::
Home » Verbatim » 2019 » Verbatim Tuesday 8th October, 2019

Verbatim Tuesday 8th October, 2019

NATIONAL ASSEMBLY OF  SEYCHELLES

Tuesday 8th October, 2019

 The Assembly met at 9am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Speaker in the Chair

 

 

MR SPEAKER

Bonzour tou Manm Onorab.  E bonzour tou dimoun ki a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal.  Mon anvi en bonzour spesyal bann zanfan lekol primer Mont Fleuri – bann zanfan P5 ki avek nou pe fer zot vizit kot Lasanble Nasyonal.  Bonzour e welcome dan Lasanble Nasyonal.

Bann zanfan i ganny akonpannyen bomaten par 3 teachers Ms Anne Jeremie, Ms Samia Adeline e Ms Idith Kaliwa.  Ankor bann teachers osi welcome.   Mon swete ki zot ava pas en bon moman avek nou ozordi.  E pandan break 10.30 ler zot pou pran en pti dite, en pti juice ansanm avek nou,  mon ava osi envit bann Manm pou vin lo balkon pou kapab enterakt avek sa bann zanfan lekol.

Bon avan nou konmanse, mon ti zis annan en pti kominike pou mwan fer.  Sa i an menm tan pou komemor sa mwan ki nou ladan, ki nou pe komemore with regards to kanser.  Mon ti a kontan o non Lasanble Nasyonal, felisit Caucus Madanm Lasanble Nasyonal, pou ansanm avek Lasosyasyon Cancer Concern, Minister Lasanble ek lezot stakeholders, organiz sa bann aktivite ki pe kontinyen pou komemor Cancer Awareness month.

En gro felisitasyon pou sa aktivite ‘Brave the shave’ kot Lapos Sanmdi pase, e mersi pou tou dimoun ki’n ‘Brave the shave.’      Oubyen ki’n pas kot stall pou donn zot sipor.  Vizibilite bann Manm ek staff Lasanble, in ede pou met en lot lanpler sa aktivite, e osi angaz plis manm piblik.  Mon apresye zot devouman.  La mon ti a kontan dir mersi osi Sekretarya pou sa sipor e osi bann staff ki’n asiste e ti prezan Sanmdi kot Lapos.

Bann aktivite pa fini la.  Ozordi avek le 10 Oktob, pou annan bann koze lo Kanser lo K Radio avek Sylvie.  Sanmdi le 12 pou annan screening par zofisye Minister Lasante kot STC Hypermarket. E lo Freedom Square pou annan en Sports Day.  E  la mon lans lapel avek Manm, staff ek piblik an zeneral, pou partisipe, pou fer sir ki sa lazournen e osi sa mwan kot nou pe met lanfaz lo ‘awareness’, i vin en sikse.  Mersi.

Bon nou annan nou en Order Paper ki byen sarze.  E nou pou pas deswit lo la.  Mon ava pas laparol avek Madanm Clerk pou Presentation of Papers.  Madanm Clerk.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.   Bonzour Mr Speaker.   Bonzour tou Manm Onorab, tou dimoun ki a lekout e osi nou envite spesyal sorti lekol Mont Fleuri primer.  Mr Speaker konman prezantasyon Papye sa semenn nou annan ;-

S.I 55 of 2019, e sa se Employment Stevedore Conditions of Employment Regulations of 2019, swivi par

Mid Year Economic and Fiscal Outlook, sa se Financial Year 2019 and 2020 Outlook.  E answit nou annan Summary of Fiscal Outcome for 2019 – 2021 Forecast.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Mon pou zis brefman pas lo Order Paper.  Nou pou pran bann kestyon pou Oral Answer pou Minis responsab pou Ledikasyon.  E an vi lakantite travay lo Order Paper, mon pe aviz Lasanble ki apard le 2 Leaders, mon pou donn en kestyon siplemanter sak kote, apard ki son loter kestyon ki ava ganny sans demann en siplemanter e enn a lafen si i santi le bezwen.

Apre sa nou pou annan Private Notice Question.  Sa se kestyon ki ganny anmennen par Leader Lopozisyon Kestyon Irzan.  E nou annan en Urgent Question osi tou ki’n ganny table par Deputy Speaker Onorab Ahmed Afif.  Apre sa nou swete ki par apre midi, nou ava kapab pe pran stetment par Minis responsab pou Lanplwa Imigrasyon ek Leta Sivil.

Lo kote bann Public Bills mon anvi zis enform bann Manm Lasanble ki sa de Tax (Amendment) Bill, Tourism Marketing Tax avek Corporate Social Responsibility Tax, nou pa ankor ganny feedback avek Minis Finans, kan nou pou kapab kontinyen avek.   Zot  pou reste lo Order Paper until further notice e Civil Code, ABC in deside i pou reste lo Order Paper, me dernyen ABC semenn pase, nou’n deside pou nou kontinyen avek Civil Code lannen prosen apre repons lo diskour Prezidan lo Leta Lanasyon.

E parey zot konnen Public Salary (Amendment) Bill 2019 case i Ankour e case pe ganny ekoute Mardi le 22 Oktob.  E apre sa nou pou annan Mosyon.  So vwala en pti pe travay pou sa 2 zour ki devan nou dan Lasanble Nasyonal.  E avek sa mon a demann parliamentary reporter pou apel Minis avek son delegasyon.  Yes Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou koleg Onorab tou dimoun prezan e tou dimoun dan lakour.  Mr Speaker mon pe zis seek en brief guidance from the Chair, lo enn ou previous Ruling konsernan Truth, Reconciliation and National Unity Committee. 

        Mr Speaker vi ki semenn dernyen, Onorab Ferrari in enzekte son levidans ki i ti donnen devan TRNUC dan en deba Lasanble Nasyonal, e in prezant serten lopinyon lo sa ki li in fer devan TRNUC devan Lasanble.  Gidans mon pe seek avek ou Mr Speaker, se eski son levidans ki in donnen devan TRNUC ki in refer lo la devan Lasanble Nasyonal semenn dernyen, eski sa osi i annan en embargo lo la?

Ouswa vi ki nou osi nou annan lopinyon, lo son bann lopinyon ki li in mete, si nou kapab koz lo sa ki li in dir konsernan sa ki in al fer devan TRNUC?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon mon krwar mon’n fer mon pozisyon kler lo la.  Pozisyon Lasanble Nasyonal lo la, ki apard bann Manm ki pe ganny apele pou aparet devan Komisyon, ki zot vini zot vin fer en pti komanter, me Lasanble pa la pou debat sa process.  Mon ava zis kontinyen lo fer mon komanter lo pwen ki Onorab Loze in leve.  Bon mon pe dir otan posib Lasanble Nasyonal pa pou enterfer dan sa process ki the Truth and Reconciliation Commission pe fer.

Si i annan en Manm ki ganny apele par the Commission sa Manm i ava ale e devan Commission kot i pret en Serman, i ava reponn bann kestyon.  I ava prezant son stetment nenport konman.  Me otan posib, Lasanble Nasyonal pa pou enterfer dan sa process.  Apre ki sa process i fini, i pou annan rapor avek rekomandasyon ki pou sorti, ki pou al kot Prezidan e mon sir apre Prezidan pou fer Lasanble Nasyonal ganny en kopi rapor.

Byensir, i annan plizyer temwen ki pe al devan Komisyon, ki zot pou bezwen retourn ankor devan Komisyon.  Akoz petet zot non i monte dan bann diferan fason and all that.  Me ankor mon dir, Lasanble Nasyonal pou reste li inert ladan. E nou pa pou enterfer avek sa prosesis.  Ok?  So vwala nou pozisyon lo la.

Bon mon ti a kontan welcome Minis Jeanne Simeon, Minis ki responsab pou Ledikasyon e Devlopman Resours Imen.  Minis bomaten i ganny akonpannyen par Dr Linda Barallon ki Sekreter Prensipal pou Tertiary Education and Human Resource Development.  I annan osi Madanm Nadia Lauricourt ki CEO Agency for National Resource Development, Dr Justin Valentin Vice-Chancellor Unisey e an mezir apre nou go through  bann kestyon mon ava mansyonn bann teknisyen ki pe akonpanny Minis devan lo latab.

Minister ankor enn fwa avek ou delegasyon, bonzour e welcome dan Lasanble Nasyonal.  Nou ava al direkteman lo kestyon e mon ava apel Onorab Gervais Henrie pou li poz Minis son premye kestyon.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Kestyon i lir:

Eski Minis ki responsab pou Resours Imen, i kapab donn en kontrandi dan Lasanble Nasyonal, lo lakantite etidyan ki’n antre Liniversite Sesel lo nivo Degre depi son kreasyon?  E kou total ki ANHRD in pey zot labours, konpare avek sonm ki’n depanse lo bann etidyan ki’n al etidye aletranze lo en labours Gouvernman dan menm peryod letan?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou bann Manm Onorab e tou dimoun a lekout.  Mr Speaker avan letablisman Liniversite Sesel, tou etidyan ki ti bezwen etidye o nivo Degre ti bezwen al Liniversite aletranze.  E lakantite ki ti ganny sa loportinite ti tre limite.

Liniversite Sesel ti ganny etabli avek bi pou donn otan Seselwa posib avek akse en ledikasyon iniversiter.  An Septanm 2009 Liniversite Sesel ti akey son premye group 65 etidyan Seselwa, ki ti’n ganny en labours avek Gouvernman Sesel, pou fer zot letid aprofondi lokalman,  anliny avek priyorite pei.  Labours ti baze lo en sistenm 18pwen e anliny avek son lobzektif pou ogmant akse avek letid o nivo Degre, sistenm pwen ti sorti 18 pou vin 12 an 2013.  Depi 2009 ziska 2019, en total 840 etidyan in anrezistre dan en progranm o nivo Degre avek Liniversite Sesel e sa in kout Gouvernman atraver ANHRD, en sonm apepre R1.46bilyon.

Mr Speaker pandan sa menm peryod letan, vedir Septanm 2009 ziska Septanm 2019, in annan 1471 etidyan ki’n ganny en labours avek Gouvernman Sesel, pou swiv zot letid aletranze, dan bann domenn letid priyoriter e pa pe ganny ofer par Liniversite Sesel.  E sa in kout Gouvernman en sonm R1.08bilyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis pou ou larepons.  Kestyon ki mon ti ava kontan demann Minis Mr Speaker, se anvi sa preski dir lekonomi ki pei i kapab fer Liniversite Sesel, ki bann mezir ki pe ganny pran pou ankouraz plis etidyan Sesel konsider Liniversite Sesel konman en opsyon letid, e osi plan sa Liniversite pou ogmant varyete son bann letid ki i ofer bann etidyan Seselwa?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Onorab.  Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker already letid kot Liniversite Sesel i annan son lavantaz, konpare sa ki bezwen al aletranze.  I annan lavantaz ki ou pe etidye dan ou pei, ou kapab annan akse, sipor, eksetera avek ou fanmir.  So sa i already en serten incentive ki Liniversite i ofer.  E ou kapab parey nou dir etidye sirplas tou bann tou bann akse avek zot letid, library and so on, i la a ou dispozisyon, a nenport keler ou kapab ale.

E sa i already en lavantaz.  E labours osi ki ganny ofer par Liniversite Sesel i en full scholarship kanmenm ou’n ganny ou 12pwen ziska 17pwen, ou ganny en full scholarship pou  ou etidye.  Ou napa sa parental contribution ladan.  Ou pa bezwen azout nanryen lo la pou ou kapab fer ou letid.

E lo kote devlopman dan Liniversite Sesel, pou le moman nou war ki Liniversite Sesel pe ofer en norm 18 kour ki aktif, ki pe ganny enplimante, me Liniversite Sesel la pou le moman, i annan plan pou li elarzi son levantay kour ki i pe ofer, pou li kapab donn plis sans lo etidyan e i menm pe annan louvertir pou lo nivo rezyon.

Me i annan bann kour ki i pa pe ofer pou le moman, me ki a lavenir ki i fer ;- par egzanp Tourizm, Lekonomi Ble, Ledikasyon osi i annan course ki pe devlope.  Me lezot course dan ledikasyon menm pou le moman.  Lanvironnman osi.  So i osi annan en sistenm ki bann etidyan i kapab swiv pou dan diferan modalite kapab fer li partime, i kapab fer li online.  E sa osi i en lavantaz, akoz i permet redwir lenteripsyon dan zot prosesis letid, menm bann ki’n travay i kapab annan osi akse fasil avek Liniversite Sesel, pou kapab swiv en kour partime ouswa online.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou lekip.  Bonzour tou dimoun a lekout.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis eski ANHRD i dwa Liniversite e si i dwa konbyen i dwa?  E mon ti le osi demann li kan zot deside pou settle son account si i annan ;- account avek zot pou settle?

E osi si Minister Ledikasyon napa plan pou sibvansyonn Liniversite?  An vi ki preski partou dan lemonn Liniversite i ganny sibvansyonnen par Gouvernman pou plizyer rezon.  Enn rezon prensipal se pou son research facility – son research faculty e pou stabiliz pri osi pou napa disparite avek bann diferan pri Liniversite dan sa bann pei.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Pou le moman dapre lenformasyon ki mon annan ANHRD pa dwa Liniversite Sesel.  Me i annan bann tranzaksyon ki pe fer an mezir, ki bann etidyan i join Liniversite pou swiv bann kour.   E lo kote sibvansyon ;- sa i en keksoz ki petet ava kapab konsidere pou lavenir.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Mr Speaker mon premye kestyon, i enn ki annan pou fer avek bann etidyan zot menm.  Ou konnen dan en Liniversite i annan en kiltir e campus life Minis ou osi ou’n al Liniversite, campus life i anmenn i permet en etidyan enterakte avek bann lezot nasyonalite.  I permet ou pou ou antre en pe dan en lot monn.

Mon pe demande an relasyon ek Sesel, vi ki nou ptipti, e eski dan progranm Liniversite i annan en plan – par egzanp si en etidyan pe fer en course Degre ki ordinerman i 2an – 3an pou ki sa etidyan i pas en serten letan isi dizon 2an isi e apre sa i ava pas en lannen aletranze.  E vi ki Liniversite i prensipalman lie avek London University, pou ki sa etidyan Seselwa i ava kapab fer en lannen Lonn, kot i ava kapab eksperyans en lot kiltir.  I ava kapab osi pe koz zis Angle bomaten ziska i ava kapab al regard bann teat, bann plays, ki ava permet li konmsi devlopman kiltirelman.  E an menm tan osi pa pe dan lanvironnman zis Seselwa, me osi bann diferan kiltir pou ki i annan sa louvertir, eski sa i dan zot progranm?

E dezyenmman eski en pe parey sa kestyon ki Onorab Hoareau in demande, eski vreman Gouvernman i ape regard Liniversite pe donn li sa latansyon ki i merite, pe met bann mwayen a dispozisyon Liniversite, pou zot kapab devlop bokou plis bann zelev Seselwa ki la, ki pe donn tou zot lenerzi, pou zot kapab lev bokou plis.

E apre finalman Mr Speaker, eski Minis – mon pa konnen si i annan sa lenformasyon la avek li, me an relasyon avek Liniversite ki mannyer mon konpran i kontinyen annan en in kontinyen annan en konfizyon.  I annan 2 lorganizasyon ki sipoze pe – i annan en body ki en mon pa konnen si i en lasosyasyon oubyen si i en lot zafer ;- e konmsi i annan de lorganizasyon ki regard Liniversite Sesel.  Mon pe demann li koumsa Mr Speaker, akoz mwan osi mon en pti pe konfize.  Me mon sir ki Dr Valentin i la i a kapab ede dan sa zafer, parske i annan en konfizyon la.  Silvouple eklersi mwan.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.  

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Parey ou’n dir mon ava lamezir lenformasyon ki nou annan la pou le moman.  Kot i konsern student life campus life, i annan kot Liniversite Sesel loportinite kot bann etidyan i kapab fer en attachment ;- en attachment overseas pou zot antre dan sa kiltir Liniversite aletranze enterakte avek lezot etidyan.

E an se moman la  dapre Dr Valentin i lo plan pou elarzi en pe sa progranm.  Akoz i annan progranm kot Liniversite Sesel ki zot run li an partenarya avek en Liniversite aletranze.  So sa i fasilit sa exchange.  Mon menm konnen ki i annan ki ti al kot graduation kot zot Liniversite kot zot ti pe fer ki afilye avek Liniversite Sesel.

Non ki Gouvernman pe fer pou kapab lev nivo Liniversite Sesel?  Parey nou konnen Gouvernman i donn tou sipor posib Liniversite konman en lenstitisyon edikasyonnel, a en o nivo.  Konman en lenstitisyon ki pe donn loportinite Seselwa pou ganny plis Seselwa pou ganny en Degre nasyonalman.  So mon i pe donn tou sa ki i kapab avek Liniversite Sesel.

Me si i annan posibilite ki Liniversite Sesel osi, i vin devan avek serten progranm ki li i ti a kontan ki Gouvernman i ede, sa i pou osi ganny byen resevwar.   Lo kote sa 2 bodies ki ou pe dir ;-  kot Liniversite Sesel li i annan son body ki bann diriz Liniversite Sesel.  Sa se son Council.  Council  li ki the supreme body for the Liniversite.

Me parkont i annan en body ki letan Liniversite Sesel ti pe ganny fonde, ti annan en Komite ki ti met an plas – en Fondasyon parey nou ti apel li.  I ti apel Seychelles University Foundation.  E mon rapel nou ti ganny demande osi, bann Seselwa pou kontribye dan sa fon, pou nou kapab ede met Liniversite lo son lipye.  Sa Fon la pou le moman i pa aktiv.  So the body ki pe diriz Liniversite se son Konsey.

Mon pa konnen si sa ki ou ti pe demande, akoz i annan 2 lezot body osi ki afilye avek Liniversite, se SQA Seychelles Qualifications Authority, li i pe get lo kote validasyon bann courses, akreditasyon bann kour pou Liniversite, e i osi annan Tertiary Education Commission.  Li i pe get pa zis Liniversite, me tou bann sant profesyonnel at the level of tertiary éducation, lo kote zot management, zot ladministrasyon, li i parey en regilater, pou gete ki bann ki mannyer zot fonksyonnen.  Mon krwar mon esey reponn ou kestyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon kontan tande ki bann etidyan pou gannyen plis posibilite pou zot al aletranze.  Me selman la ankor enn fwa definitivman i pou annan en eleman kou.  E mon ti ava kontan konnen ki kalite dyalog ki annan ant Liniversite avek Gouvernman, letan pou ariv ler pou ouver sa bann cost, eski Gouvernman atraver ANHRD zot pou fer en gran kontribisyon e eski sa i pou i ganny reflekte dan sa ;- par egzanp la pou annan en supplementary kot zot bezwen en pe larzan, eski sa pou ganny reflekte dan zot Bidze?  Menm dan zot Bidze lannen prosenn?  E Mr Speaker zisteman lo sa kote Bidze, mon ti a kontan demann Minis si i prevwar, vi ki nou pe koz lo os sipor pou liniversite, si dan Bidze Minister Ledikasyon zot pe osi mazin annan en laliny  ki pou donn sipor Liniversite Sesel?

E apre Mr Speaker mon anvi konnen, eski Minis pa krwar ki sa zafer ki i annan en Fondasyon ki pa aktiv me selman i annan non Liniversite Sesel ;- i annan sa bann diferan well SQA sa nou konpran ek Tertiary Education sa nou konpran zot rol pou lo nivo kalifikasyon.

Me selman eski i pa ler pou ki Liniversite Sesel i napa 2 bodies – 1 Council ki run li avek 1 Foundation me ki i annan zis 1 body e ki tou dimoun i ava konnen poudir la i la ki nou donn sipor se Liniversite Sesel?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon kot i konsern Bidze pou Liniversite Sesel, Liniversite Sesel i annan son prop Bidze.  I pa tonm i napa en budget line anba Minister Ledikasyon, ki kouver pou Liniversite Sesel.  So Liniversite Sesel li i annan son own budget as a independent body, ki pe run.  So sa si i annan okenn proze parey nou dir, pou ogmant progranm kot bann etidyan i kapab al sa attachment overseas, sa Liniversite i ava prevwar dan son Bidze pou fer sa.  Lo kote devlopman ki pou arive ki osi pou kouver sa attachment lo nivo plis courses, elarzi attachment lo nivo Liniversite pou zanfan kapab ganny sa akse pou la overseas,  Konsey Liniversite pe prepar en papye pou anmenn kot Cabinet tre byento, ki pou outline tou bann new courses, tou bann nouvo progranm ki i anvi run e ki mannyer zot pe war lavenir Liniversite pou 10an  – pour sa 10an ki pe vini, pou zot rod osi sipor Gouvernman.

Lo nivo Seychelles University Foundation, dapre Dr Valentin Konsey Liniversite in deza pran en desizyon pou dizourd sa Fondasyon.  Vi ki i pa aktiv.  Me parey nou konnen i annan bann travay legal ki pe an mars pou kapab fer sa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis.  E bonzour tou koleg Onorab.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis, prenan kont ki nou le ankouraz bann etidyan join Unisey, ki Minister pe fer atraver Unisey pou kontinyen organiz parey bann port ouver pou bann etidyan pos- segonder S5, pou konmans prepar zot pou zot al Liniversite?

E dezyenmman ki Minister pe fer pou ankouraz bann lezot Departman, oubyen Lazans Gouvernman ki  ganny bann funding  lo nivo enternasyonal pou channel sa bann funding lo en baz resers atraver Liniversite Sesel, olye al rod bann konsiltan an deor, koumsa nou ava ed bann lecturers Liniversite Sesel, benefisye osi.  E bann etidyan i a ganny sans partisip dan sa bann travay osi?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.   Kot i konsern porte ouverte zournen porte ouverte par Liniversite Sesel, sa i annan ki pe fer.  Pa regilyerman me selman i annan.  E osi Liniversite i partisip dan sa progranm Careers talk ki tou bann lezot lorganizasyon lezot Departman i fer dan bann lekol pou ankouraz zanfan pou zwenn Liniversite Sesel.

E lo kote ANHRD i fer bann public awareness programme ankor en fwa pou bann etidyan lekol segonder, e osi parfwa pos-segonder, akoz ou kapab sorti dan en pos- segonder pou a dan Liniversite Sesel.   E Liniversite Sesel i pran par dan sa bann public awareness exercises.  Lo kote kapasite ouswa sipor pou fer resers, sa i en domenn ki nou ava kapab pran an konsiderasyon, e diskit plis lo la, pou regarde si i posib, si i vyab.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Nou ava al lo 2enm kestyon.  Mon ava donn laparol Onorab Phillip Arissol.

 

HON PHILLIP ARISSOL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.

 

MR SPEAKER

Zis en pti moman Onorab.  Mon krwar nou bezwen eskiz panel devan, Dr Justin Valentin, Madanm Lauricourt nou ava eskiz zot mersi e nou ava pran lot panel.  Dr Barallon osi mersi bokou.

 

(DR JUSTIN VALENTIN, MRS LAURICOURT AND DR BARALLON WERE EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

 

MR SPEAKER

Bon pou kestyon No.2 ek 3 Minis pou ganny akonpannyen par Dr Odile Decommarmond ki Sekreter Prensipal pou Early Childhood Primary and Secondary Education, Madanm  Merida Delcy ki Special Advisor to the Minister e Mr Jones Belmont ki konsiltan.  Onorab Phillip Arissol.

 

HON PHILLIP ARISSOL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Minis mon kestyon i li koumsa:

’Vi ki dan Bidze 2019 R2milyon in sorti dan Small Development Project in ganny mete pou finans renovasyon lekol Anse Boileau,  eski Minis i kapab dir sa Lasanble kan eski travay i ekspekte konmanse lo sa lekol ?  Eski sa proze pou osi enkli sa bann boundary wall ant lekol primer ek segonder Anse Boileau?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mr Speaker lekol segonder Anse Boileau ti ganny en Bidze sa lannen, pou fer travay konstriksyon en boundary wall tout otour sa lekol.  E sa i pou osi enkli en miray ki pou separ lekol segonder avek lekol primer.

En lot konponan dan sa proze, se konstriksyon drenaz ki pou retir delo lapli ki an ekse letan lapli i tonbe dan lakour lekol e pou anvoy dan lanbousir.  Lot konponan sa travay, se konstriksyon en driveway sorti kot baro larantre lekol pou al kot lasal manze pou fasilit sirkilasyon transpor, pou al kot lasal a manze.

Osi i annan en konstriksyon en pedestrian walkway pou asire ki bann zanfan ki apye i kapab sirkile san okenn danze.  Sa travay i osi konpri lev nivo laplenn lekol e landrwa rekreasyonnel, anliny avek sa nouvo sistenm drenaz.  Bidze ki ti’n prevwar en sonm R2milyon, me dapre Kontra ki’n ganny allocate, sa travay pou ariv en sonm apepre R2.4milyon.

Travay in konmanse depi an Out 2019 e i ekspekte konplete lafen Desanm 2019.  Savedir ki travay i la i an progre.  Fodre note ki pou en tel travay nou bezwen esper lekol fini, laklas fini e osi dan wikenn pou fer bokou bann gro travay, akoz nou pa oule annan lenteripsyon dan laprantisaz bann zanfan.  E la tre byento nou pe al antre dan faz legzanmen Nasyonal ek enternasyonal, so zot pou war ki travay pou ganny fer plito apre lekol e dan wikenn.

Sa proze parey nou war i pou anmenn bokou amelyorasyon dan lanvironnman lekol Anse Boileau, ki tanzantan ler lapli i tonbe  konmela, mon war li delo i ranpli dan lakour lekol e i fer enta labou.  So sa i pou vreman anmenn en amelyorasyon pou sa lakour sa lekol e osi anmenn pli konfor pou bann zanfan ler zot zwe e osi pou bann lezot personnel lekol ki pe traverse.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Arissol.

 

HON PHILLIP ARISSOL

Minis mon nobou konstate ki travay lo lasal a manze lekol in aret ankor enn fwa. eski Minis i kapab dir nou akoz?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Mr Speaker, travay lo lasal a manze in preski konplete, akoz 2 semenn pase nou ti al fer en vizit laba, son konstriksyon, son lapentir, tousala in fini.  Nou ti war ki zot pe enstal sistenm elektrisite avek delo, sa ki reste pou fer se met bann lafnet.

Kontrakter pou le moman, ti bezwen sorti lo site pou ed nou –  en emergency nou ti gannyen pou lekol Belonie ki kot NISTI Bel Ombre, nou ti bezwen al fer en travay tre vit laba,  so zot in sorti en pti kou lo site pou al donn nou sa koudmen kot NISTI.  E la vi ki NISTI i preski fini, nou espekte labs  ki zot ti pe konstri laba, pe fini semenn prosenn.  So zot pe bouz ankor Anse Boileau pou anpes ankor sa proze.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon kestyon pou Minis i tre senp.  Konmsi mwan menm mwan konmans konmsi fatige tann lekol Anse Boileau.  Zot annan problenm pizon ;- problenm lasal a manze ;- problenm boundary wall tou sa bann diferan problenm.  I en vye lekol.  Kan eski Minister Ledikasyon pou dir be lekol Anse Boileau i en priyorite, e alor enn fwa pou tou nou tackle tou bann issues lekol Anse Boileau, pou ki i pa ava annan travay konstriksyon ki pe disturb manrmay dan zot letid, me ki nou a konnen ki poudir lekol Anse Boileau i annord e tou keksoz i satisfezan, eksepte tanzantan ou ava annan en pti minor works.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Mr Speaker si nou war ki nou pe fer sa bann travay lo lekol Anse Boileau, savedir nou pran lekol Anse Boileau konman en priyorite.  E parey nou pe dir nou war tou konponan lo bann travay ki zot pe fer ;- nou remarke poudir i annan serten lenkonvenyans letan lapli i tonbe nou bezwen rektifye sa ;- lasal a manze nou pe donn zot en nouvo lasal a manze.  E osi dan sa batiman ki pe fer, i annan plis lespas ankor de laklas ki nou’n azoute pou kapab donn en pe plis konfor, pou bann dimoun ki travay dan lekol Anse Boileau, ensi ki bann zanfan.  So nou’n fek fini fer renovasyon lo laboratwar – ok? Sa in fini konplete, so nou pe dir once nou’n fini avek sa lasal a manze, avek sa problenm sa proze ki nou pe fer pou drenaz, nou a kapab dir poudir Anse Boileau pou kapab fonksyonn pou ankor en pti pe letan san okenn major problenm.

Me parey ou pe dir i pou annan bann lezot problenm akoz lekol Anse Boileau i en lekol ki annan laz – ok? So ki nou pe fer nou pe met bann bout nouvo bout avek, me selman the main building i annan i date – ok?  So i dan nou lentere pou nou kapab etablir li, donn li tou son fasilite, pou li kapab fonksyonnen parey lezot lekol segonder e ki pa ganny bokou problenm ladan avek lekol Anse Boileau segonder.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Kestyon No.3 Onorab Regina Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Eski Minis i kapab dir sa Lasanble ki son Minister pe fer pou akseler sa travay kot lekol Glacis ki’n konmanse depi lannen pase, pou minimiz lenkonvenyans ki sa pe okazyonnen pou zanfan ansenyan ek lezot travayer?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Bann proze renovasyon kot lekol Glacis i annan en bon pti pe.  Kot lekol Glacis nou annan proze pou ranplas bann balistrad ki nou, nou’n konstate, pa ti safe pou bann zanfan.  Nou’n bezwen retir serten tiles seramik ki nou war ki paran ti dir nou i krwar i glise ler lapli i tonbe, dan koridor, dan leskalye, anba lavarang e ranplas li par lezot.

Nou ranplas bann sanitary wares ki nou’n war ki avanler zot donn nou plis problenm, parey bann piswar eksetera, nou’n osi bezwen regard en sistenm plonbaz pou sa bann toilet, ler nou pe met sa bann nouvo sanitary wares.  Nou konstri en kouvertir en canopy dan staircase, kot nou ti war poudir ler divan i vante lapli i fwete e i mouy leskalye.

Nou’n met nouvo cabinet dan lasal a manze.  E ti annan osi travay ki ti pe ganny fer lo lasal danter.  Tou sa bann travay ki mon’n mansyonnen in konplete.  Koneksyon delo pou  lasal danter in fini, e la nou pe esper Minister Lasante, pou vini avek son tim, pou enstal bann lekipman danter.  Zot in fini ganny avertir ki lasal in pare pou zot kapab fer sa lenstalasyon.  Sa bann proze kot lekol Glacis, in kout Minister Ledikasyon en sonm anviron R2.8milyon.

Minister Ledikasyon i satisfe avek bann travay ki’n ganny fer anba sa proze, akoz in anmenn bokou amelyorasyon kot i konsern konfor, safety, security bann zanfan bann ansenyan e lezot manm staff ki travay dan sa lekol, malgre in annan serten lenkonvenyans ki lekol in fer fas avek pandan staz konstriksyon.

Ankor enn fwa nou esey si travay ou’n war li en pti pe al pli dousman ki posib nou sey minimiz tapaz, lapousyer letan zanfan i kot lekol nou tant pou fer bann travay apre ler lekol ouswa dan wikenn.  Ti annan osi en issue lo kote clearing of the site pou tir bann debri e nou’n aprann ki sa i pe ganny latansyon neseser pe ganny fer.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis.  Minis dan sa travay ki ti annan pou fer la, letan nou ti koz lo son pri – mon rapel toultan ou ti vin prezante kot lekol Glacis ti sipoze R1.4milyon, e la mon soke pou tande poudir in depans R2.8milyon e ou dir mwan ou satisfe.

Ki mon pe demande Minis, a lavenir eski ou Minister pe mazinen – akoz sa proze lekol Glacis i en proze ki’n ganny fer anba Gouvernman Sinwan, e nou konnen sa bann zafer ‘’Made in China’’ ki arive avek.  Eski ou Minister i satisfe avek kalite louvraz ki sa bann lakonpannyen Sinwan i fer ek son quality materyo ki i servi?

Parske lekol Glacis li Minister pa ti bezwen al depans li R2.8milyon si sa kalite lekipman, kalite stuff of material ki’n ganny fer, ki’n ganny servi dan balistrad ti bann bon kalite.  Eski ou Minister i satisfe avek sa?  Oubyen zot pe mazin a lavenir ler zot bann Grant Sinwan pou zot verifye materyo konstriksyon ki ganny servi dan sa bann proze anba sipervizyon?

E dezyenmman Minis, nou annan sa problenm elektrisite ;- i ankor en gro issue ki pa’n konplete dan sa proze renovasyon, kan ki sa pou ganny fer?  Akoz elektrisite i vin pli danzere, eski nou pou fer li dan vakans letan zanfan pa pe lekol, oubyen i pou ganny fer pandan letan ki zanfan pe lekol?  Akoz nou bezwen osi mazinen sekirite pou nou bann zanfan dan letan lekol, sirtou letan i konsern elektrisite.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Lo kote standar pou travay ki ou pe dir nou ki sa bann Sinwan – lakonpannyen Sinwan i fer, bon pou sa nou pe entansifye.  Nou pe aprann par nou mistake, e nou pe entansifye monitoring kot i konsern bann proze, kot i annan bann proze Bilateral kot i fer kot nou ganny sipor from en lot pei, pou vin ed nou pou fer bann batiman.

So nou, nou menm nou lo nivo Minister Ledikasyon nou bezwen war ki nou bezwen entansifye sa monitoring, ki petet nou ava ganny en pli bon rezilta.  Pou sa ki konsern elektrisite travay in konmanse kot lekol Glacis pou pran ansarz sa, e i ekspekte nou espekte fini by la by Desanm.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Minis ou pa’n klarifye ek mwan si i annan en sipervizyon lo kalite –  quality of materials ki ganny servi?  Eski ou Minister i annan sa say konmsi pou li dir be non, sa kalite materyo  la i pa lo standar, nou pa pou kapab servi?

Parske sa bann breaker elektrisite, bann lekipman elektrisite, ki’n ganny mete i zis akoz voltaz i pli ba, ki fer ki tanzantan i sote.  Nou, nou pe servi mon krwar 240.  Li i par anba 240.   Konmsi ou Minister Minis konpran mwan pou a lavenir eski ou Minister li, i annan en say poudir avek Sinwan, ‘’be sa kalite materyo ki ou pe servi, i pa lo standar.  Nou pa pou kapab aksepte !’’  Akoz si ozordi ou les zot met meton en materyo elektrisite ki par anba voltaz, demen Minister pou bezwen depans larzan tir dan Bidze pou al rearanze, i vin en gaspiyaz resours, ki sipervizyon ki ou Minister i annan?

Mon konnen lekol Au Cap in annan in pas ladan, lekol Glacis in pas ladan, pou lavenir kalite sipervizyon ki zot, zot pe donnen lo sa kote?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Parey mon’n dir lo kote sipervizyon lo nou kote ler proze i an mars, nou pe esey entansifye.  Nou pe sey fer – donn sa tim en pli bon monitoring.  Mon konnen poudir i annan en kantite proze ki Minister Ledikasyon i fer.  I pa zis pou lekol Glacis. Ii annan lezot lekol, me nou pe fer tou neseser pou nou kapab build nou tim dan Minister Ledikasyon, pou kapab donn en pli bon monitoring.

Par egzanp lo kote proze, nou’n fek ganny nou enzenyer pou elektrisite, ki nou war poudir i a kapab travay avek sa kontrakter, pou nou kapab ganny en pli bon result a lafen.  E par sa nou konnen osi poudir letan nou annan sa bann lafors, sa bann Korperasyon Bilateral i pa toultan ki nou kapab – i annan keksoz ki nou war nou en pe kwense, me selman avek proper monitoring lo nou kote, petet nou a kapab minimiz sa bann depans parey ou pe dir.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Minis savedir en pti advice pou petet ou departman osi liaise avek PUC sirtou sa zafer ler pou zot commission, akoz nou konnen osi tou nou osi isi dan sa Lasanble, nou’n pas atraver bokou problenm vizavi elektrisite.  Me zis en pti konsey ou zot enzenyer elektrisite i a kapab osi tou konekte avek PUC ki tou keksoz apre i ava pas byen pou commissioning.

Nou ava prezan eskiz konsiltan Mr Belmont e Dr Decommarmond avek Madanm Delcy i ava reste, pou nou pran kestyon No.4 ziska No.7.  Mersi Mr Belmont.   Mon ava prezan pas laparol avek Onorab Egbert Aglae pou kestyon No.4.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker.   Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble, ki plan Minister Ledikasyon pou ogmant lakantite school counsellors e ki bann incentive ki pe ganny met devan pou atrakte plis zenn pran en tel karyer?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mr Speaker mon ava donn en pti kontrandi lo kote counsellors.  An term ekite i responsabilite Minister Ledikasyon ki tou lekol primer ek lekol segonder i annan en school counsellor.  An se moman nou annan en total 29 counsellors dan nou bann lekol, 28 ladan i Seselwa e enn i etranze ki pe travay anba en local contract.  I annan 10 lo nivo segonder e 19 lo nivo primer dan sa 19 i annan enn ki dan full time training aletranze, e 2 lezot lo full time training lokalman kot NIHSS.

Nou annan vacancy pou 7 school counsellors ;- 6 lo nivo primer ek 1 lo La Digue ki en combined primary ek secondary school.  Mr Speaker bann incentives ki an plas pou bann counsellors, i baze dabor lo zot Scheme ki in tonm anba la pou le moman.  Sa Scheme se Scheme of social services cadre ki an plas depi Out 2016.  Anba sa Scheme zot benefisye bann incentives swivan ;- zot annan inducement allowance, commuted overtime allowance, telephone allowance, marketable skills allowance.  Tou bann counsellors i benefisye avek formasyon baze lo training plan Minister Ledikasyon.  I annan 2 pou le moman parey mon dir – ki pe swiv training lo nivo Diplonm kot NIHSS e ki zot sipoze fini Desanm 2021.

I annan ki pe swiv formasyon lo nivo bachelors aletranze.  Dan sa dernyen 5an i annan 2 counsellors ki’n konplet zot formasyon lo nivo Masters.  An plis ki bann training formel ki donn zot en kalifikasyon, serten counsellors i osi ganny loportinite pou swiv bann progranm formasyon kourt aletranze – attachment osi  e pou build zot kapasite.   Par egzanp anba sa MASHAV ki  i Agency for National Development Corporation, en progranm ki ganny fer toulezan an Israël.

Mr Speaker Minister i rekonnet ki travay bann counsellors pe vin deplizanpli challenging.  Prenan kont bann defi sosyal ki nou bann fanmir ek nou sosyete pe fer fas avek.  Minister in war li neseser pou revwar Scheme aktyel counsellors avek bi pou non selman pli byen rekonpans zot, me osi pou kapab atrakte plis zenn pou pran counselling konman en karyer.

Parey mon ti deza fer resorti oparavan dan sa Lasanble.  Sa revizyon ki nou pe fer i en revizyon indepth, so i nesesit en travay aprofondi avek konsiltasyon nou bann stakeholders ;- enkli bann counsellors zot menm.  E nou osi pe travay avek lezot Minister dan sa legzersis.

Sa prosesis i an progre e i espekte konplete an 2020.  An antandan provizyon pe ganny fer pou bann counsellors benefisye, baze lo zot bann performans dapre Scheme ki la aktyel.  E sa i pou apartir 2020.  An se moman nou osi an konsiltasyon avek 2 liniversite Playmus University e en lot an Sidafrik South African College of Applied Physchology pou nou kapab donn formasyon nou bann counsellors, an servan en diferan modalité ki pou asire ki tou counsellors i ava ganny sa formasyon avek minimum lenteripsyon.  E pou kapab mentenir kontinite e osi lefikasite dan sa servis.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Yes mersi Minis pou ou larepons.  Eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble, anvi ki bann counsellors zot Scheme pa ankor ganny review, e zot ankor pe swiv sa vye Scheme, kan eski nou kapab war sa nouvo Scheme, pou sa bann school counsellors vin an mars akoz bann counsellors i ankor pe espere?

E dezyenmman Minis, si ou ti kapab dir ek sa Lasanble aktyelman la, konbyen mank counsellors i annan dan sa bann diferan lekol?  E dernyerman Minis kot i konsern training, eski zot annan en plan training pou ki bann ki’n fini al lo sa training pou bann ki’n deza pa ankor al lo training swiv bann training neseser?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Onorab mon’n mansyonnen oule konnen ki lekol ki annan vacancy, oubyen annan counsellors, akoz nou dir poudir tou lekol i sipoze annan en counsellor – ok?   Pou le moman nou annan nou annan vacancy parey mon’n dir La Digue i enn ki annan en vacancy.  Nou annan en vacancy kot lekol Anse Boileau primer ki nou pe kapab ranplase tre byento akoz nou annan interview ki pe ganny fer nou annan en vacancy Baie Ste Anne primer ki osi nou pe interview.

Zot pa pou war en counsellor kot Bel Eau kot Cascade e avek Glacis primer, akoz mon dir zot 3 counsellors i lo training – ok?  Nou annan en vacancy Grand Anse primer.  Nou annan en vacancy La Retraite primer Plaisance primer e avek Pointe Larue primer sa i fer sa 7 vacancy ki mon nonmen.

E lo kote training mon’n osi eksplike ki bann demars ki pe fer pou training, e nou pe fer sir ki ler bann i retournen lezot osi i kapab ganny sans pou zot al fer zot training.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Jean-Francois Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon kestyon i baze lo en konversasyon ki Lasanble in annan semenn pase avek bann reprezantan sorti Praslin kot Mr William Rose in fer en pledwaye vreman tre tousan, ki mannyer zot santi poudir zot lekol primer Grand Anse Praslin i bezwen latansyon.

E la zot in dir poudir i annan 1 counsellor pou pros 500 manrmay mon krwar.  Sorry Sir  koriz mwan si mon’n ganny sa,  me selman 475 kekfwa manrmay, konmsi ki i vreman en sityasyon enposib pou fer okenn travay efikas.  Alors mon kestyon pou Minis se, pou demann li premyerman Minis dir nou ki norm optim – optimum ki manm ideal, number of counsellors ki zot krwar zot ti devret annan dan sak lekol e ki zot pe aim for a lavenir kekfwa par kantite etidyan ki annan par grander sa lekol?

Dezyenmman ;- eski Minis, ki Gouvernman pe fer pou angaz bann retired teachers e bann lezot dimoun dan la kominote, ki sirtou dan en travay parey Praslin ek La Digue, nou konnen ki bann kominote i ase close e ki bann dimoun i konn zot kominote byen e ki annan bokou dimoun ki pe ki ti a kontan ede dan sa domenn, e alors ki mannyer Gouvernman pe regard sa dan sa fason lotonomi lekol?  Si lekol pou kapab recruit sa bann dimoun e ede dan en fason kekfwa tanporer.

E finalman kekfwa Minis i kapab dir nou, anvi ki bann counsellors zot workload i vreman enorm, e ki zot bezwen fer fas avek bann zanfan ki disruptive, e nou konnen i annan detrwa poursan dan sak lekol, ki Minister pe fer pou zot kapab tir en pe sa bann presyon sa bann manrmay ki disruptive, pou kapab permet lezot teachers fer zot travay, lezot zanfan aprann akoz  nou santi poudir in ler pou nou move dan en sityasyon ki si ou pa kapab si ou pou ou dan lekol zis pou ou fatig lekol, pou ou fatig ou kanmarad, al aprann en metye, al fer en keksoz an deor.

Konmsi ki mannyer Minister pe war sa sityasyon a lavenir?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.   Nou dir poudir Grand Anse Praslin i annan 1 counsellor li en?  E Grand Anse Praslin primer i annan 1 counsellor.  E letan nou pe dir poudir en lekol nou konnen poudir lekol i annan li 500 zanfan, me pa sa 500 ki bezwen servis en counsellor.  En counsellor i travay avek en group zanfan parey ou pe dir, ki annan problenm i travay avek son zanfan i travay avek son paran, son lakominote, pou li kapab esey anmenn en sanzman dan konportman sa zanfan, ki i a kapab osi benefisye loportinite ledikasyon parey tou lezot zanfan.

E Minister Ledikasyon li i annan son rol primordyal, se ki i donn ledikasyon zanfan.  Nou konnen poudir en zanfan primer, si nou pe dir lo lekol Grand Anse en zanfan lo lekol primer, ki mannyer ou kapab tir li dan lekol primer akoz i annan son drwa a ledikasyon e nou, nou garanti ki i ganny 10an – 11an  anba ledikasyon gratwit, pou li kapab li osi devlop son kapasite, pou li kapab join the world of work demen, e kontribye dan devlopman son pei.  So nou pa pe kapab war nou pe dir en zanfan primer pou nou anvoy li travay.

So nou bezwen i ankor ptipti, nou bezwen kapab travay avek li, devlop son karakter, ed li pou li kapab li osi arive akonplir keksoz dan lavi demen.  Pou le moman Minister Ledikasyon i napa plan deswit la, pou nou kapab met plis counsellors dan lekol.  Sa ki nou ti pe anvizaze petet atraver sa revizyon Scheme ki nou pe ganny lavi, ganny advise from lezot partner, petet ki nou ava regarde si bann gran lekol petet gran lekol segonder si nou bezwen ekstra, then nou ava fer provizyon pou sa.

Ler nou pe koz lo retired teachers ;- retired teachers i en group dimoun, en group ansenyan ki nou annan zot wi, me selman pa tou retired teachers ki ou aprose, ki pare pou li vin donn en koudmen.  I annan i pe dir ou koumsa, ‘’be mwan mon pran mon retirement mon anvi repoze.  mon anvi al pronmnen aletranze.  Mon’n travay pou 45an dan sistenm, so la ler mon ariv sa laz i demann mon pran en rekour.’’

I annan sa pti group ki pare pou ede e already zot pe ed nou.  Zot pe ed nou pou kouver serten laklas.  Nou annan sa Relief Teacher Scheme ki zot tonm anba la.  I annan ki pe dir ou i pa kapab travay full time, i a pe vin partime.  I a pe vin 2 3erdtan par semenn, akoz i dir ou li osi i bezwen repoze.

E furthermore nou konnen poudir en teacher i annan diferan – i kapab zwe diferan rol, me selman kot i konsern counselling, you need training, you need the skills, you need the competence pou ou kapab fer counselling.  Pa tou dimoun.  I pa zafer tou dimoun sa.  So nou pa pe kapab pran zot pou fer zot vin school counsellors.  Pou teacher i ok, in deza en teacher in the past, so zot a kapab debourye dan laklas.

E lo kote sipor pou sa bann manrmay, nou pe dir bann manrmay disruptive ou napa zis counsellors dan lekol ki fer sa travay.   Nou annan osi bann Special Education Needs Cordinators, ki zot osi zot annan en rol pou zot kapab travay ek sa bann zanfan difisil, pou anmenn zot annan en sanzman dan zot konportman, ki a osi ava anmenn en sanzman dan zot lavi akademik e lavi lekol, ki nou ava kapab fer keksoz avek zot, e ed zot osi avanse dan zot ledikasyon.   Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  2 pti pwen.  Enn mon ti a kontan demann Minis, akoz nou pe get tou bann resours posib ki available kekfwa ki nou pa ankor tap ladan, eski Minis – Minister Ledikasyon in mazinen pou fer en sinerzi avek Minister Lazenes, kot i annan bann youth officers dan distrik.  Parey  mon konnen poudir Mont Fleuri i annan Ms Sabrina ki ed en kantite o nivo lekol ;- konmsi ki sa sinerzi  ki zot pe rode, pou zot kapab extra hands on deck, pou adres sa bann problenm?  E dezyenmman Minis mon ti a demann ou, eski nou pa pe fer menm fot ler ou pe dir ler ou pe koz lo drwa bann manrmay ou pe koz lo zot drwa, konmsi nou konnen be selman zot napa drwa vin fatig bann lezot dimoun dan lekol.  I pa en drwa sa.

Konmsi mon ti a kontan konmsi tande sorti kot ou ki osi sa bann dimoun i annan bann devwar, e si zot pa meet bann devwar, nou bezwen i bezwen annan bann sanksyon kek landrwa.  So mon ti a kontan ou komanter lo la Minis.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Wi mon dir poudir Minister Ledikasyon i bezwen asire ki zanfan i ganny en ledikasyon – ok – pou kapab ed li pou prepar li pou son lavenir ok?  Me i osi i annan son devwar konman en etidyan, e se sa ki nou Minister Ledikasyon nou pe travay anba en tenm, anba en parasol ki nou pe dir ‘’education is a shared responsibility. ’’ Ledikasyon i en responsabilite partaze.  E nou pe sey fer tou nou mye pou nou anmenn tou nou bann partner onboard, akoz nou santi ki nou bezwen sa sipor.  Minister Ledikasyon i kapab fer so much, me i annan lezot dimoun osi ki kapab ede dan devlopman sa zenn zanfan, pou ed lo kontinyen son ledikasyon e become somebody en zour.   So nou pe fer lapel avek paran.  Nou pe fer lapel en strong lapel avek paran ;- paran pran zot responsabilite – ok?

E counsellor i kapab – i kapab li osi fer en serten kantite travay, me selman si i pa ganny sipor paran, nou pa pou war sa sanzman – ok?  So nou pe fer e si i annan sanksyon, sanksyon i annan nou annan kot School Management Behavior Management policy e ladan i annan diferan sanksyon pou diferan level of problenm ki sa zanfan i fer lo nivo lekol.

Me ankor en fwa ler nou pran sanksyon, nou demann paran osi pou meet nou halfway.  Ok?  Parler nou annan problenm kot lekol pou zot vini nou bezwen zot toulezour pas en pti kou regarde ki mannyer i pe fer e sa i ava ed li dan son devlopman dan son ledikasyon.

Servis bann youth workers lo nivo distrik nou toultan travay an etrwat kolaborasyon avek lazenes akoz i annan bann progranm ki youth workers i fer an kolaborasyon avek lekol, i annan bann progranm sportif bann progranm kiltirel akoz tousala osi i ede dan sa devlopman bann zanfan.  So already nou annan zot on me selman nou war poudir i annan lekol ki pli aktif kot sa youth worker i pli aktif i pli involve ki dan lezot lekol me selman sa kolaborasyon sa korperasyon avek lazenes i la.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Paul Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Minis ek ou delegasyon e tou bann koleg Onorab, tou dimoun a lekout bonzour.  Mr Speaker zis mon anvi met dan latansyon Minis, ozordi i annan en presantiman ki bann school counsellor zot santi zot travay zot pa pe neseserman ganny valorize.  Zot menm zot pe travay dan bann moman difisil.  Bann moman problenm behaviour, konportman dan laklas pa bon problenm sosyal tousala zot pe fer fas avek, me an menm tan  zot, zot war zot, zot konmans en counsellor.  Zot fini en school counsellor, menm zot napa okenn prospect pou zot.  E i annan ki menm annan de fwa zot pa gannyen fer bann appraisal neseser ki zot merite.  E menm a lafen lannen si zot ganny en bon appraisal napa nanryen pou zot.  Eski Minis i kapab dir nou Lasanble, ki pe ganny fer ozordi, pou fer sir ki travay sa bann school counsellor i ganny valorize e zot ganny zot en bon appraisal ki baze lo zot bann rekomandasyon ki ganny fer, e zot vreman ganny apre zot ganny dues kot zot merite?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Parey mon’n mansyonnen boner, Minister Ledikasyon i konsyan travay ki counsellor pe fer.  Sa bann bon travay ki sa bann counsellor pe fer, anba bann sityasyon vreman difisil baze lo sa nouvo konteks sosyal ki nou war nou pe viv ladan.

Se sa ki nou dir nou donn zot formasyon pou zot kapab fer zot travay pli byen, e osi mon dir poudir la vi ki zot Scheme i ganny en pti pe retar ki nou konplete avek tou sa bann konsiltasyon ki nou anvi fer, pou fer en bon review nou pe appraise zot, e nou pe fer fason ki dapre zot Scheme zot ava kapab move within the ladder of zot Scheme.  Lo kote ki ou pe dir nou ou antre en counsellor ou sorti en counsellor, dapre zot Scheme ou antre konman en couselling assistant ou kapab vin en counsellor, from then ou kapab vin en Senior counsellor.  E from the Senior counsellor ou kapab vin en principal counsellor e from Principal counsellor ou kapab ganny promosyon pou vin en Chief Counsellor.

So i annan upward mobility within the Scheme of counsellors.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Vitman Onorab Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Chair.  Mr Chair mon pou demann Minis si i kapab fer nou sa faver, pou nou kapab akseler sa prosesis ki nou bann dimoun kapab vreman ganny zot merit.  Thank you Mr Chair.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Parey mon’n dir,  mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Parey mon dir nou pou fer tou nou posib pou nou kapab.  Akoz ler mon ti vin dan Lasanble, mon ti dir nou konmans sa review me apre nou war poudir i annan keksoz.  Par egzanp nou anvi fer en nou bezwen fer en job evaluation, ki pran kont sa sityasyon, sa latmosfer ki zot pe travay ladan pou war si nou kapab regard zot saler debaz an fonksyon de sa, e osi war dan sa sityasyon difisil, si zot kapab ganny bann allowance ki kapab compensate zot pou sa bann lenkonvenyans, pou sa bann petet risk ki zot pran.  Parske nou konnen ki i annan counsellors ki bezwen al kot lakour, pou al war paran, paran pa vini kot lekol li i bezwen pran lo li menm pou li al kot lakour.

E petet kot lakour sa ki i zwenn laba pa neseserman tre akeyan pou li.  I kapab annan agresivite eksetera, so nou pe regarde ki sa osi i kapab antre ladan, pou nou kapab parey mon pe dir donn zot en keksoz ki commensurate avek tou sa travay dir ki zot fer.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir avek nou, konbyen letan son Minister i pran dan en ant en interview letan en dimoun i vin fer en interview avek son lapwentman ;- swa dan en pos konman counsellor oubyen konman en teacher?  Akoz i annan dimoun ki’n vin fer interview depi 2enm term e ziska aprezan ni en larepons zot pa ankor gannyen.

Dezyenmman Mr Speaker, vi ki nou pe koz lo lenportans counsellors e nou tou nou konnen ki poudir ozordi i annan en kantite problenm dan tou nou bann lekol, eski Minis i kapab dir avek nou, si son Minister i annan en progranm spesyal parey ki zot pe train teachers pou zot annan en progranm spesyal, poudir be la nou bezwen or pou toulezan nou pou bezwen tan counsellors e alor pou ou ankouraz bann manrmay ki pe fini zot lekol segonder parey nenport post secondary oubyen bann lezot dimoun pou zot konnen ki poudir be la i annan en course – i annan en course spesyal pou counsellors e alor nou ava zot ava kapab anrole e train pou zot vin counsellors?

E si zot napa, eski zot ti ava konsidere pou enkli sa, akoz rol sa counsellor i parfwa pli enportan ki rol sa teacher.  Akoz li si i pa donn sa teacher en bon manrmay, sa teacher pa pou kapab fer nanryen?  E finalman an relasyon avek size lekol Grand Anse Mahe spesifik, paran pe konplent Minis ki zot ti annan en counsellor, counsellor in ganny transfer e ozordi zot napa koriz mwan si sa ki mon pe dir i pa korek, i annan en problenm counsellor dan lekol Grand Anse Mahe, e zot pe war ki poudir sa i en gro problenm.  Ki zot pe fer spesifikman?  I mean si en lekol i annan en counsellor ou transfer li dan en  lot lekol, ki ti napa enn mon krwar nou fouy en trou pou bous en lot trou.  Alors ou reste dan menm sityasyon e la prezan bann teachers pe konplent bann paran pe konplent ki nou ki ou pou dir sa bann paran?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Kot i konsern interview e apre interview konbyen letan ki sa dimoun i kapab ganny en larepons?  Kot nou annan en standar ki i 2 a 3 semenn.  Akoz i pa zis Minister Ledikasyon ki enplike ladan i annan lezot Departman ki enplike ladan.  Me selman sa dimoun i devret ganny en acknowledgement.  Nou devret koz avek li, dir li poudir i bezwen esper 2 a 3 semenn.  E si nou pa’n fer sa i lo kote lafot Minister Ledikasyon, nou ava rektifye.

Lo konsern training parey ou pe dir training si nou kapab recruit counsellors.  Wi nou fer careers talk dan bann lekol pou nou kapab ganny zenn pou join counselling as en karyer – parey nou fer avek tou lezot karyer ki nou bezwen dimoun ladan.  E pou nou pou kapab konmans konman en counsellor, vi ki nou napa en course spesyal pou bann counsellors, pa tou counsellors ki nou rekrite ki napa okenn training i bezwen al swiv en training kot NIHSS.

Akoz nou konnen counselling and social work is very much related.  So i al laba e laba i swiv en diploma in social work.  E sa i donn li sa kalifikasyon debaz pou li kapab fonksyonnen konman en counsellor.  E apre sa osi i en baz pou li kapab build up son professional development lo la.

Lo kote Grand Anse Mahe, wi nou ti annan en counsellor laba, e sa counsellor se li ki’n demann en transfer out of primary school.  In demann en transfer pou li al travay konman en registrar kot en sant profesyonnel.  Nou konpran poudir kekfwa laba petet remirasyon i pli bon, me li i ti pe war li poudir laba i annan i less stressful pou li, son sityasyon sosyal pou li osi ki pe viv ladan.  Sa i krwar poudir laba i kapab fer en pli bon travay pou le moman.  So it’s not a transfer ki Minister Ledikasyon in tir li pou anvoy li laba, se li ki’n demande.

E nou’n koz ek li nou appel li nou sey counsel li nou osi, me in dir nou poudir si nou pa agree avek sa transfer i ava resign i still i pou al laba.  So nou’n bezwen les li ale.  E nou konnen sityasyon Grand Anse Mahe primer, so poudir laba i bezwen en counsellor.  So nou pe fer tou nou posib pou nou kapab petet osi nou pa pe ganny sa bann zenn pou zot zwenn sa profesyon, akoz the nature of sa travay ki i very stressful – i very demanding e zot osi pe war dan zot lekol ki mannyer counsellor pe travay so petet osi sa i en pti pe en deterrent pou zot kapab zwenn nou.

Me nou pe fer.  Parey nou dir nou gannyen, me selman nou pa ganny en gran group, nou gannyen.  Parey la nou ganny de ki’n vini pou interview.  E nou espekte ki nou ava pran plis sa bann pozisyon ;- menm ki si ler enn i antre en lot i sorti.  Me an atandan Grand Anse Mahe primer bann issues ki annan konsernan son bann zanfan i kapab ganny sipor sorti kot sa seksyon ki nou apel Student Support dan Minister Ledikasyon kot ladan nou bann psikolog e bann counsellors ki pe travay.  Menm ki napa bokou, me selman zot travay se pou donn sipor lekol ki dan bezwen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon anvi zis repran mon premye kestyon letan mon ti demann Minis konsernan ki kantite letan ant en interview avek en larepons.  Mon ti ava pare pou mwan koz ek Minis pandan break me i annan dimoun ki’n ganny interview depi Zen e ziska la zot pa ankor ganny larepons.  Mon ti ava kontan si nou ti ava kapab take sa up, parske mon krwar i annan en problenm la.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon i reste nou 3 kestyon lo Order Paper.  Nou ava break e nou ava antre lo sa 3 kestyon apre.  En pti moman Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon le demann en matter of priviledge anba seksyon lartik 36, silvouple.

 

MR SPEAKER

Go ahead Onorab.

 

HON JOHN HOAREAU

Mon santi ki Minis in mislead nou,  par i pa’n donn nou lenformasyon ki korek, lo size sa kestyon ki mon demande bomaten lo si Liniversite Sesel. Si ANHRD i dwa Liniversite Sesel e konbyen e kan zot pou settle zot payments.  Lo dokiman ki’n donn nou lo physical Midyear Fiscal outlook, rezon ki in donnen pou Bidze Siplemanter ki ANHRD pe vin demande, se ki i annan deficit under ‘’training’’ and ‘’arreas payment in favor of University of Seychelles.’’ 

        So mon ti a kontan ki Minis i ti ava donn nou sa bann lenformasyon ki mon’n demann li bomaten.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon mon ava permet ki Minis petet i ava rod lenformasyon pandan break e apre break Minis i a kapab klarifye sa sityasyon.  Yes Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker zisteman relasyon avek sa mon osi sanmenm sa mon ti demann, ofet ANHRD i dwa Liniversite Sesel R6milyon, pou avan.  E sa i ekskli bann sonm ki zot dwa pou lannen 2019.  So i bokou plis ki R6milyon e taler dan mon pa oule – ki mannyer i apel sa?  Anticipate deba lo sa Mosyon ki Onorab De Commarmond pou anmennen e sa i pou reflekte parey Onorab Hoareau in dir.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi e parey mon dir nou ava donn sans Minis pandan break la i ava rod lenformasyon e i ava partaz avek Lasanble kan nou antre.  So nou ava break e nou repran nou travay 11er.

 

 

(BREAK)

 

 

MR SPEAKER

Bon mon anvi zis prezant en leskiz pou sa retar.  Mon ava donn laparol Minis avan zis i ava klarifye sa matter ki Onorab John Hoareau in leve zis avan nou break.  Minister.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Anyway i pa ti mon lentansyon Onorab pou mwan mislead Lasanble lo sa lenformasyon ki mon’n gannyen.  Mwan osi mon’n ganny lenformasyon la vitman, vitman so, mon’n bezwen reponn.  Me nou al cross check avek ANHRD.  E ANHRD wi i annan en shortfall dan son Bidze, se sa ki i ti fer laplikasyon pou ganny larzan anba Supplementary Budget pou kouver.  E i annan diskisyon ki in fer avek Minister Finans e Minister Finans in donn li advise ki pou kouver sa peyman pou Liniversite Sesel, apre i al son budget i a ganny supplemented pou li kapab kontinyen son bann loperasyon.

Petet ler CEO ti la i ti krwar poudir sa in fini met an egzekisyon ki i pa’n tro kler ki petet se sa ki’n dir nou poudir i napa det avek Liniversite.  Me efektivman i annan.  E anba sa Supplementary Budget osi ki in demande ti osi pou kouver sa increase in stipend pou tou bann etidyan.  Akoz en etidyan ti ganny pran pou increase stipend bann etidyan ki lo scholarship, so sa osi in anmenn li en shortfall dan son Bidze akoz i pa ti prevwar.

So vwala mon krwar mon sey eksplik donn ou en larepons.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Bon mon ti dir nou pou fer Minis pou fer en klarifikasyon mon pa pou pran okenn mon pa pou ouver deba lo la.  Onorab Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mr Speaker mon pa pe ouver deba lo sa ki Minis in dir, me dan mon kestyon No.4 siplemanter mon ti fer avek nouvo Scheme of Service ki Minis i pa’n reponn pou kapab dir ek sa Lasanble e bann counsellor osi ki pe ekout nou ;- kwa ki pe entail dan sa package, sa nouvo Scheme mon ti demann Minis dan sa laliny pou li eksplik nou.

 

MR SPEAKER

Minis in koz en pe lo nouvo package ki pran plas komansman lannen 2020.  Se sa ki mon’n konpran me Minis petet brefman klarifye pou loter kestyon. Minister.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mon’n dir poudir i an progre.  Travay pe ganny fer lo la.  Mon pa kapab dir ou poudir zot pou ganny tan allowance, pou tan keksoz.  Sa nou pe fer konsiltasyon avek tou nou bann partners.  Me sa ki mon kapab dir se ki, travay pe ganny fer e 2020 nou pou sipoze kapab konplete sa travay, avek tou nou bann diskisyon ki nou pe fer nou bann job evaluation ki nou bezwen fer ki nou war i neseser.

So mon pe demann bann counsellors zot in pasyante nou konnen, me nou pe demann zot ankor en pti gin pasyans, e petet zot ava kontan rezilta sa espere ki zot pe espere, me in the meantime parey mon dir dapre zot Scheme la sa upward mobilite within the Scheme, nou pe fer fason pou nou kapab reminer zot pou sa, pou donn zot en pti pe plis lafors pou zot espere – ok?  E sa pou ariv la Desanm.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Nou ava bouz lo kestyon No.5.  E mon ava donn laparol Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou lekip e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir sa Lasanble, ki zistans ki son Minister in arive avek sa proze promosyon ek demosyon bann zelev?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mr Speaker sa Polisi lo grade repetition and promotion in ganny devlope swivan laprouvasyon son mémorandum par Cabinet.  An se moman nou dan faz konsiltasyon avek nou bann partner, ki enkli tou bann lekol avan laprouvasyon final par Cabinet.   Lenplimantasyon i ganny planifye pou 2020.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker.  Mon pe zis port a latansyon Minis ki souvandfwa ler nou fer demosyon nou pe lower self- esteem nou bann zanfan.  Promosyon i ok, li demosyon ki nou annan problenm.  E avek sa bann problenm bullying, ki pe kontinyen arive dan bann lekol, e si nou zelev pa for zot pou retonbe e petet retourn pli an aryer dan zot letid.  Zot definitivman bezwen counselling.

Me pou sa mon kontan aprann ki taler ki’n dir ki i annan travay ki pe ganny fer lo sa nivo, pou nou ganny plis counsellors.  Me mwan mon pe demande ki osi en travay en pe pli vit i fer kot pou nou ganny counsellors pou lekol La Digue, akoz nou vreman bezwen.  Mr Speaker, eski Minis i kapab eksplik nou dan sa bann konsiltasyon ki zot in fer, si zot in ariv lo sa staz, kot zot in defini bann kriter pou klasifye bann zanfan ki pou tonm dan sa group demosyon?

E si osi ler zot in al dan sa konsiltasyon, zot annan antet statistik lakantite zelev ki pou tonm dan sa kategori dan sak lekol?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Wi Onorab nou pe fer parey mon dir bomaten nou pe fer tou nou posib pou ki La Digue i a kapab ganny en counsellor.  Parey mon dir La Digue sa counsellor i servi lekol primer e manrmay segonder osi.  E lo kote counselling pou bann etidyan, ki nou pe dir nou pa’n apel li demosyon, nou’n apel li grande repetition avek grande acceleration.  Savedir si ou pa pare i annan kriter ki nou’n etabli e se sa bann kriter ki nou pe diskite, ki nou pe fer konsiltasyon avek nou bann partner pou nou agree lo la.

E i annan – nou’n  set down bann kriter ki en zanfan i kapab repet en laklas, e bann kriter osi ki i kapab ganny akselerasyon pou li monte – ok?  E tousala i dan sa Polisi.  Par egzanp letan nou war i annan serten zanfan e sa Polisi i pou aplikab, pou Early Childhood – ok?  Petet dan en ka rar kot i annan maladi ouswa en zanfan ki’n mank lekol pou apepre 20poursan, ki nou a kapab konsider sa.  Me selman pou annan bann assesment ki pou ganny fer avek sa bann zanfan, avan ki nou pran en desizyon pou nou fer zot repet laklas.

I pou nou pa pe pran sa konman parey dimoun i dir parey en palto fann deryer, kot i pe reste, i pa pe avanse.  I pou annan bann assessment lo son devlopman, lo nivo cognitive, lo nivo fizik lo nivo sosyal e osi emosyonnel.  Nou annan bann phsychologist ki travay ek Minister Ledikasyon, ki pou fer sa bann assessment ki pou determinen si sa zanfan ler i pou repet sa laklas, i pou benefisye.  E tou sa ki nou pe fer nou pe fer li dan benefis sa zanfan.  Si i repete apre sa assessment in ganny fer, si nou war i repete, i pou benefisye sa zanfan, then ansanm avek son paran, nou ava tonm dakor ki i ava reste ankor 1an dan P1, ouswa i ava reste ankor 1an dan lakres.

Akoz nou war parfwa ler nou pe transit from lakres to P1, i annan zanfan ki pa ankor pare.  Parey ou konnen ou’n deza en teacher  ou osi, kot nou pe koz lo readiness, readiness pou li kapab antreprann progranm lekol primer an sortan dan lakres.  E sa osi la i pou annan bann tes ki pou ganny fer pou determinen poudir son nivo lektir son nivo kalkil i pa permet li pou li kapab al dan P1 ouswa si i al dan P1 i pou met li anba en ta presyon pou li kapab catch up avek lezot menm ki nou donn li sa sipor adisyonnel e ki i pou  bezwen.

Alor i annan kriter pou repetisyon e kriter osi pou akselerasyon.  Akselerasyon nou war osi parfwa i annan zanfan ki vreman, vreman debourye ki nou war in kapab son bann konpetans ki i devret annan a lafen P1 pou li al dan P2, i menm desote in ariv bann konpetans kot nou pe asses dan P2, so nou kapab ankor enn fwa baze tousala baze lo levidans.  Nou pa pou zis dir poudir ou, ou pou reste, ou, ou pou ale.  So i pou annan levidans pou nou kapab baz lo desizyon lo la.

E ankor enn fwa paran li i pou dan tou sa konversasyon avanler ki nou pou pran en desizyon final, nou pou bezwen fer li konpran akoz ki nou pe fer sa, ki benefis i pou annan pou son zanfan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Sophola.

 

HON NOLLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis.  Minis mon toutafe dakor avek ou ki ou dir sa devlopman zanfan i progresif – pa tou zanfan ki devlop parey.  Me selman ou dir mon poudir sa mon kontinyelman appel li demosyon e promosyon ki i pou ganny fer dan Early Childhood. 

        Minis eski par egzanp ler zot ti pe mazinen pou zot fer sa, i vedir zot ti annan en statistik zot ti annan nonm bann zanfan petet ki zot war pa pe tonm dan kad pou zot progrese, eski zot annan statistik pou provide nou?  Apre dezyenmman kan eski zot mazinen pou met sa proze an mars?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon anvi letan and all that mon ti a kontan ki bann Manm i pli presi e direk lo zot kestyon e Minis also try and be brief avek ou repons.  Minis laparol i pou ou.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Byensir nou ava kapab provide Onorab avek sa bann statistik baze lo sak lekol kot i konsern sa bann zanfan ki annan difikilte, pou li kapab kontinyen avek son laklas aktyel.  E sa nou ava kapab donn Minister donn Onorab.  E nou, nou toultan poudir ler nou pran en desizyon lo en Polisi ki nou anvi met an plas in nou bezwen ganny informed informed by data, by statistics so i pou annan.

E nou pe espekte parey mon dir ki lenplimantasyon nou’n planifye li pou 2020.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker.  Minister automatic social promotion in vin about sirtou dan lekol primer, in vin about konman en konsekans direk, universal education.  Avan sa zafer retention and repetition, i ti common practice atraver lemonn.  Mon kestyon se, vi ki nou Sesel, nou pe pratik ledikasyon iniversel pandan sa dernyen 40enn lannen, eski nou pou’n pare la dan 1an pou fer shift, sa sanzman la e pou konmans enplimant retention and repetition?  Ki li menm li i pa en keksoz ki vreman fit dan universal education, partou kot pe pratik ledikasyon iniversel dan primer.

Automatic social promotion in antre, in set in.  So zis en lasirans Minis ki ou kad zesyon lekol e bann teachers zot menm zot in pare pou enplimant sa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Lo kote letan ou pe koz lo automatic promotion, nou’n war osi son kote dezavantaze ok?  Kot nou zis les zanfan monte petet ti kapab en zanfan 2 zanfan ladan benefisye si i reste dan sa laklas pou li kapab swiv sa leson.

Parey nou dir nou pe konmans lo Early Childhood nou pa pe fer li across the school.  E i pa en keksoz ki parey mon dir taler ki zis nou pou dir tou bann laklas li i pe reste sa enn pe ale, i pou annan bann ka spesifik.  I kapab annan laklas  ki napa ka ok?  Ki son bann manrmay i pou kontinyen.  Me i annan nou konnen atraver nou pratik dan lekol, ki i annan serten zanfan ki pa pare pou rezon ki nou donnen dan nou Polisi i annan plizyer rezon – ok?   Si en zanfan par egzanp in malad 6mwan in lopital, ouswa in kot lakour i pa’n kapab kouver sa curriculum, eski nou pe fer li en servis pou nou fer li monte al swiv P2 kan dan P2 laba i pa pe kapab, akoz i annan en baz ki i pa ankor kapab etabli, pou li kapab build up lo la.

Nou pe regard li dan sa sans koumsa.  Nou pe regard li dan en sans ki sa zanfan i a kapab ganny le neseser, pou li kapab progrese, olye zis i al dan P2 e laba nou war poudir teacher osi laba anyway bann laklas i bann gran laklas, petet i pa pou ganny sa latansyon spesyal  ki i bezwen, e i pou perdi ler i monte i perdi menm, so nou pe sey regarde si at Early Childhood, nou kapab rektifye sa, ki ler i kontinyen i kontiny lo en baz solid.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Nou ava bouz lo kestyon No.7.  Mon ava pas laparol avek Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun ki a lekout.  Bonzour Minis avek ou lekip.  Kestyon Mr Speaker i lir konm swivan:

Eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble, ki sipor i pe donn reprezantan Konsey Lekol e PTA pou ankouraz zot dan sa zefor volonter?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.   Nou ava konmans ek Konsey Lekol ki ti ganny etablir atraver en regilasyon S.I 65 2010 an Oktob 2010.  Manm Konsey i ganny defini dan sa regilasyon.  Lekel ki kapab form parti sa Konsey, sa i ganny defini dan sa regilasyon.

Dapre regilasyon Minis i responsab pou apwent bann chairperson Konsey Lekol.  Pou le moman nou kapab dir ki tou nou bann lekol i annan li son Konsey, ki konpri 7 Manm.  Depi son legzistans Minis in toultan donn sipor bann Konsey Lekol dan zot fonksyonnman, an vi ki sa i en nouvo linisyativ gouvernans lekol.

Dapre organigram Minister Ledikasyon sipor administratif i ganny donnen atraver Biro Minis.  E bann sipor i konm swivan ;- nou fer sesyon induction pou bann nouvo manm, pou ed zot konpran byen zot rol ek responsabilite.

Sesyon formasyon i ganny fer pou devlop kapasite bann chairpersons Konsey pou li kapab lead son Konsey.  Bann chairperson Konsey i kapab annan tet-a-tet avek Minis pou diskit bann issues a zot demann, kan i neseser.  Minis osi i kapab asiste Konsey, miting Konsey osi kan i neseser a la demann chairperson Konsey.

I annan en rankont ki ganny organize pou bann chairpersons Konsey, tou le 3mwan pou zot ganny en sans pou zot enterakte avek lezot chairperson, e osi diskit lo bann size ki relevan avek zot lekol, e osi bann size ki relevan avek tou travay Konsey.  Zot ganny en sans pou fer lesanz e pou partaze.

Lenformasyon i osi ganny donnen swivi lo progre bann diferan proze, akoz nou konnen bann Konsey Lekol i annan bann pti proze ki zot pe fer lo nivo zot lekol dan domenn teaching and learning, student support, parental support, so zot ganny sans osi pou zot esanz sa, pou zot partaz zot leksperyans atraver sa bann proze ki zot pe fer.

An sa ki konsern sipor finansyel, depi sa lannen 2019, tou Manm Konsey ki’n ganny etabli, pe ganny en allowance pou sa servis ki zot pe donnen, anliny avek Circular No.2 of 2016 ki apel The Remumeration Framework on Fees for Executive Boards.  So zot ganny trete – Konsey i ganny trete anba sa sirkiler.

Mr Speaker Minis i rekonnet ki i devret annan plis sipor, plis formasyon pou Konsey e sa osi i devret pli konsistan.  Se pou sa rezon ki Minister pe travay an etrwat kolaborasyon avek Commonwealth Secretariat pou organiz formasyon pou bann Konsey enkli PTA Chair.  Akoz PTA chairperson li i form parti Konsey Lekol.  I en Manm Konsey.

E sa avek bi pou devlop zot konpetans afen ki zot a kapab pli byen diriz zot Konsey dapre kad gouvernans, ki pe ganny finalize anliny avek bann lekol.  Plis responsabilite, plis lotonomi.  En konsiltan avek sipor Commonwealth Secretariat, in fer en evalyasyon etat  de lieu pou etabli bezwen bann Konsey e zot ti annan pou zot reponn bann kestyon ;- ti annan focus group meetings akoz zot pou zot met devan zot bann konsern.  E baze lo sa nou annan rekomandasyon ki’n ganny fer dan sa rapor, e Minister Ledikasyon pou travay avek sa bann rekomandasyon, sirtou lo sa ki konsern formasyon.

Kot i konsern PTA, PTA i pou anmenn apre amannman Education Act 2017, e sa i fer provizyon pou annan en regilasyon etabli PTA.  Sa i dan lartik 97(2)(t).  An se moman anliny avek sa lartik No. 4 of S.I. 65 2010, provizyon in ganny fer ki 2 manm PTA i kapab deservi lo Konsey Lekol e enn ladan i chairperson.  Travay pe ganny fer lo en S.I pou ranforsi pouvwar legal PTA.  Pou le moman travay PTA i volonter, apard ki sa 2 manm ki lo Konsey e ki ganny en reminerasyon dapre lareg Konsey.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon annan detrwa pti kestyon pou Minis.  Minis mon anvi demann ou, si ouswa lekel dan ou Minister ouswa si ou ganny lenformasyon lo rapor ki bann Komite PTA i fer letan zot fer miting.  Eski ou ganny sa rapor?  Eski ou ganny sans war sa rapor ki sa Komite ki nou apel District Team ki tonm anba ou Minister ki tonm anba Departman Gouvernman Lokal zot fer kot Headteacher, par bann PTA ouswa Manm Konsey in asiste?

E Minis ou pa krwar mon ti ava tonm dakor avek mwan ki kot nou arive ozordi vizavi bann problenm sosyal dan distrik, ki annan pou fer avek lekol, zanfan e paran, ki annan sa nesesite pou revwar lafason ki Konsey avek PTA zot travay.  An menm tan Minis ou menm ou’n rekonnet ki zot bezwen sipor.  Be Minis ou dir ki i annan konsiltan pe fer evalyasyon, mon demann ou si sa bann rapor miting, bann rekomandasyon ki’n ganny fer si i pa ase lenformasyon ki i donnen pou montre ki ;- enn sa bann Komite i anvi fer bokou travay, me selman zot napa en incentive.

Alor Minis mon pe fer rekomandasyon avek ou silvouple, akoz mon santi poudir akoz par egzanp Grand Anse Mahe, kestyon ki’n ganny leve par Onorab Lopozisyon – Leader Lopozisyon vizavi mankman ou counsellor lekol primer sa bann Komite zot pe konplemant osi travay ki sa bann school counsellor i fer.

E zot pe fer li apre ler.  Bokou travay pe ganny fer apre ler.  Alor mon a demann ou Minis silvouple konsider donn bann Manm PTA osi en allowance, parey nou donn Manm Konsey.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Rapor miting Konsey i vin direk kot Sekretarya Minis, tandis ki rapor District Teams avek rapor PTA i ganny anvoye kot Divizyon Lekol.  Me nou konnen ki pe pase travay ki zot pe fer akoz nou annan Senior Management Committee Meeting dan Minister Ledikasyon, kot bann Direkter Zeneral i vin raporte lo la.

E parey nou dir nou ankor dan Infancy School Council.  Prezan ki nou pe met en pe lord ladan.  I annan mon okouran ki pe travay pou en bon pe letan, me selman zot pa ti pe ganny okenn sipor finansyel.  Se ant 2019 ki nou’n konmans donn sipor finansyel.

E osi nou remarke poudir School Council, i annan ki chairperson i kite i ale.   I pran zot en bon pe letan pou zot kapab rod en lot chairperson.   So ti annan ki pa ti pe fonksyonnen akoz napa chairperson.  E la pou sa moman la ki mon’n dir se la ki nou kapab fer nou osi nou etat de lieu kot i konsern Konsey ki lo zot lipye pou nou kapab war kote ki ti manke, pou nou kapab met an plas.

So nou ava sey donn sa sipor Konsey avan, pou gete pou dir pa pou mor an nesan, apre nou ava revwar parey nou dir nou bezwen revwar Lalwa la ki gouvern PTA e nou ava regarde kwa ki nou kapab konsidere ladan.  Me pou le moman parey nou pe dir, nou baby la ki nou anvi i ne e i grandi pou kapab ed lekol dan son gouvernans se sa Konsey e parey mon dir chairperson Konsey e en lot Manm i osi pe chairperson PTA (pardon) e en lot Manm i osi i pe servi lo Konsey.  So i annan say dan desizyon ki ganny pran lo nivo Konsey i form parti bann diskisyon i kapab anmenn son konsern lo nivo konsey pou zot diskite travay ki devret ganny antreprann lo nivo zot distrik.

Me nou rekonnet parey mon pe dir, nou rekonnet ki ler ti napa Konsey ti annan PTA ki ti pe fer en bon travay.  I annan ki ti pli aktiv ki lezot me zot ti pe sey donn sa koudmen lekol so nou pe dir zot kontinyen e apre nou ava war ki nou kapab fer.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Minis i annan en mo ki mon tann souvan apre, apre, apre.  Konmsi sa apre la Minis, ou pa kapab donn en presizyon?  Akoz lefe ki Minis nou rekonnet ozordi ki sityasyon problenm sosyal – mon pe koz mon distrik, e mon santi poudir sa bann dimou -n akoz in annan plizyer bann Manm PTA.

Serten rezyon in marse par egzanp La Misere, i marse e Grand Anse Mahe pou spesifisite.  E mon santi poudir akoz i annan sa mank incentive, mon kontan tande ki ou pe al donn training.  Me training li tousel li menm li, kan sa dimoun i bezwen fer bokou travay apre ler.  O nivo santral i annan bokou bann Board, me nou osi nou annan nou bann pti Board o nivo distrik ki bezwen sa sipor finansyel.  So mon pe fer en pledwari avek ou Minis sa zafer ‘’apre’’ plito ou donn waon en presizyon, ki ;- enn – nou a konnen ki nou kapab sivre nou a dir be ok be la sa bann dimoun, vwala zot bann zafer pe vini.  So sa dan li menm li i ava en lankourazman pou fer sa bann dimoun delivre en pti pe plis o nivo distrik Minis.  Silvouple mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  E mersi Onorab.  Parey mon’n redir ankor Onorab, nou annan en pti baba la ki fek ne avek nou, ok?  Annou sey donn li sa lafors pou li kapab devlope, pou nou kapab war si i efektiv pou le moman, e apre ler i ava lo son lipye, i ava kapab prezan regarde ki i pou fer avek bann PTA bann Manm PTA.

Annou konsolid, annou esey konsolid.  Annou pa esey fer tou keksoz zis for the sake of donn en allowance.  Annou sey regarde ki mannyer nou kapab zot ganny allowance bann Konsey?  Annou regarde ki mannyer sa pe benefisye zot travay. Nou  pa ankor konnen ok?  So nou, nou’n war poudir zot menm zot pe dir nou poudir formasyon ki mannyer zot pou antreprann sa direksyon, sa gouvernans lekol, pou zot i en defi, akoz i en keksoz ki ti napa avan at a level of governance.  Nou konnen poudir PTA ti la pou siport lekol, me at the level of governance.  Akoz ler lekol i pran son lotonomi, se bann Konsey, ki pou parey en Board.

Parey sa bann Board ki nou pe fer dan lekol sant profesyonnel.  Se zot ki pou avek sa headteacher pran bann desizyon mazer kot i konsern zot lekol.

E nou santi ki zot pou bezwen kapasite pou zot fer sa.  Parey mon dir, mon pa pou kapab dir ou poudir an Fevriye 2020  tou PTAs dan lekol, pou ganny en reminerasyon.  Mon dir annou konsantre lo en striktir ki nou fek met an plas, pou donn li sans pou li kapab devlope, apre nou ava pran lezot.  Ok? Annou pa met dan nou lanmen, apre nou pa pou kapab ni monitor, ni gete ki pe pase.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Ankor enn fwa bonzour tou dimoun.  Mr Speaker premye kestyon mon ti a voudre demann Minis,  si lenformasyon ki Minis in dir nou School Council ti vin apre piblikasyon S.I 65 October 2010, so mon ganny lenpresyon School Council pe al pres pou al dan puberty.  I en zanfan ki’n ariv pres 10an.  So mon le demann Minis – mon pe mazin en pe dan laliny Regional Council.  Regional Council, zis apre 1an in annan en evalyasyon kot Gouvernman US in war nepli annan nesesite pou li.

Prezan mon anvi demann Minis apre 10an, eski in annan vreman en evalyasyon? In annan interview avek paran avek ansenyan, pou war the effectiveness of School Council ki dezormen la aprezan nou pe al donn zot en allowance.  Premye kestyon.

Dezyenmman avek lentrodiksyon sa allowance, ki kalite konsiltasyon ki’n annan avek bann profesyonnel ledikasyon, ki zot, zot pe vreman donnen bann curriculum coordinator ki zistifye poudir School Council ki li probableman pa zwenn laplipar ditan, ouswa zot pa fer that much, ki li i gannyen, me sa profesyonnel ledikasyon ki i santi poudir i pe donnen, donnen, donnen, selman i pa ganny rekonpanse osi parey.  Ki mannyer Minis i alor i defann sa lentrodiksyon sa allowance?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Wi i ti etablir atraver sa regilasyon 2010, me nou’n war poudir i annan parey mon’n dir – i annan ki’n for, ki’n konmanse, ki’n pran sa lelan ki’n ale, me osi i annan ki’n fer fas avek bokou challenges, ki chairperson in kite bezwen rod lot chairperson, akoz dan sa letan la zot ti pou fonksyonn volonter – ok?

Ok, so si i santi poudir son letan i pa disponib sa lannen, lannen pase i ti la, sa lannen i annan lezot priyorite dan son lavi, so i dir i kite i  ale, e nou bezwen rod en lot pou ranplase.  So nou bezwen kontan ki avan i annan ki’n dan sa lespri, dan sa  mouvman volontarya, zot in fer en bon travay.  So nou’n baze lo la nou’n dir, be i annan ki vreman in travay lo nivo volonter, e nou war osi ki zot devret ganny en pti sipor finansyel.

Akoz pou Konsey konpare avek bann profesyonnel ledikasyon, Konsey ki fer zot miting apre ler.  I fer zot miting Sanmdi, dan wikenn – ok?  Akoz ou pa pe gannyen byen, byen paran akoz tou dimoun konmela pe travay.  I dir laba pa kapab donn li release, pou li vin miting.  So laplipar zot bann miting ki zot pe fer e menm nou ler nou fer rankont pou zot, nou fer dan Sanmdi.  Savedir zot pe donn zot wikenn, akoz nou konnen zot osi zot bann travayer ki dan lasemenn zot very busy ;-tandis ki bann profesyonnel ledikasyon, donn sipor lekol i form part and parcel zot travay ok?  As per the job description  zot pou bezwen fer sa fulltime,  sipor lekol.

Tandis ki Konsey li i pe fer li as an addition to their professional life.  I en keksoz ki zot pe fer over and above, sa ki zot annan pou fer konman en travayer.  E pou nou deside si zot ti bezwen sipor si kwa, sa i ganny kouver.  Nou pran zot an kont pou konsiltasyon, akoz nou konsilte lezot partner osi.  Nou’n konsilte lekol.  Nou’n konsilte paran, akoz dan sa assessment ki nou ganny fer la par sa konsiltan, tousala in pran kont ladan.  Parey mon dir ti annan kestyonner, ti annan focus group discussion ;-  ti annan bann gran miting ki nou ti fer, pou nou ganny pwennvi tou bann partner ki a lafen kont, zot in war poudir i neseser.

E parey ou’n dir taler si letan zot in ganny sa reminerasyon, parey ou’n dir i annan ki travay – ki pe travay – ki ti pe travay avan ki pe  kontinyen travay ki sa i ava en pti incentive pou zot, tandis ki bann ki pe antre, nou bezwen monitor zot pou war poudir, eski zot pe delivre dapre, sa ki nou, nou demann zot.  So sa i pa zis ki nou deside al a l’acte pou nou dir donn zot R1500 donn zot R2000.  Nou’n bezwen war poudir i annan travay ki zot pe fer, e nou pe ensiste ki sak Konsey Lekol i bezwen come up avek en plan d’aksyon pou son lekol.  En plan d’aksyon ki i pou bezwen egzekite lo en peryod 2an, en peryod 3an, e a report back to us pou war si pe marse si pa pe marse.

E se sa ki mon’n dir taler nou pe serten laspe zot lekol, zot kominote, ki zot pou kapab fer sa plan lo la.  I annan ki petet i ava opt pou li get teaching and learning ;- i annan ki ava opt pou get student support avek  nou bann manrmay ki annan difikilte eksetera.  E i annan ki i kapab get sa kolaborasyon avek paran avek lakominote.

So sakenn i pou annan pou get forte son kominote, pou gete ki mannyer son plan pou marse.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon premye kestyon, se eski Minis i vreman krwar ki bann lekol i bezwen en School Council e osi en PTA?  Eski i pa ti ava kapab combine sa de?  Parske la mon pe osi tann District Team, mon pe osi tann lezot keksoz, e malgre tousala, prezan ki annan problenm dan bann lekol.  So eski sa- ?  Dezyenmman eski Minis i kapab dir avek nou, konbyen eski sa bann dimoun i ganny peye sa bann lo sa bann Council?  E Mr Speaker vi ki Gouvernman in fer sa letid par egzanp lo swadizan lo Regional Council, e zot in come forward avek sa lide ki poudir bann dimoun, bann ki menm napa nanryen pou fer avek Regional Council, zot in dir fodre i annan eleksyon, eski Minis pa krwar ki  dan sa menm lespri, pou evite ki i annan okenn lespri politik ki poudir Minis i swazir sa ki li i anvi dan laliny politik, son zanmi ensidswit, ki sak lekol i devret kapab elekte – e la mon koz tou bann paran ki zot zanfan i al dan en  serten lekol, pou zot kapab elekte sa sistenm gouvernans.  E ki atraver sa, zot ava petet annan en pli gran lentere?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Lo kote PTA avek Konsey, zot koegzistans, nou’n war poudir zot rol i diferan – ok?  Rol PTA li i plito lo sa mobilizasyon paran e rol Konsey li i deal avek gouvernans  desizyon lekol.  Allowance ki zot gannyen dapre sa sirkiler zot tonm anba Konsey. Chairperson i ganny R2mil e manm i ganny R1500 – ok?  E nou war poudir petet  travay ki zot pe fer apre ler zot pe dedye zot letan.   Petet menm petet i pa tro ase me selman vwala.

Lo eleksyon pou Konsey petet nou osi nou’n sivre Regional Council  ki ti la. (huh) Non sorry. Regional Konsey ki ti la ki pa ti neseserman – me selman dan lavenir parey nou pe dir, nou pe travay lo lotonomi bann lekol.  Ok pu nou donn zot sa responsabilite. E ler lekol i ava ganny son responsabilite, son lotonomi then lekol i ava kapab fer son eleksyon pou son Konsey.  Pou le moman se lekol ki swazir ki swazir son – ki fer nominasyon – nominasyon pou son chair e lekol i anvoy CV sa dimoun  kot Sekretarya Minis pou kapab apwent li koman Chairperson e ordinerman i anvoy 3 kandida  – ok?  Ki apre enn i ganny swazir koman chairperson.

So vwala pou lemoman nou annan en sistenm ki nou pe annan dominasyon me a lavenir avek lotonomi i kapab annan en sanzman dan sa. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker zis en pti kestyon. Minis in servi en lekspresyon pou dekri Council in dir i en pti baba.   Ou ‘n dekri li koman en pti baba. En pti baba 10an. I en pti baba 10an tou son ledan, son milk set in pouse, e ki probableman tou son bann milk set pe komans tonbe e i  pe komans ganny gro dan. Be apre sa Minis ou’n osi dir nou ki ou pe swiv legzanp Regional Council ki apre – parske  Regional Council  in fek vini.

Be Minis be si apre 10an – apre 10an ou ankor pe evalye School Council, e ki ou pe dekri li koman en pti baba, be Regional Council ki’n fini ganny touye nou pou apel sa en abortion ? 

 

MR SPEAKER

Ok Onorab, Regional Council i pa tonm anba Minister Ledikasyon.  Ok?   Bon Minis i ok nou ava bouz lo prosen kestyon.   Mon pa’n war sa pe vini.  Kestyon No.7. Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Mon kestyon i lir koumsa. An vi ki serten lekol primer in ganny swazir pou komans en proze pilot lo literatir ki apel Renaissance  Leteracy Program, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble lo ki baz e konbyen lekol ki’n gany swazir? Konbyebn sa progranm pe kout Minister Ledikashyon? Kan ki en evalyasyon pou ganny fer? Eski sa progranm pou ganny entrodwir dan tou lekol?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker. Mersi Onorab. Mr Speaker, Renaissance Literacy Program ti ganny enplimante pou 9 semenn lo en baz pilot dan laklas P2 a P4 dan  bann lekol ki’n ganny swazir.   E sa sete le 9 Me ziska le 14 Zilyet. Sa bann lekol primer swivan ti Takamaka, Anse Etoile, Baie Ste Anne, Plaisance Primer e Bel Ombre. Sa proze pilot ti ganny fer gratwitman.  pou sa proze sa bann lekol ki ti’n gany selekte ti annan bann kriter swivan ;- grander lekol an term i annan lekol ki ptipti – i annan lekol ki mwayen – i anann lekol ki gran.   Nou’n osi regarde koneksyon internet akoz zot ti pe fer sa virtual. Koneksyon internet ki ti fonsyonn byen. E osi zone ki sa lekol i ladan  – son sityasyon staffing. Par egzanp nou’n annan Baie Ste Anne ki dan zone 1. Takamaka i dan zone 2. Plaisance i dan zone 3. Anse Etoile i dan zone 4 e Bel Ombre i dan zone 5. Sa sistenm zoning sa i en sistenm ki  dan Minister Ledikasyon depi lontan.   Bann lekol ti ganny akse avek 2 progranm prensipal dan sa proze ;- Renaissance Star Early Literacy pou       P2 e Star Reading pou P4.  Sa proze pilot ti ganny enplimante pandan peryod lektir ki 80 minit par semenn, akoz nou ti oule ki swiv dapre timetable lekol pou napa okenn disruption.

Mr Speaker, fodre dir ki pandan lenplimantason sa proze tou le 5 lekol ti ganny swiv de pre.   E avan ki progranm ti komanse, ti annan formasyon pour  bann ansenyan ki ti pou enplike dan sa progranm.   Minister ti ganny en rapor tou le semenn atraver Divizyon  Petit Enfance e Primer lo performans bann zanfan dan sa bann evalyasyon  e osi zot performans lo lektir.

Alafen proze 3 zofisye sorti kot Renaissance ti vin fer en evalysayon final pou etabli progre ki bann zanfan in ferm e pou donn direksyon Mnister Ledikasyon si i pou kontinyen avek sa progranm ouswa non.   E prize giving ceromony ti ganny organize par Renaissance pou rekonpans bann zanfan ki ti’n fer bokou progre e osi lo partisipasyon bann lekol. Mr Speaker  evalyasyon sa proze pilot in konplete e rapor ti ganny soumet avek Minister Ledikasyon  an Out 2019. Bann statistik pe montre klerman ki bann zanfan dan tou sa  5 lekol pilot in fer bokou progre konpare avek baseline ki zot ti’n etabli avan.  Avan komans progranm zot ti’n fer en assessment to etabli baseline. E pandan sa 2 semenn, in annan an tou 5,143 limerik ki’n ganny lir par bann zanfan. Nou war sa ki vreman en sif   konsiderab e osi sa bann liv i en varyete liv ki sipleman bann liv ki zanfan i annan dan nou bann bibliotek e nou konnen osi poudir parfwa nou atann bann lekol pe dir dan bibliotek zot napa ase liv e Minister Ledikasyon i fer le neseser me selman pa toultan ki nou arive me sa bann parey mon dir sa bann liv la in konplemant sa ki zanfan ti pe lir dan library. 

        Mr Speaker baze lo sa evalyasyon ki montre lavantaz ki sa reading program i annan, pou amelyor la lektir e evantyelman performans bann zanfan.  Akoz nou konnen poudir lektir literacy i labaz laprantisaz, so si zot kapab lir byen zot pou kapab fer lezot size byen akoz i bezwen lektir, dan matematik, dan lasyans, dan lasyans sosyal.

E Minister in war li vo lapenn pou konsider lenplimantasyon sa progranm dan tou lekol primer.  So nou pe prepar en parey pou nou al Cabinet pou nou kapab roll it out parey nou dir.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Minis mon ti a kontan mon ti ava apresye si ou ti kapab donn nou en lide konbyen i pou kout Minister pou abonnen avek sa progranm?  Apre dezyenmman ki bann difikilte par egzanp i annan serten homework ki ganny donnen online ki bann zanfan zot menm zot napa computer oubyen tablet pou zot kapab ganny akse avek sa bann travay kontinyel pou kapab fer dan lakour pou substantiate sa progranm ki fason ki zot pe progranmen pou zot ed sa bann group zanfan?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Pardon.  Mersi Mr Speaker.  dapre sa tim renesans letan nou diskit avek zot, zot dir si zot ti pou roll out sa progranm pou en peryod 3an, zot war i ase sustainable, e i pou kout Minister Ledikasyon R3milyon ;- R1milyon par lannen.  E letan nou fer en pti travay matematik pou lakantite zanfan ki nou annan dan lekol primer sorti P2 ziska P6 avek sa R1milyon par an nou pou war i pou kout apepre R200 par zanfan par an so nou war i vreman viab, i vreman vo lapenn.

Konsernan bann difikilte ki nou rankontre nou okouran poudir i annan paran vreman in antre dan sa progranm ;- in donn sipor son zanfan.  I annan ki’n al rod tablet pou zanfan pou zot kontinyen fer access sa bann liv dan lakour me nou konnen osi poudir i annan paran petet i war li dan difikilte pou fer sa so zanfan ki napa access dan lakour nou annan en computer lab dan bann lekol primer.

Sa bann lekol ki’n swazir ensi lekol primer i annan en computer lab e zanfan i reste apre lekol pou li kapab fer son travay.  Ordinerman Miss pa donnen zanfan travay ki pou al fer dan lakour ki pou bezwen servi teknolozi ki napa kot zot ok so zot kapab servi teknolozi lo nivo lekol apre ler lekol parey ECA parey dan letan ECA i kapab reste e i annan teacher la kot lekol pou ed zot.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Bon nou napa siplemanter lo sa kestyon avek sa mon ti a kontan remersi Minis Jeanne Simeon ki’n pas bomaten demi zournen avek nou avek son lekip Madanm Delcy Dr Decommarmond e Dr Barallon.  Minister ek ou tim mersi bokou e nou ava eskiz zot dan Lasanble.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mr Speaker mersi pou sa letan isi pou reponn bann kestyon.  Mersi tou bann Onorab pou zot sizesyon pou zot lobzervasyon.  Mersi bokou.

 

(MINISTER JEANNE SIMEON

AND HER DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Bon nou pou kontinyen avek nou travay apre midi savedir ler nou antre 2er nou ava pran PNQ e sa i ava swiv par Urgent Question.  Pou lenformasyon bann Manm lo sa PNQ Minis Charlette pa available sa PNQ pou ganny pran par Minis Wallace Cosgrow, me i pou akonpannyen par de zofisye ki sorti dan Minister MHILT kot Minis Pamela Charlette.

Mon ti a kontan osi tou enform bann Manm ABC ki nou pou meet 1er dan Speakers Conference Room.  So nou ava break e nou a repran nou travay 2er apre midi.

 

 

(BREAK)

 

 

MR SPEAKER

Bonn apre midi tou Manm Onorab e bonn apre midi tou dimoun a lekout, ki pe swiv travay Lasanble Nasyonal.  Bon premyerman mon prezant en leskiz pou sa pti retar ki nou’n gannyen pou konmanse.

E mon pa pou tarde, mon ava demann parliamentary reporter pou apel Minis pou nou kontiny nou travay.  E parey mon ti’n dir bomaten, nou pe pran PNQ,  e sa apre pou swiv par Urgent Question.  Bonn apre midi Minis.  Minis Wallace Cosgrow.  E welcome dan Lasanble Nasyonal.

Minis i akonpannyen par 2 Zofisye ki sorti dan Minister ki dirize par Minis Pamela Charlette e parey mon’n dir bomaten.  Minis pe reprezant Minis Pamela Charlette ki pa kapab avek nou la apre midi.

Sa 2 Zofisye se Mrs Fanette Albert ki Sekreter Prensipal pou Later.  E Special Advisor pou Minis Charlette, Mr Gerard Hoareau.  Minister avek ou lekip bonn apre midi.

E avan mon donn Leader Lopozisyon laparol, mon ti a zis kontan prezant mon leskiz personnel avek ou Minis, pou bomaten ki ou’n vini ou’n attend en bon pe letan avek nou.

An krwayan ki nou ti pou kapab pran sa kestyon avan midi.  Mon osi prezant leskiz de lapar sekretarya.   Bon, mon ava donn laparol Onorab Ramkalawan pou li poz son kestyon.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis avek ou delegasyon.  Mr Speaker mon kestyon, se pou demann Minis Responsab pou Lakaz, Later, Lenfrastriktir ek Transpor lo Later,  si i kapab donn sa Lasanble sa bann detay swivan lo sa later ek lakaz Souvenir La Misère dan distrik Grand Anse Mahe, ki ti pou en O Zofisye ki travay State House.  Donn sa bann lenformasyon swivan;

Konbyen eski Gouvernman in aste sa propriyete ki enkli son lakaz?  Ki siperfisi sa later?  Eski Gouvernman in donn sa dimoun en nouvo morso later?  Si wi, kote eski sa later i sitye?  E ki son Siperfisi?

E finalman, eski sa dimoun ti deza aste en bout later Gouvernman avan?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minister.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou Manm Onorab.  Bonn apre midi tou manm piblik ki pe ekoute, bann manm lapres.  Mr Speaker parey ou’n edike pli boner, mon pe reprezant Minis Pamela Charlette ki pou rezon ki in travel, on overseas mission.

I pa pe kapab attend Lasanble ozordi.  So mon pe reponn kestyon Onorab Leader Lopozisyon dan plas Minis Charlette.  Mr Speaker, Mr avek Mrs Labaleine, ti fer demann avek Gouvernman pou resanz parcel B4329, ki annan en siperfisi 1853 met kare pou en later rezidansyel, preferableman a sitye La Misère.

Inisyalman sa propriyete ti’n aste parcel B642, ki ti 1508 met kare avek SHDC an Mars 1989.  E lot parcel B2609, ki 345 met kare avek en propriyeter prive.

Sa 2 later ti ganny amalgamate pou vin en sel parcel B4329.   Gouvernman in vann B7828 sitye Helvetia, ki dan distrik Grand Anse li osi, La Misère avek sa propriyeter, atraver en lesanz avek son later B4329 ki osi annan 2 lakaz lo la.

Evalyasyon pou parsel B4329 ki ti pou sa propriyeter ti evalye a R7milyon.  E pran konsiderasyon leta sa 2 lakaz lo sa propriyete, akse avek semen, akse avek bann servis litilite piblik,  sa propriyete ti ganny evalye a sa nivo.

Valer later B7828, ki ti pou Gouvernman e ki’n aprezan esanz avek sa 2 propriyeter.  I annan en siperfisi, 3154 met kare.  I san lenfrastriktir lo la.  Savedir napa okenn lenfrastriktir, i ankor bare.  San semen, san elektrisite e san delo trete.

Sa later ti ganny evalye a en pri R2.523milyon, par Gouvernman.  E Gouvernman in pey sa propriyeter ladiferans R4.477milyon.  Mr Speaker mon krwar sa pti summary in rann larepons Onorab, tou son bann kestyon ki i ti’n demande.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  E mersi Minis pou sa detay.  Mr Speaker premyerman mon ti ava kontan demann Minis,  akoz ki Gouvernman ti deside pou antreprann en tel tranzaksyon?

Eski sa in ganny fer dan lentere Nasyonal?  Akoz ki sa propriyete e petet dan sa konteks, pou ki rezon ki Gouvernman in aste sa propriyete kwa ki zot annan lentansyon fer avek?

Dezyenmman, vi ki Minis ou’n dir avek nou ki sa later, ou pa’n mansyonn nou dat.  Be, vi ki mon annan sa dat.  Vi ki sa later ti ganny – sa tranzaksyon ti ganny fer le 26 Desanm 2018, kan Gouvernman ti deza annan en point system pou later.  Eski – konmsi ki mannyer eski en dimoun ki’n ganny later Gouvernman dan sa moman?  Konmsi ki sistenm pwen ki’n ganny servi pou ki sa dimoun i kapab ganny sa bout later?

E trwazyenmman,  vi ki sa later, B7828 i ganny sitye dan Park Nasyonal, ki konsiderasyon spesyal ki Gouvernman in pran pou allocate en bout later dan Park Nasyonal avek sa fanmir.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi bokou Mr Speaker.  Onorab mersi.  Akoz ki Gouvernman in deside undertake sa tranzaksyon?  Onorab Mr avek Mrs Labaleine, sa 2 dimoun ti ekrir en let Gouvernman konman en sitwayen prive, zot in ekrir en let Gouvernman.

Zot in demann Gouvernman parey bokou lezot sitwayen prive i ekrir Gouvernman, dan diferan sirkonstans.  Zot in ekrir Gouvernman, e met zot lentere devan Gouvernman pou esanz sa propriyete ki zot ti annan La

Misère, Souvenir, parey mon’n dir boner, pou en lot propriyete.  Preferableman si ti posib dan menm distrik Grand Anse, La Misère.  E sa ti ganny fer atraver en request personnel par sa 2 propriyeter msye ek madanm.

E i ti ganny fer, let ti ganny anvoye kot Minister konsernen, ti le 28 Mars 2017, zot ti fer sa request.  E Gouvernman parey in fer dan bokou lezot ka, dan bokou lezot ka, kot sitwayen prive;-  e ozordi bann sitwayen ki pe ekout mwan, ki’n deza fer sa bann tranzaksyon zot ava dakor avek mon.  Gouvernman i pran konsiderasyon sa demann.  E dan sa ka Gouvernman in vwar li apropriye pou konsider sa demann favourably – favorableman.

E in antre an diskisyon, an negosyasyon avek sa propriyeter.  Now sa propriyete, avek sa ki lo sa propriyete dan sa ka 2 lakaz.  I annan en lakaz ki en pe pli resan avek en lakaz ki en pe pli avan.

Gouvernman in vwar li posib ki i kapab pran sa lakaz, met dan son stok, ganny zere par Gouvernman.  E sa lakaz i ganny servi, i kapab ganny servi, pou par egzanp letan Gouvernman i annan bann O Zofisye, par egzanp bann Manm Zidisyer.

Lakaz sa nivo ki i ete, ou kapab met bann O Zofisye, ki letan Gouvernman.  Pa bezwen al lwe lakaz an deor pou met sa bann Zofisye, ki ler Gouvernman i bezwen donn zot en lakaz.

So sa lakaz i antre dan en stok lakaz Gouvernman ki ganny zere par PMC.  E par, i ganny zere par PMC, sa propriyete i ganny zere par PMC.  Wi, parey mon’n dir, ou 2enm bout kestyon ti le 26 Desanm 2018.

Nou, nou rikord sa let, zot ti anvoye i la, i le 28 Mars 2017.  Sa letan ti annan en land point sistenm.  Me, ok -tranzaksyon transfer pardon.  Mon pe ganny konpran ti le 18 Septanm 2018 e non pa le 26 Desanm.  Solman ti ganny anrezistre le 26 Desanm, dan lanrezistreman dokiman, ti fer le 26 Desanm, ok?

So ti annan land point system – wi.  Me sa ki mon ganny en konpran se ki tranzaksyon exchange, parey bokou lezot tranzaksyon ki’n ganny fer dan lepase,  i pa en tranzaksyon ki pas atraver land point system.

3enm bout kestyon, 3enm bout kestyon, se ki akoz Gouvernman in konsider donn en bout later ki form parti Park Nasyonal.  Ankor lenformasyon ki mon annan laba dan sa rezyon, i pa ganny klasifye konman Park Nasyonal.

Me i ganny klasifye konman F1.  F1 avek Park Nasyonal i 2 diferan kalite kategorizasyon.  E dan F1 i annan bokou lenstans F1, kot F1 i ganny klasifye konman en forest reserve.

E dan forest reserve i pa neseserman annan eleman fore ki annan valer park nasyonal.  Alors i annan bokou ka kot F1 i ganny converted into en residential ouswa en lot use.  Kot sa dimoun, sa propriyete, ouswa sa devloper i kapab fer en serten devlopman.

So i pa en status national park.  I en status F1.  Bokou bann later otour Mahe i ganny konsidere konman F1, zis akoz i annan forest cover, pa neseserman i annan valer biodiversite pou merit en stati Park Nasyonal.

So Mr speaker mersi, mon krwar mon’n reponn sa 3 kestyon to do best of mon abilite.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, premyerman letan Minis pe koz lo stok lakaz Gouvernman, e in mansyonn Zidisyer.  Mon ti ava kontan dir avek Minis ki sa i totalman fo.

Zidisyer par egzanp zot ganny en allowance R25mil, pou zot lwe zot lakaz, pou zot fer bann demars lakaz.  So, avek desizyon ki Gouvernman in pran pou vann, Gouvernman i dan biznes vann lakaz.  Tou bann lakaz Bel Eau, Gouvernman in vann.  Fisherman’s Cove Estate, Gouvernman in vann.

Eski Bel Eau, nou’n mansyonnen Bel Eau kot ansyen Sef Ziz ti reste;-  kot madanm ansyen Minis Sylvette Pool ti reste.  Beoliere Gouvernman in vann.  Sorento Gouvernman in vann.  Eski Minis pe dir avek nou – mon konnen ki poudir i pa ou Minister, me selman ou annan bann Zofisye la ki kapab reponn,  eski Minis pe dir avek nou ki ozordi souden, souden an 2018 Gouvernman i deside pou li re antre dan biznes aste lakaz.  Espesyalman pou aste en lakaz ek son propriyete ki vo R7milyon.  Eski se sa ki Minis pe dir avek nou, Polisi Gouvernman in sanze?  E donk si Polisi Gouvernman in sanze,  eski Minis pe dir avek nou ki nenport dimoun ki annan bann lakaz parey, zot kapab ekrir Gouvernman, e Gouvernman pou konsider zot demann favorableman?  Akoz Gouvernman i annan lentansyon ranforsi son stok lakaz.

Oubyen eski sa tranzaksyon ki’n arive, i pa pous okenn dimoun ki annan en degre lentelizans pou dir ki sa i en tranzaksyon prive e en tranzaksyon privilezye ki’n arive.  Sa i mon premye kestyon an relasyon avek sa ki ou pe demande.

2enm kestyon. Mr Speaker vi ki ozordi, vi ki ozordi mazorite dimoun ki’n demann, ki pe fer demars pou ganny en bout later dan rezyon La Misère, en bout later Gouvernman dan rezyon La Misère, zot dir napa.  Akoz souden i annan later?

E mon ti ava kontan si Gouvernman, atraver ou Minis, ti ava dir avek lepep Seselwa, konbyen kare later ki zot in, ki zot in ouver dan sa rezyon, pou ki lepep Seselwa atraver son sistenm pwen, i ava kapab ekspekte aste en bout later.

E finalman Mr Speaker,  eski Minis pa krwar ki poudir dan sa staz kot nou ete, pou donn 1 dimoun, pou donn 1 dimoun, 1 fanmir en kare later 3153 met kare i senpleman pa akseptab e i en lenzistis!

Parske dan 3153 met kare, baze lo zot bann later land bank ki zot pe donnen, si ou ti pe donn en kare 500 met kare, ou ti ava kapab donn omwen 6 kare later.  E ki ekivalan 6 kare later pou donn en dimoun.

Kan li son kare later ki i ti annan, i ti 1853 met kare.  Minis seryezman, eski nou pa vwar ki poudir i annan en gro lenzistis dan sa tranzaksyon?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minister.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab ankor pou 2 lezot set kestyon.  Premye kestyon Mr Speaker, eski okenn dimoun i kapab ekrir Gouvernman e demande pou fer lesanz?

Mr Speaker lenformasyon ki mon annan, depi en pe letan, depi mon krwar lannen 2000, bann rikord ki nou annan.  I annan omwen 162 ka dan diferan lenstans, kot dimoun in eksprim avek Gouvernman zot lentere pou swa fer lesanz propriyete, ouswa pou propriyete vid, or propriyete avek batiman lo la.

I annan bokou ka kot dimoun in ekrir.  Dimoun in deza ekrir Gouvernman, i pa en premye fwa.  E bokou dimoun in ekrir Gouvernman pou fer serten tranzaksyon.  E dan bokou ka –  e mon annan lenformasyon, ki apepre 162 ka Gouvernman in entertain dan en fason ou en lot, pou swa esanz en bout later, swa en bout later avek en batiman.  Kot par egzanp si en fanmir lakaz in tro pti, nou sanze, nou sey rod en fason ki mannyer nou accommodate sa lot dimoun.

Sa lot propriyete i vin dan stok Gouvernman.  Gouvernman i rekonstri lakaz, i bouze koumsa.  So i annan bokou lezot legzanp kot in arive.  E mon pa krwar ozordi e demen bomaten Seselwa nou pep pou aret ekrir Gouvernman, pou aret demande, i pou kontinyen annan.

Me selman tou ka i ganny konsidere baze lo son sityasyon, lo son ka ki ganny prezante devan Gouvernman.  E mon pa krwar Mr Speaker,  mon pou pronons mon lekor, mon pa krwar ti en, i en, i issue  privilez, mon pa krwar en  issue privilez.

Akoz mon krwar sa 2 dimoun in ekrir Gouvernman konman 2 sitwayen prive.  E zot in demann Gouvernman pou konsider zot lof.  Ok?  An term kantite later ki nou annan dan sa rezyon.

An term kantite later ki nou annan dan sa rezyon.  Barbarons nou idantifye apepre, kantmenm en pti pe pli ba, nou’n idantifye apepre 30, (mon pe vin lo la apre Onorab en pti kou) 30 bout later dan rezyon Barbarons anba.  Mon pe vin lo ou kestyon en pti kou la.  Dan land bank Barbarons, mon pe vin lo la en pti kou.  Land bank Barbarons nou annan apepre 30 bout later ki’n idantifye.

Helvetia anler sa bout later kot nou pe fer referans lo la.   I annan en bout en konponan ki’n al pou bann plot lagrikiltir.  Bann plot lagrikiltir.  Par anba Gouvernman ti pe explore fer en land bank. 

Me lefe ki i, mannyer later i ete laba, e kou pou Gouvernman fer land bank, ek kantite plot ki nou ti pou gannyen,  Gouvernman in vwar poudir plito  i pli fer sans explore land bank Barbarons pli ba kot ou kapab ganny bokou plis plot,  pou piblik Seselwa kapab apply.  E less costly.  I annan detrwa plot si mon konpran Helvetia, ki petet kapab ganny servi.  Me selman i reste, i ava fer legzersis.  Minister i ava fer legzersis, ava gete kantite plot i kapab tire.

Prezan an term groser sa plot.  Mr Speaker, mon’n osi ganny fer konpran, ki poudir bann dimoun ki’n mars sa teren.  Sa plot malgre i 3152 met kare, i pli gran ki sa plot ki’n exchange.  Sa plot, sa teren i en teren difisil.

I en plot difisil.  I annan bann bout ki annan bann, ki bord ek vale.  I annan bann bout ki pa neseserman, mon pa pou dir pa buildable.  Me solman i difisil build.  Alors tousala ler bann surveyor in pran kont teren sa landrwa,  se pou se la rezon ki sa later in ganny koup parey in ganny koupe.  I pa neseserman en faver pou donn pli gro bout later, pou en pli pti bout later.  E in fer en evalyasyon.

Bann zofisye Minister in fer en evalyasyon, pou get valer sa later, an relasyon avek kot i ete, son topografi e tou.  So in annan en legzersis ki’n ganny fer.  Mon dakor i pa ekivalan an term groser.

Me solman an term buildable area, fasilite build lo sa later, tousala i bann keksoz ki Gouvernman, bann teknisyen, Gouvernman in pran kont avan ki in tonm lo sa desizyon.  So mon’n reponn tou le 3 parti porsyon kestyon Onorab Leader Lopozisyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Yes Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon pa pou oule monopolize sa, me selman zis konman en pti follow-up, mon ti ava kontan dir Minis.  Tou sa rezon ki Minis in donnen nou, in dir i en teren difisil.  En bout i donn dan vale.

I pa 100 poursan buildable, ensidswit.  Be tousala ti ava fer son pri, si tou sa ki Minis pe dir avek nou i vre.  Dan sa ka son pri pa ti ava, i pa ti ava R2.5milyon.  R2.5milyon, i ti ava bokou pli ba.

Ou ti ava dir, menm si i donn 3253 met kare, be son pri i R500mil.  E non pa 2mil.  Parski, me non pa 2milyon.  2.5 milyon.  Mon krwar ki, Minis ou en jeune homme entelizan.  Mon krwar ki sa 2 keksoz i pa mars, i pa mars parey.

Pli i difisil, pli i difisil ou pa kapab build, pli i bon marse, non pa 2.5milyon!  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan met sa sityasyon dan konteks.

Mon’n vwar Minis pe debat byensir pou zistifye sa tranzaksyon ki mwan mon krwar i totalman enzis.  E enn bann largiman ki in servi, se ki napa okenn lenfrastriktir.

Me si mon rapel byen, pou sa 10 arpan Anse Polite, laba.  Ti egzakteman sa ki Mr Renee ti dir ek nou, ti napa lenfrastriktir, alors i ti aste 10 arpan pou R60mil.  Sa largiman Mr Speaker –

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab, Onorab, relevans.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

… mon santi poudir, Minis pa devret pe servi.  Akoz lenfrastriktir nou, nou konnen ki savedir.  Alors mwan mon ti a kontan dir, demann avek Minis.

Minis vi ki, Mrs Labaleine i sanmenm sa civil servant ki travay pli pros avek Prezidan Larepiblik, i Sekreter D’Eta dan Biro Prezidan, vi ki i pli pros son kolaborater.  Ok.

Eski ou krwar Minis ki i normal, ki Prezidan Larepiblik, dan en moman kot Seselwa pe pler larm disan, pou li kapab ganny en pti kare later pou li fer son lakaz,  Prezidan Larepiblik i aksepte pou fer lesanz avek son Sekreter D’Eta dan en landrwa, pou en bout later 3mil met kare?

Sa i mon premye kestyon.  Mon 2enm kestyon se pou demann avek Minis.  Vi ki Gouvernman in aste sa later, eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble, ki’n arive ek sa lakaz, depi ler Gouvernman in aste?

Konmsi ki zot pe fer avek.  Zot in frenmen, zot in ouver?  Lekel ki pe reste ladan, eksetera?  Konmsi sey donn nou, parey ou’n dir nou, poudir sa i vin dan stok lakaz pou bann Ziz.  Sey dir nou lekel sa Ziz ki pe reste ladan,  pou nou kapab konnen poudir vre i ti’n aste sa pou en Ziz.  E finalman, vi ki ou’n dir Minis, ki Mr ek Mrs Labaleine in fer demann an ekrir.  Eski Farah avek Mervin e dan sa 17 lezot dimoun ki lo lalis pou ganny en bout later Mont Fleuri, zot kapab swazir zot bout later prezan?

Konmsi si ou dir –  Akoz zot, zot ganny dir zot pe al Baie Lazare, oubyen zot pe al Port Glaud,  eski Farah ek Mervin zot kapab swazir en pti bout later, poudir mon’n vwar en pti bout la dan Helvetia,  konmsi mon ti a kontan ganny sa bout la?  Konmsi eksplik nou ki Polisi Gouvernman lo la.  Konmsi akoz la ou’n dir nou poudir Mr ek Mrs Labaleine in ekrir e in demann sa bout later.

Eski koumsa ki marse dan sa pei?  Ou vini ou demande, ou ale ou marse dan fore, apre ou vwar en bout later, ou vini ou demande?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Onorab in demann 3 kestyon.

So mon pou reponn 3 kestyon Onorab dan lord.  Prezidan Larepiblik, (pardon.)  Mrs La Labaleine wi i travay o bor Prezidan Larepiblik.  I travay konman Sekreter D’Eta dan Biro Prezidan.

Me Mrs Labaleine avek son msye, zot ti fer zot laplikasyon konman 2 sitwayen prive.  Pa konman, pa konman travayer State House e pa konman travayer o bor Prezidan.

E Prezidan napa nanryen pou fer dan sa tranzaksyon.  Zot tranzaksyon ti ganny fer avek Departman Minister ki annan ou pou fer avek later.  E prosedir, prosedir dan exchange in ganny swiv dan sa ka.

2enm bout kestyon Mr Speaker.  Lekel ki dan lakaz?  Pou le moman parey mon’n eksplike, i annan 2 lakaz lo sa propriyete.  En lakaz en pe pli nouvo avek en lakaz ki’n la depi komansman.

Dan sa lakaz pli nouvo, i pe ganny lwe avek en zofisye Gouvernman.  E eskiz mwan taler si mon’n dir Zidisyer, en pti mistake lo mon par.  Wi Zidisyer zot rod zot prop lakaz.  En zofisye Gouvernman avek ki pe lwe dan son term avek PMC.

Apre i annan sa lot lakaz, sa enn ki en pe avan.  Kondisyon lesanz se ki, sa current owner i annan li 2an pou li sorti.  E alors the current owner i ankor pe reside la.  E son 2an i fini an Septanm, Septanm 2020.

So sa i en kondisyon.  I en kondisyon dan okenn lesanz, okenn sale.  Akoz nou pa kapab demen bomaten en dimoun i fer lesanz i sorti i al dormi deorSo i bezwen part of kondisyon lesanz.  Se ki sa dimoun i annan li en serten peryod letan.  E sa i ganny fer avek tou dimoun.

I annan en kantite dimoun ozordi, konmsi nou pa pou antre ladan.  Me i annan en kantite dimoun ozordi ki annan, ki’n fer lesanz ek Gouvernman, diferan sityasyon, diferan landrwa.  162 ka mon’n dir ou la en?  Ki ozordi i annan dimoun i ankor pe reste sa, ki’n ganny en term letan pou li sorti.  So zot pe respekte zot term letan.  So i pa en leksepsyon sa.  I en lagreman ki’n ganny fer avek sa dimoun, letan nou’n fer exchange.  So i en lagreman ki nou’n gannyen.

Trwazyenmman Onorab, wi si Farah avek Mervin i annan en bout later e zot anvi fer en lesanz.  I a kapab anmenn –

 

 

(Off-Mic)

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Non, non, mon pe eksplik ou dan ki sans, mon pou eksplik ou dan ki sans, en dimoun i kapab petet mete kote i anvi en bout later. Konpran?  Si i annan en bout later i pe fer lesanz, i kapab sey dir be ok.  Mon reste La Misère or, mon reste Mont Fleuri, mon ti a kontan en bout later bor dan Foret Noire or dan Sans Souci.

Konmsi esanz mon later en pti pe pli pre ek mon later.  Dan sa ka koumsa i annan bann konsiderasyon.  Me si non, then Gouvernman i sey rod en bout later kot bann devlopman land bank pe ganny fer.  Or kot i annan later ki available.  Ok? 

So parfwa kondisyon lesanz, i fer ki.  Par egzanp si ou bezwen sa later pou en devlopman.  Kondisyon lesanz i fer pou sey accommodate request sa lot dimoun.  Sa i dan lesanz, dan ka lesanz.  Ou konpran mwan?

 

(Off-Mic)

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Be sanmenm mon dir ou, Farah ek Mervin prezan i pou bezwen al dan –

 

 

(Off-Mic)

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Non i pou bezwen al dapre land bank kot i annan later.  Ou konpran?  Si i annan later o bor Farah ek Mervin, i annan en posibilite.  I annan posibilite ki Farah ek Mervin i ganny son later.

Si i reste Mont Fleuri, i ganny Foret Noire, ouswa en pti pe dan Sans Souci.  I annan posibilite Onorab.  Be i depan kote i annan later available.

E to be exact Mr Speaker, zis les mon, si ou permet mwan sorry, fer sa pwen.  Se ki dan sa ka, personn pa’n dir mon oule sa bout later.  Sa dimoun in dir mon ti a prefere si i posib La Misère.

Mon ti a prefere La Misère.  E sa dapre bann sours ki Gouvernman in fouye in rode, in vwar dan La Misère, se sa, sete en posibilite.  E se sa ki’n ganny ofer, sa dimoun in aksepte.  Konmsi sa dimoun pa’n dir mon oule sa bout later laba li.

Ou pe konpran mwan, ou?   Well mon pa konnen si in dir koumsa, me selman ou pe konpran konmsi ki mon pe eksplike en?  Apre Mr Speaker zis permet mon silvouple ankor zis pou mwan eksplike,

poudir kriter, valer later, konmsi mon respekte profesyonnalizm bann dimoun ki travay dan Departman dan Seksyon kot Ms Fanette.

Zot desizyon, zot valuation i baze lo zot lekspertiz.  E nou bezwen respekte zot lekspertiz, zot valuation.  And it’s market value.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Non.  Non.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker i ti enportan.  Mon kestyon sete, lekel ki pe reste dan sa lakaz.  Mrs Labaleine.  In fini ganny peye?  In fini ganny peye son larzan.  I pe reste dan sa lakaz ki prezan i pou Gouvernman.

 

MR SPEAKER

Non.  Bon, Onorab.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

… eski i pe pey Gouvernman en pti larzan?

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab la i vin en lot bout kestyon ankor, ok?  Mon annan 10 Manm.  Mon oule ouver en pe siplemanter lo sa kestyon.  Mon annan 10 Manm lo mon lalis, e mon’n fini frenm mon lalis.  Ok?  Onorab Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Minis in dir poudir i annan plizyer ka kot dimoun in fer lesanz later.  E in koz 162 ka.  Eski Minis i kapab konfirmen ki laplipar sa bann ka, se dan bann sityasyon kot ti annan land acquisition, zot in devlope, e alor in annan en exchange finalman?

I pa en kestyon zis en dimoun i dir be, mon pa kontan kot mon ete, eski mon kapab vann ou mon later ek mon lakaz.  E an retour ou a donn mwan en lot bout later en landrwa.  Si i kapab dir nou konbyen egzakteman sa kalite ka dan sa 162,  ti ava enportan pou nou.

E dezyenmman, Minis ler ou pe dir poudir i vin parey Gouvernman, i dir be, mon bezwen en lakaz.  Selman ou dir ou pa ti pe rod pou lakaz Ziz.  Selman mon bezwen en lakaz akoz i annan plizyer dimoun ki mwan mon bezwen met zot ladan.  I vin parey ou pe al aste en keksoz.  Be dan sa ka si ou ti pe al aste en keksoz,  akoz ki ti napa en tender?  Ki ou dir, be mwan mon bezwen en lakaz 3 lasanm.  Parske mon annan Ziz, be Ziz ou dir pa tonm ladan.  Me selman i annan lezot dimoun ki ou bezwen donn zot en landrwa.  Be mon annan opsyon ankor Gouvernman.

Mon kapab konstri enn.  Gouvernman i fer konbyen lakaz Perseverance.  Kekfwa ou pe fer pli o nivo.  Me Gouvernman i tender, i ale i fer.  Be dan sa ka zis i ale.

 

MR SPEAKER

Kestyon Onorab.

 

HON AHMED AFIF

I fer en desizyon, i aste.

 

MR SPEAKER

Kestyon.

 

HON AHMED AFIF

I pey – Mon ti a kontan konnen akoz zot i bypass tender process pou zot, senpleman ale fer en pri lo endividi ek en lakaz.  Si ou kapab reponn mwan akoz i annan sa, dan sa acquisition.  Premye kestyon.  Pou eksplik mwan konbyen ka ladan ki parey.  E dezyenmman akoz ti napa en tender.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Premye kestyon Onorab, i ti pe demann leklersisman lo si mazorite sa bann ka lesanz ki’n annan ti plizoumwen bann ka acquisition.

Onorab mon annan en pe bann data, me selman i pa disaggregate poudir if it was en bout later ki’n ti’n acquire, ouswa ti en later prive dan en lot fason.  So mon kapab extract sa bann lenformasyon si ou enterese pou konnen.

Me solman, parey mon’ n dir i annan sa bann ka.  Me solman lo lenformasyon ki mon annan la, i pa dir mwan si sa later was an acquired plot of land en.  Akoz nou annan statistik par distrik.  I pa dir mwan si if it was an acquired land or not.  Me solman mon krwar nou kapab ganny sa lenformasyon from Minister.  Akoz pa ti en tender?

Senpleman normalman land exchange, land exchange of property exchange, i ganny inisye par en demann.  Konmsi en dimoun i fer en demann.  Parey dan sa ka,  sa propriyeter in fer en demann.  E, konmsi land exchange i ganny inisye par en demann.  E Gouvernman in reakte lo sa demann.  So Gouvernman in reakte lo sa demann, favorableman.

E in vwar li dan en pozisyon kot i kapab entertain sa, e ki sa lakaz i kapab ganny servi, parey mon’n eksplike boner.  So land exchange napa issue tender ladan Onorab.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab.

 

HON AHMED AFIF

Si Minis i kapab dir nou,  anba ki vot ki zot peye pou aste en lakaz koumsa?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi bokou Mr Speaker, Onorab.  Anba vot ‘’Land acquisition.’’

 

MR SPEAKER

Mersi.  Mersi Minis.  Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis avek ou delegasyon, koleg Onorab, manm piblik.  Mersi bokou, pou sa loportinite.  Mr Speaker i enteresan kestyon ki’n ganny poze.

E dan latransparans, rann kont bon gouvernans, i byen ki nou pe pran en loportinite pou expose en tranzaksyon prive, piblik ozordi apre midi.

E mon ti ava demann Minis pou fer nou Lasanble ganny detay tou sa, plis ki 100 tranzaksyon ki konsern bann sitwayen prive e pibliy li.  Probableman sa i ava osi ede pou met en laklerte lo sa bann plizyer tranzaksyon.

E probableman plizyer tranzaksyon osi ki ava vini.  Mon pe dir sa akoz Minis ou menm ou dan ou repons ou’n dir, ki i annan plizyer tranzaksyon.  E i enportan ki Onorab Flori Larue i konpran poudir mon annan floor ozordi apre midi la, ki Speaker in donn mwan.

 

MR SPEAKER

Onorab.

 

HON SIMON GILL

E mon pe poz –

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!  Order!

 

HON SIMON GILL

… mon kestyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab ou’n demann, dan sa statement ou’n demann en kestyon.  Annou fer li pli kourt, mon annan ankor 8 Manm lo mon lalis.  Demann ou kestyon.  Ale Onorab.  Annou pa fer statement.  Annou demann kestyon.

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker, mon ti ava kontan demann Minis, dan sa let ki’n ganny ekrir par sa koup, sa 2 sitwayen Seselwa,  ki rezon vreman zot in soumet ek Gouvernman pou demann sa lesanz avek Gouvernman?  Ki rezon?

Ki la baz ki zot in etablir dan zot let?  Ki’n vreman kree sa sirkonstans, pou Gouvernman vreman rantre e ekout zot e fer sa tranzaksyon vin en realite?  Sa i kestyon No.1.

Kestyon No.2 Mr Speaker, nou ti ava kontan osi konnen, lekel sa QS?  E ki son bann formasyon ki i annan, ki in fer sa evalyasyon lo sa 2 propriyete?  Enn;- propriyete ki’n ganny soumet pou en lesanz par sa 2 sitwayen.

E en lot sa propriyete ki’n ganny evalye, ki’n ganny finalman konklir sa tranzaksyon kot sa koup in ganny allocate lo la.

E ki byensir i annan en tranzaksyon valer enn in offset valer lot, e i annan en diferans ki mon pe assume i annan en valer monitor ki pe ganny esanze ziska en serten degre.  Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.

 

HON SIMON GILL

Mon annan ankor kestyon.  Mon konnen ou pou dir mon napa bokou letan.  Me an depandan repons ki Minis i donnen avek ou permisyon mon ava kapab konsidere pou mwan demann lezot kestyon.

 

MR SPEAKER

Mersi. Mersi Onorab.

 

HON SIMON GILL

Mersi bokou Mr Speaker.  E mersi bokou bann kanmarad lot kote laba, koleg Onorab.  Pou donn mwan sa sans pou mwan poz mon kestyon.

 

MR SPEAKER
Onorab mersi.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Ok.  Mersi Mr Speaker.  Onorab mersi, mon a pran ou 2enm kestyon ki pli vit.  En Senior Land Valuer dan Minister Land Labita, pardon, ok.

Wi i enportan dir en Seselwa Senior Land Valuer dan Minister anba Departman e direksyon Ms Albert la, e son kalifikasyon, mon napa dan file.  Me solman i en Senior Land Valuation Officer.  I travay pou Gouvernman, en seselwa anba direksyon PS, Mrs Albert, ok, ok. 

 

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!   Order!

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Premye parti kestyon.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Premye parti kestyon ki rezon sa koup ti demande pou sa tranzaksyon.  Mr Speaker, Onorab dan let napa detay rezon.   Dan let i zis in demann Gouvernman pou konsider, sa.  Mon sipoze son rezon i en pti pe petet prive or sa.

I pa’n met dan let.  Me solman mon sipoze in bezwen ganny diskite apre letan zot in fer bann diskisyon.  Apre premye parti kestyon, eskiz mwan Mr Speaker.

Premye parti kestyon, si Onorab Lasanble i dakor pou nou donn detay tranzaksyon tou le 162 tranzaksyon ki nou’n fer.  Nou posib nou kapab fer li available avek Lasanble.  E petet si nou dakor, fer zot ganny tou tranzaksyon zot osi. Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Gill, mon donn ou ankor en kestyon.

 

HON SIMON GILL

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker kestyon ki swiv se ki Minis i bezwen donn nou en timeline kler e definer, si i annan en plan ki’n ganny soumet kot Lotorite Planning, pou kapab dir nou kan konstriksyon lo sa nouvo teren pe al ganny fer?

E si i satisfe ki dan sa dele letan ki i pe donnen, sa lakaz i ava’n fini konstri.  E ki sa koup i ava bouze e liber sa propriyete.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Parey mon’n dir, dele letan i Septanm 2020, deadline.  E mon pa okouran si i annan en plan Planning.  Me selman mon okouran ki i annan serten travay ki’n konmans ganny fer pou prepar, sey prepar teren.

Parey mon’n dir en teren difisil pou kapab konmans bouze.  Mon pa okouran si i annan en plan Planning, me mon kapab fer Lasanble konnen pli tar si i annan plan ki’n submit Planning.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun.  Mr Speaker avan mon demann mon kestyon, i annan zis en pwen klarifikasyon se mon ti oule demann ou permisyon.  Si mon ti kapab demande.

Semenn pase Onorab Manm elekte pou distrik Grand Anse Mahe, ti demann en kestyon konsernan en land bank.  Eski se sa rezyon ki nou pe koze kot nouvo plot ki’n ganny aste.  Mon ti anvi konnen si sanmenm sa, sa landrwa.

 

MR SPEAKER

Non Minis, sa ti ganny demande avek Minis Charlette.  Amwen ki PS i okouran.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker, sorry.  Mersi Mr Speaker.  Onorab dapre lenformasyon ki mon pe gannyen, napa land bank laba.  Konmsi pa laba.  Land bank parey mon’n dir boner, i pou pli ba Barbarons, 30, yah.

 

MR SPEAKER

Wi.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Prezan mon kestyon, premye kestyon, Minis in reasir nou ki sa koup in demann dan zot kapasite pou fer sa request ek Gouvernman.  Zot kapasite koman sitwayen prive e ki zot pa’n servi zot lenfliyans, ouswa zot pozisyon dan Gouvernman.

Me solman Mr Speaker si nou regard bann fe.  The request i ganny fer an Mars 2017.  E apre Mrs Labaleine i ganny apwente dan sa pozisyon ki i ete ozordi, Sekreter D’Eta, dan Biro Prezidan an Oktob 2017, dan menm moman ki sa laplikasyon i ganny aprouve.  Ki mannyer nou kapab dir avek dimoun laba deor, ki i pa’n en ka kot son pozisyon, telman pre avek Prezidan Larepiblik in vin en jeux premyerman.

Dezyenmman Minis in dir ek nou poudir i annan 162 ka depi 2000, kot dimoun in demann pou esanz later ou bann propriyete.  Now, dan mon distrik Mont Buxton, i annan bann later kot Gouvernman in dir ek dimoun, ou pa kapab devlope.

Swa i annan delo, swa i annan serten banbou ki rar, alor ou pa kapab devlop ou later.  Prezan bann dimoun i dir be ekoute, be esanze, pran sa bout si ou oule.  E Gouvernman pa oule.  I dir non, non, non, mon pa pe dir ou poudir nou pou pran.  Nou pe zis dir ou, ou pa kapab devlope.

So ki mannyer ou dir ek bann dimoun laba, ki zot ka i pa’n kapab ganny konsidere parmi sa 162 ka?  Akoz zot ti ava kontan en lesplikasyon.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi bokou Mr Speaker.  Onorab mersi.  Zisteman Onorab, mon krwar pou ou premye kestyon ou’n fer resorti, Mrs Labaleine ti ganny apwente an Mars 2017.  Sorry an Oktob 2017, eskiz mwan.

Son laplikasyon ti fer an Mars 2017.  Savedir i montre poudir, letan i ti fer son laplikasyon, i pa ti o bor ni Prezidan ni personn.  So  napa okenn issue lenfliyans.

Konmsi mon pa pe vwar li en issue lenfliyans.  2enm bout kestyon Onorab, i annan sityasyon kot, ok –  zis avan mon reponn ou kestyon, Mont Buxton nou annan 5 ka an konsiderasyon of exchange.  An konsiderasyon Onorab.

An konsiderasyon savedir bann ka ki pending en.  Ki pe ganny– Ok, so eskiz mon Onorab, eskiz mon, pa mon lentansyon pou mislead Lasanble.  5 ka ki’n fini ganny dil avek.  Ok, 5 ka Mont Buxton.

Now prezan bann lezot ka par egzanp kot ou dir i annan en banbou ki rar, ouswa kot i annan delo, ouswa kot i annan kelken soz ki petet Gouvernman i dir i pa pou kapab konsidere.  Zisteman Onorab, i baze lo assessment sa.

I baze lo en assessment, i baze lo bann valuers profesyonnel ki annan dan Minister.  Zot assess sa later, zot vwar.  Gouvernman pou only antre dan exchange.  E mon krwar menm Lasanble pou dakor ek mon.

Gouvernman pa kapab antre dan en exchange ki apre demen bomaten Gouvernman pa kapab servi sa later, ni pou fer en lot devlopman, ni pou kapab fer en devlopman ki pou kapab met en batiman lo la pou kapab met dimoun.

So i pa pou vo lapenn zis pou pran later ek en dimoun, pey li, apre pa kapab fer nanryen avek.  So ou ava dakor avek mwan, ki poudir parfwa pa tou sityasyon exchange ki fini pozitivman.  Ok, i annan sityasyon kot par ler later i pa vo lapenn fer exchange.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  En kestyon Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Non i pa en kestyon Mr Speaker.  Mon oule zis fer en klarifikasyon.  Mon krwar mon’n tronp sa bann dat.  So laplikasyon Mrs Labaleine ek son msye ti an Mars 2017, zot laplikasyon avek Gouvernman, sa demann.

Selman li son lapwentman, mon a koriz mon lekor la,  son lapwentman ti an Oktob 2016.  So i ti o bor Prezidan ler i ti fer laplikasyon.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Onorab Bernard Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon kestyon pou Minis apre midi, se pou envit Minis.  I annan, avek tou respe ki nou annan dan sa Lasanble pou Mr ek Mrs Labaleine.

Mon pe envit Minis pou dir nou en Lasanble adilt, ki wi, sa i ti en faver ki Gouvernman in fer avek Mr ek Mrs Labaleine ki’n donn bokou, ki’n travay byen pei.  Ki’n donn zot letan, e ki in demann sa exchange.

Alor Gouvernman, etandonnen ki Mrs Labaleine ti travay o pre Prezidan,  Gouvernman in santi li bon dan sa ka pou fer sa exchange.  Akoz nou tou nou konnen ki se sa rezon.  Alor mon pe demann Minis, eski Minis ou pare pou pran sa lenvitasyon pou dir wi se sa rezon ki sa in ganny fer.  Akoz si non, Minis pou bezwen eksplik nou, akoz ki ler Gouvernman i deside fer en exchange, i pa rod lentere Gouvernman avan ki lentere sa sitwayen prive ki pe demande?

Dan en fason ki amwen ki Gouvernman i annan en bezwen pou sa keksoz ki sa dimoun i ofer, Gouvernman i dir li non.  Mon pa pare pou fer sa exchange, akoz nou pa vreman bezwen en lakaz anler Souvenir a sa moman.

Alors si ou enterese Mr ek Mrs Labaleine, vann zot lakaz lo marse piblik.  Epi fer en laplikasyon pou ou ganny en bout later dan land bank parey tou bann lezot dimoun.  Ki toutafe normal.

E, mon kestyon i anmenn mwan pou sa enn.  Minis eski si ou pa dakor avek sa ki mon fek demande, eski ou pou pe dir avek nou ki si sa 300 zabitan La Misère ki’n ganny afekte avek delo, i vini i dir ek Gouvernman, nou nepli enterese reste La Misère akoz sa keksoz ki’n arive.

Nou konpran ki Gouvernman pe rod en stok lakaz pou met bann Ziz ladan, lala 350 lakaz.  Eski nou kapab fer en exchange?  Donn nou en bout landrwa kot nou kapab al fer nou lakaz dan en landrwa kot nou pa pou ganny delo polye?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mon ti a kontan zis klarifye, parey mon’n fer, mon’n klarifye boner.  E mon krwar Onorab in konpran mwan poudir Ziz ti en mistake.  Mon vwar Onorab in re harp ankor lo sa zafer Ziz.

Mon krwar Onorab in konpran poudir ti en mistake, travayer Gouvernman.  Mersi bokou Onorab.  Premyerman konfirmen ki sa ti en faver.  Onorab sa i ou fason vwar, i pa mon fason vwar.

Mon pa kapab konfirm sa.  Dezyenmman, akoz Gouvernman pa get son lentere premye.  Mon krwar Gouvernman dan tou tranzaksyon ki i fer, i fer sir ki i annan son lentere, lentere piblik.

Dan sa ka si sa dimoun ti kapab al lo marse prive e esanz later, sorry, vann later lo marse prive,  i pa ti pou, dapre policy i pa ti pou entitle pou li vin dan land bank pou kapab ganny en lot bout later.

So ou pe konpran.  So se pou sa la rezon petet in apros Gouvernman dan en, pou fer en lot kalite tranzaksyon.  Se tou, mon krwar ti annan zis 2 kestyon Onorab.  Anr non, stok lakaz, wi, sorry, eskize.  May I Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Go ahead Minis.

 

MINISTER MR WALLACE COSGROW

Ok.  Thank you.  Mr Speaker mon krwar mon pa konnen si La Misère, sok lakaz ti en kestyon, ouswa pli en komanter.  Mon pa konnen ki mannyer, konmsi ki mannyer mon pou reponn sa enn.

Akoz si, mon konnen  poudir, konman en zabitan La Misère osi, nou konnen poudir Gouvernman an 2012, 2013 in fer en kantite improvement lo sistenm delo isi.

Pa tou improvement lo sistenm delo, mon pa krwar i annan okenn issue avek okenn koneksyon later La Misère, okenn koleksyon delo dan La Misère.  So mon pa vwar okenn rezon akoz okenn zabitan La Misère pou demann pou ganny relocate.

Akoz nou sistenm delo, ler mon dir nou, mon pe koz koman en zabitan mwan osi.  Nou sistenm delo in fini ganny aranze.  So mersi Mr Speaker.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  En pti leklersisman.  Minis, mon demann Minis si napa okenn lentere piblik pou aste lakaz Mr ek Mrs Labaleine apard zis pou met li dan en stok lakaz.  Ki pa neseser la,  akoz sa lakaz pa pou vin lib ziska 2020.

E menm la, Minis pa konnen ki sa ki pou ganny servi pou sa lakaz.  Etandonnen ki sa i le ka.  Akoz ki Gouvernman pa’n vire, pou dir zot sorry, nou pa bezwen ou lakaz, vann li lo marse piblik, al aste en lot lakaz, en lot later somewhere else avek zot larzan ki zot a gannyen.

Akoz se pa sa repons Gouvernman.  Se sa mon krwar kestyon ki sa Lasanble i anvi ou reponn Minis.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mon krwar mon ti’n brefman reponn sa kestyon pli boner.

Kot mon pe dir ou sa lakaz ozordi pe ganny lwe par en zofisye Gouvernman.  E i annan en use pou sa propriyete.  I actually annan en use pou sa propriyete, se Gouvernman.  I pe servi sa propriyete pou lwe avek en zofisye Gouvernman atraver PMC.

E letan lot lakaz osi i vacant, menm zafer i ava arive.  So i annan en use pou sa propriyete.  I pa kestyon Gouvernman napa bezwen pou sa propriyete.  I annan en use ki ozordi ou vwar i annan en dimoun ladan.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir nou sa 2 lakaz ki zot in purchase la, ke laz i annan, pou sa premye, sa 2enm, ki laz i annan?  4an, 5an, en lakaz nef, en vye lakaz?  Donn en leksplikasyon.

E dezyenmman sa nouvo Polisi ki Minis i dir Minister in konmanse.  E i annan li 162 ka on hold la.   Mon ti a kontan Minis i eklersi si ka Mrs Course Glacis i dan sa 162 ka.

Parski li in met en lof devan Gouvernman, pou purchase son later, pou kapab facilitate semen pou ariv kot sa proze 24/24/24 Glacis, ki ankor on hold.  Eski i dan sa 162 ka?

E si i en sistenm first come, first serve?  Minis eklersi.  Parski nou annan Mr Lewis Ally, ki Onorab Andre i konn li tre byen.  I sorti dan distrik Anse Etoile.  Ki li i annan en ka osi devan Gouvernman, ki pe trennen kot zot in pran son later.

E i ankor pe esper son konpansasyon.  En pe leklersisman silvouple Minis.

 

MR SPEAKER

Mersi.   Bon annou pa tro al an deor kestyon.  Kestyon i spesifikman lo-

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.

 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

En moman Minis.  En moman Minis.  Mon ankor annan laparol.  Ok.  Mon pe dir annou pa tro deborde lo kestyon.  Mon konnen dan tou distrik i annan problenm later, i annan dimoun ki anvi esanz later and all that.  Kestyon i fer spesifik lo sa lakaz e sa propriyete La Misère.  Ok?  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Mersi pou ou klarifikasyon.  Mr Speaker premye kestyon Onorab.  I annan 2 lakaz lo sa propriyete.  Enn i en 2 storey house, 3 lasanm, recently build 2an.  Lot i en lakaz ki annan 30an, ok, 30an.

Me solman dapre evalyasyon, tou lede batiman lo propriyete i dan very good condition, very good condition.  2enm kestyon Onorab, sa 162 ka ki mon’n dir Onorab, i 162 ka ki’n fini dil avek.

Lezot ka ki, ki pa ankor dil avek i pending.  Minister i a pran li an mezir bann, an mezir enn i fini ek lot, i fini avek lot.  So bann ka ki ou’n fer referans avek, si i dan, i dan sistenm, savedir i pending e Minister i ava dil avek accordingly parey i sipoze.

E mon asire si dan lentere piblik, parey ou’n nonmen 24/24 i dan lentere piblik, i dan lentere Gouvernman, i dan lentere dimoun Glacis avek whoever ki pou ganny sa bann lakaz pou nou expedite sa process.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Stephen Pillay.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.   Bonn apre midi tou dimoun.  Mr Speaker mon pe rod en klarifikasyon, lenformasyon ki Minis pe dir.  Vi ki Minis Later avan, Mr Bastienne avek Prezidan Faure ti dir ki napa drwa rod later, idantifye later pou aste.

Wi, ki se MLUH ki pou rod later, ki pou fer land bank.  Eski se MHILT, eski zot ki’n al idantifye sa bout later 728, pou ofer avek Mr Labaleine?  E kan zot ti idantifye sa later pou ofer li?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mr Speaker mon pou repete ankor, parey mon’n dir boner.  Onorab sa later ti ganny idantifye par zofisye MHILT.  I pa sa dimoun ki idantifye later.  Sa dimoun in zis demande si i annan en posibilite La Misère.

Prezan dan ka exchange.  Parey mon’n dir, exchange i diferan avek si en dimoun pe rod en bout later.  Exchange i en diferan prosedir.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Pillay.

 

HON STEPHEN PILLAY

Non Mr Speaker.  Mon pe demande kan.  I pa’n reponn mwan, konmsi kan ki sa later ti ganny idantifye pou donn -?

 

MR SPEAKER

Mersi, dakor.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mon a demann mon lot kestyon siplemanter.  Akoz se sa mon kestyon ki mon’n demande.

 

MR SPEAKER

Wi.  Minis kan eskan MHILT ti idantifye sa later?

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Ok.  Mr Speaker mon pe prezimen, mon pe prezimen i pandan sa letan kot in annan sa request avek, avan in ganny allocateObviously which is pandan en letan, en peryod, akoz mon bezwen al fouy dan file, pou mwan –

Mon bezwen al fouy dan file pou mwan konnen ki dat egzakteman.  Non, non, wi mon pa mind fouy dan file mwan.  Me selman i pou pran letan Lasanble Nasyonal.  Si zot pare pou esper mwan, tenir mwan, napa problenm mwan.

 

(Off-Mic)

 

MINISTER WALLACE COSGROW

An Out.

 

MR SPEAKER

Minis ou annan lenformasyon?  Go ahead Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker, Onorab.  E anviron Out 2017.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok.  Non Onorab Pillay, in fini,

 

HON STEPHEN PILLAY 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Non, non, in donn ou 2017.

 

 

HON STEPHEN PILLAY 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Ok, Minis in donn nou en lenformasyon 2017.  Be si ou annan sa lenformasyon Onorab.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mr Speaker, zis en klarifikasyon mon pe demande, akoz ki sa later, si in ganny idantifye, oubyen ti en sub division of a larger parcel.  Akoz sa later an 2018 le 22 Mars, ki ganny allocate avek Government of Seychelles. 

Ki mannyer 2017 zot in allocate sa later?  Se sa bann konpleks ki fer dimoun demann kestyon deor ki fer fristrasyon letan zot pe krwayan.  Kekfwa napa trik.  Me selman nou pe demande pou fer kler.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis klarifikasyon.  Go ahead Minis.  Minis petet dat evalyasyon osi i kapab ede, ki dat later ti ganny evalye?  Sa osi i kapab ede.

Ou’n mansyonnen tater si Officer dan MHILT, ki dat i ti fer sa?  Bon antretan ki, nou ava les PS rod sa lenformasyon,  Nou ava, nou ava bouze avek lezot kestyon.  Onorab Sandy Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis avek ou delegasyon.  Bonn apre midi tou dimoun ki pe ekoute.  Mr Speaker i enportan pou al lo rikord, pou dir anba ladministrasyon Mr Faure avek Pamela Charlette kot Minis Later i kontinyen annan bann keksoz en pe drol ki pe pase.  E sa i size ki nou pe koz lo la ozordi.  Ou konnen, mwan mon trakase Mr Speaker avan mon demann mon kestyon.

Parske letan sistenm pwen ti ganny entrodwi Mr Speaker ti fer en zoli kominike lapres.  SBC ti interview.  E nou bann zenn Seselwa ti ganny dir poudir met konfyans dan sistenm pwen.

Akoz, pou napa lapliferans, pou napa ankor politik, pou napa ankor pas devan kanmarad.  Me anba sa menm sistenm pwen ozordi, nou vwar poudir tou sa ki zot ti dir nou pe ganny repete.

Alor ki mannyer bann zenn pou ganny konfyans pou vot pou US, letan zot kontinyen partaz nou byen antre zot bann dalon?

 

MR SPEAKER

Kestyon Onorab.

 

MR SANDY ARISSOL

Alor mon kestyon Mr Speaker i vin egzakteman lo la.  Eski bann zenn ki’n fer aplikasyon anba sistenm pwen ki nou’n met konfyans ladan, eski bann zenn pou ganny allocate avek zot later prezan?  Eski bann zenn, kan pou ganny dir si zot in kalifye, si zot pa kalifye.  Avan lannen fini, nou ti ganny dir par Minis, poudir pli tar zilyet pou ganny bann aplikasyon pou bann zenn, pou konnen.

 

MR SPEAKER

Ok.  Onorab, Onorab mon krwar sa kestyon i an deor Minis.  Minis in vin ranplas Minis Responsab pou Later.  E sa kestyon i spesifik lo sa tranzaksyon ki’n arive La Misère.

 

HON SANDY ARISSOL

Mon a rephrase Mr Speaker.  Napa problenm.

 

MR SPEAKER

Ou kestyon i bezwen al lo sa tranzaksyon, oubyen si in prepar li pou sa kestyon.

 

HON SANDY ARISSOL

Ok.  Napa problenm.

 

MR SPEAKER

Go ahead.

 

HON SANDY ARISSOL

Mon a repran mon kestyon Mr Speaker.  Mon ti a kontan an vi ki en faver in ganny fer pou en fanmir.  Eski sa faver ki’n ganny fer pa pou bar bann zenn La Misère pou zot kapab ganny en kare later anba sistenm pwen, ki zot in fer nou krwar ladan.  Mon premye kestyon.

2enm kestyon mon ti a kontan demann Minis Mr Speaker, kote bann advisor i debout ladan?  Nou annan Mr Hoareau obor Minis, nou annan Ms Albert avek Mr Valmont.

Ki bann advice ki zot ti donn Minis an relasyon avek sa tranzaksyon ki nou’n tande, R2.5milyon ti dan rezerv.  3544 met kare.  Kote pou subdivide, kote zot in advice Minis pou sa tranzaksyon ganny fer, ki ozordi in vin en kestyon PNQ anmennen par Leader Lopozisyon?

Mon 3enm e mon dernyen kestyon Mr Speaker,  mon ti a kontan demann Minis, si i kapab fer Lasanble Nasyonal ganny lalis sa 162 ka ki’n koz lo la.  162 ka ki’n koz lo la spesifikman.

Konbyen bann ki’n fer lesanz lakaz, konbyen bann ki’n fer lesanz later?  E konbyen bann ki’n ganny aprouve?  Mon re demann sa Mr Speaker.  Parske ozordi i fer egzakteman 2 semenn depi Minis Mondon sipoze donn nou bann serten lenformasyon an relasyon kestyon ki nou ti demande.

Nou pa ankor gannyen, mon’n get dan mon mail, pa ankor gannyen.  Pou ki Minis i kapab donn nou en dele letan pou nou ganny sa bann lenformasyon pou nou travay lo la.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sandy Arissol.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Mr Arissol in dir bokou.  Mon pa konnen konbyen kestyon i annan ladan.  Si enn si detrwa.  Mon.  Mr Speaker sa lalis 162 dimoun, definitivman nou kapab, 162 tranzaksyon nou kapab fer Lasanble gannyen parey Onorab Gill in demande pli boner.

Bann zenn ki meet kriter.  Si zot meet kriter Gouvernman i fer en komitman avek zot.  Akoz i baze lo en, en sistenm etablir, en Polisi etablir.  Okenn zenn La Misère okenn landrwa ki’n meet kriter,  e ki ganny en konfirmasyon ki pou ganny alokasyon.  Gouvernman i ava onor son commitment avek okenn zenn.  E pa zis zenn, okenn lezot sitwayen Seselwa ki meet kriter ki annan en komitman avek zot.  Mon pa konnen si mon’n, si.

 

MR SPEAKER

Advice.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

I annan zis en advisor la.  PS, i PS for Lands, PS Albert.  Bann advisor zot travay ek Minis, zot advice Minis dan bann diferan sityasyon, bann diferan issues.  Be of course i en advisor.

E mon asire zot fer en bon louvraz dan Minister kot zot travay.  Lo mon kote kot mwan mon advisor osi i advise mwan tre byen.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Minis le 3 enm kestyon, pou lalis sa 162 ka, pou Lasanble gannyen.  Ou’n fini dir, ok, dakor.  Onorab Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Zis en pti klarifikasyon Mr Speaker avek ou permisyon.  An relasyon, Minis pan reponn mon kestyon.  Advisor zot advise minis byen.  Selman mon ti pe demann li spesifikman lo sa case.  Ki advisor zot ti dir avek Minis.

Eski nou go on avek sa tranzaksyon?  I ok sa tranzaksyon, oubyen sa tranzaksyon pa bon?  Mwan mon ti ava anvi konnen ki zot in dir avek nou Minis pou Later ki pa la ozordi.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER  WALLACE COSGROW

Ok.  Non napa lendikasyon ki’n pas kot advisor.  Pa tou case, pa tou keksoz ki pas devan advisorOtherwise ou pa ti pou bezwen Minis la, si tou keksoz Minis i bezwen demann advisor.  Ou ava dakor avek mwan.

Minis i pran, i pran son desizyon baze lo son konpetans li osi.  Advisor i la pou diferan lezot rezon.  Me pa neseserman ki tou file, tou case i bezwen pas devan advisor.  Sansan nou, nou ti pou napa Minis, nou ti ava annan zis advisor.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Wavel William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis avek ou delegasyon.  Bonn apre midi tou dimoun ki a lekout.  Minis mon detrwa kestyon i comme swivan.

Minis mon anvi fer ou konpran ki mon annan plizyer bann dimoun La Misère, depi en pe byen lontan ki’n fer laplikasyon pou ganny en bout later La Misère,  ki’n ganny dir napa.

E lo en baz fairness, sa ki mon pe koz lo sa case.  Mon anvi demann ou, lefe ki ou’n dir ki bann zofisye in ale in al idantifye sa bout later lo en baz fairness.  Mon pou demand ou ki atraver ou, akoz i annan bann zofisye la, ki zot osi ale vwar si napa detrwa lezot pocket parey sa pocket ki zot in idantifye, pou kapab satisfer sa bann demann ki serten bann zabitan in fer.  La mon pe mazin lafanmir Ciseau, Louise, Reginald, Chetty.

E Minis i annan en madanm ki pe dir mwan, in text mwan, in dir mwan poudir son garson, Mrs Quatre, i apel Mike.  In fer e laplikasyon, en bon pe letan pase.  E ti ganny dir napa.  E sa madanm i ankoler, e mon konnen i pou vin fou avek mon dan biro letan mon fer klinik.

So Minis, mon a demann ou, si sa bann menm zofisye ki’n fer sa ban vizit, zot pa kapab ale vwar si napa detrwa lezot pocket, ki serten bann zabitan ki pa anvi al lwen ek zot fanmir, akoz zot bann sityasyon personnel, ki zot osi zot kapab ganny en morso later laba.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab William.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Onorab mersi.  Lo issue fairness, ki ou’n koz lo la.

Pe demann Minister pou idantifye bann pockets dan distrik Grand Anse spesifikman La Misère.  Pou asiste bann dimoun ki annan laplikasyon.  Mon pa krwar i en, i difisil.  Mon krwar i en legzersis ki Minister i kontinyen fer.

Par egzanp pou rod bann diferan plot pou land bank.  Mon’n dir taler dan pli ba Barbarons, i annan posibilite land bank 30, 30 plots ki kapab deservi osi dimoun La Misère ki pa tro lwen.

Idantifye lezot pockets dan distrik i en, dan distrik Grand Anse e osi lezot distrik i en louvraz kontinyel ki evantyelman Minister i ava kapab allocate avek bann dimoun ki meet kriter alokasyon.

Zis pou fer resorti Onorab,  i annan osi 16 exchange ki’n ganny fer dan distrik kot ou en.  Dan distrik Grand Anse, an tou 16 exchange.  So, konmsi in annan detrwa exchange ki’n ganny fer dan lepase avan.

E petet bann dimoun Grand Anse ki pe ekout mwan ozordi, zot ava bann ki’n deza pas dan sa exchange zot ava acknowledge ki i annan exchange ki’n ganny fer oparavan.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Baze lo sa dernyen larepons ki Minis pe dir, mon ti a kontan i fer Lotorite Distrik ganny en kopi sa lalis exchange ki ou dir i annan 16 ki’n pase dan Grand Anse Mahe.
E Minis mon ti a kontan ki, lefe ki dan sa menm Minister isi dan sa Lasanble, mon’n demann lenformasyon, mon pa ankor gannyen.  Alor mon osi mon bezwen demann ou en dele letan.  Kan ki mon ekspekte ganny sa bann lenformasyon.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mr Speaker eskiz mwan.  Mon ti pe rod en lenformasyon avek PS.  Onorab si i posib Onorab, silvouple eskiz mwan, si ou kapab repet en pti kou ou kestyon.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Yes, Mr Speaker.  Mon ti anvi demann Minis, lefe ki avek sa menm Minister, atraver kestyon mon’n demande dan Lasanble.  Kot mon pe esper larepons parey Onorab Arissol in fer sorti.  So mon ti a kontan ki mon ganny en dele letan.

Akoz i annan serten lenformasyon mon pa ankor ganny ditou.  E lo sa ka ki ou fek nonmen, lo sa 16 ka, mon ti a kontan ki Lotorite Distrik, nou ganny lenformasyon, e donn nou en dele letan silvouple, mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mr Speaker, Onorab wi, nou kapab fer ou ganny lenformasyon dan la semenn ki vini.  Annefe nou annan, ler nou pe donn ou sa figure la, savedir nou annan bann lenformasyon ek nou la.

Me solman i pa detaye.  Nou annan zis non, plot, groser plot apre son file number, dat, dat i annan sa.  So, pou nou fer li en pti pe pli detaye, nou a kapab fer ou gannyen.  Me solman lenformasyon i annan.

Sanmenm sa mon’n kapab dir ou la, la, la Lasanble i annan 16.  Nou a fer ou gannyen dan lot semenn.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Flory Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis ek ou delegasyon.  Mr Speaker mon ti a kontan anmenn dan latansyon Minis.

Mon ti ava plifere si ti Minis Charlette, me solman lefe ki Minis Cosgrow ki pe ranplas li, mon ti a kontan met dan ou latansyon ki le 12 Septanm 2019, mon ti anvoy en email direkteman kot Minis Charlette.

Pou demand egzakteman sa kestyon.  Ki prosedir pou fer en land swop ouswa exchange avek Gouvernman.  E i ti anvoy mon bann steps ki bezwen ganny fer.  Mannyer mon pe konpran i bezwen annan en file ki’n ganny leve pou sa prosesis.

E mon ti a kontan pran sa loportinite pou demann Minis pou donn access avek sa file.  E enn bann keksoz osi ki Minis ti anmenn dan mon latansyon, mon lir, ‘’to note exchange of land takes a longer process due to the availability of land, as we concentrate on the first time land owners that have qualified.’’

Savedir Minis ti dir mon le 12 Septanm ki priyorite i al pou bann first time land owners.  Mon kestyon Mr Speaker.  Mon ti a kontan demann Minister, zot annan kek procedure ki ganny follow pou exchange of land.  Akoz later i en resours vreman limite.

Nou konnen i annan en kantite dimoun pe atann.  Eski zis, mwan mannyer mon konpran i ki later Gouvernman i pou donn Housing nou pep.  Pou zot kapab dil dan future.

Letan en dimoun in fini ganny en bout later, ki amann son lakaz, in fini etablir,  eski sa i donn li akse avek later?  Eski li si i kapab dir, mon pa kontan sa lakaz anymore.  Akoz i annan Housing, i annan.  Eski i kapab zis re tap sa laport.

Akoz sa asset later, i en asset ki nou pe, ki napa ditou later pe rode.  Alor mon ti a kontan Minis dir nou, si zot annan en policy pou exchange of lands.  Ouswa zis nenport e ki i vini, parey sa sityasyon i ete.

E apre mon ti a kontan demann Minis.  Letan nou’n ganny nou R7milyon pou sa, pou sa later ki sa madanm ti pe vann ek son msye.  Eski sa lot bout later ki li i pe, in assess pou 2.5milyon.  Eski nou pe ganny value for money? Akoz la nou pe rod lentere.

Eski nou, nou devret pe antre dan sa, parey Onorab Georges in dir, dan sa sale of land?  Akoz lefe ki en fwa nou’n vann later prive.  Gouvernman i nepli annan akse ek sa later.

Eski lavaler larzan i ase, letan nou gete ki nou pep laba deor en kantite napa en lakaz,  eski sa akse sa 7milyon i vo plis ki donn 6 plot later pou 6 fanmir Seselwa? Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi bokou Mr Speaker.  Mersi bokou Onorab.  Referans avek ou kestyon limero 1, prosedir pou fer exchange ou bezwen file, ouver en file, wi.  Ou’n demande si ou kapab ganny access, si Lasanble i kapab ganny access avek sa file.

Mon panse i posib.  Me solman ou bezwen swiv prosedir pou ganny akse avek file.  Mon pa krwar, access to information.  Mon pa krwar i pou en problenm.  Me file i annan, i annan file si oule ganny akse avek, ou a kapab ganny akse, napa nanryen pou kasyet.

First time land owner.  First time land owner mazorite first time land owner zot al dan land bank.  Land bank i nesesit serten lenfrastriktir, semen, delo, elektrisite.  So i pou en pti pe plis letan.  Akoz, akoz i bezwen al met lenfrastriktir.  Tandis ki en exchange, en dimoun i kapab pran en later kot napa, napa lenfrastriktir.  So li ki deside aksepte sa exchange.

Tandis ki ler Gouvernman pe al devlop en land bank dan en later pou donn en dimoun.  I bezwen fer sir i met lenfrastriktir or lenfrastriktir i ariv pres obor.  Ok, so it takes a while pou nou kapab fer sa bann lenfrastriktir.

Eski i annan en Policy pou exchange, wi i annan en Policy pou exchange, ki an se moman i an revizyon.  An term sa valer pou sa later, Mr Speaker parey mon’n dir ankor boner, nou trust valuation of bann zofisye kalifye dan Minister konsernen.

E nou trust ki evalyasyon ki’n ganny fer, valer ki’n ganny mete avek sa propriyete, i en valer ki zis, e ki Gouvernman in fer exchange pou en propriyete pou en lot bout propriyete,  dan tout la transparans e benefis pou Gouvernman osi I bezwen annan en benefis pou tou lede.  Me Gouvernman i benefisye osi ladan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis pou ou larepons.  Minis letan ou’n koz lo monetary value, mon pa pe question the ability of sa QS, even though mwan mon krwar i annan en direct conflict of interest lefe ki sa evalyasyon in ganny fer internally.

Me solman mon pa pe question sa monetary value.  Mon pe kestyonn, lefe ki sa asset ki’n ganny vann, sa 3mil ekek met kare later cannot be return back to Government.  En asset ki rar, ki nou pep pe rode.

So eski dan sa sityasyon, sanmenm sa ki mon’n demande si zot annan en internal Policy.  Akoz mon mannyer mon’n konpran, exchange i usually en dimoun ki vreman li i finansyerman pa kapab built semen pou al kot li.

Alor Gouvernman i pran en later ki pou li, i donn li enn ki en pe pli disponib.  Si son lakaz i tro pti e son fanmir i gran,  Gouvernman i asiste li avek en lakaz ki pli gran.  E i pli sa enn ki pli pti.

Usually, mannyer mon’n konpran, dan exchange of land, Gouvernman i en facilitator pou pep Seselwa kapab ganny Housing, ki son responsabilite pri mondyal.  Lefe ki sa i mon understanding, that is why mon pe demann ou si ou annan en internal policy ki mars diferan ki nenport ki.  Ki la i pe ganny en later ki vo R7milyon,  ki i ti kapab al lo marse, e li i vann son later e build en lot lakaz.  Me la nou vwar Gouvernman in aste sa lakaz.

 

MR SPEAKER

Onorab ou kestyon.

 

HON FLORY LARUE

I pe reste ladan.  Mr Speaker i pareyman ki Minis pa pe konpran ki nou napa, napa value, napa en valer moniter lo sa later.  Akoz napa later Sesel, zot pa kapab kontinyelman vann later.  Alor eski nou kapab kontinyen trust zot pou vey nou later?  Akoz Mr Faure nenk pe donn nenport ki.

 

MR SPEAKER

Mersi.

 

HON FLORY LARUE

Alor mon sa monetary value ki mon pa pe aksepte sa larepons ki Minis pe donnen. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Annou donn sans Minis i ava fer komanter.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Zis an pasan, tou evalyasyon i ganny fer par, tou nou bann evalyasyon Gouvernman i ganny fer par zofisye Minister.

Zis an pasan, dan sa ka Gouvernman in vann en bout later, in ganny en propriyete an retour i annan en propriyete avek 2 batiman lo la ki annan valer.  Valer 7milyon sa propriyete ki Gouvernman in gannyen.

Sa later ki Gouvernman in vann, valer i 2.5 milyon.  So Gouvernman in ganny li, in ganny valer dan sa tranzaksyon.   Si Gouvernman ti pou subdivide sa, pti pou diviz li an detrwa plot pou donn detrwa dimoun. Gouvernman ti pou bezwen met semen, ti pou bezwen met elektrisite, delo, diviz sa bann plot ki zot annan akse.  So i ti pou kout bokou pli ser.  Sanmenm ki Gouvernman in dir, i annan posibilite pli ba Barbarons kot nou pou devlop land bank laba, kot pou al pou bann dimoun ki’n fer laplikasyon.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon premye, mon premye kestyon, se pou mon demann Minis avek son bann teknisyen si sa larepons ki zot in donnen konsernan sa later, contour ensidswit si i vre?

Akoz, mon pe dir sa Mr Speaker, akoz dan Lasanble nou vin koz laverite.  E mon ti ava kontan si la zot annan bann contour lines an relasyon avek sa later?  Akoz sa ki mwan mon vwar koman en dimoun ki’n fer Geography lekol, pa koman en expert.

Sa ki zot pe dir an relasyon ek sa later pa vre.  Sa later i en later ki fasil, en later ki ase plat.  Sa i mon premye.  Mr Speaker eski Minis in dir ki i annan konstriksyon ki pe ganny fer lo sa later.

Eski i kapab dir avek nou – parski Mr Speaker nou annan portre sa landrwa pa pe ganny defrize li, ok.    Sa landrwa ape ganny defrize, e kot ou pase lo semen ou vwar.  Eski Minis i kapab konfirmen poudir zot in ganny Planning permission pou fer sa travay ki pe ganny fer?

E mon mazinen ki poudir Minis i bezwen annan sa larepons.  Akoz pli boner in dir avek nou napa Planning permission, napa okenn laplikasyon ki’n ganny fer pou building.  Alors si ou konnen, si napa Planning permission pou building, eski i annan Planning permission pou fer semen pou al lo sa later?  Dezyenmman Mr Speaker.  Nou’n ganny dir, sa later i parmi 162 tranzaksyon ki Gouvernman in fer.  E ki ou annan bann detay.  Parski ou’n kapab dir nou 162.

Eski Minis i kapab dir avek nou konbyen tranzaksyon ki zot in fer, ki kout R7milyon?  Kot en dimoun in esanz en later avek en lakaz 30an ek en lakaz 3an, pou, pou sa e ki donn en siperfisi 1853. Donn nou en legzanp sa kalite tranzaksyon ki zot in fer dan lepase.

Mr Speaker mon ti ava osi kontan, vi ki Minis in dir avek nou file i la avek li, pou Minis rann nou zis en pti servis.  Pou lir avek nou let demann ki Mr e Mrs Labaleine ti fer avek Gouvernman.  E larepons ki Gouvernman ti donn zot.  File Mr Speaker, Minis in dir i la avek li.  Silvouple lir sa 2 let avek Lasanble Nasyonal.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon lo dernyen kestyon, mon pa tro krwar ki nou devret al dan sa direksyon.

 

(Off-Mic)

 

 

MR SPEAKER

Non, nou bezwen regard nou koman Lasanble Nasyonal osi tou pou nou, anba Access Information Act.

Si nou annan drwa devwal bann tel korespondans.  Not too sure la.  Si nou kapab fer en keksoz parey.  Ok?   So lo lezot kestyon Minis i ava reponn ou.  Me sa bout la mon pa tro krwar, mon napa the Act with us la prezan.

Mon pa konnen si i annan en Manm ki okouran en pti pe?  Petet Onorab Georges i a kapab gid nou, lo eski nou kapab devwal tel lenformasyon isi dan sa Lasanble?

 

HON BERNARD GEORGES

Nou, nou pa kapab demande Mr Speaker.  Akoz sa i en keksoz privilezye ant sa dimoun ek Gouvernman.  Me si Gouvernman i pare pou devwal li, zot toutafe annan, posibilite pou fer li.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Wi, wi.  Mersi.  Se sa prekosyon ki mon’n anvi egzerse dan nou Lasanble. Ok?  I normal pou en
Manm demande, me parfwa osi tou nou met en Minis lo spot, nou bezwen regarde kwa ki kapab e ki pa kapab.  Minister.

 

MINISTER  WALLACE COSGROW

Mersi bokou Mr Speaker.  Mersi bokou pou ou klarifikasyon.  I annan 3 parti kestyon savedir.  Dan contour nou annan dokiman contour avek nou.  Me solman sa i pa, ok, ok.  Ok, so dan contour ki nou annan i en overall contour of sa landrwa.

Sa marking ki nou annan i pa neseserman the exact taso kot sa landrwa i ete.  Me solman i en pe anler.  Access pou sa later i dan en vale.  Parey pou vwar contour la i montre.  Mwan osi mon’n fer en pti pe Geography up to nivo A Level.

I montre ki poudir i dan en vale.  Apre i asiz en pti pe anler lo en bout kot i en pe plat.  Apre larestan anba pou tenir li it’s very steep.  Dapre lenformasyon contour ki mon pe vwar lo papye;- pa on site en.  Sa i kestyon contour.

2enm kestyon mon pa ti, Onorab zis pou klarifye mon pa ti dir i annan, ki mon ti dir se ki mon konpran i annan serten site preparation.  Mon pa’n dir i annan Planning approval pou site preparation.

Mon pa tro, mon pa tro, nou pan gete.  Me solman nou kapab get sa en.  I posib i annan Planning approval for site preparation.  3enm e si i annan Planning approval pou semen.  Sa nou kapab gete, akoz mon pa okouran.  PS i ava kapab gete e fer Lasanble konnen.  How many, sorry. 

Ki kantite bann tranzaksyon ki’n kout Gouvernman R7milyon.  Tou tranzaksyon i diferan, tou tranzaksyon, ou ava dakor avek mwan i diferan, natir i diferan, landrwa i diferan.

Mon napa dan sa file la tou bann tranzaksyon i la.  Parey mon’n eksplik Onorab William, nou napa en costing avek sa bann tranzaksyon.  Me selman si nou, nou annan en tranzaksyon spesifik nou kapab refer dan file, dan sa bann files spesifik e vwar konbyen sa tranzaksyon in ganny fer.

Me selman la, la, la dan sa file, dan sa bann dokiman ki zot in prepare pou mon napa, napa kantite.  Napa en figure, en sum konbyen sa tranzaksyon in koute.  So all tou tranzaksyon i diferan.

I depan lo later ki mannyer sa landrwa i ete, ki building ki annan lo la, and so on.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker sa ki lo pou mon dernyen kestyon, letan ou’n konsilte Onorab Georges, in dir ki si li Gouvernman i anvi donn sa lenformasyon i kapab donnen.

Be mon ti ava demande, vi ki son file i la,  eski Gouvernman dan lespri ki zot kontan koz lo la, la transparans, rann kont e tousala,  eski bonn gouvernans, vi ki nou pe dir tou keksoz i kler.

Be si tou keksoz i kler, akoz ki Gouvernman i pa ava montre nou, prouve ki poudir tou keksoz i kler e aktyelman lir sa 2 let.  San sa, si Gouvernman pa pare pou fer sa nou kapab tonm lo en sel konklizyon, ki poudir sa ki Onorab Georges in dir pli boner,  ki poudir sa tranzaksyon ki’n pase kot Gouvernman in donn en dimoun an partikilye, ki travay pli pre avek Prezidan Larepiblik.  Ki partou kot Prezidan Larepiblik i fer deplasman, li i la lo son kote drwat.

Parske nou vwar dan bann portre, ki poudir sa tranzaksyon in en tranzaksyon favorab.  In en tranzaksyon privilezye pou en dimoun.  Tandis ki Seselwa ordiner ki pe sey rod en bout later, zot, zot pa tonm dan sa kategori.  E zot ganny anvoye demen tanto dan sistenm pwen.

E ki mwan, Mr Speaker mon dernyen.  Minis i ava, Mini si ava regarde.  Eski Minis i kapab dir avek nou, si vre ki Minis Bastienne ti refiz-e, ti dir letan premye mansyon sa roulman ki nou pe koz lo la,  Minis Bastienne ti’n prezant son lobzeksyon pou en tel tranzaksyon pase.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon, Minis pa ki mon pe defann Minis.

Me mon konnen ou pe reprezant Minis Pamela Charlette lo sa kestyon toute à l’heure ki nou’n ganny klarifikasyon Onorab Georges e in relev ankor.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Mon annan laparol.   Silvouple Order!   Ok.

Minis parey mon’n dir, pa ki mon pe defann ou.  Me ou pe selman la dan en kapasite koman reprezantan Minis Pamela Charlette, ki Responsab pou sa Minister.  Mon konnen ou pe ganny mete on the spot.  Me zis ankor prekosyon avan ou pronons ou.

Oubyen si ou pou bezwen pli tar oubyen menm Minis pli tar, li menm pou li pronons li lo sa sityasyon.  Ok? Akoz pa tou, nou dakor nou koz lo latransparans lo tou.  E nou annan sa Act Drwa Akse Lenformasyon.

Me nou konnen poudir pa tou lenformasyon ki nou kapab zis vers dan piblik.  Nou bezwen en pti pe, pran en pti pe prekosyon.  Minis laparol i pou ou.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi bokou Mr Speaker.  Mersi bokou ankor pou ou klarifikasyon.  Mr Speaker dan lespri latransparans, bonn Gouvernans e rann kont, zisteman Lasanble ti aprouv en Lalwa, en Lalwa isi menm dan Lasanble lo right to information.  I annan bann prosedir ki nou swiv for access to information.  So mon sizere Onorab i swiv sa prosedir.  E byensir Lalwa i ava prevail dan sa sityasyon.  E lenformasyon ki i bezwen lo file, parey mon’n dir boner, i ava kapab ganny akse avek.

2enm Minis Bastienne si i ti refuse, mon pa okouran, mon pa vwar nanryen lo file.  Petet, petet mon pa konnen.  Nou ava kapab sey demann li.  Me solman la, la mon pa kapab dir ou si Minis Bastienne ti dir wi, ouswa si i ti dir non.  Mersi bokou Mr Speaker.  Mersi Minis.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  E Onorab Ramkalawan lo lapar sa kestyon Lasanble Nasyonal i ava take note ou konsern, ou demann.  E nou, nou ava fer li anba Access to Information pou rod sa lenformasyon.   We will do it the proper way.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker pou fer sa demars.  Me solman mwan koman en endividi, mon konklizyon se ki apre midi nou’n ganny en kantite mansonz dan sa Lasanble!  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab pou ou komanter.  Bon nou pou.

 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Non, non, non, mon pa pe pran ankor kestyon lo sa PNQ.  Yes Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mr Speaker anba Order 36 matter of
privilege,
mon, koman Chairman COGA mon oule port ou latansyon lo en sityasyon.  3 semenn pase Minis Dezinyen ti vini, ti annan serten lenformasyon konsernan lapey bann Sidafriken ki sipoze fer nou gannyen, nou pa ankor gannyen.

Semenn pase Minis Charlette ti vini, ti pou donn nou lenformasyon lo bann land banks ek semen ki pe fer par distrik.  Ozordi Minis in promet nou 162.  Prezan Lasanble nou ti’n tonm dakor ek Egzekitiv, ki ler nou demann lenformasyon, zot donn nou avan 4er Vandredi sa semenn ki i ladan.  E la nou’n fini sot 3 semenn Egzekitiv, zot a bezwen donn nou sa bann lenformasyon.

 

MR SPEAKER

Wi.  Mersi.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon i pa, i pa toultan fasil, mon konnen pou ganny sa kantite lenformasyon.  Me si COGA, sa dele letan i pa ankor ganny lenformasyon, pran kontak avek Sekretarya.

E nou Sekretarya nou ava fer en follow up e COGA osi tou, mon krwar i annan sekreter, travayer Sekretarya ki travay avek zot.  Ki nou kapab fer sa swivi.  I pa toultan fasil, ou konn tre byen.  Tou dernyerman i annan en lenformasyon ki’n vin kot mon lofis pou ou menm ou.  Ok, ki mon’n partaz avek ou.  E in pran en pe letan, ok? So si nou santi poudir Minis in fer en lasirans pou donn sa lenformasyon Lasanble.  E i pa’n vini par Vandredi 4er,  son Lendi fer en swivi avek nou e nou, nou kapab fer follow-up.  Akoz i pa toultan ki nou konnen ki COGA in ganny sa lenformasyon.  Ok.  Mersi.  Onorab Stephen Pillay.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Minis ti pe regard lenformasyon mon’n demann li sa zafer sub division of parcel an Mars 2018.  Ti pe regarde pou donn mon lenformasyon, i pa ankor donn mwan.

 

MR SPEAKER

Wi, mersi.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mersi.

 

MR SPEAKER

PS eski ou’n ganny klarifikasyon lo la?  Ok, Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker Planning approval subdivision mon annan la.  Planning approval subdivision 20 Fevriye 2018 of the subdivision. 

Le 20 Fevriye 2018, subdivision ti ganny approved.  Savedir later in ganny idantifye depi avan.  Assessment in ganny fer, survey in ganny fer, and then the subdivision in ganny aprouve an Fevriye 2018.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Bon sa i klarifye.  Sa i klarifye ou-

 

HON STEPHEN PILLAY

Non, non.  Mr Speaker, konmsi zis pa an mal.  Konpran, Minis i konpran ki se sa subdivision in ganny fer lo sa parcel, subdivision of parcel 7789, zis mon oule konfirmen poudir i pa’n fer sa subdivision zis pou fasilit.

Akoz sa later pa ti ankor idantifye an 2017.  In subdivide an 2018.  Se, zot in fer sa subdivision zis pou zot ganny sa bout later pou donn sa boug.  Akoz si zot ti pe rod sa later, sa boug ti napa sa later ann egzistans an 2017.

That’s what I am querying about.  Zot in, pa sa boug ki’n idantifye landrwa.  Zot ki’n idantifye landrwa, zot in subdivide pou fer sa kou pli … Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Se sa.  Se sa ki Minis in dir onorab.  Se Gouvernman, se Minister ki’n al idantifye landrwa, ki’n al rod landrwa.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab en later ki’n ganny donnen ozordi, ki’n ganny subdivide pa kapab pa ti egziste.

Onorab en later ki’n ganny donnen ozordi, ki’n ganny subdivide pa kapab pa ti egziste, i ti egziste.  Ok.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mr Speaker i ti 7787.

 

MR SPEAKER

Me i pa ti ankor subdivide.

 

HON STEPHEN PILLAY

I pa ti ankor subdivide.

 

MR SPEAKER

Vwala, vwala, ok. 

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!  Order!  Ok?

 

HON STEPHEN PILLAY

Zot subdivide 2018, zot donn sa boug 2018, ki mannyer sa?   6mwan avan ler.

 

MR SPEAKER

Bon.  Nou ava kontinyen avek nou travay.  Nou annan en lot kestyon pou Minis.  Minis nou ava eskiz, eski ou bezwen ou 2-?

Non ou pa bezwen sa 2 teknisyen ki la.  Ou annan Mr Pillay.  Bon mon ava demann parliamentary reporter pou fer antre Mr Pillay.  E mon ava dir mersi PS Albert avek Special Advisor Mr Gerald Hoareau.

E nou ava eskiz zot parmi nou.

 

 

(PS ALBERT AND Mr HOAREAU WERE EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

 

MR SPEAKER

Nou pou pran sa lot kestyon.  E apre nou pou adjourn pou nou kapab osi release Minis.  Pou zot lenformasyon. Sa Statement nou pou bezwen pran li demen bomaten prezan.

E apre sa nou ava swiv avek Mosyon.  Bon mon ti  a kontan dir bonn apre midi e welcome Mr Selvan Pillay, Direkter Zeneral pou Climate Change Division parmi nou.  E Mr Pillay pou akonpanny Minis ler nou pou pran sa Kestyon Irzan ki sorti kot Onorab Ahmed Afif.  Onorab ou kapab poz ou kestyon.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon kestyon i lir comme swivan;-  Eski Minis i kapab dir sa Lasanble, vi ki i annan gro lerozyon later kot lanmar ki baliz avek propriyete Mrs Aline Alissop lo Riverside Estate, Port Glaud.

E ki in annan plizyer vizit dan le pase par zofisye Gouvernman,  Ki plan son Gouvernman pou rezourd sa problenm enn fwa pou tou?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Dabor Onorab, mersi pou azout sa pti bout Port Glaud ler ou pe lir kestyon.  Akoz ler ou ti anvoy kestyon orizinal, nou’n fer en bon pe letour dan distrik Anse Etoile pou gete kote sa landrwa i ete.

 

MR SPEAKER

Mwan osi mon ti pe wonder sa Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Nou’n ganny difikilte pou vwar.  Me selman finalman, apre konsiltasyon, nou’n konpran kote landrwa i ete.  Bon Mr Speaker, sa landrwa parey in fer resorti Onorab, i Port Glaud.

Mr Speaker napa bokou letan isi menm dan sa Lasanble, mon ti vin reponn kestyon lo size degradasyon kotye koze par bann lefe sanzman klimatik.

Dan mon repons mon ti sit tou bann distrik ki lo en progranm pou lenplimantasyon, sorry, proze pou redwir lenpak sanzman klimatik.  Port Glaud i enn sa bann distrik ki pou benefisye par bann entervansyon ki nou pou fer.

Lefe sanzman klimatik dan konteks Sesel, i se ki plizyer parti nou bann teritwar i kontinyelman ganny afekte avek degradasyon kotye, linondasyon.  Me pou rezon bidzeter nou pa kapab fer tou lentervansyon an menm tan.

Sa propriyete an kestyon i enn ki distrik atraver ex
DA
e ozordi MNA dan Lasanble,  in deza soumet devan Lotorite en pe letan pase.  Nou reste angaze Mr Speaker.  Onorab pou adres sa sityasyon dan distrik Port Glaud.

Me donnen lanpler sa proze, Minister i vwar i neseser i fer, refer evalyasyon.  Or kontinyen evalyasyon pli detaye ansanm avek Lotorite Distrik.  I annan anviron apepre sa ki nou’n estimen, 75 met bordaz lanmar ki bezwen ganny proteze or reabilite.

E alors Minister ek Lotorite Distrik ava tonm dakor ki an 2020 nou a konmans serten lentervansyon, pou minimiz sa degradasyon e reabilit sa landrwa.  Nou’n osi konstate Mr Speaker ki sa bout propriyete e ki proksimite taso, balizaz propriyete avek Mrs Alissop.  E i en pti pe plis ki 20 met.  Savedir i pa sitan pre avek, avek son lakaz, avek bordaz lanmar.  Ki fer ki menm si lanmer pou mont a en tre o mare, son propriyete pa pou neseserman an risk pou danze.  Me solman nou rekonnet poudir sa landrwa i bezwen ganny reabilite Mr speaker.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis si –  parske sa problenm in egziste pandan detrwa lannen li.  E nou vwar la dan supplementary estimate ki zot in koup Bidze Local Government par 12 milyon pou lenfrastriktir.

Kot i ti pou kapab pe fer sa bann kalite lenfrastriktir parey ou’n dir ou menm 20 met. Alor, eski Gouvernman pou trouv li en priyorite pou byento avan lannen i fini, rod en pe larzan pou met zis 20 met rock armor, ki pou ed non selman sa lakaz, me tou propriyete par deryer.

E si Gouvernman pou osi pare pou konsider pou zot al kot sa pon ki zwenn sa 2 estate, Riverside Estate avek Manglier Estate, i annan en pon.  E zis anba la i paret PUC in fer louvraz, ki bezwen bann bato ki ti dan sa lanmar pa kapab ganny debousman pou al bor lanmer.

E si ler zot pe fer sa rock armor zot kapab osi fer sa, sa i a ed sa bann dimoun ki kapab servi sa, sa waterway ankor.  E menm posibleman, parske i dan en landrwa touristik, lotel i pa lwen.

Ki zot kapab fer menm parey bann kayak ki a pase deryer, ki kapab anmenn en aktivite ekonomik.  Alor eski zot pare pou konsider avan lafen lannen, avan gro lapli i vini pou fer omwen 20 met rock armor, e deblok sa pon ki pou ed bann dimoun kapab sirkile.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mr Speaker, wi Onorab, mon krwar i en request ki fezab ki fer sans.  Nou ava, mon ava get ansanm avek, avek Direkter, Direkter Zeneral pardon.  Si nou annan okenn savings nou menm nou, pa avek Local Government.

Si nou annan posibilite dan bann louvraz ki nou pe fer, si i annan posibilite depandan lo kou en?  Depandan lo kou, si i annan posibilite pou nou at least rock armor sa landrwa.

E si i annan, anba pon i annan bann keksoz ki pe ankonbre, ki anpes pasaz pase, nou, sa osi nou ava fer legzersis nou ava, nou ava gete, nou ava sey rektifye.  So, lasemenn menm nou ava kapab pas laba e gete ki nou kapab fer, nou ava kapab donn feedback Lasanble Nasyonal.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Bonn apre midi, mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon pe zis rod en klarifikasyon silvouple.  Mon rapel letan mon ti anmenn kestyon UCPS, Kestyon Irzan, mon ti bezwen ekrir Lasanble pou eksplike akoz mon kestyon i irzan.

Be mwan mon ti a voudre konnen si sa bann due diligence in ganny fer?  Si sa kestyon in ganny pas dan ABC ki’n vini ozordi.  E ki natir, kwa ki fer sa kestyon irzan ozordi?  Mersi Mr Speaker.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Bon, bon, Order!  Order!  Order!

 

HON JUDE VALMONT

Mr Speaker en senp klarifikasyon sa.  Pa bezwen zot nerve laba.

 

(Interruption)

 

 

MR SPEAKER

Order!  Order!  Bon kestyon in ganny mete, in ganny poze avek mwan, ok.  Les mon ava reponn prezan.  Wi, sekretarya in ganny notifye sa kestyon depi semenn pase.  E nou’n ganny eksplike lenportans sa kestyon.

E an vi ki semenn pase nou pa’n ganny, i ti pou vin lo Order Paper semenn pase,  nou pa’n ganny Minis.  E prezan in vin still tret li koman ne Kestyon Irzan.  Be i ti kapab vin koman en kestyon with notice.  Akoz in fini pas son, son kantite letan 10 zour notice, ok. 

So se pou sa rezon ki nou’n pran li sa, sa semenn, ok.  So in, tou bann prosedir in ganny fer, in ganny fer byen, e in pas osi tou dan
ABC.  Ok? Dakor.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker mersi e bonn apre midi Minis.  Minis mon ti a kontan azout avek sa ki bann konsern ki Onorab Afif in leve.  E pou, pou fer par irzans en pe sa sityasyon.  Mon pa konnen si i relye.  Akoz mon osi mon’n vizit sa landrwa.

E i annan de lot problenm ki dan menm zanmirant la.  E enn se ki i annan en open sewer ki pe monte, mon pa konnen si se delo ki pe, ki pe monte dan lanmar, ki fer sa problenm.

Apre i annan en lot ki i annan en playground ki’n deza ganny premye pri dan Sesel.  I la konmela tou bann zerb lo la in fini mor.  Akoz sa delo ki monte, tou bann zerb, i annan zis en bef ki’n anmare dan milye sa playground.  Konmsi i pa zoli pou sa landrwa.

Alors mon ti a kontan si ou bann teknisyen ler zot al gete, gete byen si lefe pe actually vin pli pre ki sa 20 met.  Akoz i annan sa bann enfiltrasyon delo en pe partou, mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.

 

(Interruption)

 

 

MR SPEAKER

Order!  Order!  Order!  Ok.  Minis.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Ok.  Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon krwar i plito bann sizesyon ki kestyon.  Nou ava investigate nou a gete, mon ava anvoy, mon ava anvoy Zofisye Minister Lanvironnman pou al get sa zafer sewer.

Apre osi sa zafer zerb.  Mon pe prezimen si zerb i, yah.  Mon pe prezimen si zerb i vin, i sek i vin nwanr.  Petet i annan salt water intrusion from anba.  Wi.  Mon pe prezimen, mon pa eksper.  Me solman mon pe prezimen.  Me nou ava fer gete.

 

MR SPEAKER

Mersi.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Nou ava fer gete.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, dabor mon ti anvi demann Minis.  Minis ou pou al vizit Mrs Alissop ou?  Ou pou ale kot sa madanm ki an kestyon la?  Wi ou pou ale.  Ok?  Si Minis pou al kot Mrs Alissop, mon kestyon i tre senp mwan.

Eski LDS pou vot lo Third Reading Bidze, pou aprouv larzan pou tou sa pake demann is laba, se si se la, ki zot anvi anmenn devan sa Lasanble?

 

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Non, non, non, non.  Order!

 

 

HON JOHAN LOZE

Akoz zanmen zot vot Third Reading.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Order!  Kestyon i out of order.

 

(laughter)

 

MR SPEAKER

Kestyon i out of order.  Minis ou pa bezwen reponn.  Pa bezwen reponn Minis.  Dernyen Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon anvi swivan larepons ki Minis in donnen.  E vi ki i dir ki se prezan ki i pou al vizit lafanmir Alissop.  Mon ti ava kontan dir Minis ki en pe bann detay ki in donnen, kekfwa i bokou pli grav.

Espesyalman an relasyon avek sa lanmar kot i ete.  E mwan mon’n, mon’n laba personnelman.  E ki pe arive, i annan bokou later ki’n deza perdi.  E sa bout later ki’n perdi i later Gouvernman.

Ok, se later Gouvernman ki bord avek, avek lanmar.  E li later Mrs Alissop i konmans en pe pli anndan.  Be pli ale i pe perdi.  E letan ou pou regard dan lanmar, ou aktyelman vwar bann din later ki’n fini perdi.

E la mon anvi dir ki DRDM in deza vini.  E sa fanmir li menm li, zot in deza sey fer en pti rock armoring.  E Minis, silvouple konsidere seryezman, pou zis kontinyen azout sa rock armoring ki pa difisil.

Parski kot transpor i arive, e en pti, en pti, enn sa bann pti masin la ki soz, i pou fasilman fer sa.  I demann, i demann zis en senp, en senp rock armoring e ou problenm i rezourd.  Alors mon ti ava dir silvouple fer sa.  E problenm i rezourd.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis, komanter.

 

MINISTER WALLACE COSGROW

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou bann sizesyon.  Mon a konfirmen ki sa semen, nou ava al vizite.  Demen mon plen.  Be si pa Zedi, Vandredi mon ava al vizite.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon avek sa mon ti a kontan remersi Minis pou pas sa moman avek nou ozordi.  E ankor enn fwa Minis pou bomaten, mon ankor prezant mon leskiz.  Mon ti a kontan osi remersye Mr Pillay pou akonpanny Minis.

Minis mersi.  E nou ava eskiz ou parmi nou dan Lasanble.

 

(MINISTER COSGROW AND HIS DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

 

MR SPEAKER

Bon, demen bomaten ler nou repran nou pou pran Statement from Minister Responsab pou Lanplwa, Minis Telemaque.

E sa nou ava, nou ava ouver en pti pe si i annan okenn kestyon.  Kekfwa en 1erdtan – en demi erdtan.  E apre nou ava pran Mosyon.  Premye Mosyon ki Mosyon lo Bidze Siplemanter.  Yes Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonn apre midi Mr Speaker ek tou dimoun.  Mr Speaker sa zafer Bidze Siplemanter la.  Prezan mon’n ganny en lenformasyon sorti kot Finans, poudir demen, zot pou annan prezantasyon devan Cabinet eskan dan 1er edmi.

Zot pare pou vini dan apre midi.  Akoz nou pou bezwen zot petet, akoz nou ti’n tonm dakor ki nou pou al dan Staz Komite.

 

MR SPEAKER

Eski ou prezant Mosyon, nou konmans deba, apre zot zwenn nou dan apre midi si i annan okenn klarifikasyon teknik.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

I ok.  I ok ek sa napa problenm.

 

MR SPEAKER

Dakor.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Dakor.  Ok.

 

MR SPEAKER

Ok, nou ava fer li koumsa.  Bon, Lasanble i adjourn e nou repran nou travay demen 9er bomaten.

 

(ADJOURNMENT)