwan personnelman konman enn bann pli vye Manm sa Lasanble, ansanm avek Onorab De Commarmond e i en kwensidans ki se nou de Onorab De Commarmond, sa de Leaders dan Lasanble ozordi ki osi sa de pli vye Manm dan sa Lasanble ansanm avek Onorab William.   Donk Mr Speaker se avek sa lespri ki mwan mon ti ava kontan ki nou pran sa ki mon pe al met devan.

Mr Speaker diferan pei i adopte diferan Prensip.  E diferan dimoun i kapab adopte oubyen siport diferan prensip.  E nou Sesel dan nou Konstitisyon i annan en prensip kler.  E sa prensip se separasyon pouvwar kot en brans pa enterfer dan travay zot brans, eksepte kot sa menm Konstitisyon i dikte ki fodre i annan enterferans.

E letan i pe dir enterferans dan nou Konstitisyon.  Oubyen letan mwan mon pe servi sa mo se plito dan sa lespri kot en brans i bezwen veye kwa ki en lot brans i fer.  E sa i en prensip ki nou tou ki la nou konn tre byen ki poudir Egzekitiv i ganny konsidere konman premye brans.  Menm si zot egal me selman Egzekitiv i ganny konsider konman premye brans.  E Lasanble i veye kwa ki Egzekitiv i fer.  Letan Egzekitiv i anvi pas en Lalwa i anvoy isi kot Lasanble, Lasanble i delibere lo la e Lasanble i kapab fer lamannman.  E yer nou’n ganny en legzanp kler ankor kot Lasanble atraver en regilasyon ki Egzekitiv in anvi pase, Lasanble in koz avek Minis ki reprezant Egzekitiv pou dir avek li Minis nou krwar ki poudir i annan problenm dan sa regilasyon ki ou pe rod pase.  E Minis in aksepte.  Minis konman en Manm Egzekitiv in swiv nou rezonnman, in dir ok mon ava  repran sa S.I, sa regilasyon e mon ava prepar en lot nouvo pou mon anvoy devan Lasanble.

Me aprezan Mr Speaker letan sa de brans i pas en Lalwa, i posib ki aprezan Zidisyer i antre ladan li osi tou.  Kot Zidisyer i kapab dir non, non, non, non.  Tou le de brans in fer en fot e sa ki zot in – sa desizyon ki zot in pran i pa en accord avek Konstitisyon. E i kapab retir li.

Mr Speaker sa se bann legzanp lo ki mannyer bann keksoz i marse.  E nou konnen ki poudir par egzanp Lanmerik spesyalman e bomaten mon fek pe koz sa avek Anbasader Ameriken, kot Lanmerik menm si sa dimoun i Prezidan, la par egzanp ozordi i annan Prezidan Trump menm si i Prezidan pei, si i annan en biznes ki annan pou fer avek son parti politik i pa ganny drwa fer li White House.   E menm li nivo sekirite si  a pe, zot met en gro avyon Airforce 1 a son dispozisyon. Me si par egzanp i pe sorti en bout Lanmerik pou li al en lot bout lo en misyon politik, zot pou les li servi sa avyon me selman i pou bezwen peye.

Alor sa se lafason ki Lanmerik i fer son keksoz.  Me nou Sesel Mr Speaker toultan in annan sa eleman melanz keksoz.  E nou’n vwar dan lepase par egzanp kot kanpanny prezidansyel kot en Prezidan ki ti pe debout konman en kandida, in  fer son kanpanny, in fer son PPB anler State House.  Nou’n trouv sa lo plizyer fwa.  E nou’n fer konplent e malerezman napa gran keksoz ki’n arive.

Mr Speaker Mosyon ki mon pe met devan Lasanble ozordi i vin swivan parey mon ti dir bomaten, bann diferan mesaz ki mon gannyen.  E se atraver sa bann mesaz ki mon’n konnen egzakteman kwa ki pe pase.

Par egzanp Mr Speaker mon’n ganny en mesaz mon pa pou nonm non dimoun, me mon ganny en mesaz ki dir new screen saver on all la i nonm sa Minister, computers that cannot be removed.  Aprezan sa dimoun ki en o zofisye i dir ‘’soon it will be the people,’’ ki pou vin zot screen saver.  Aprezan sa dimoun i kontinyen i dir ‘’unethicalNothing seems to change!’’  En lot dimoun in anvoy mwan en lot mesaz tousala se bann dimoun dan Gouvernman i dir ek mwan, i dir, ‘’a Danny Faure screen saver is being deployed to all DICT linked computers in government.’’  Prezan i dir avek mwan li sa civil servant pou regarde ki mannyer i pe vwar sa  i dir en sondaz ‘’for’’ – pa  faure – F.a.u.r.e for as in ‘’for’’ youFor ek nou.  ‘’Ek nou pa ek nou.’’  If you use the screen saver ou ek nou.  If you reject, what?  In annan lezot ankor ki’n dir ‘’Sa i pa akseptab.’’  Mon’n – i annan lezot ankor ki dimoun in – e la i annan en lot ‘’the DICT section from the Ministry of – has been receiving it since last night. ‘’   E alors aprezan i ape pase e alors aprezan sa bann keksoz pe kontinyen deroule.

Mr Speaker mon ava dir ki mwan enn – mon persepsyon parey bann persepsyon ki bann dimoun pe – se ki sa screen saver i pa ti neseser.  I pa ti neseser pou annan en screen saver e nou’n vwar sa bann screen saver ki montre bann portre Mr Faure, ok. Son portre, bann diferan portre Mr Faure.  Ok?  E se sa ki bann dimoun pe vwar.  Konmsi tou bann portre ki letan in rankontre, la par egzanp sa enn la i pe rankontre bann etidyan dan son rol konman – dan son kapasite –  me selman an  menm tan osi la i fer ou poz kestyon kot i ape koz avek en zanfan.  Kot i ape fer son tes HIV ensidswit.

Mr Speaker dan en serten sans e se la kot lafason ki mon’n entrodwir mon Mosyon, mon’n dir ki nou bezwen rod en fason pou nou avans devan.  Nou bezwen realize ki poudir toultan e letan en sitting President in deklar son lekor en kandida, i toultan annan sa sityasyon.  E mwan konman Chairperson Komite SADC PF ki regard zisteman sa bann zafer eleksyon, sa i enn bann issues ki nou diskite.

En dimoun ki en Prezidan, ki osi en kandida prezidansyel, lo ki pwen ki ou separ sa rol politik ?  Parski byensir se li ki pou bezwen – parski i Prezidan se li ki pou bezwen al ouver en housing estate dizon. Se li ki pou bezwen pran serten responsabilite D’Etat.  Me selman an menm tan osi parski nou tou nou adilt.  Nou tou nou konnen letan en keksoz i pli pre avek campaigning, election airing.  E mon krwar ki se lo sa pwen ki mwan mon pe dir nou bezwen fer atansyon.

Mr Speaker, Mr Faure in ganny swazir par parti US pou li vin zot kandida prezidansyel.  Letan sa ti ganny anonse mwan mon ti enn bann dimoun ki ti anvoy li en mesaz pou mwan dir avek li felisitasyon.  Letan mwan mon ti ganny nonmen konman kandida prezidansyel pou LDS Mr Faure ti enn bann premye dimoun ki ti anvoy mwan en mesaz pou dir avek mwan felisitasyon. E nou fer sa.

E mwan avek Mr Faure nou kontinyen annan en bon lantant.  Letan i annan bann keksoz pou nou diskite ki lo nivo Leta, ki son bann deplasman, e la mon ava dir ou Mr Speaker sak fwa ki mwan mon deplase mon anvoy en mesaz pou Mr Faure. E sak fwa ki Mr Faure i deplase i anvoy mwan en mesaz.  Parski nou tou le de nou annan responsabilite Nasyonal.

Mr Speaker alor sa bann screen savers, mwan mon krwar personnelman i pa apropriye.  E an plis ki sa ou pou remarke Mr Speaker tousala ou vwar en kouler ki prominan ladan se kouler rouz.  E nou tou nou bann vye kong dan politik.  Nou tou nou bann vye kong dan politik e nou konnen akoz.  Nou konnen akoz sa i koumsa.

Mr Speaker i pa apropriye.  E i kler ki poudir i annan en eleman campaigning ki pe antre ladan. E i pa byen.  I pa byen.  Mr Faure in ganny li 3an an office, non, non i pa’n ganny li 3an an office se pli tar lafen-di-mwan Oktob ki i pou ganny li 3an an office.

Ozordi i zour ki Mr Michel, Prezidan Michel ti step down e i ti anonse ki poudir sete Mr Faure ki ti pou pran son plas.

Mr Speaker DICT in fer sa progranm avek larzan lepep Seselwa.  Kestyon ki nou kapab demann nou se, eski sa i enn bann rol DICT pou prepar bann screen savers dan en serten sans pou promot en kandida prezidansyel?  Mwan mon krwar pa.  DICT in montre nou ki mannyer zot pa’n reisi fer bokou keksoz ki nou pe atann avek zot.  Progranm sa progranm IT pou Health Information System, (HIS), zot a ankor fer.  Me selman zot in vwar letan pou zot fer sa.

E Mr Speaker sa in ganny peye par larzan tax payers.  Eski i normal?  Mon pou dir avek ou non i pa normal. Eski i normal pou en Departman Gouvernman promot okenn kandida prezidansyel?  Mon pou dir avek ou non i pa  normal.  En Departman Gouvernman pa kapab e i pa ganny drwa promot okenn kandida prezidansyel pou okenn eleksyon.  Sa i osi senp ki sa.

E alor mon Mosyon Mr Speaker pe demande.  E la mon lir mon Mosyon.   Ki Lasanble Nasyonal i kondann desizyon DICT pou kree parske sa in bezwen ganny kree, pou kree e enstal lo tou konpiter Gouvernman ki lye avek DICT en screen saver ki pe promot en kandida pou prosen eleksyon prezidansyel, Mr Danny Faure.  E ki Lasanble i demann avek DICT pou retir sa screen saver imedyatman.

Mr Speaker sa promosyon ki pe ganny fer  sa ti kapab ganny fer dan kanpanny Mr Faure. Mr Faure i annan akse avek tou sa bann portre.  Mr Faure i annan en paz – en group lo Facebook.  Mr Faure o fet i napa zis en paz  Mr Faure i lo Facebook e i osi annan website parti US kot i kapab fer sa bann promosyon.  So nou,  nou pe demande, nou,  nou napa problenm  avek Mr Faure fer son kanpanny.

O kontrer Mr Faure i ganny ankouraze pou fer son kanpanny, pou prezant son bann plan devan lepep Seselwa.  Parski apre tou se lepep Seselwa ki pran en desizyon.  Me sa ki mwan mon  pe dir pour ki en Departman Gouvernman oubyen Egzekitiv pou ki bann konpiter dan bann biro Gouvernman i annan sa screen saver sa i pa apropriye.  I pa apropriye.  I senpleman pa apropriye Mr Speaker.

E se dan sa konteks ki mon pe dir, sa legzersis ki nou pe fer apre midi, i ava ed nou pou nou fer en lot pa devan.  Fer en lot pa.  E mwan mon envit lepep Seselwa pou konpran sa ki mon pe dir e mon envit nou tou pou nou konpran ki nou ava pe pran en lot pa.  Pour ki once ki nou’n etabli en standar demen okenn dimoun ki en kandida prezidansyel oubyen en kandida pou Lasanble Nasyonal i konnen ki poudir i pa kapab spesyalman dan en lannen eleksyon.  E la nou’n ganny dir par Komisyon elektoral ki eleksyon pou ganny fer ant Septanm avek Novanm lannen prosenn.  E nou fini tonm dan sa lannen eleksyon, ki sa bann keksoz i senpleman pa akseptab.

Mon pa pou blanm Mr Faure konmkwa li ki’n donn lord pou fer sa parski mon napa laprev e ou pa kapab akiz en dimoun si ou  napa laprev.  Mon pa pou blanm sa lo Mr Faure. Me selman mon krwar ki fodre fer atansyon.  E me selman lo en lot kote en keksoz ki Mr Faure i annan son lanmen direk ladan, se sa progranm ki pe pase tanto lo SBC.  E sa se 3an konman Prezidan.  E akoz mon pe dir sa Mr Speaker parski sa i en progranm ki’n ganny fer par State House, ki’n ganny peye par State House e sa mon krwar i pa apropriye.

Parski ankor en fwa i larzan Leta.  E dan menm fason mon pa ti pou vwar li normal si Lasanble Nasyonal ki li osi tou i annan 3an. Si Lasanble Nasyonal dizon ti’n deside pou zot pou fer en program ki vize lo mwan konman Leader Lopozisyon.  Pa ti pou normal Mr Speaker.  E se  la kot mon pe dir i enportan pou nou mont pli o.  E mon krwar ki sa mesaz ki nou pe anvoye atraver sa Mosyon i pa zis pou en kote oubyen pou lot kote.  Mon krwar ki mwan personnelman mon pe demande ki nou mont lo en nouvo nivo e nou kapab konmans retir politik kot zot pa devret ete.

Lo en screen saver dan Departman Gouvernman, dan okenn Departman Gouvernman Mr Speaker mwan mon ti a kontan vwar bann portre i annan pou fer avek labote Sesel.  Labote Sesel.

E mazin ou Mr Speaker Apple, Apple Mackintosh, ki zot in fer.  Zot annan en screen saver ki lo zot bann computers atraver lemonn.  Apple ki en Lakonpannyen Ameriken zot annan en screen saver ki zot in fer isi Sesel.  Ki montre labote bann lans ki montre labote nou bann zil koralyenn, an menm tan nou bann zil granitik.  E sa se Apple ki fer.  Alors Mr Speaker si Apple i kapab fer sa, mwan mon krwar ki dan Gouvernman i pa devret annan okenn screen saver ki pe promot en endividi spesyalman letan sa endividi in deklar li e in ganny aksepte konman en kandida prezidansyel.

Mon bezwen dir avek nou Lasanble osi parski pli boner mon’n mansyonn zot sa konversasyon ki nou annan.  Mon bezwen osi dir avek Lasanble ki mwan personnelman mon’n anvoy en mesaz pou Mr Faure bomaten. Mon’n anvoy li en mesaz e kot mon’n atir son latansyon lo sa ki pe arive, e mon’n dir avek li ki sa pa akseptab e pou nou kapab bouz devan.  Mon pa ankor ganny en larepons, mon pa ankor ganny en larepons avek li e si mon ti’n ganny en larepons mon ti ava osi partaz avek zot son larepons.

Be selman mwan mon en  dimoun ki tenir dyalog, mon en dimoun ki ouver pou dyalog.  E se dan en lespri dyalog pour nou pei ki mon krwar sa Mosyon ti ava  bon si i ganny pase par nou tou e ki nou kapab dir nou tou ansanm nou pe ed nou pei pou li avans pli devan.

Avek sa detrwa mo Mr Speaker, mon demande ki Lasanble i aprouv sa Mosyon.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Leader Lopozisyon.  Eski Mosyon i ganny segonde?  Onorab Georges.  E pti moman Onorab Georges.  Onorab LGB.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker avan ki sa Mosyon i ganny segonde, mon oule move pou en technical adjournment pou nou kapab fer en serten konsiltasyon, akoz pou nou lo sa kote latab se only la ki nou vwar sa Mosyon e nou napa okenn ransennyman lo la.

I enportan ki nou fer serten konsiltasyon.  Mon ti a kontan demann ou permisyon pou fer sa akoz nou napa bokou letan taler dan break nou’n annan en meeting FPAC e ki ou osi ou ti la ansanm.  So mon oule move pou en technical adjournment.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon mon konpran bi sa – eski ou Mosyon pou en technical adjournment, eski i bezwen ganny segonde ?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mon krwar ou kapab pran sa desizyon lo ou.  Si non si ou le ki i pas tou sa prosedir it’s up to you.  Selman –

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  I paret i annan lakor lo tou le de kote latab.  I 2.28.  Eski nou kapab zwenn 3er mwen-z-en-kar. Bon nou ava adjourn Lasanble   ziska 3er mwen-z-en-kar.

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, bonn apre midi tou bann Manm Onorab ankor en fwa.  Nou kontiny nou travay ki ti deba lo Mosyon prezante par Onorab Ramkalawan.  Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon al fer serten konsiltasyon, an realite mon pa pou koz lo sa Mosyon as such, me selman an realite napa naryen alarman.  Napa nanryen pou nou enkyet.  Sa ki pe ganny koz lo la sa screen saver whatever it is in fini ganny tire sa.  Sa depi midi en kar.

I napa nanryen pou fer avek okenn kanpanny, okenn whatever ki’n ganny dir.  Sa ki ti fer akoz ozordi 3an depi ler Prezidan in sermante, prezan ti annan en serten sansibilizasyon whatever ki’n ganny fer.  In pas lo bann progranm Gouvernman, lo – e sa mon krwar in ale bomaten lo computer,  – in ganny soz.  Me ti’n ganny dir pou ale ziska midi en kar.  E midi en kar i annan en general command pou deactivate li in ganny fer pou reboot parey zot dir dan term sa IT media or whatever.  E DICT in fini donn son komann e sa in fini ganny reboot i napa – Petet i annan enn de computer kekfwa zot ti off  sa  letan or whatever.  Letan zot in met on sa i la, be i pou ale.  I ale si zot pa ti’n servi bomaten.  E so  napa nanryen alarman.  Napa nanryen ki pe kontinyen.  E mon ti ava demann Onorab dan sa lespri pou retir sa Mosyon, akoz Mosyon i tonbe, i pa egziste  e nou kontinyen ek nou travay Lasanble.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Mon a donn Onorab Ramkalawan. Si ou le dir keksoz lo sa komanter vi  sityasyon ki’n ganny prezante devan nou.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, mon konpran in fact letan mon pe, letan mon pe regarde ki wi ti annan sa mesaz ki ti ganny anvoye ki poudir and this is what DICT ti anvoy kot tou bann – i  ti dir ‘‘Dear all EGN usersThis is to inform you that there will be a general system re boot today at 12.15pmPlease ensure that you save and close your documents to avoid any loss of information’’.  DICT support. 

Mon kontan ki poudir i annan aksyon ki’n ganny pran e mwan mon pa kapab – mon konnen ki poudir somewhere i bezwen annan en dimoun ki’n donn en lord.  Whether sa lord in sorti kot Mr Faure konman dan son kapasite konman Prezidan, oubyen atraver en lot dimoun parski mwan mon mesaz ki mon ti anvoy li ti 9.51.  Ok.  Ti 9.51 e whether apre sa ki in deside, e in vwar ki poudir keksoz i pa devret sa ki i ete.  Mon kontan parski se dan sa lespri ki nou pe koze.  Me selman Mr Speaker i pa defann pou nou demande e pou nou koz avek bann Departman Gouvernman.  Poudir be in the first place akfer ki zot ti bezwen fer en keksoz koumsa?  Akfer ki ti bezwen annan sa ki mwan mon ava apel ensinifyan?  Pa ti devret annan.

E nou,  nou rol konman en Lasanble, sak fwa ki nou vwar sa bann keksoz nou devret lo alert, nou devret kapab deal avek sa bann keksoz.  Alor Mr Speaker si sa in ganny tire mwan mon premye pou aplodi sa dan sa lespri ki mon ti koze.  Me mon ti ava osi demande.  Mon ti ava osi demann sa menm dimoun ki’n pran sa desizyon pou fer tir sa zafer lo bann computer, ti ava bon si i ti osi donn en direktiv SBC pou pa pas sa progranm tanto.  Akoz nou tou nou konnen ki poudir letan en Prezidan i vin o pouvwar premye 100 zour i en land mark premye 100zour.  E 3an pa zanmen en landmark.  I annan en legzibisyon be kouver son legzibisyon.  Parski sa legzibisyon pou kouver bann don ki’n gannyen pandan sa 3an.  Annou fer zis sa legzibisyon.  Akfer ki i bezwen annan en progranm plis ki 40minit lo 3an?  Alor mon ti ava osi petet demann Onorab De Commarmond pou servi en pe son lenfliyans konman Leader of Government Business pou zis dir annou pa fer sa bann zafer.  Akoz mon plis ki sir si semenn prosen mon deside fer en progranm 45 minit lo Wavel Ramkalawan ki pou pas lo SBC zot menm zot,  zot pou dir keksoz.

Alor annou gard sa laplenn nivo. Annou gard sa laplenn parey i devret ete.  Avek sa Mr Speaker mon remersye sa desizyon ki’n ganny pran e mon krwar ki nou atraver nou konsern depi bomaten nou’n kapab fer serten sanzman ki pozitiv pou nou pei e se sa travay en Lasanble serye.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Eski ou pe osi dir nou ki ou ti a kontan withdraw Mosyon oubyen eski ou anvi i ganny carried through?

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon ti ava zis kontan ki Onorab Georges i segonn Mosyon e apre sa nou ava retire.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Georges mon donn ou la parol.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan segonn sa Mosyon e etandonnen ki nou’n ganny sa lenformasyon la ozordi sorti kot Leader Gouvernman, i pa pou prolonz sa deba.  Me toudmenm pou souliny lefe ki in annan en move desizyon ki’n ganny pran par en dimoun somewhere pou fer sa.  Mon ti ava kontan avek permisyon mover Mosyon pou move en lamannman a sa Mosyon.

E sa lamannman se pou tir son 2enm laliny akoz la prezan nepli relevan kot Lasanble i demann DICT pou retir sa screen saver.  In fini ale.  Me pou gard son premye morso Mosyon e etandonnen san okenn lanmertim, san al lev okenn kankan pou demann sa Lasanble konman en Lasanble an antye pou vot an faver sa ki reste e pou kondann sa desizyon DICT pou fer sa ki zot in fer.  Akoz i kler ki kantmenm zot in tire i kler ki ti annan en move desizyon somewhere e nou bezwen rekonnet ki i annan en desizyon ki’n ganny pran ki pa ti dan lespri Nasyonal, ki pa ti dan lentere servis piblik.  Ki ti en move desizyon e konman en Lasanble responsab mon envit nou tou ozordi pou dir ki sa pa ti byen.  Alor i pa ti’n merit arive e pou anvoy en mesaz kler ki pa ganny repet ankor.

Alor Mr Speaker mon ti ava kontan move pou sa amannman.  E for the record san lanmertim san montre ledwa, san blanm personn zis montre deza probasyon sa Lasanble pou en tel desizyon ki’n ganny pran.  Alor mon move pou amann sa Mosyon par retir son 2enm fraz.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Georges. Eski sa Mosyon for an amendment i ganny segonde?

 

HON PHILIP ARISSOL

Segonde Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Motion in ganny segonde.  Nou a pran en vot lo amannman sa Mosyon.  Tou Manm ki an faver?  Eski i annan okenn Manm ki kont?

Madam Clerk ou a donn nou –

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker mon’n rikord 13 Manm ki’n vot an faver e 9 Manm ki’n vot kont.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

13 Manm an faver e 9 Manm kont.  Savedir sa Mosyon pou amannman i ganny pase.  E alor eski nou kontiny sa deba.  E eski i  annan okenn lezot Manm ki oule entervenir?  Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker mon pa pe entervenir as such.  Me selman mon zis anvi met devan sa Lasanble pou dir la nou pe gat tou keksoz.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou Onorab De Commarmond.  I en komanter.  Eski i annan okenn lezot Manm ki oule entervenir lo sa amended Motion?  Si napa mon donn mover of the Motion the Right of Reply.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon krwar ki Mosyon as amended i byen.  Napa nanryen ki’n gate.  O kontrer nou ranforsi e mon krwar ki dan parol Onorab Georges nou bezwen nou konman en Lasanble dan sa oversight role. Osi dir avek bann Departman Gouvernman, servi larzan lepep lafason ki i devret servi.  E mon krwar ki nou devret telefonn ou byen demann en kestyon.  Anmenn Minis ki responsab pou Departman DICT pou konnen konbyen in koute pou fer sa screen saver.  Konbyen in koute pou anvoy sa screen saver partou kote, parski tou sa bann keksoz i annan en eleman cost.  E petet mon ti ava menm dir ki vi ki DICT in santi ki i kapab depans larzan dan sa fason – dan en fason ki gaspiyaz larzan lepep Seselwa, ki petet letan nou pou regard son Bidze, letan nou pou regard son Bidze ti a bon koup en pe parski ti a bon koup en pe !  Parski nou donn li e nou pe regard Bidze siplemanter kot pe koup isi pe koup laba.  ‘’Wages and salaries,’’ ‘’goods and services’’, be li i pa’n ganny koupe li.  Be li in ganny en pe larzan in al fer sa ensinifyan.  E alor Mr Speaker mwan mon satisfe ki poudir Lasanble Nasyonal in achieve en keksoz e mon dir annou vot an faver e an mezir ki nou anvoy en parol anver tou sa bann lezot dimoun. Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou Onorab Ramkalawan.  Bon in ariv ler pou nou vot lo sa Mosyon. E sa Mosyon si mon’n konpran li byen lafason ki in ganny amande i senpleman retir 2enm laliny ki dan sa Mosyon.  Alor i lor comme suivant ;

‘‘Lasanble Nasyonal i kondann desizyon DICT pou kree e enstal lo tou konpiter Gouvernman en screen saver ki pe promot en kandida pou prosen eleksyon prezidansyel, Mr Danny Faure.’’

Tou Manm ki an faver?  Eski i annan okenn Manm ki kont?

Madam, Clerk ou a donn nou –.

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker.  Mon’n rikord 13 Manm ki’n vot an faver e 8 Manm ki’n vot kont.  Mersi.

 

MR DEPUTY CLERK

Mersi bokou Madam Clerk.  13 Manm ki’n vot an faver.  8 Manm ki kont.  Savedir sa Mosyon prezante par Onorab Wavel Ramkalawan Leader Lopozisyon i ganny pase par Lasanble Nasyonal.

Bon nou’n ariv lo 2enm Mosyon ki lo nou Order Paper ozordi.  Sa se Mosyon ki pe ganny prezante par Onorab Charles de Commarmond Leader of Government Business, ki ti pe demann Lasanble Nasyonal pou aprouv en Bidze Siplemanter  pou koup 310milyon dan 435milyon ki ti’n propoze konman saving.  E ki fer ki zot ti pe demann laprouvasyon pou depans R126milyon anba Lartik 154(6) e 154(7) Konstitisyon.

Parey zot konnen semenn pase ler sa Mosyon ti ganny prezante e nou ti al dan Staz Komite e nou ti ganny plizyer leklersisman, ti reste pou serten Departman Gouvernman donn en pe detay lo sa Bidze Siplemanter.  E detay ki ti ganny demande spesifikman ti bann detay lo sirtou Lazans pou Proteksyon Sosyal.  E dan bann detay ki Lazans Proteksyon Sosyal atraver Minister Finans in donnen, zot in donn sirtou detay lenformasyon ase detaye lo Welfare Assistance, setadir kot zot ti donn non dimoun ki ti pe ganny welfare.

Me Lasanble ti osi demann detay lo Disability e lo Home Care Scheme e Unemployment Relief Scheme.  Swivan sa demann ki ti ganny fer atraver Minis Finans pou ganny sa lenformasyon, SS Payet ti donn serten lenformasyon atraver Clerk Lasanble lo Home Care Disability e Unemployment Relief Scheme. Me sa detay ki ti donnen i ti plizoumwen en rezimen depans lo sa trwa diferan head, Home Care, Disability avek unemployment Relief.  Me sa ki Manm ti pe demande se lenformasyon tre spesifik par mwan depi konmansman lannen ki donn par distrik e in nonm sa bann dimoun.   Parske se atraver sa detay ki zot ti pou kapab evalye si wi ou non in annan en labi dan lafason Home Care ti pe ganny servi pou zot konnen lekel bann dimoun ekstra ki zot in azoute.  E pou bann Manm ki konn zot distrik kapab verifye sa lenformasyon.  Me lenformasyon ki ti donn dan en fason tre bref e rezimen ki in donnen i pa’n permet okenn Manm pou zot etabli sa kriter si wi ou non bann sonm ki’n ganny aprouve i rezonnab.

Alor ki fer tou lede  kote in tonm dakor ki etandonnen ki nou napa sa lenformasyon ozordi, etandonnen ki Minis osi pa dan pei an se moman ki nou ava defer vot lo sa Mosyon ziska ler lenformasyon ava ganny prezante avek nou.  Mon asire lenformasyon i la.  Sa bann dimoun pa dan pei an se moman.  Zot pa ankor prepar sa pou donn nou e alor nou pou defer vot lo sa Mosyon.  Se sa desizyon ki’n ganny pran par Lasanble Nasyonal.  Nou pou kontinyen avek – Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mersi pou sa leksplikasyon ki ou’n donnen. Me mon ti ava kontan petet letan ou pe rod sa lenformasyon e la mon koz avek Onorab De Commarmond konman  mover sa Mosyon.  I annan serten keksoz ki petet Minister Finans ti ava kapab ed nou.   Mr Speaker i annan premyerman sa pwen ki Lasanble ti tonm dakor lo la an relasyon avek nou ban zenn pilot Seselwa.  Ou rapel letan nou ti pe koz lo bann zenn pilot Seselwa ki’n fini zot training, ki’n retourn Sesel e ki aprezan zot pa pe ganny anploye.  E nou ti koz lo zot license, nou ti koz lo posibilite pou zot kapab anvole pour ki zot license pa expire.  Parski si zot license i expire then zot pou bezwen re al Sid Afrique pou en kantite letan. Tandis ki si zot annan sa kantite flying hours  i ava kapab renouvle dan en lot fason.  An plis ki sa dan sa menm lespri nou ti osi koz lo bann pilot Seselwa ki ankor dan training e ki pe fini zot training la.

Alors konmsi mon ti ava kontan parski depi ki nou’n koz lo la dan Lasanble sa sityasyon i ankor reste parey.  Sa bann zenn Seselwa pa ankor ganny okenn kominikasyon e zot pa pe fly.

Alor mon ti ava kontan si De Commarmond ti ava kapab sey rode avek Minister, etandonnen ki la nou annan ankor 125milyon Minister konsernen,  Minister Finans pou regarde ki zot pe fer pou sa bann Seselwa vi ki zot license pres pou ekspire.  Pou ki nou pa afekte – les sa bann zenn perdi apre ki nou’n fer sitan depans lo zot training.  Sa i enn.

Mr Speaker apre i annan en dezyenm pwen ki ankor enn fwa kapab fer, Regional Council.  Bidze ti ganny fer pou lannen 2019 an antye.  Be Regional Council in aret fonksyonnen la.  Savedir i annan en larzan.  E ki mannyer letan mon fer mon bann kalkil i annan en pti git plis ki R3milyon ki sipoze dan en Bidze kekpar.  E alor mon ti pou kontan konnen ki pe arive ek sa larzan, akoz i larzan ki nou’n fini  vote pou en keksoz spesifik. E ki i pa zis ganny tire isi laba apre i disparet.

E pou terminen Mr Speaker lo sa size Home Carers, mon krwar ki i enportan pou nou ganny sa lalis Mr Speaker.  Ou konnen akoz? Mr Speaker Mr Simeon ti fer nou kler ki poudir li i zis peye.  Letan Barthel Index ensidswit zot servi konman zot standar apre zot anvoy kot li,  li i bezwen peye.   Be Mr Speaker mon anvi dir ki  i annan koripsyon la.  E mon ava dir ou kot koripsyon i pase.  I menm annan ziska Minis Lasante ki involve direkteman.  Ki mannyer i marse sa.  Letan zot fer zot vizit zot vwar en dimoun.  Zot dir – sa dimoun i dir mon ti a kontan en carer. Aprezan ok sa ners i vin fer tes,   sa Barthel Index.  Aprezan sa dimoun li i pa arive pou li score sa kantite pwen.  E se la aprezan kot pti papye i pase, kot ners i ganny demande pou sanz zot score.  E parfwa ners pa oule sanz zot score ziska sa dimoun ki ansarz sa klinik li  ganny demande pou sanze.  E parfwa i arive ki i sanze.  I annan dimoun ki’n ganny carer.  Sa zafer carer la i mars osi konman en form lasistans sosyal.  I annan dimoun ki’n ganny nonmen konman carer, me selman ki pa pe fer travay carer.  Zis tou le mwan i ape ganny li sa larzan. E sa dimoun ki bezwen carer li osi tou i form parti sa game li i annan en lot dimoun.  E mon konn enka spesifik kot i annan en etranze ki pe travay avek en dimoun, me selman i annan en Seselwa ki’n ganny sa post carer.  E li i pa ni vin la kot sa dimoun parski i annan sa lot dimoun.

So mon krwar ki sa lenformasyon lo carers i enportan pou nou gannyen e pour ki sakenn antre nou espesyalman zot ki annan distrik zot ava kapab ale regard sa bann dimoun si vreman zot pe travay konman carer avek tel dimoun, pour i napa labi.

Alors Mr Speaker mwan mon pou dir ki wi fodre regard ankor, parski i annan problenm e sa bann lenformasyon ki nou pe rode petet nou ti a kapab osi ekri Minister Finans pou demande larzan bann pilot.  E apre sa larzan ki reste lo – pou bann Regional Councils.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou Onorab Ramkalawan.  Avan mon donn ou laparol Onorab Pillay mon ti a zis kontan osi parski mon’n ganny serten enquiry ki’n vin kot mwan.  fer en rapel, pa fer en rapel me enform Minister Finans e atraver petet LGB ki sa pa devret en lokazyon pou dir ki Lasanble pe met retar dan okenn Bidze ki neseser pou ganny aprouve.

I pa devret ganny servi konman en rezon e parski mon konnen i annan serten lorganizasyon ki’n pran kontak avek mwan personnelman  pou dir ek mwan zot dan en moman kritik e difisil.  Kot zot konnen i annan serten sonm ki’n ganny propoze pou zot anba Bidze siplemanter.  E ki sa prosesis pe ganny retarde akoz Lasanble pa ankor aprouv en Mosyon.

Mon larepons pou zot se ki deba dan Lasanble Nasyonal i tre kler lo tou sa ban item ki’n ganny prezante.  Sof bann ki nou pa ankor ganny leksplikasyon, e ki en pti minorite an term item.  E sa se Home Care, Disability, URS.  Tou larestan Manm Lasanble in ganny leksplikasyon e zot satisfe.  E la mon pe koz pou bann lezot Lenstitisyon ki pe zwe en rol enportan e ki annan en sonm enportan ki’n ganny aprouve pou zot.  Par egzanp Truth Reconciliation and National Unity Commission, ki lii i annan 1.9milyon.  Anti-Corruption Commission ki annan 1.8milyon.  E sa i parmi 2.  E i annan Human Right Commission.  Mon pa trouv li la me li osi i annan en sonm ki’n ganny aprouve pou li.  Napa nanryen  dan labsans sa rezolisyon ki anpes Minister Finans depans sa larzan an attendant ki sa rezolisyon i pase.  E mon dir sa parski anba 154 – Lartik 154(6) (b) i kler poudir ‘‘where in respect of a financial year it is found that any monies have been expended’’ in fini ganny depanse ‘’for any purpose in excess for the amount appropriated for that purpose by that act or for a purpose for which no amount has been appropriated by that Act, a supplementary estimate showing the sum shall be laid before the National Assembly’’.  I vedir ki Gouvernman i annan drwa depanse ozordi li me selman i pou bezwen vin avek sa sonm ki in depans an ekse sa ki Lasanble in aprouve e met sa pou en rezolisyon.  Savedir pou anpes Minister Finans depans li la ozordi.  E nou’n vwar dan lepase plizyer lenstans kot zot in depans an plis ki’n aprouve e pli tar zot ti vin avek en supplementary estimate.  E i pa neseserman en pratik ki nou ankouraze.  Me dan sa ka diferans se ki nou’n deza dir zot poudir sa bann sonm i kler eksepte avek leksepsyon sa bann.

Alor mwan mon krwar nou pa pe vot lo en Mosyon ki’n amande.  Nou pe gard sa Mosyon parey i ete me alors nou pa pe pran en vot.  So mwan mon ti a kontan fer sa kler pour ki Minister Finans dan son desizyon final, dan son administrasyon tou le zour i a konnen poudir nou,  nou napa lobzeksyon avek larestan head konman en Lasanble Nasyonal.  Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon’n ekout sa ki ou’n dir la e nou’n deza koz lo la. E mwan mon’n dir avek Minister Finans, mon’n al menm pli lwen ki sa mon’n dir zot menm retir sa Mosyon.  Ok.  Tonm dakor dir mwan mon retir sa Mosyon.  E zot depanse parey ou pe dir apre re anmenn Mosyon parey deza ganny fer dan lepase pou anpes okenn problenm, pandan letan ki bann detay i a gannyen.  Zot ava letan anmenn nouvo Mosyon then avek nouvo sif e ki i ava pran an konsiderasyon zisteman bann pwen ki’n ganny avanse devan lo kestyon bann training pilots la ki still unemployed. Ki bann paran  anfen kont i annan ki’n kontakte mwan pou dir fer en keksoz pou zot.  E osi pou sa larzan Regional Council ki zot dir i reste.  E petet i annan lezot landrwa ankor kot larzan in reste.  An plis zot ava revwar tousala.

Mon’n menm sizer avek zot sa e zot pe regarde ki zot pou fer vreman.  Si espere pa pou pran tro bokou letan.  Si sa ki ou pe dir i kapab ganny konsidere.  E ki sa ki, mon pe osi propoze i kapab osi ganny konsidere. Me kout ki kout se ki i annan osi en lot keksoz ki bezwen ganny pran an konsiderasyon lo sa kantite e kalite detay ki pe ganny demande, sirtou kot i konsern sa eleman of privacy of bann dimoun.  E la zot bezwen osi i vre i ki Mr Simeon – CEO in fer serten deklarasyon dan Lasanble in dir napa problenm mon ava donn sa bann lenformasyon san ki petet in reflesir ase.  E petet ouswa i pa’n mazinen to what extent sa bann detay i kapab ganny donnen.  Akoz mon krwar i annan serten konsiltasyon ki zot pe fer osi avek biro Attorney Zeneral pou vwar, si pa annan bann konsekans apre.  Akoz la osi i kapab annan depandan ki limit, ki zistans detay i ganny donnen.

I pa vedir ki zot pe kasyet sa.  Napa nanryen dan sa direksyon, me solman nou pe koz keksoz lenformasyon personnel.  I kapab tonm lo maladi dimoun ensidswit.  I kapab so i annan tou sa ki Gouvernman i bezwen fer atansyon pangar taler a ganny pourswiv ankor e ki sa bann case pourswiv i ava vin plis.  E nou bann Bidze a la venir i ava vin zis pou pey domaz e pey domaz e konpansasyon.

So avek sa mon krwar ki nou bezwen nou osi konman en Lasanble, en Lasanble fer sir ki nou pa pe overstep nou responsabilite.  Ki nou pa pe al an deor e antre dan travay Egzekitiv.  Sa osi nou bezwen pe fer atansyon ki nou pa fer sa. So nou’n antann ou e mon krwar Minister Finans nou a pas li bann mesaz apropriye e zot ava deside ki pou fer.   Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Zis pou klarifye osi ki ler nou pe demann lenformasyon spesifik ;- par egzanp bann non zot pou realize poudir i pa premye fwa ki nou’n demande. Menm ler ti annan en Bill ki ti ganny prezante pou Public Service Salary Grid ganny amande nou ti demann lenformasyon.  Tre spesifik.  Ti annan 15mil rikord, tou dimoun ki ganny anploye enkli zot non, zot NIN, zot saler, zot allowance.  I annan tousala.

Lentansyon sete pa pou vin diskit detay sa bann dimoun la dan Lasanble.  Lentansyon sete pou annan en baz lo lakel ou kapab depan lo la pou dir klerman, mwan mon annan lenformasyon ki in annan labi e mwan konman en Manm mon pa santi i normal pou mwan vot pou sa.  Pa pou ou vin koz lo sa bann detay.  Alor zis pou reasir Minister Finans ki lentansyon Lasanble se pa pou anmenn detay a la porte piblik.  Sete pou Manm  ganny sa reasirans ki Bidze ki’n ganny mete i en Bidze rezonnab e ki zot kapab alor fer zot konsiderasyon baze lo la.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Ou’n tous lo de pwen ki mon ti pou al koz lo la.  Me selman i enportan pou nou note ki rezolisyon ki nou ti pran dan Lasanble, se ki Minister Finans pa depans larzan lo en supplementary san ki nou pas en rezolisyon dan Lasanble.  Ou konpran?  A sa moman ki nou ti pou annan sa akoz sa ti pou vin apre ki Oditer Zeneral ti dekouver ki nou ti bezwen fer serten regilarizasyon.  Prezan si nou bezwen- sa ki nou pe dir la se ki nou bezwen aksepte met lo rikord ki nou pe dir ek Minister Finans prenon kont sa bann antite ki nou santi nou napa problenm avek i bezwen al lo rikord, ki zot pe ganny lotorizasyon pou zot kapab depanse akoz – non,  non.  I zot ki bezwen dir akoz Lasanble pa zot ek nou sa Onorab Henrie.  I Lasanble.  Rezolisyon ki ti ganny pran par Lasanble a sa moman.  E se sa ki Minister Finans in fer li dan sa fason ki zot in vin ek sa Mosyon zot.  Akoz ou bezwen vin ek sa Mosyon pou ki zot ganny sa approvalSo basically zot le ganny approval pou sa Bidze.  Malgre ki sa Konstitisyon i dir sa ki i dir.  Se sa lapros ki Minister Finans in pran.  E sa lapros ki zot in agree avek FPAC ler nou ti diskite.

Prezan si nou pe depart from sa e nou pe dir avek Minister Finans i pou kapab depans dan bann head accordingly nou pou bezwen rather than retourn ek sa menm Mosyon i pou bezwen vin atraver en lot Mosyon.  Akoz sa bann heads pou’n fini ganny depanse si ou pou annan en Mosyon spesifik ki pou bezwen deal ek zot akoz zot in fini ganny depanse. So mon krwar nou bezwen donn sa bann antite zot larzan.  Prezan i ava reste bann lenformasyon ki nou’n request.

Problenm ek sa bann lenformasyon Mr Speaker konparab avek sa Public Service Salary  e sirtou lo ki konsern bann dimoun e zot lapey.  I seksyon 29(1) ek (2) e seksyon 29(3) Social Security Act, sirtou an sa ki konsern Disability benefits.  E mon prezimen Home Care osi i annan serten koneksyon avek.  Akoz si nou lir sa seksyon e Seksyon 28 Access to Information Act, i dir ou i annan bann lenformasyon ki zot konsider privilezye.  Mon krwar se sa le pwen kot lenformasyon in sort of – nou napa okenn problenm ki bann Manm i ganny sa lenformasyon.  Be nou bezwen fer sir ki lefe ki dan zot Lalwa Social Security i fer ki zot pa sipoze pe release sa lenformasyon fund an se ki konsern bann benefis.  An se ki konsern welfare i tonm anba ASP.  I pa tonm anba Social Security Act.  Akoz i pa en benefis.  So zot kapab donn ou tou non bann dimoun ki’n ganny Welfare i pa en problenm.  Me an se ki konsern bann benefis i diferan.  I anba sa lalwa.  So sa ki nou bezwen fer e lefe ki Mosyon i propriyete Lasanble se Lasanble ki bezwen ekri a ASP e dir li la, la bann lenformasyon tou an konsideran sa e i ava come back to nou.  Prezan mon konsern Mr Speaker ki petet nou bezwen regarde se eski letan ki nou pe pran pou nou deal ek sa sityasyon i pa met bann dimoun ki genuinely pe care pou bann vye dimoun e i annan en problenm dan payroll kot zot pa pe ganny peye zot larzan.  So annou asire ki nou ganny bann lenformasyon.

E mon ti ava sizere annou zwenn avek Minister Finans swa sa semenn si i annan posibilite ouswa next week, early next week pou nou kapab klarifye serten keksoz akoz nou bi se nou move ek sa size.  Nou’n tir li lo latab Lasanble.  Nou pa oule i ankor la akoz nou annan nou ankor forse en semenn edmi petet avan nou pran the big one which is the budget. So mon ti a kontan met sa an konsiderasyon Mr Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon konpran egzakteman sa ki pe ganny adrese.  Eski mon ti ava kapab propoze ki petet nou ti ava fer en rankont si Lasanble i dakor, si zot delegate sa responsabilite avek FPAC. Nou ti ava kapab FPAC fer en rankont avek Minister Finans.  Me selman ki mannyer mon konpran zot pa dan pei la.  Zot Lanmerik.  Si nou ti kapab fer sa  e sa meeting ki FPAC i fer avek Minister Finans i ava ouver kot tou Manm i ganny envite.  Kot nou ti ava kapab adres sa bann size dan en fason spesifik e apre sa li FPAC ti ava kapab prezant en rezolisyon. E sa rezolisyon ti ava pran an konsiderasyon tou sa bann –si nou kapab rezourd tou bann issues nou rezourd li e sa Mosyon parey i ete i ganny dispose off.  Me si dizon nou pa kapab rezourd tou sa bann size ki dan sa Bidze siplemanter me omwen FPAC i ava kapab prezant en rezolisyon pou dir Human Rights Commission donn li son larzan.   Lot donn li son larzan.  Tou sa bann kot napa issues i ava’n pas li e sa rezolisyon i ava pou definitivman depans mwens ki 310milyon dan sa ka.  Me selman apre sa nou ava kapab esper sa lot bout kot i annan issues e apre sa nou deal avek.  Mon pa konnen ki Onorab ki mannyer Onorab de Commarmond i pran sa.  Me selman mwan mon parski mwan mon osi tou mon anvi vwar solisyon Mr Speaker.  Solisyon lo ki mannyer pou nou bouz devan.

Alors mon pe met sa lo latab konman en propozisyon.  E mon a regarde ki Onorab De Commarmond i dir.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Zis en komanter lo sa ki Onorab Pillay in dir. Mon konpran tre byen sa prensip ki ou dir nou ti’n tonm dakor avek Minister Finans ki depans i selman ganny fer apre ki i annan en rezolisyon.  Me mon krwar nou pa an konfli avek sa lespri.  Parski in deza pas devan Lasanble.  Formelman pa ankor annan en rezolisyon.  Me the matter is already devan Lasanble nou’n fini diskit bann heads ki nounou krwar i devret ok.  Me selman formelman nou pa ankor pase en rezolisyon.  Lespri sete i pas devan Lasanble avan e alor in pase devan Lasanble.  Selman formelman nou pa ankor ganny en rezolisyon.  Alor mon krwar nou dan menm lespri ki nou’n deza aprouve nou pa ankor fer nanryen ki diferan sof ki napa en rezolisyon formel.

Lot item se kan nou pou zwenn.  E si nou kapab zwenn osito – FPAC i kapab zwenn osito posib.  Mon panse i ti ava ede pou tonm lo en konklizyon ase vit. Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Bon nou a regarde avek Minister Finans.  Me parey nou’n dir zot pa la.  Kekfwa Minis pou oule la prezan.  E mon konnen poudir CEO osi pa la.  So nou pou bezwen atann at least semenn prosenn.  Be selman mon a liaise touzour e the sooner the better mon a relate avek zot lo la.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou.  So nou ava atann pou nou ganny en feedback avek Onorab De Commarmond pou nou konnen kan nou pou – nou ava kontiny deba lo Mosyon No.2.  Me sa i anmenn nou alor Mosyon No.2 lo Order Paper ozordi.  Sa i anmenn nou lo Mosyon No.3 ki lo nou Revised Order Paper pa Onorab Charles De Commarmond Leader of Government Business.  Mon donn ou  laparol pou propoz sa Mosyon. Me selman zis avan nou ale i 3.26 mon realize.  Eski ou panse nou ti a pran – nou ti ava adjourn e tourn 4er ou ava prezant li?  Onorab De Commarmond

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker pa zis sa.  Mon pe wonder si nou pou fini ek sa Mosyon ozordi menm.  Sinon – (laughter) – ou konpran mwan si nou pou anmennen plito nou –

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon ouver avek sizesyon.  Eski i annan okenn sizesyon lo – Leader Lopozisyon.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon krwar ki sa konvansyon, sa konvansyon pou napa nanryen kontradiktwar ladan.  I pou napa nanryen kontradiktwar akoz i pou en rezolisyon United Nations.  E o fet i deza an aplikasyon.  Mwan mon ti ava menm propoze ki Mosyon i ganny prezante, i ganny segonde e apre sa,  parski mwan mon’n regarde sa Mosyon.  E kekfwa lo nou kote i ava annan  Onorab Hoareau ki ti ava kontan fer en propozisyon, en koze.  E mon krwar nou kapab fini.  Wi mon pe donn Onorab de Commarmond sa garanti ki nou kapab dispose of sa Mosyon ozordi.  Me parey Onorab Afif in dir Onorab Speaker in dir, annou pran en break e apre sa nou retournen e nou – mwan mon dan sa direksyon.  Onorab De Commarmond i-

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok dan sa ka nou ava adjourn e nou a retournen 4er pou nou pran Mosyon No. 3.

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bonn apre midi ankor tou bann Manm Onorab.  E nou kontiny nou travay lo Order Paper ki Mosyon nimero 3 prezante par Onorab Charles De Commarmond Leader of Government Business.  Mon donn ou laparol pou prezant ou Mosyon Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker Mosyon i lir koumsa, Pursuant to Article 64(4) of the Constitution I move that this Assembly resolves to ratify the Revised Convention on the Recognition of  Studies Certificates, Diplomas, Decrees and other Academic Qualifications in Higher Education in African states done in Addis Ababa on the 12th of December 2014.

Mr Speaker tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mon annan plezir ozordi pou prezant – fer prezantasyon lo sa Konvansyon pou rekonesans bann letid, sertifika, diplonm, degre e lezot kalifikasyon pou letid avanse dan Lafrik.  An dot mo Konvansyon Addis.  Konvansyon Addis i en Konvansyon ki ouver pou en sinyatir le 12 Avril.  Well ki ti ouver pou sinyatir le 12 Desanm, sorry le 12 Desanm, 2014 an Addis Ababa an Ethopie.   I en lamannman Konvansyon Arusha 1981,pou rekonesans bann letid sertifika, diplonm, degre e lezot kalifikasyon pou letid avanse dan Lafrik.

I anliny osi avek manda Linyon Afriken ki demann lentegrasyon kontinantal atraver korperasyon dan letid avanse e pli partikilyerman atraver renesans bann letid ki ganny fer Lafrik li menm.  Konvansyon Arusha ti ganny amande pou fer li vin anliny avek sa plan d’aksyon UNESCO,  pou sa 2enm deseni pou Ledikasyon pou Lafrik pou sa peryod 2006 ziska 2015.  Konvansyon Addis Mr Speaker i osi anliny avek deklarasyon UNESCO lo letid avanse ki ti demann bann Leta Manm pou ratifye e enplimant bann lenstriman legal pou rekonesans bann letid, sertifika, diplonm, degre e lezot kalifikasyon pou permet mouvman ant bann sistenm ledikasyon e osi pou promouvwar letid avanse dan lafrik.  Deklarasyon ti ganny fer an 1998 e osi an 2009.

Mr Speaker konman lentrodiksyon Konvansyon Addis i en Lagreman mandatwar ki etabli bann standar ek bann norm pou rekonnet bann kalifikasyon lezot pei, dan en fason ki pa diskriminatwar.  I osi kontribye pou ogmant akse avek bann Lenstitisyon ki ofer letid avanse dan Lafrik atraver mouvman lib.  Bann etidyan, ansennyan e bann serser.

Lobzektif sa Konvansyon Mr Speaker i comme suivant; ranforsi e promouvwar korperasyon ant bann rezyon.  E osi korperasyon enternasyonal dan domenn rekonesans kalifikasyon.

Dezyenmman;- defini e met an plas mekanizm efikas pou lasirans kalite, savedir quality assurance e akreditasyon, kalifikasyon lo nivo Nasyonal, rezyonal e kontinantal.  E osi ankouraz e promouvwar litilizasyon resours imen, dan en fason pli efikas dan Lafrik.  Katriyenmman anmenn plis devlopman pou Lafrik e redwir la kantite profesyonnel ki kit Lafrik pou al travay dan lezot pei.  Sa ki nou apel brain drain.

Senkyenmman fasilit posibilite pou bann pei Afriken devlop bann progranm konzwent pou resers e letid avanse.

Sizyenmman, fasilit lesans e mouvman etidyan, ansennyan e serser lo kontinan Lafrik

Setyenm, se fasilit lesanz e lenformasyon lo bann  kalifikasyon ant bann pei Afriken ek zot menm.

E wityenmman permet armonizasyon, kalifikasyon lo kontinan Lafrik.

Mr Speaker diferan Lorganizasyon in ganny konsilte lo Konvansyon Addis.  Dabor ti ganny anvoye kot Departman Zafer Etranzer isi Sesel mon pe koze la, konmansman 2017 e zot ti reponn lafen Zilyet 2017 avek zot komanter.  Zot ti napa komanter kontrer ou advers e sa Departman ti konsey Minister Ledikasyon e Departman Resours Imen, pou konsilte biro Prokirer Zeneral.  Apre ki sa Konvansyon ti ganny sirkile dan Minister menm kot Sesel – Qualification Authority savedir SQA, laba osi kot Tertiary Education Commission TEC, kot konsiltan responsab pou zafer regilatwar e gouvernans dan biro Minis.  Bann Sekreter Prensipal osi kot Minister, sa Konvansyon ti ganny anvoye kot biro Prokirer Zeneral an Zanvye 2017 apre tou sa traze ki’n ganny fer.

Biro Prokirer Zeneral ti reponn le 24 Me 2018  an dizan ki sa lofis napa lobzeksyon pou sinyatir sa Konvansyon par Minister.  Me i bezwen ganny ratifye par Lasanble Nasyonal en accord avek provizyon dan Konstitisyon.

Dan en lot let date le 20 Zen 2018, biro Prokirer Zeneral ti reponn osi an dizan ki okenn provizyon dan sa Konvansyon e performans bann lobligasyon ki dan sa Konvansyon, pa pou kon tradwir Lalwa Sesel.  Sa Konvansyon i en accord avek Lalwa Sesel e i vo lapenn pou swiv avek son lenplimantasyon.

Konvansyon Addis Mr Speaker ti ganny prezante lo komite bann zofisye Senior Minister Ledikasyon e Devlopman Resours Imen le 29 Avril 2019.  E sa Komite ti dakor pou Minister ratifye sa konvansyon Addis akoz Sesel i deza annan sa Lorganizasyon pou enplimant konteni sa Konvansyon.  E sa se Lotorite kalifikasyon Sesel SQA, ki sa Lotorite ki’n ganny mandate pou fer sa.

Mr Speaker permet mwan pou pas en pti pe lo sa Konvansyon. Konvansyon Addis i annan 5 seksyon ladan.  Seksyon 1 i donn nou bann definisyon, lenterpretasyon, e dan seksyon 2 bann lobzektif.  Seksyon 3 i eksplik lobligasyon bann parti e i annan sa 4 lartik swivan dan sa bout la.

Lartik 1 bann provizyon zeneral.  Konvansyon Addis i aplik pou bann  kalifikasyon ki ganny resevwar avek bann Lenstitisyon piblik e prive ki ofer ledikasyon avanse.  Sa bann Lenstitisyon in bezwen ganny rekonnet par Lotorite konpetan sa pei e en accord avek lalwa ki an fors,  dan ka Sesel SQA.

Lartik 2 i koz lo detay, lobligasyon an relasyon avek rekonesans kalifikasyon.  Sa lartik i demande ki bann parti i defini kriter ek prosedir pour rekonesans e evalyasyon kalifikasyon.  E sa avek bi pou permet akse, fasilit mouvman, permet lanplwa, fasilit rekonesans bann konesans e konpetans deza acquis ek kalifikasyon pou lanplwa Mr Speaker.

Lartik 3 i demann bann pei pou rekonnet bann letid parsyel, savedir partial studies.  Savedir rekonnet nivo konesans ek konpetans ki ekivalan ek letid ki form parti en progranm ledikasyon avanse dan ka kot i annan en demann pou rekonnet.

Lartik 4 i demann bann pei pou enplimant bann prosedir, kriter e standar pou permet validasyon acquis bann dimoun.  Sa i an term leksperyans e konpetans travay pour ki dimoun i kapab ganny akse avek progranm letid avanse.

Mr Speaker seksyon 4 sa Konvansyon i annan 13 lartik li.  I annan faz sa seksyon i lo lenplimantasyon e i adres sa bann pwen swivan.

Prosesis pou rekonnet kalifikasyon;

Sa pou bezwen pran an kont bann mekanizm lasirans kalite savedir Quality Assurance, akreditasyon bann progranm e bann Lenstitisyon ki donn kalifikasyon.  Sak pei i bezwen asire ki bann prosedir ek bann kriter ki ganny servi dan rekonesans kalifikasyon i transparan koeran e non diskriminatwar.  Desizyon lo rekonesans e evalyasyon kalifikasyon i ganny pran baze lo lenformasyon ki relevan avek sa kalifikasyon. Lezot clause ki konsern prosesis i defini responsabilite bann dimoun ki anmenn zot kalifikasyon pou ganny evalye.  Bann Lenstitisyon edikasyonnel e sa Lorganizasyon ki pe fer evalyasyon bann kalifikasyon.

Lartik 2 striktir pou lenplimantasyon ek korperasyon;

Bann pei pou enplimant sa Konvansyon atraver sa  4 striktir swivan ;-  Striktir lenplimantasyon Nasyonal, komite konvansyon Addis.  E network African pou bann striktir lenplimantasyon Nasyonal e bann  Lorganizasyon bilateral e rezyonal.  Senkyenmman striktir lenplimantasyon nasyonal, Mr Speaker sak pei i responsab pou met an plas striktir lenplimantasyon nasyonal ki pou permet zot sak pei evalye bann pratik dan son sistenm Ledikasyon avanse e asir transparans sa sistenm bann Lenstitisyon, bann progranm e bann kalifikasyon.

Sak pei alor i bezwen osi kree e asir mekanizm lasirans de kalite, quality assurance ki nou’n mansyonnen pli boner ki ganny rekonnet e ki annan kapasite pou evalye lo en baz regilye bann Lenstitisyon ledikasyon avanse e bann progranm letid.  Apre sa pei pou bezwen annan e korperasyon pros avek bann Lorganizasyon gouvernmantal e non gouvernmantal. Savedir bann lenstitisyon ki ofer bann ledikasyon avanse, Lorganizasyon profesyonnel, edikasyonnel, e bann Lasosyasyon.  Pou li kapab akonplir bann lobzektif sa Konvansyon.

Finalman Mr Speaker pei pou bezwen devlop en sistenm pou anmas e partaz lenformasyon lo son bann bon pratik an sa ki konsern rekonesans kalifikasyon ek bann mekanizm an plas pou asir bon kalite e akreditasyon bann lenstitisyon ek bann progranm letid.

Sizyenmman Mr Speaker lenplimantasyon sa Konvansyon lo nivo Nasyonal;

La Konvansyon Addis pou ganny enplimante atraver SQA e sa i vin atraver son Act SQA Act ki’n ganny fer an 2005.  Lartik 12 son 4(1)(f) son Lalwa i donn SQA sa manda pou verifye kalifikasyon e pou etabli ekivalans bann kalifikasyon ki sorti dan sa ban lezot pei.

Sesel i ganny rekonnet konman en pei ki annan en kalifikasyon Nasyonal, national qualification frame work ki byen etabli e sa sistenm ek son bann mekanizm pou permet lenplimantasyon sa ban konvansyon anba striktir e resours SQA ki deza egziste.

Finalman Mr Speaker SQA i annan en seksyon byen etabli ki responsab pou verifikasyon, rekonesans e evalyasyon kalifikasyon lezot pei.  Savedir lezot pei Lafrik kot sa bann kalifikasyon i sorti.

Striktir SQA ki’n ganny revize resaman in fer provizyon pou anploy en nouvo zofisye responsab pou verifikasyon, rekonesans avek evalyasyon kalifikasyon.  Alors napa lenplikasyon advers lo nivo enstitisyonnel ouswa lo nivo resours imen pou konmans lenplimantasyon konteni sa Konvansyon ki pe ganny prevwar ozordi.  Par kont pandan lenplimantasyon sa Konvansyon si la kantite travay ki SQA pou annan pou fer i ogmante, sa pou fer i ogmante sa pozisyon i ava ganny revwar.

Mr Speaker annou tous lo bann lavantaz e lenplikasyon pou sesel ki sa Konvansyon i ofer.

Ratifikasyon sa Konvansyon Addis pou premyerman demontre langazman Gouvernman Sesel pou enplimant azanda ledikasyon 2030.

Dezyenmman i pou promouvwar e ranforsi kolaborasyon ant bann rezyon ensi ki korperasyon rezyonal e enternasyonal.

An plis ki sa i pou asir kredibilite dan rekonesans kalifikasyon dan bann pei lo kontinan Lafrik e protez sa bann kalifikasyon.  I pou osi kontribye anver larmonizasyon bann kalifikasyon lo kontinan Lafrik li menm.  Ratifikasyon sa Konvansyon, alor pou osi ede po promouvwar Sesel konman en destinasyon edikasyonnel e permet plis mouvman bann etidyan ek bann travayer.

Finalman i pou promouvwar kreasyon lenformasyon lo bezwen pou mendev, progranm letid e resours imen.

No.8 Mr Speaker, keksoz ki sa Konvansyon pa ofer;

Fodre fer resorti ki sa Konvansyon pa for en pei pou rekonnet tou kalifikasyon e i pa vedir kalifikasyon pou ganny rekonnet otomatikman.  Sa Konvansyon pa permet diskriminasyon.  Pei i bezwen evalye kalifikasyon dan en fason zis, transparan e san diskriminasyon.  Sa Konvansyon pa aplik pou kalifikasyon bann profesyon ki ganny regle par zot Konsey kot sa i egziste.  Apre egzanp medikal, Lalwa, enzenyer, bann metye parey.

Finalman i pa neseser pou tous prosesis e Lenstitisyon neseser i an plas pou ratifikasyon i ganny fer.  Lezislasyon Mr Speaker No.9 i pa neseser pou annan lamannman dan Lalwa pou kapab enplimant sa Konvansyon e son konteni.  Les mon pas lo No.10 son finansman.  Lenplimantasyon son Konvansyon i kapab ganny fer e ganny kouver anba striktir SQA.  Kou pou sirveyans e evalyasyon lenplimantasyon sa Konvansyon lo nivo Nasyonal pou ganny kouver dan Bidze anyel Minister Ledikasyon e Devlopman Resours Imen e anba Bidze parey mon’n dir SQA.

Par kont i annan posibilite ki a lavenir responsabilite adisyonnel tel ki sansibilizasyon Nasyonal, devlopman Polisi e gid ki Minister Ledikasyon e Devlopman Resours Imen ek SQA pou bezwen antreprann pou permet lenplimantasyon efikas sa Konvansyon pou nesesit bezwen resours finansyel adisyonnel.  E si sa i  ganny  bezwen i ava ganny met devan dan Bidze e nou ava desid lo la.  Rekomandasyon : Mr Speaker Minister Ledikasyon Devlopman e Resours Imen i satisfe ki Konvansyon Addis i kapab ganny enplimante dan Sesel e Konvansyon pou antre an fors 1mwan apre ki 10 pei ki Manm UNESCO e ki apartyen a kontinan Lafrik in ratifye sa Konvansyon.  8 pei in deza ratifye enkli 2 pei dan rezyon SADC savedir Maurice ek Sid Lafrik.  Annou Sesel nou demande ki Sesel osi i vin parmi sa premye 10 pei pou ratifye e konmans lenplimantasyon sa Konvansyon ki pou annan benefis pou nou pei.  Lasanble i ganny envite alor Mr Speaker atraver sa Mosyon, pou konsidere e aprouve ki Sesel i ratifye Konvansyon lo rekonesans bann letid, sertifika, diplonm, degre e lezot kalifikasyon akademik pou letid avans dan Lafrik, ki ti ganny fer an Addis Ababa  Ethiopie le 12 Desanm 2014.

Mr Speaker mon remersye ou e mon demann tou Manm Lasanble pou siport ratifikasyon sa Konvansyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Eski i annan en Manm ki segonde.  Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker mon oule segonn sa Mosyon e mon oule dir de mo lo la.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok, proceed. 

 

HON JOHN HOAREAU

Mr Speaker sa – mon oule premyerman ankouraz tou manm Lasanble pou siport sa Mosyon, pou donn zot sipor pou sa Mosyon, akoz i en Mosyon ki pou anmenn bokou an term ledikasyon an term sa ki nou apel adult learning, lifelong learning pou Sesel.  Si nou get en pti pe dan listwar sa Konvansyon in annan en Konvansyon en pe similer ki’n ganny fer an Bologna an Italy, zot apel li the Bologna Process.  Kot i ti sey armoniz bann kalifikasyon ki ganny donnen L’Europe.  Alor avek lasistans UNESCO sa osi in ganny anmennen pou kontinan Lafrik pour ki Lafrik osi i kapab annan en Konvansyon ki permet son ban manm pou armoniz oubyen anmenn serten inifikasyon bann diferan progranm letid.  Mr Speaker i annan bokou Seselwa ki pe etidye en pe partou deor dan bann pei parey Kenya, Botswana, Maurice Sid Lafrik.  Me kalifikasyon ki zot gannyen ler zot vin isi Sesel SQA i bezwen fer sa ki nou apel en validation process lo sa bann kalifikasyon.

Alor i deza annan serten keksoz ki ti pe ganny fer avan me sa Konvansyon pou permet sa ganny fer dan en nivo en pe plis larzan kot par egzanp kalifikasyon ki nou, nou donnen osi isi Sesel i kapab osi ganny validate dan en lot pei Lafrik.  E i ganny son proper value.  Mr Speaker ki benefis parey nou dir sa konvansyon pou anmennen pou Sesel.  Ler nou get par egzanp bann Tertiary Institutions Education Institutions ki i annan isi Sesel par egzanp SIM, UNISEY ensidswit, zot donn serten sertifika a lafen dizour apre en progranm letid.  E parey mon’n dir oparavan sa bann progranm letid i bezwen ganny armonize avek serten – avek bann kalifikasyon ki ganny donnen elsewhere.  Vedir par egzanp si nou get en dimoun ki fer en degre dizon Liniversite Sesel i devret osi en dimoun ki fer menm degre dan en lot liniversite dan en pei Lafrik i devret port serten parite ant sa de degre.  E se sa ki sa Konvansyon pe donn pouvwar SQA pou fer, pou kapab gete ki kantite par egzanp ki kantite credit sa dimoun in akimile throughout sa kalifikasyon.  Gete ki kantite contact hours in annan.  Gete ki son bann entry requirement e s ai fer ki sa sertifika i annan en parite ant si ou ganny li Sesel or si ou ganny li nenport ki pei Lafrik.

Mr Speaker nou konnen SIM par egzanp i aktiv dan bann zafer biznes e management e i donn bann sertifika dan bann laliny.  UNISEY i annan plizyer progranm ki zot fer.  Nou annan osi SMA, Seychelles Maritime Academy ki annan en progranm SINEC ki osi donn bann sertifika ki kapab ganny akredite, sorry ki kapab ganny validite e ganny servi across borders parey nou dir.  Alor sa Konvansyon pe permet serten proliferasyon bann sertifika oubyen bann konpetans ki bann dimoun i gannyen.  Me enportan dan sa Konvansyon se lartik 3.4 ki koz lo validation of acquired relevant experiences kot par egzanp son lenportans pou Sesel se ki par egzanp ler en dimoun i travay konman en teacher dizon apre i kite.  Si i anvi re antre dan sa Lenstitisyon pou li teach konmela ki mannyer i ete i ganny konsidere konman NQT.  Son relevant experience ki in gannyen oparavan pa pe konte, alor son saler i konmans de baz.  Me avek sa Konvansyon i pou fer ki i pou fors SQA pou met annefe bann striktir administrativ ki pou kapab recognise prior learning  avek bann competencies ki sa dimoun i annan e pey li a sa nivo ki i sipoze ganny peye.  Olye konmans lo en basic salary.  Alors sa i pou anmenn en nouvo eleman lo kote travay.  I pa zis teaching me petet lezot kad profesyonnel ki pa neseserman ozordi pe rekonnet prior learning oubyen bann experience and competencies ki en dimoun i annan.

Mr Speaker ler nou pe get sa Lenstitisyon ki pou si ou le ki pou custodian pou sa Konvansyon SQA nou bezwen osi demann Gouvernman pou resource SQA en pe.  Donn li bann keksoz neseser, son bann dimoun neseser son bann kalifikasyon neseser pou li kapab anmenn sa quality assurance ki demande pou kapab enplimant sa Konvansyon.  Ozordi zour ler nou pe get par egzanp nou bann lenstitisyon tertyer parey SIT nou vwar ki depi 2003 sa low lekipman ki zot in konmans avek pou travay avek ozordi i ankor menm parey.  Napa nouvo larzan ki’n ganny mete pou aste nouvo lekipman pou fer ki zot bann course i kapab ganny akredite ganny sa valer ki i sipoze gannyen.

Alor nou pe demann os Minister Ledikasyon petet pou get dan sa bann size koumsa e fer sir ki sa bann Tertiary Education Institutions i ganny ase larzan pou zot aste nouvo provizyon nouvo lekipman menm osi lakademi lagrikiltir menm parey.  Bomaten nou’n fek kloz lo sa size.  E ki fer ki sa bann sertifika ki zot pe  donnen – ki zot pe donn sa bann etidyan i bann  sertifika ki ganny akredite.  Ki zot Lenstitisyon premyerman i ganny akredite e sa bann sertifika i valid.

I pou osi annan en eleman kot i anmenn bann ISO standards dan bann administrative procedures ki arive dan sa bann Lenstitisyon li menm.  Mr Speaker i pou osi ouver loportinite pou bann nouvo modalite e loportinite letid. Ozordi bokou letid i ganny fer dan laklas, dan en laklas tradisyonnel, konvansyonnel parey nou dir.  Me ler nou pe get sa Konvansyon i pe ouver laport pou plis – pou promot sa ki nou apel distance learning oubyen bann self-thought programs.  Bann open university program kot i ava annan sa proliferasyon, bann degre ki ganny fer lo nivo Lafrik e isi Sesel.

Mr speaker an terminan mon pou dir poudir i pou osi ede pou annan sa lesanz training programs e bann learning materials ant bann diferan liniversite otour Lafrik e Sesel.  E i pou ede dan sa sans pou lev nivo ledikasyon e anmenn ledikasyon, fer li vin pli aksesib pou tou dimoun.  E fer li osi a en pri ki rezonableman mwens ki ler ou pou konpar li avek bann letid ki ou al fer konvansyonelman dan bann laklas.  Avek sa Mr Speaker mon pou demann tou Manm pou siport sa Konvansyon e vot an faver li.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Hoareau.  Eski i annan okenn lezot Manm ki le entervenir lo sa Mosyon? Si napa mon a demann Onorab LGB pou fer en summing-up.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mon apresye ki Lasanble in onor son parol pou en fwa tou sa letan, tou sa lannen mon dan Lasanble (laughter) zot fer- la zot in fer parey in ganny fer dan senkyenm Lasanble.  Sa ki’n ganny fer la.   Alor mon pe rode si nou pe bouz devan oubyen – Mr Speaker en pti fars an pasan i enportan e apre en lazournen ki nou’n  gannyen ase entans kantmenm e sa mon krwar i aranz tou nou Manm pou finisyon lazournen e re dinamizm nou pou lezot travay ki nou annan pou semenn prosenn.

Mr Speaker mon’n apresye langazman ki Lasanble in pran.  Malgre ki pa bokou dimoun ki’n koze s ki’n ganny dir i enportan.  Mon remersye Onorab Hoareau pou segonn Mosyon e pou entervenir.  Mon krwar bann pwen ki ou’n fer sorti i bann pwen enportan.  E ki ou’n fer li parey en teacher i fer pou kapab fer ki bann dimoun ki’n ekoute in nobou vreman konpran osi sa ki sa Konvansyon pe anmennen pou nou pep.  Pou tou dimoun.  Mr speaker sa Konvansyon in ganny fer pou ganny enplimante e son ratifikasyon si ou le ler i pou ganny enplimante i pou anba gidans e loptik UNESCO.  Pou annan si ou le- UNESCO pou fer en gete po vwar si nou pe mal fe letan nou pe enplimant li si kwa.  So anba purview UNESCO so sa i donn konfyans ankor.  E an menm tan ou konnen bokou dimoun i al etidye sirtou dan bann pei Afriken e bann lezot etidyan dan lezot pei Afriken ki vin Sesel. I annan ki kontan pou vin etidye isi Sesel osi akoz ozordi nou annan liniversite, nou annan lezot landrwa ki letid.  E nou nivo ledikasyon Sesel i osi o e la i permet pou sa bann letid ki ganny fer isi Sesel osi i kapab ganny rekonnet dan lezot pei Afriken. E i fer ki sa Konvansyon alor i en lenstriman si ou le.  En dokiman ki pou ganny fer dan en fason ki i ava ankouraz dimoun sirtou bann zenn pou etidye. Pou etidye pou pa per pou etidye e an menm tan akoz ou konnen poudir zot rezilta i pou ganny rekonnet, zot sertifika, zot dokiman letid i pou ganny valide, rekonnet e akredite korekteman.  E sa i permet zot pou kapab antreprann en lanplwa enportan.

E la zot lanplwa i a ganny rekonnet avek zot bann dokiman letid, pou zot ganny osi reminerasyon, savedir zot larzan korekteman.  Akoz bokou dimoun konmela ler zot lo leksperyans i napa sa dokiman sa bout papye parey nou dir an kreol zot larzan pa vini parey.

Ou konpran. Kantmenm pe donn tou sa ki zot kapab.  Kantmenm zot pou fer zot best e zot annan en ta leksperyans.  Zot annan en ta lannen leksperyans.  Se sa ki nou’n vwar nou’n bezwen pran desizyon lotrozour pou donn long service allowance akoz en pe sanmenm sa bann zafer.  Be la i ava ankouraz dimoun pou antreprann training akoz zot konnen poudir wherever zot pou fer sa training i annan en posibilite pou sa training ganny rekonnet e zot bout papye ganny rekonnet parey nou dir an Kreol  zot larzan pa vini parey.  Ou konpran?   Kanmenm zot pe donn tou sa ki zot kapab, kanmenm zot fer zot  best e zot annan en ta leksperyans en ta lannen se sa ki  nou’n war nou’n bezwen pran desizyon lot zour pou donn long service allowance akoz sanmenm sa bann zafer e la i ava ankouraz dimoun  pou repran training akoz zot konnen ki wherever  zot a fer sa training i annan en posibilite ki sa training i a a rekonnet e sa bout papye i  ganny rekonnet parey nou dir an Kreol ankor enn fwa e ki la apre  zot reminerasyon i ava vin ansanm ek sa.  E nou demande nou Lasanble – nou demande ki nou Lasanble i reste azour avek sa ki pe arive sirtou kot SQA pou permet SQA ganny son Bidze apropriye pou kapab fer sa travay dan en fason korek e ki koumsa nou pei i ava kontinyen avanse dan direksyon kot nou le ale.  Mersi bokou Mr Speaker.  Mon a demann tou Manm pou siport sa.  Mersi.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou.  Onorab De Commarmond – mon  pa konnen si sa ler ki’n arive bann Manm pa’n tro le koze, oubyen son konpleksite ti en pe bokou.  Me selman nou’n ariv ler.  Oubyen petet wi trwazyenm opsyon sete petet i sitan kler ki tou bann Manm ti napa okenn rezervasyon lo la ;-  ki byen menm.  Ki vedir zot in byen travay.  In ariv ler pou nou pran en vot lo sa Mosyon ki devan nou ki lir comme suivant ;- That the Assembly resolves to ratify the Revised Convention on the Recognition of Studies, Certificates, Diplomas, Degrees and other Academic qualification in Higher Education in African States done in Addis Ababa on the 12th of December 2014.   Tou Manm ki an faver?  Eski i annan okenn Manm ki kont?  Madam Clerk ou a donn nou result.

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker.  22 Manm in vot an faver personn kont.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

22 Manm in vot an faver, personn kont.  I vedir ki sa Mosyon i ganny adopte par Lasanble Nasyonal.  Bon lo nou Order Paper i reste ankor 3 Mosyon.  Eski zot annan – i paret mwan zot annan bokou lenerzi pou travay.  Me selman vi kontrent letan mon mazinen mon a kit sa pou Onorab Prea kan i pou retournen le 22 Oktob 2019.  E avek sa mon pou set tou bann Manm en bonn semenn travay pou sa ki reste. E Lasanble i pou adjourn e nou a repran Mardi le 22 Oktob.

 

(ADJOURNMENT)