::
Home » Verbatim » 2019 » Tuesday 17th September, 2019

Tuesday 17th September, 2019

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 17th September, 2019

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

 Mr Deputy Speaker in the Chair

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon mon ti a kontan dir en bonzour tou bann Manm Onorab.  Tou dimoun ki pe swiv Lasanble Nasyonal ozordi Mardi le 17 Septanm 2019. Ozordi mwan mon dan Chair la senp rezon ki Speaker Lasanble Nasyonal Onorab Nicholas Prea, i Ankour pou en ruling konsernan sa case konstitisyonnel ki Gouvernman ti’n mete kont Lasanble Nasyonal.

Alor i pou Ankour bomaten e mwan mon pou in the Chair pou omwen bomaten mon mazinen.  Bon lo nou Order Paper ki devan nou,  nou annan trwa S.I ki pou ganny lir dan en pti moman.  Answit nou pou annan Second Reading omwen 1, 2, 3, 4 Bill.  Enn i lo amannman Konstitisyon.  Lot i lo Referendum Bill, 3enm kontinyasyon Civil Code, answit Seychelles Fire and Rescue Services Agency  9Amendment) Bill.  Nou annan osi bann Mosyon ki ankor lo nou Order Paper, ki nou pa ankor ganny letan pou nou deal avek depi trimes pase.  E alor se sa en pti pe travay ki devan nou.

So avan nou kontinyen mon ava demann madanm Clerk pou prezant bann papye.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker. Bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Prezantasyon papye sa semenn nou annan :-

S.I 51 of 2019.  Stamp Duty (Exemption), Order 2019.

S.I 52 of 2019 Transfer of Statutory Functions of (Copyright Act), Order 2019.

S.I 53 of 2019 Social (Benefits) (Amendment) Regulations,  2019.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Bon aprezan Onorab De Commarmond ti’n demann mwan permisyon pou li fer en komanter.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker. Bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker mon’n demann ou permisyon, laparol ozordi pou fer en komanter lo sa ki mon pe obzerve pe pase dan nou sosyete, kot i konsern travay enportan e endispansab ki Komisyon Laverite Rekonsilyasyon e Linite nasyonal pe fer.  Sa Komisyon zis pou nou rapel Mr Speaker i en Komisyon endepandan ki pe fer en travay endepandan.  E sa travay i en rezilta travay dir sa Komite e en travay osi bi-partizan aprouve par Prezidan Larepiblik e nou Lasanble Nasyonal, dan sa zefor pou anmenn pep ansanm dan linite pou nou fitir. E in enkli anglob tou bann parti politik ki konsern dan nou pei ozordi.

Sa travay Mr Speaker, i en rezilta osi zefor e sakrifis e avek en lobzektif primordyal pou anmenn nou pep ansanm e anmenn closure dan bann ensidan around le 5 Zen 1977.  E pou fer ki pep Seselwa i kapab annan en fitir, en lavenir avek plis linite.

Sa Komite Lasanble ki ti fer pou nou ariv kot nou ete ozordi.  Savedir Komite Laverite Rekonsilyasyon e Linite Nasyonal ti osi – in osi dan son travay li al pli lwen anmenn si ou le en propozisyon, en Prozedlwa pou kapab fer ki Komisyon i kapab fasilit son travay.  E nou Lasanble Nasyonal in aprouv sa Prozedlwa.  E an menm tan Prezidan larepiblik son  Ekselans Mr Danny Faure in osi donn son laprobasyon.  In assent sa Prozedlwa pou fer li vin legal.  Donn li tou son legalite. Sa Komisyon in fek konmans son travay Mr Speaker.  I annan apenn en semenn.  Serten komanter ki mon pe obzerve pe ganny fer partou, ki swa dan bann zournal, lo Facebook, e dan bann diferan meeting, mon obzerve ki i pa pe anmenn dibyen pou travay enportan ki sa Komisyon pe fer.  E pou nou pei.

Mon oule alor lans en lapel tre for, pou kondann sa bann move demars pou degrad e denigre travay enportan sa Komisyon,  Komisyon Laverite, Rekonsilyasyon ek Linite Nasyonal.

Mon osi konpran ki nou tou nou annan nou lopinyon, nou pwennvi lo sa ki pe pase.  E serten komanter ki mal pa pou aport nou dibyen.  I byen ki nou demann nou pep pou swiv, pou étre realis, pou obzerve ki pe pase. Sa i normal.  E pou étre plis toleran.  Sa mon lans en lapel pou nou pep, vin pli realistik e étre pli toleran e annan plis respe pou travay enportan ki en tel Komisyon in ganny demande pou fer.

Avek sa Mr Speaker mon oule dir seryezman e dan en fason for, silvouple pep Seselwa nou pe fer en travay – sa Komite, pe fer en travay endepandan, en travay pou anmenn closure pou bann keksoz ki’n arive dan nou pei.  E pou fitir nou zenerasyon, pou fitir nou pei e nou pep.

E alor mon beg avek pep Seselwa les sa komite fer son travay enportan.  Mersi Mr Speaker pou donn mwan sa sans pou dir en parol lo la.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Leader of Government Business.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou bann koleg Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker mon ava konmanse par dir ki apre ki serten komanter ti ganny sirkile lo sosyal medya, an relasyon avek sa Komisyon, mon ti pran li konman mon responsabilite pou mon rantre an kontak avek Mr Faure konman Prezidan Larepiblik pou mwan met sa a son latansyon.  E pou fer li remarke ki travay sa Komisyon ti ganny fer parey Onorab De Commarmond in dir dan en fason bi-partizan.  E koman sa dimoun ki ti Chairperson Komite Lasanble mon’n dir a plizyer repriz e menm letan nou ti pe hand over bann files avek Mrs McIntyre konman Chairperson sa Komisyon avek son komisyon mon pa ti ezit-e pou mon dir ki si sa travay in posib se zisteman akoz Manm lo tou le de kote latab ti fer en travay san regard politik, san regard okenn lentere personnel.  Me plito pou regard nou pei pou nou kapab fer en pa an avan pou nou met sa ki an Angle nou apel closure lo bokou sa bann levennman.

E mwan Mr Speaker parey ou konnen letan nou ti al State House pou prezant rapor sa Komisyon, mon ti ankor enn fwa fer kler ki sa travay nou kontan ki in abouti.  E Mr Faure li menm li i ti eksprim remersiman pou travay ki sa Komite Lasanble Nasyonal ti’n fer e i ti eksprim pli gran remersiman pou lefe ki nou ti’n al bokou pli lwen.  Olye zis prezant en rapor nou ti’n osi prezant en Prozedlwa atase avek sa rapor.  E sa ti fer ki Attorney Zeneral son travay ti bokou mwens e sa Komisyon in kapab konmans son travay.

Mr Speaker parol ki Onorab De Commarmond in dir i reflekte, i reflekte parol ki Mr Faure li menm li in partaz avek mwan bomaten.  E la mon pou dir ki bomaten mon ti annan en konversasyon telefonik avek Mr Faure zisteman lo sa size.

Mr Speaker mon krwar ki i konman avek nou Lasanble li menm.  Mon ti ava demande premyerman ; ki nou Lasanble li menm konpare avek sa ki’n pase semenn pase, nou aret fer okenn referans avek sa ki pase dan Komisyon pou nou gognard okenn nou bann Manm.

E la mon parey zot konnen mon koz direkteman  Onorab Ferrari yer in devan Komisyon.  E serten alegasyon ki ti’n ganny fer in ganny korize.  E nou pou gannyen serten sa bann alegasyon e mon osi tou mon papa in ganny akize, in ganny akize e selman mon pa pou al fer plis tapaz lo sa. Me  nou zis bezwen koriz serten sa bann move apreansyon.

Me selman Mr Speaker so mon ti ava demande ki nou konmans isi dab nou Lasanble.  Me mon pa pou kapab pa terminen san pou mwan kondann dan en fason for sa ki Mr Louis Alvin Mohammed Grandcourt in dir lo medya sosyal parski in pas live –  kot in dekrir travay sa Komisyon konman en Telenovela.  Sa mon pou bezwen kondannen!  Parski sa msye ki ti ne le 15 desanm 1974 ti annan zis 3an letan Koudeta ti fer,  e pou li dekrir soufrans e mon nonm soufrans akoz mwan mon’n marye dan sa fanmir Chang- Him e mon konn zot soufrans.  E letan i dekrir sa konman en Telenovela mon anvi dir Mr Grandcourt, Alvin Grandcourt silvouple i demande ki ou vin devan e ou prezant en appology avek bann dimoun ki’n deza pas dan bokou soufrans, e ki ankor pe pas dan bokou soufrans ; spesyalman,  ki ou papa Mr Luc Grandcourt i enn bann pli gran zanmi Bishop French Chang-Him.  parski letan Ero ti koule sete Mr Grandcourt ki ti sov Archbishop Chang-Him. Mon kontan ki ou tonton Mr Robert Grandcourt in met en Statement e in kondann sa.

Alor Mr Speaker si nou anvi bouz devan, nou demande ki ban dimoun ki fer bann komanter ki kapab afekte ki mannyer – spesyalman bann zenn ki annan laspirasyon politik, ki zot osi tou zot pran zot responsabilite akoz i pa reflekte byen lo sa prosesis.

Alor Mr Speaker avek sa detrwa parol Onorab De Commarmond mon anvi dir avek ou mon siport antyerman sa komanter ki ou’n fer.  E mon krwar ki ansanm avek Egzekitiv tou politisyen nou’n tonm dakor pou nou pas atraver sa prosesis e pou nou nobou ganny rekonsilyasyon.

Alor Mr Speaker, mersi bokou e mon espere ki sa i ava termin sa morso e ki sa 2 Leaders, e ki Mr Speaker,  sa ki sa de Leaders in dir, e ansanm avek konsiltasyon avek Prezidan Larepiblik ki sa i ava ed nou pou nou bouz devan.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan. Bon mon pa pe ouver deba lo sa size.  I pa en Mosyon ki  devan Lasanble Nasyonal  Onorab De Commarmond bomaten in call mwan pou demann mon permisyon pou fer en komanter.  In dir mwan lo kwa ki i ti pe al koze. Mon’n permet li e in fairness i en Leader mon’n les en lot Leader reponn.  Sa Leader in koze in dir sa ki li i panse.  E i son drwa dan Lasanble Nasyonal pou dir sa ki i panse.  Si i annan okenn dimoun ki santi zot, zot annan problenm avek sa ki’n ganny dir, zot annan tou zot drwa pou zot fer en let avek Lasanble Nasyonal atraver Speaker pou zot annan en Right of Reply. Mon pa pe ouver deba lo la.  Pa ti lentansyon bomaten.

Mon ti a kontan senpleman dir lo lapar Lasanble Nasyonal ki travay sa Komisyon parey tou le de Leaders in remind piblik bomaten, se en travay ki swiv en Lezislasyon ki nou’n pase avek linanimite.  I en travay enportan. Mwan osi mon swiv konman en sitwayen.  E mon konnen poudir bokou Seselwa i enterese konnen sa ki pe pase.  E i en mank respe pou nenport ki dimoun pou denigre travay sa Komisyon.  E mon ti a kontan ki nou tou konman Manm Lasanble nou siport sa travay ki pe ganny fer dan latransparans.  E ki nou remind tou nou dimoun ki otour nou ki se en  travay enportan.  Ki nou bezwen respe malgre diferans e lopinyon politik, ki set en travay ki bezwen kontinyen pour ki Nasyon Seselwa i ganny sa ki nou apel en lape, e i ganny sa ki nou apel closure dan bann levennman ki’n deza pase.  Mon pa pe ouver deba e nou bezwen kontinyen avek nou travay.

 

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon i annan bokou Manm ki anvi eksprim zot lekor, me mon pa pe ouver deba lo la.  Mon pa pe ouver deba lo la.  Bon nou pou kontiny avek travay lo nou Order Paper e nou prosen travay lo Order Paper, nou prosen travay i Second Reading Constitution of the Republic of Seychelles (Tenth Amendment) Bill 2019, Bill No.1 of 2019.  E sa parey zot konnen set en Private Members Bill.  Nenport Manm Lasanble Nasyonal i kapab anmenn en Bill devan Lasanble.  E sa enn la se en Bill par Onorab Flory Larue.

Alor Onorab Larue mon donn ou laparol pou ou prezant ou Mosyon for a Second Reading. Alor Onorab Larue mon ti a kontan oubyen from the floor, mon ti a kontan en Mosyon for Second Reading.

 

HON FLORY LARUE

Mr Speaker mon ti a kontan demann en Mosyon for Second Reading pou the (Tenth Amendment) to the Constitution 2019, please.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Larue.  Eski Mosyon i ganny segonde?

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mon segonde Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Woodcock. Mosyon in ganny segonde.  Onorab Larue ou kapab fer ou entervansyon.

 

HON FLORY LARUE

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun dan lakour.  Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker sa Bill devan nou i pe demande ki en lamannman i ganny fer dan Lartik 59(2) nou Konstitisyon. Sa Lartik Mr Speaker i dan sapit 6 nou Konstitisyon ki donn nou tou gidans lo Prezidan nou pei.   Sa sapit i konmans Lartik 50 ziska Lartik 65.  E i konmans an dizan ki nou pou annan en Prezidan Sesel, e i eksplik nou tou sa ki i annan pou fer avek pozisyon sa Prezidan.  Lartik 59 Mr Speaker i annan 3 morso.

Dan 59(1) nou Konstitisyon i donn en Prezidan Sesel ki dan lofis State House iminite konplet.  Personn  pa kapab anmenn okenn sarz kont li pandan ki i pe deservi son manda.  Sa i donn Prezidan en abilite pou kapab angaz li konpletman dan son travay.

Dan 59(2) i fer ki okenn dimoun ki ti anvi anmenn okenn sarz kont en dimoun ki ti deza Prezidan i annan zis 3an apre ki sa Prezidan in kit lofis.  Dan 59(3) i fer ki i permet pou  si en dimoun i vin Prezidan, okenn sarz ki annan kont li i sezi e i repran zis apre ki i fini son manda prezidansyel.

Mon pe fer en propozisyon atraver sa Bill pou amann Lartik 59(2) spesifikman.  Mon a eksplike akoz mon pe fer sa propozisyon.  Pou  karité nou Lasanble par kont mon ti a kontan lir Lartik 59(2) an Angle parey i ete e apre  mon ava lir son amannman e mon ava kontinyen.  Lartik 59(2) dan Konstitisyon i lir koumsa:-

‘Notwithstanding Article 18(6) or Article 19(1) or (7) or any other law proceedings such as I referred to in clause 1, may be brought’’ e sa bout ki pou sanze i lir, ‘’within 3 years of a person seizing to hold or discharge the functions of the office of President, unless the period prescribed by law for bringing the proceedings concerned, had expired before the person assume or commence to discharge those functions.’’  Alor amannman, propoz amannman i lir koumsa:-

‘‘Notwithstanding article 18(6) or article 19(1) or (7) or any other law proceeding such as I referred to in clause 1, may be brought’’ e i sanze la sorti ‘within 3 years’ pou vin ‘’upon a person seizing to hold or discharge the functions of the office of President, unless the period prescribed by law, for bringing the proceeding concerned, had expired before the person assumed or commenced to discharge those functions.’’

Mr Speaker parey mon dir mon ti a kontan eksplike akoz mon pe fer sa propozisyon.

Nou Konstitisyon Mr Speaker ti vin anfors an 1993.  Letan i ti ganny 15an an 2008 en Komisyon ti ganny etabli par Prezidan sa letan ki ti Mr Michel pou fer en revi lo nou Konstitisyon.  Rol sa Komisyon ti pou egzamin nou Konstitisyon e anmenn li anliny avek bann devlopman ki nou’n traverse depi ki i ti’n vin an fors an 1993, pou gard li azour e modern.

Rekomandasyon sa Komisyon ti ganny prezante dan en dokiman avek Mr Michel an  Desanm 2009.  Sa dokiman ti pou ganny anmennen devan Lasanble Nasyonal pou bann Manm debat lo la e get bann propozisyon.

Sa lannen Mr Speaker nou Konstitisyon in ganny 26an.  E sa Revi ki ti’n ganny prezante avek Mr Michel State House 10an pase pa ankor vin devan nou Lasanble.  Sa i fer ki nou pe konmans tonm a lekar avek evolisyon nou pei e direksyon ki nou oule nou pei i ale, akoz se sa Konstitisyon ki gid nou bann fason fer.  Sirtou lo nivo demokrasi ki nou krwar nou pep i devret pe zwir, ki vin atraver en demokrasi Konstitisyonnel.

Kwa sa demokrasi Konstitisyonnel? Demokrasi en Gouvernman sorti kot en pep, par en pep, pou en pep !  I Gouvernman en kominote kot tou sitwayen olye zis serten endividi ouswa group privilezye, i annan drwa ek loportinite pou partisipe.

Dan en demokrasi se sa pep ki souveren.  Se zot ki sours pouvwar.  En demokrasi Konstitisyonnel Lotorite par mazorite i ganny limite par bann Lalwa legal e bann Lenstitisyon ki fer ki drwa endividyel e bann group minoriter i ganny respekte.

Nou Konstitisyon i sours tou fondasyon nou bann Lalwa legal. E i donn nou gidans letan nou pe fer Lalwa.  Nou Konstitisyon i ankor pe evolye e i annan bokou pou ganny fer.  Deza mon’n dir ki revi Komisyon Konstitisyon ki’n deza ganny 10an depi ki in ganny propoze i pa ankor ariv devan Lasanble pou debat lo la, e nou Konstitisyon in fini ganny 26an!  Bann valer fondamantal demokrasi Konstitisyonnel i reflekte en gran konsern pou dignite imen e valer sak endividi dan nou sosyete.  Sa Mr Speaker, i ganny reflekte dan nou Konstitisyon dan Lartik 27.  E mon ti ava lir li.

‘’Tou dimoun i annan en drwa egal proteksyon anba Lalwa enkli zwisans sa bann drwa ek laliberte ki dan sa Sart san diskriminasyon, dan okenn sirkonstans, eksepte tel ki i neseser dan en sosyete demokratik.’’

Mr Speaker sa Lartik i fer ki tou sitwayen Sesel i kapab anmenn en ka civil kont en lot sitwayen ziska 5an apre ki en sityasyon in arive.  E i osi fer ki napa okenn limit letan pou Attorney Zeneral kapab anmenn okenn case penal kont okenn dimoun.

Ki savedir egalite devan Lalwa?  Lalwa pa fer okenn diskriminasyon lo baz ou laz, ras, etnisite,  krwayans ouswa afilyasyon politik ouswa relizye ;  klas ekonomik ouswa ou pozisyon dan lavi.  Lalwa i sipoze aplik avek sa ki pe ganny gouvernen e osi avek bann ki pe gouvernen.

Me parey mon’n eksplike nou Konstitisyon parey i ete ozordi okenn dimoun ki’n deza Prezidan, ki Prezidan ouswa ki pou vin Prezidan dan le fitir, letan son manda Prezidan i fini en dimoun i annan zis 3an pou etabli okenn ka kont li letan i sorti dan son pos.

Nou sosyete isi Sesel i mars anba the rule of law.  Se Lalwa ki determin zistans nou aksyon.  Alor eski sa sityasyon pa i an defayans ek sa Prensip ki tou dimoun i bezwen egal e pe mars anba menm Lalwa?  Ser ek frer Seselwa, letan en dimoun i Prezidan sa dimoun li i en public servant.  I en sitwayen normal ki letan i ganny elekte i ganny sa privilez iltim pou reprezant nou lentere.  Apre ki son manda i fini i parey lafen en Kontra. Son travay konman Prezidan i fini.  Son saler i sorti dan larzan tax pep Seselwa.  I pe deservi nou, i pe rann en servis.

Letan nenport ki pe pran son rol konman Prezidan nou Konstitisyon dan Lartik 59(1) i donn li privilez iminite konplet.  E sa i zis pou sa dimoun ki Prezidan.  I ganny proteze totalman kont okenn ka Ankour pandan ki i pe rann pei sa servis.  Nou bann Manm Lasanble Nasyonal nou,  nou annan iminite nou osi.  Me nou iminite li i zis lo nou bann parol ki nou dir isi dan sa lasal. Me de ki Sergeant-at- Arms i dir ‘’All Rise’’, sa i fini.  En dimoun i kapab anmenn en ka Ankour kont nou nenport ler lo nenport kwa ki nou fer ouswa dir an deor sesyon travay Lasanble Nasyonal, dan nou lavi prive ouswa profesyonnel.

Ozordi Sesel nou lapros isi dan Lasanble e osi dan Egzekitiv i pou fer ki nou anmenn en sistenm latransparans, bonn gouvernans e rann kont.  Mon krwar nou tou nou’n tann sa bann parol ganny repete plizyer fwa.  Nou pran serten komitman anver bonn gouvernans par etabli en Komisyon Anti-Koripsyon.  Sa i en fason pou fer ki bann ki’ n servi dan bann pozisyon pouvwar pa abiz zot pouvwar dan okenn fason.  Me letan nou gard sa provizyon dan  Konstitisyon, eski nou pa pe anmar lanmen Komisyon Anti- Koripsyon?  Nou bezwen konnen prezan ki i pran bokou letan pou dekouver koripsyon.  Eski i responsab pou nou limit letan pou bann dimoun ki’n deza vin Prezidan ?  Nou’n tann dir ki nou’n fer en komitman pou donn sa Komisyon plis ledan.  Eski i normal ouswa demokratik pou limit so pouvwar dan sa fason e anpes li fer son travay si i vwar i neseser pou protez nou kont sa dimoun ki ti Prezidan si an ka i ti’n abiz son pouvwar prezidansyel.

Sa bann lenstitisyon i anmenn proteksyon pou nou, e gard bann dimoun ki’n pran sa pozisyon toultan okouran ki zot annan en responsabilite. E si zot abiz sa pep Seselwa i kapab kestyonn zot bann aksyon.  Alor nou donn li iminite total pandan son manda.  Eski nou devret limit son letan kot i kapab ganny demann kestyon, e fer li mwens ki en sitwayen normal? Eski nou bezwen donn li en privilez apre ki in sorti e fini son manda prezidansyel?

Annou pa bliye ki a en moman nou i annan en provizyon dan Lalwa, ki fer ki ou ti annan zis 6mwan pou anmenn en case civil kont en dimoun ki travay da servis piblik.

Onorab Bernard Georges ti anmenn en Lalwa, en amannman pou sanz sa le 7 Mars 2017, The Public Officers Protection (Amendment) Bill 2017.  Mr Speaker letan sa Bill ti ganny prezante avek Lasanble, i ti ganny segonde par Onorab Basil Hoareau lo kote US.  E i ti dir nou, pou increase letan dan ki en dimoun i kapab fer en case kont en public officer pandan bann menm fot ki in fer letan i pe discharge son responsabilite, son lofis ouswa letan i pe fer en public duty, i fer ki i met li lo en equal footing ouswa ek en zofisye gouvernman ou e endividi.  I ti eksplik nou alor ki li i ti siport sa amannman ki fer ki en civil servant i kapab ganny anmennen Ankour parey en nenport endividi.

Mr Speaker, Onorab Sebastien Pillay ti osi siport sa amannman, e i ti dir nou ki i krwar ki sa pozisyon ki nou pe pran lo sa kote latab, lo sa Prozedlwa i montre sa grander lespri ki nou Lasanble pe travay ladan.  Alor Mr Speaker mon ti a kontan montre ki nou’n evolye.  Nou’n sanze serten Lalwa pou met serten dimoun ki ti annan privilez lo menm kad legal, ki tou lezot sitwayen.

Mr Speaker mon ti a kontan pran sa loportinite alor pou mwan demande ki tou bann Manm dan sa Lasanble i siport sa amannman dan nou Konstitisyon, akoz nou pou bezwen 2tyer Manm pou vote pou nou kapab anmenn sa sanzman, e fer ki nou Konstitisyon ki nou nou’n fer en oath lo la i modernize.   E reprezant Sesel konman en pei modern.  E i montre nou sa direksyon ki nou,  nou anvi ale.  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Larue.  Eski i annan okenn lezot Manm ki oule fer lentervansyon.  Onorab Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan bomaten koman en avoka ek en dimoun ki’n dan prosesis reform konstitisyonnel dan sa pei,  pou sa de dernyen kantite letan, aport mon soutyen avek sa propozisyon lamannman ki Onorab Flory Larue in anmennen bomaten.

Parey Onorab in dir, en Konstitisyon i bezwen en keksoz ki an menm tan ankre dan psyche son pep e pa ganny amande an brit an brann.  Me osi evolye pou satisfer bezwen en pep an mezir ki lasosyete i evolye.  E mon kontan ki Onorab Larue bomaten in fer referans avek sa lamannman ki mwan mon ti’n propoze pou amann Public Officers Protection Act.  E pou sanz sa peryod preskripsyon, ki ti aplik pou bann civil servants, pou sorti 6mwan e pou vin 5an.  Akoz 5an se la norm civil, la norm preskripsyon, peryod preskripsyon normal pou bann case civil.  E si nou en pep ki krwar dan the rule of law, e mon konnen ki nou en pep ki krwar dan the rule of law.  Si nou en pep ki krwar dan konstitisyonalite, e mon konnen ki nou en pep ki krwar dan konstitisyonalite.  E si nou en pep ki annan sa bann motivasyon egaliter.  E mon konnen ki nou en pep ki annan  sa bann motivasyon egaliter.  Mon krwar ki Onorab Flory Larue in anmenn en Mosyon ki satisfer a tou sa bann kriter.  Mon pa ti en Manm Komisyon Konstitisyonnel, ki ti fer Konstitisyon.  Me mon ti swiv.  E mon pa konnen egzakteman pou ki rezon ki sa peryod limitasyon, sa peryod preskripsyon ki annan pou fer avek aktivite en Prezidan, ti ganny limite pou selman 3an apre ki i sorti o pouvwar.

Fransman mon pa vwar okenn rasyonal, okenn largiman ki kapab konvenk mwan ki sa peryod i devret diferan pou en dimoun ki’n Prezidan, diferan avek peryod ki en dimoun normal i annan responsabilite pou bann aksyon ki in fer.  E sete sa largiman ki ti’n fors mwan pou anmenn sa lamannman dan Public Officers Protection Act.  Akoz la osi mon pa ti  vwar akoz ki ti annan  2 pwa 2 mezir.  E annefe sa Lasanble non selman par lefe ki se Onorab Basil Hoareau ki ti segonn sa propozisyon lamannman, me ki nou ti vot li a linaminite.  I montre sa filozofi Konstitisyonnel ki egzers nou travay isi dan Lasanble.  E ki devret egzers lafason ki nou pei i evolye.

Donk Mr Speaker, si en Prezidan i fer en keksoz ki ilegal, i bezwen sibir menm konsekans ki okenn dimoun i sibir ler zot fer menm keksoz ki ilegal.  Se sa la baz ki nou apel ‘’Equality before the law.’’

E enn bann lartik pli enportan dan nou Konstitisyon parey zot tou zot konnen se lartik 27, ki dir ki tou dimoun i annan menm drwa devan Lalwa e ki Lalwa i aplik iniverselman dan menm fason pou tou dimoun.  Nobody is above the law!  E sa i enkli mwan e i enkli en dimoun ki’n servi konman Prezidan.  E dan 6an i pou aplik pou Prezidan Ramkalawan apre ki in servi son manda 5an.

 

 

(APPLAUSE)

 

HON BERNARD GEORGES

Solman mon devret dir i pou plito dan 11an ki i pou aplik pou Onorab Ramkalawan, akoz i pou’n servi son 2 manda anba Konstitisyon konman Prezidan.  Sa propozisyon pa pe get deryer li.  I pe get devan.  I pe fer sir ki dorenavan napa okenn – napa okenn dimoun dan sa pei ki kapab dir

’Mwan mon pli egal ki lezot dimoun ! ‘’

‘’Mwan mon annan en privilez devan Lalwa !’’ 

Ou kapab annan en kantite lezot privilez.  Depar ou travay, depar ou pozisyon, eksetera.  Sa i en lot keksoz.

Me devan Lalwa napa personn ki devret annan en privilez ki pli gran ki okenn lezot dimoun.  Se sa la baz lartik 27 dan nou Konstitisyon.  E i posib, i tre posib, i tre posib, i tre posib  ki si en dimoun in anvi challenge sa provizyon, ki Onorab Larue in anmennen bomaten,  konman i ete ozordi, challenge li akoz vizavi lartik 27 i pa en propozisyon konstitisyonnel.  I tre probab ki sa case ti pou’n successful.  I ti pou’n gannyen son case.

Me ozordi nou annan en sans devan nou, pou nou re balans nou bann drwa, re balans Lalwa ki aplik pou Prezidan pou fer li vin egzakteman parey pou tou dimoun dan bann zafer civil.  Akoz se zis bann zafer civil ki sa peryod preskripsyon i 5an.  Pou tou lezot keksoz si ou komet en lofans anba Code Penal sa napa peryod preskripsyon.  Ou kapab ganny anmenn Ankour a nenport ki moman.  E donk mon pa vwar akoz ki en Prezidan ki li i sipoze – i sipoze the first among equals pa par lao – me premye devan pou li montre legalite.  Premye devan pou li responsab pou son aksyon; premye devan pou li fer fas a okenn keksoz ki in fer mal.

Alor e la nou pe vwar mon’n fek an desandan bomaten mon fek pe ekout BBC World Service ki pe koz lo eleksyon ki pe ganny fer ozordi Israel,  e enn bann keksoz ki pe konsern bann elektora laba se presizeman lefe ki zot premye Minis i annan en seri alegasyon kont li ki gannyen- perdi, i riske retrouv li devan Lakour.

Nou,  nou pa fer sa nou.  Nou pa anmenn en Prezidan pandan ki i pe egzers son fonksyon.  Nou pa anmenn li Ankour.  Nou les li diriz son pei avek la sertennte ki nanryen pa pou ariv li letan i pe diriz pei.  i pa kapab pas son letan parey Prezidan Clinton ti pe fer sey anpes en case Ankour.  Ou la ou bezwen manage ou pei, administre li san ki ou focus i ganny trenn Ankour.  Me en fwa ki ou’n sorti la ou bezwen fer fas avek okenn konsekans ou bann aksyon, letan ou ti pe egzers ou pouvwar.  Mon pa vwar okenn keksoz ki mal.   E annefe personn pa vwar okenn keksoz ki mal, akoz nou Konstitisyon i dir ki en Prezidan en fwa ki i sorti o pouvwar, i kapab ganny anmenn ankour pou  reponn son bann aksyon civil ek penal ki in fer letan i ti pe egzers son pouvwar.  Sel keksoz ki Onorab Flory Larue pe demande, se ki pou bann aksyon  civil, civil actions e osi prezan pou bann aksyon penal.

Akoz la konmela i annan en peryod preskripsyon.  Li ou bezwen anmenn li Ankour dan en peryod 3an.  Nou, nou kapab ganny anmenn Ankour 25an pli tar si levidans i sorti – i surface a sa moman.

Sa ki Onorab Larue pe demande, se ki annou viv nou Konstitisyon mannyer nou kontan dir ki nou anvi viv li.  Annou viv li dan legalite parfe e dan en sityasyon kot personn no matter how high i pli o ki Lalwa.  Ki Lalwa i egal pou nou tou, e i reste la par lao nou tou.

Mr Speaker avek sa detrwa mo mon ti a kontan garanti Onorab Larue mon sipor pou son propozisyon lamannman Konstitisyon bomaten.  E mon enplor tou bann Manm sirtou bann Manm ki an fas ozordi, pou zot fer parey e montre ki zot osi zot krwar dan the equality before the law e zot osi zot krwar ki Konstitisyon i pli for e i pli o ki nou tou.  Mersi Mr Speaker.

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou bann Manm Onorab.  Bonzour tou dimoun a lekout.  Mr Speaker mon oule komanse par evok enn bann prensip Kardinal Onorab Georges menm, ki toultan i fer sorti dan sa Lasanble ki nou pa fer Lalwa pour zis 1 dimoun.

Mon ti dan sa Lasanble semenn pase letan ki SNP/LDS ti fer sorti zot pozisyon kler konmkwa ki, konmkwa ki Prezidan James Alix Michel son peryod preskripsyon 3an pe al run out an Oktob.  E ki sa i kre serten irzans e ki as such, sa lamannman Konstitisyonnel i bezwen vin dan nou Lasanble ozordi ant tout irzans.  E zot in ensiste lo la.

Se zot menm ki’n les nou e Lanasyon antye konpran ki sa morso Lezislasyon ki devan nou Lasanble ozordi i pour 1 dimoun.  Nou pe fer Lalwa pour 1 dimoun.  It’s not for the office, i pa pour bann Prezidan le fitir, i pa pour the Sitting President i pour 1 dimoun.

Zot pe vin avek en morso Lezislasyon pour adres Prezidan James Alix Michel.  Sa se zot menm zot ki’n fer kler semenn dernyen.  Be sa menm SNP/LDS depi 2015 pe les konpran ki zot annan bokou levidans mal fe kont Prezidan Michel.

Zot in kanpanny lo la.  Zot in bat lazeneral, zot in les pep Seselwa an antye konpran poudir zot annan sa bann keksoz.  Zot –la resaman zot pe dir zot annan bonm.  Be si zot annan, si zot annan levidans kont sa zonm, sa sitwayen Seselwa, zot in annan zot 3an.

3an pandan lekel sa dimoun ki i annan tou larepons sa ki’n form parti tou sa bann se si, se la, isi, laba.  Olye donn larepons in asize in poz kestyon.  E la ou annan en lerer fondamantal deza.  Akoz si en dimoun i annan larepons, li i sipoze pe reponn.  I sipoze pe dir, i sipoze pe provide larepons.  Be non!  Anba zot preskripsyon pour zot, sa ki konn tou keksoz, sa ki annan tou larepons, sa ki annan levidans i kestyonn lezot dimoun.  I pa reponn kestyon li, i pa dir zot sa ki i konnen.

Nou’n esansyelman gaspiy 3an, 3 lannen Seselwa pour nou- sa dernyen lenstans la, taye an serso, les konpran ki nou bezwen amann nou Konstitisyon pour persekit 1 dimoun.

E mon mon’n asize bokou fwa kot mon’n ekout zot dir ki United Seychelles nou annan en manni amann Konstitisyon pour satisfer nou bann prop dezir.  Nou amann Konstitisyon an pretandan.  E ozordi mon vwar zot pe fer menm zafer.

Mon vwar zot pe fer sa ki Onorab Georges i toultan dir sa Lasanble pa fer.  Pa fer Lalwa pour 1 dimoun.  E sirtou pa fer Lalwa pour persekit 1 dimoun.  E nou pa ti pou’n konnen ki zot lentansyon si pa ti’n sap, sap enn, sap enn zot Manm semenn pase poudir se sa lentansyon.

E en dissent sa zot in met nou dan en pozisyon difisil.  Zot met nou dan pozisyon difisil akoz premyerman nou vwar zot konfizyon.  Nou vwar zot konfizyon dan sa ki zot in apporte.

Nou vwar bann pti divizyon osi antre zot ki ase vizib pour sa ki konn gete.  E prezan nou, nou dilenm se ki mannyer nou al siport en keksoz ki lo sirfas ki byen, i zoli, in ganny dekore dan zoli mo, in klate dan bann gro leloz.  Be selman zot menm zot in dir nou ki zot lentansyon.  Zot lentansyon se pour persekit 1 endividi.  E sa in sorti isi anndan semenn pase.

Mr Speaker nou koman imen, letan nou deklare ki nou lanmen i prop, e sa i aplik pour tou imen.  Premye kestyon ki swiv se eski leker i prop?  Eski ou konsyans i kler?  Eski ou lentansyon i Nob?

Rezon ki mon pe dir sa Mr Speaker.  Set akoz lemonn pa ganny gide par aksyon selman.  Aksyon zonm i touzour swiv en desizyon ki zonm i pran.  E desizyon i ganny dikte par lentansyon imen bon ou move.  Me se lentansyon ki dikte ou desizyon.

Si lentansyon i move, vedir pye ki pour apporte sa aksyon in fini ganny anpwazonnen.  E okenn fri ki pour apporte apartir sa pye pour en fri egalman anpwazonnen.

E nou lo sa kote, nou pour nepli anval okenn fri anpwazonnen ki sorti kot zot.  Akoz sa pwazon ki zot pe sey semen, son sours se revanz, vanzans, laenn e diskord dan nou sosyete.  E nou, nou pa la unable sa azanda malsen e modi dan nou pei.  I am so sorry bann Koleg Onorab, i pa nou fonksyon.

Be lot kote, permet mon pour apporte en pe balans dan mon bann largiman.  An Mars 2017 Lasanble ti pran en desizyon inanim.  E la mon dir inanim pour aprouv lamannman dan Public Officers Protection Act.  Sa ti alonz letan preskripsyon ki manm piblik ti annan pour pourswiv en zofisye piblik, apre ki i ti’n kit son pos.  E sa preskripsyon ti sorti 6mwan pour vin 5an.  Sa sanzman ti pour aplik pour tou zofisye piblik ki’n kapab komet en tortious act diran son tenure koman en zofisye piblik.

Sa ti en Private Members Bill anmennen par Onorab Georges, ki ti resevwar sipor tou lede kote senpleman akoz son bon lentansyon.  E koman 3enm Manm pour partisip dan sa deba ozordi, mon fer 3enm dimoun pour mansyonn sa Private Members Bill ki Onorab George ti anmennen.

Letan Onorab George ti anmenn son Bill.  Nou ti napa okenn rezon pour sispekte okenn move lentansyon de sa pa.  E son Bill ki li i ti anmennen i ti pass son test ki li menm in met lo sa Lasanble konmkwa ou pa fer Lalwa pour zis 1 dimoun.

E sa mon krwar i en prensip Kardinal ki nou tou nou devret respe dan sa Lasanble.  Letan ki zot lentansyon i prop e i pir, nou pare pour siport zot aksyon.

La mon oule dir en keksoz tre kler.  Napa personn lo nou kote ki pour siport persekisyon en endividi atraver Lezislasyon.  I am sorry it’s not going to happen!  Lo sa size, nou swiv preskripsyon Onorab Georges.  Nou pa fer Lalwa pour 1 dimoun, ouswa zis pour persekit 1 dimoun.

Mr Speaker, LDS ouswa SNP zot devret vin en pe plis sousye  zot lentansyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Loze mon bezwen aret ou la.  Parske i fer 3enm fwa ki ou fer referans ek dan Lasanble LDS ou SNP.  Napa okenn parti politik ki’n ganny met dan Lasanble anba non SNP.  Tou dimoun ki la lo sa kote latab i LDS.  Tou sa dimoun lo sa kote latab ti Parti Lepep, e zot United Seychelles ozordi.

Alor annou pa fer referans ki pa apropriye dan Lasanble Nasyonal.  Nou a kontinyen.

 

 

(Interruption)

 

HON JOHAN LOZE

Mr Speaker mon kontan ki ou’n set sa presedans.  I pour aplik pour tou lede kote.  I pour aplik pour lot kote osi letan zot fer-?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Wi, sertennman.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon pa vwar okenn rezon akoz i pa devret aplike.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker.  Mon kontan ki ou’n etablir la presedans.  Mersi nou dan- nou lo bon direksyon.  Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

En moman Onorab Loze.  Onorab Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Mon ti a kontan en klarifikasyon silvouple.  En pwen klarifikasyon lo sa ki ou fek dir silvouple Mr Speaker.  Akoz zot, zot in sanz zot non.  SNP zanmen in deza dan Lasanble.  Mon zanmen mon’n dan Lasanble anba SNP mwan!  Mon Lasanble koman LDS.  Alor zot laba zot in resikle zot non 4 fwa – SPUP/SPFF/Parti Lepep/US.  Sa i zot non!  Zot toultan menm dimoun.  Msye De Commarmond in la 25an anba sa bann non!

Nou- mwan mon’n vin la anba LDS, pa SNP!  Alor mon konpletman ofanse a sa ki Onorab Loze in dir.  Mersi.

 

 

(APPLAUSE)

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Les li  fini.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Mersi Onorab Larue.  Bon annou kontinyen avek deba.  Pwen i kler.  Mwan mon’n dir annou pa fer referans ki pa korek.

 

(Interruption)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Si nou pe fer en referans.

 

(Interruption)

 

HON CHANTAL GHISLAIN (Off-Mic)

Be i pa kontan SNP li.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Order!  Order silvouple!  Nou pa fer referans ki pa apropriye dan sa Lasanble ok?  So kontinyen Onorab Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mr Speaker, mon note sa lakanmizri lo sa size SNP e de ma part, mon pa pour zanmen komet sa fot Kapital ankor!

Mr Speaker mon ti a kontan pret en pti mo kosyon, a word of caution, pour mon bann koleg lo lot kote.  Sonny  byen zot lentansyon ki par deryer zot aksyon.

2fwa lentansyon i kapab sitan move, ki zot menm zot, zot pour vin premye pour pri dan latrap ki zot menm zot mete.  E resaman nou’n vwar sa arive.

Sa latrap COSPROH ki zot in mete, atraver en Mosyon in pri enn zot menm!  In pri enn kot zot, premye latet pou roule, i en latet ki poz lo zorye o bor zot.  E se zot ki’n inisye sa prose.  Se zot ki’n lans dan sa demars.  Ki la ozordi in retournen pour mord zot menm! 

Mr Speaker dan lavi la, se sa ki arive letan ki zot zis get zis lanmen, me zot pa get leker.  Lanmen i klate dan sanitizer, me leker in tase avek sarbon.  Fodre zot sonny zot lentansyon! E vin avek lentansyon ki prop.

Mon pa pour koz pli lo la.  Mon poz sa lanmenm.  Sa ki’n soz son soz, i ava soz li menm!  Mon konnen zot pa konnen ki mon pe dir.

Mr Speaker, LDS ozordi in ariv en staz kot zot spesyaliz dan fer sinema.  Zot eksper dan theatrics, zot dir en keksoz, me zot vre lentansyon i touzour maske e touzour kasyet.  Zot annan zoli mo, zot annan flowery words, zot koz byen zot tou, zot kontan, nou apresye.  Mersi.

Zot realize ki zot in antre dan sa Lasanble lo en kanpanny met larzan dan pos Seselwa.   Sa ti zot kanpanny.  Lentansyon sete pour antre dan Lasanble.  Be letan mon pour get history zot bann Private Members Bill ki zot in anmennen, mon vwar ki zot in amann POCA, zot in amann AML ki’n met larzan direkteman ouswa endirekteman dan Kof Lakonpannyen enn zot bann Dirizan.

Zot lentansyon, zot lentansyon par deryer zot bann aksyon i toultan suspect! i toultan an kestyon!  Zanmen sa ki zot pe fer la anndan i vreman sa ki par deryer zot latet.  Zot in amann POCA, zot in amann AML.   E the very next day, FIU ti pe komans ganny call sorti kot bann zanmi pou demande kan pour release son larzan?  Lentansyon?   Lentansyon ti sa li.  Lentansyon pa ti zanmen pour met larzan dan pos Seselwa!  Me i pour met larzan dan pos entel.

Mr Speaker mon pa konnen si zot LDS zot rapel, ki lo floor sa Lasanble zot ti deza dir, ki byento zot pour vin avek Lezislasyon pour sanz fason ki en Ziz i ganny impeach.  At the time, ti annan zis en Ziz ki ti’n ganny impeached.  E li i ti kliyan enn zot Dirizan.  Ankor lentansyon.  Zot pa travay pour tou Seselwa.  Klerman zot pa travay pour tou Seselwa, dan lafason ki zot in montre nou dan lepase.  Parske lamannman POCA avek AML pa ti pour msye e madanm toulezour li.  I ti pour zis serten.  I ti pour zis quelqu’un.

Lentansyon pour zot sanz lafason ki en Ziz i kapab ganny enstitye, dan son pozisyon ki ti ganny anpaye avek largiman Onorab Basil Hoareau dan Bills Committee at that time, i pa ti pour msye ek madanm toulezour li!

I ti pour zot.  Bann lentere pour zot.  Ti pour avans zot bann azanda, kasyet ki sa ki vot pour zot i pa zanmen vwar, i pa zanmen trouve, i pa zanmen konnen ki zot vre lentansyon li.  Akoz zot toultan maske li par deryer zoli mo.

Mr Speaker zour ti pour apwent Maire Lavil, nou bann MNA rezyon Lavil ti asiz ansanm avek sa ki pour zot, bann MNA rezyon Lavil zot ti propoz zot kandida pour Maire Lavil, e nou 2 MNA ti siport zot…

 

HON GERVAIS HENRIE

(Off-Mic)

He is misleading The House. 

 

HON JOHAN LOZE

Zot pa ti pe opoze?  Zot ti ganny siporte an inanimite pour lapwentman Maire Lavil aktyel par nou kote.  Nou’n travay avek zot pour anmenn keksoz ki bon pour sa pei.  Be nou rapel ki ti arive letan lapwentman Mr Patrick Victor ti vin devan Lasanble pour en post Anbasader.

Eski LDS i rapel ki zot ti fer?  Tou sa ki zot ti dir zot pe kestyon kad Administratif, zot pe kestyonn Administrasyon, zot pe- tousala ti napa nanryen pour fer avek.  Pa sa ki zot ti pe rode!  Pa sa ki zot ti pe demande!  Zot ti annan son keksoz ki zot ti pe demande.  Selman devan dimoun zot vin avek zot bann zoli mo, zot bann flowery words, zot mislead sa pep.

Be zot konnen zot.  Zot pa ti blok lapwentman sa Mr Victor.  Akoz sa bann keksoz ki zot ti pe dir.  Zot annan zot keksoz zot ti pe demande par deryer zot.   Zot lentansyon, zot lentansyon nou bann ser koleg i pa zanmen bon, pa zanmen prop.  E se la kot nou ganny difikilte pour siport zot!

Resaman lamannman Lalwa Anti-Koripsyon, menm zafer.  Menm zafer lo Lalwa Anti-Koripsyon.  Zot lentansyon ti klerman pa bon.  Zot in bouz en seri lamannman, e la kot pov Onorab Ferrari ti bezwen adopte en zanfan ki pa ti pour li!  Zot in bouz en seri lamannman kot zot in sey pran Pouvwar dan lanmen bann Komisyoner e met dan lanmen CEO.   Be i pa la kot fot i vini.  Fot i vin kot sa CEO!  I vini i lobby politisyen pour li ganny serten faver!

CEO Anti-Koripsyon i lobby politisyen.  Politisyen ki zot menm zot demen zot kapab ganny akize pour koripsyon.  I vini i lobby zot e zot, zot donn li en kado, en gro gato, en faver.  La pov lartik 85 in tonbe anba latab.  Mon krwar zot ankor pe rode oli, ziska ozordi!

Be ki mannyer, eski en pei i fonksyonnen dan sa fason?  Zot koz lo rule of laws, zot koz lo konstitutionalité.  Selman zot pe partaz pti draze anba latab antre zot!  Zot partaz gato ek kanmarad scratch my back and I scratch yours.

Tou bann move pratik ki zot denonse an piblik, zot menm zot, zot pe fer an kasyet.  E zour ki sa seri lamannman- zour sa seri lamannman lo Anti-Koripsyon ti vin devan Lasanble,  sa dimoun ki ti’n ekrir sa bann lamannman ti dan Chair sa zour.

E sa zour mon asiz la e mwan ti zis demann mon lekor si napa en konfli lentere pe deroule dan Lasanble!  Selman les li.  In deroule trankilman.  Be se sa lafason ki zot, zot operate.   Se sa lafason ki zot fer keksoz zot.  Ozordi Civil Code i devan Lasanble.  Nou pe debat Civil Code nou.  Be sa pake gymnastic ki zot in fer par deryer rido ek sa Civil Code la?  Prezan zot vini, zoli, zoli mo, flowery words.  Sa pake lobbying ki zot in gannyen la, ek sa Civil Code? Zot lentansyon, zot lentansyon pa zanmen bon!  I pa zanmen prop!

En ler ou ganny lenpresyon Circus of Samoa i vin Sesel pli souvan ki nou konnen.

Mr Speaker la an se moman LDS pe pri dan zot bann prop latrap.  Zot pe ganny atrape dan zot bann prop mansonz.  Zot pe ganny dekouver dousman, dousman – enn par enn.

E Seselwa i bezwen konpran ki zot pour sers pour distrer latansyon.  Zot pour sers pour tir latansyon Seselwa lo zot bann prop failures, lo zot bann prop difikilte.  E zot pour sey fer tou sort kalite trik ek mazik, zis pour Seselwa pa trouve kot zot febles i ete.

Zot febles i pe vin pli evidan, zot blesir pe vin pli o vif.  E la aprezan zot bezwen zis retournen, al fouy dan lepase, rod kek endividi ouswa lot endividi pour zot perskite, pour tir latansyon ki zot in afeblir.  E zot pe kontinyen afeblir.  Ou pa sorti sitan devan pour ou vin tonm dernyen.  Zot ti devan zot.  Zot ti devan net e dousman, dousman, zot pe tonm dernyen!

E la sa morso Lezislasyon ki devan nou Lasanble ozordi i zis en morso distraction.  I pa ni en morso biznes serye.  I pa serye.  Akoz zot konnen zot pa kapab pas li.

I pa serye.  Akoz si zot ti serye lo pas sa morso Lezislasyon ki bezwen 2tyer Manm pour pase.  Premyerman tou sez lo zot kote ti pour plen.  Tou sez lo zot kote ti pour plen, si zot ti serye pour pas sa morso Lezislasyon!

Kot mon pe asize la,  mon vwar enn, de sez vid.  Nou ava eskiz Mr Speaker akoz i anler dan Chair.  Selman si zot ti serye, tou sez ti pour plen.

Nou, nou napa okenn lentansyon pour siport zot dan persekisyon okenn endividi.  Sirtou, sirtou letan zot menm zot, zot napa lentansyon pas sa morso Lezislasyon.

Zot pa pe pran sa Bill o serye.  Zot pa anvi sa bann provizyon ki dan sa Bill materyalize.  Sa ki zot anvi parkont, se fer theatrics, fer sinema, fer politik.

Mr Speaker en terminan, mon annan en senp keksoz pour mon dir.  Sesel i en sosyete ki’n ganny batir a baz lesklavaz.  Lesklav in sorti Lafrik, in ganny anmennen Sesel.  E sa sapit lesklavaz pa’n zanmen ganny adrese dan nou pei.

Be letan en Dirizan i dir avek en desandans Afriken, en desandan lesklav ki ‘’ou, ou pa konnen kote ou sorti Lafrik,’’  mon krwar i devret annan en apology pour sa!  Sa Dirizan i devret apologize.

 

(APPLAUSE)

 

HON JOHAN LOZE

Akoz lesklavaz in en soufrans.  En soufrans enorm lo tou sa ki ti ganny trennen isi koman lesklav.

So,  i pa en source of pride pour asize dir ek en desandans lesklav, ‘‘Ah mon mwan konnen kot mon Zanset i sorti dan Lenn.  Ou sepa si ou konnen kot ou sorti Lafrik!’’.  I en lensilt.  It warrants an apology!  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.   Mr Speaker mwan mon sorti dan desandans lesklav.  Lo kote mon manman zot desandans Eropeen, bann Sedgwick ki nou’n trase ziska 1838 an Manchester L’Angleterre.  E lo kote son papa zot ti sorti La France. 

Lo kote mon papa.  Apartir son granmanman avek son granpapa zot 2 lesklav.  Lo kote son manman nou’n kapab konnen i ti apel Thomasine e  son nimero lesklav ti limero ‘353’.

E son papa ti apel Jerry.  I ti nimero ‘923’.  Zot ti marye sa 2 dimoun an 1884 isi Sesel.  Lo kote son papa nou pa konnen.  Be mon sispekte zot ti bann lesklav.  E sa 2 dimoun mon desandans, zot ti aste en morso later Greenwich ki ozordi nou later zeritye an 1901.

E pour mon zot in kit en leson avek mwan.  1901 bann desandans lesklavaz lo papye sinyen Jerry, nimero 928.  I aste en propriyete an 1901.  Malgre tou son soufrans, ganny derasinen Lafrik, me in ganny emansipe pour kit en leson avek mwan ki pe koze ozordi dan Lasanble Nasyonal an 2019 pour ki evantyelman nou bezwen kit later en meyer landrwa ki nou ti zwenn li yer.

E se sa rezon akoz mon pour siport sa Bill ozordi,  pour kit later, en meyer landrwa ki mon ti zwenn yer.  Mon pa’n antre dan politik pour mwan vin senm ou donn okenn fri anpwazonnen.

Nou fer keksoz avek leker prop pour anmenn dibyen pour nou kominote, pour nou pei, e pour limanite.  E Onorab Georges in repet nou en prensip fondamantal nou Konstitisyon.  Se ki nou tou nou bezwen egal.  In koz ek nou Lartik 27 ki Lalwa i egal pour tou dimoun.

Be eski nou, koman en Lasanble serye, sa 6enm Lasanble ki ti ganny elekte an Septanm 2016, e nou’n pret Serman, nou pa santi poudir nou annan sa responsabilite moral e etik pour nou viv nou Konstitisyon?  Donn nou Konstitisyon lavi.

Anfet nou kapab pran en largiman menm poudir ki nou Konstitisyon i annan en Kontradiksyon ladan.  Parski si son lartik 27 i dir nou poudir tou dimoun i egal anba Lalwa.  Ki mannyer selman en lot provizyon i kapab kree en klas endividi, ki i annan en leksepsyon avek li?  Bann dimoun ki bann ansyen Prezidan e nou pe get lavenir.

Alor nou bezwen sanz sa ozordi, get lavenir e sa ki’n arive yer, pa mon problenm.   Mwan mon napa lanmertim avek personn.

Prezan nou’n tann koz senm fri anpwazonnen, e bann keksoz koumsa;  pa ti neseser sa.  Mon anvi- pour kontinyen Mr Speaker, koz direkteman avek- i annan 12 Manm lot kote latab e sey appeal lo zot konsyans en kou.  Ozordi zot pe reprezant en Brans Egzekitiv ki ti ganny elekte an Desanm 2015 anba Tenm ‘Ansanm’.  Ki savedir ‘Ansanm?’

Nou tou nou vin ansanm.  Nou tou nou partaz menm keksoz.  Nou tou siport kanmarad e nou tou nou parey.  Pour mwan se sa ‘ansanm.’  E alor letan nou pour anmenn sa lamannman e nouvote ozordi.  Nou pe evok zot prensip, zot Manifesto ki ti apel ‘Ansanm pour Eleksyon Prezidansyel 2015’.  E mon challenge pour zot se pour ‘’Walk the talk!’’  Vin ansanm ek nou – premyerman.

Dezyenmman; la nou tann zot pe koz lo’’ The future we need.  The future I need, the future you need, the future we need!’’  Ki kalite lavenir ki nou bezwen?  Nou bezwen en lavenir ki bann ansyen Prezidan pour kontinyelman ganny iminite?  Non!

Parski zot pa’n ne avek en siperyorite ki  mwan mon napa.  So the future I need e the future ki mon konvenki you need, ki we need, i se ki en Sesel kot nou tou nou egal anba Lalwa.

An menm tan zot pe proklanm zot lekor United Seychelles koman Lafors pozitiv dan Sesel.  Sa propozisyon ki Onorab Larue pe anmennen, se en propozisyon pozitiv pour Sesel, pour Lafrik, pour limanite.  Parski tro souvan nou’n vwar poudir i annan bann Dirizan, ki nou konfye zot responsabilite, me ki malerezman zot abiz nou konfyans, e zot trai zot pep, dan diferan form e fason ki nou kapab mazinen!

Alor nou pe anmenn en lamannman pozitiv pour nou pei, pour ki ankor enn fwa nou kapab koz avek lafyerte dan bann Foronm enternasyonal kot nou al reprezant nou pei poudir Sesel nou’n fer sa nou.

Nou’n tir sa clause eksklizivite pour bann ansyen Prezidan.  E Mr Speaker mon’n asize pour fer en pti letour lemonn pour vwar, kote bann pei ki i annan dan zot Konstitisyon en clause eksklizivman ki donn proteksyon zot bann ansyen Prezidan.  Lalis i pa long.  Kazakhstan, Khuzestan, Turkmenistan, Myanmar, Namibia, La Russie, Uzbekistan, Guinée Equatoriale e Rwanda li i annan en clause ki spesifikman zot koz i pa kapab ganny pourswiv pour traizon ouswa vyolasyon serye Konstitisyon.

Be sa lalis pei ki mon’n lir la.  Eski nou Sesel ki koz nou premye dan telman kategori keksoz,  nou anvi debout akote zot?  Mwan koman en Seselwa sertennman mon pa anvi.  Akoz mon konnen dan sa bann pei ki pase laba.  Alor mon pour termin la, se ki mon pe demann zot ankor, pour nou vin ansanm e fer en keksoz pour Sesel – premyerman.

Dezyenmman zwenn nou dan sa future that we need pour Sesel, tire sa eksklizivite e sa tretman spesyal pour nou ansyen Prezidan.

E trwazyenmman.  Annou fer en keksoz pozitiv si nou krwar poudir nou sa lafors pozitiv pour Sesel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.  Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Mon pa tro long lo sa size, selman mon anvi adres serten pwen kle dan size, dan sa Bill ki Onorab Larue in anmennen.

Premyerman Mr Speaker, mon pou konmans li koumsa, ‘’In the eyes of gGd we are all equal.  In the eyes of the Law we should be equal.’’ Abraham Lincoln – Memorial.

        Sa i en enskripsyon ki’n ganny mete lo enn bann stati bann en Dirizan L’Amerique ki’n enspir lemonn. In enspir lemonn dan en fason egzanpler lo kote Lalwa.

Parey si mon translate sa an Kreol pou dir ou ‘’Dan lizye Bondye nou tou nou egal. Dan lizye Lalwa nou tou nou devret egal.’’

E mwan pou mwan ler mon get Konstitisyon Sesel anba lartik 27, ki koz lo egalite devan Lalwa, mon pe vwar ki nou pe ozordi sa ki Onorab Larue pe anmennen pe anmenn the best international practice. 

        Pe anmenn en keksoz ki lemonn antye i vwar son litilite, i vwar li ladan.  Mon demann mon lekor, akoz ki lot kote ki zot vwar sa i difisil?  Akoz ki zot krwar pou dir en Prezidan i devret annan serten iminite, ki fer li – mon pa konnen mon parey en stati Bondye  – mon krwar mon pa konnen mwan!

Me sa pa devret leka !  Annou get la realite ozordi.  La realite se ki ou konfye en Prezidan, pou pran en pli gro post, oule elekte li, pou li pran en pli gro post dan pei.

E par sa post i annan en pli gro responsabilite dan pei.  E par sa post i egzize ki i kondwir pei dan en fason byen e i pa abiz son pouvwar pou fer matir son pep.

Mr Speaker Onorab Loze in koz lo irzans sa Bill.  Wi sa Bill irzan. I pa en Bill ki’n ganny fer pou zis en dimoun.  I en Bill ki’n ganny fer avek en klervwayans pou tou Dirizan ki vin o pouvwar.  Be Mr Michel, be Mr Faure, be Prezidan Ramkalawan ki pe vini byento.

Mr Speaker, sa Bill parey Onorab Loze in dir pou dir, nou pe fer Bill pou en sel dimoun, i pa ditou leka.

Parske si nou ti pe fer li pou en sel dimoun, petet son grander lespri ti a permet li realize pou dir, me demen i pou annan plizyer Prezidan Sesel.  Ki mannyer nou kapab pe fer en Bill – nou pe sanz Konstitisyon, ki Lalwa Siprenm nou pei, pou nou adapte zis pou en dimoun?

So mon enplor avek li pou revwar son largiman, akoz largiman pa port delo.  Irzans sa Lalwa i vre ki in annan de Prezidan ki’n pas avan, me zot, zot in mor zot in ale zot in kit nou.

Me i annan enn la ki pa ankor mor.  Alor so irzans sa Lalwa se pou adres depi from now on, tou sa ki vin apre.  So mwan mon pe dir koumsa poudir  ozordi zour nou devret kosyon ki ler nou pe pas sa Lalwa devan, nou pe donn nou lekor konman pep Seselwa, en zouti enportan.  En zouti ki pou menm sofgard nou, pou anpes nou ganny abize demen avek okenn dimoun ki vin o pouvwar.  Fodre zanmen ankor dan sa pei Sesel, en Prezidan i vin o pouvwar zis pou li vin abiz son pep, parey in leka dan lepok SPPF, dan lepok Parti Lepep, dan lepok ozordi US. 

        Mr Speaker, pou terminen, mon pou demann tou dimoun pou donn en sipor sa Lalwa.  Akoz ozordi zour parey zot kontan kriye ‘’Met Sesel pli gran ki nou tou ‘’ se sa Lalwa ki pou met Sesel pli gran ki nou tou.  Se sa Lalwa ki pou anmenn liniformite – si oule dan oubyen si oule armoniz Lalwa Civil Code oubyen Lalwa Sivil, okenn case sivil ki ava ganny anmennen kont en Prezidan oubyen, kont en nenport dimoun i ava lo menm standar.

Avek sa Mr Speaker, mon pou demann zot pou reflesir byen lo la e siport sa Lalwa.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon vi ki nou napa ankor okenn lezot dimoun ki’n lev lanmen mon ferm lalis.  E i osi –

 

(Off-Mic)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ou pa’n endik ou lentansyon.  Ok?  mon a permet ou nou 10:27 eski ou krwar ou pou kapab fer oule en pli long letan?  Bon in ariv 10:27. Onorab Ramkalawan?   Wi in ariv 10:27 mon sizere nou adjourn la konmela e nou ava tournen 11er.  Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Eski ou pe dir nou ou pe ferm lalis avan ler nou al break la ?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Well si ou anvi koze, mon a permet mon avan nou break les mon annan en show of hands, pou konnen lekel ki anvi koz ankor lo sa Bill.   Si ou anvi mon a met ou non lo lalis, ok.  Vedir ler nou pou tournen pou annan Onorab Sebastien Pillay, Onorab Gill nou ferm lalis.  E answit summing-up par Onorab Larue.  Alors nou adjourn.  Onorab Ramkalawan osi – ok.  Savedir nou pou adjourn ziska 11er.

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon bonzour ankor tou bann Manm Onorab.  Nou kontinyen avek nou travay ki lo Second Reading Constitution of the Republic of Seychelles Dizyenm Lamannman e prosennman lo mon lalis mon annan Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou koleg Onorab.  E bonzour tou dimoun ki a lekout isi oubyen aryer.

Mr Speaker nou devan nou Lasanble, nou annan nou den Private Members Bill ki pe demann sanz en lartik nou Konstitisyon.

E tou sanzman nou Konstitisyon i bezwen ganny fer avek en lespri kalm, poze e avek sa ki pli enportan en bon lentansyon.

E pou mwan sa ki enportan sa ki nou pe koz lo la ozordi se, lentansyon e lafason ki’n enterpret oubyen pas sa lentansyon avek piblik Seselwa, avek lepep Seselwa ki pe ekout nou, akoz apre tou sa se zot Konstitisyon, e privilez ki nou nou’n gannyen se ki nou kapab amann sa Konstitisyon atraver en 2tyer vot lo Lasanble Nasyonal.

Me i enportan ki ler nou pe koz lo lentansyon, nou osi koz lafason ki sa lentansyon i vini.  E mon’n ekout byen bann entervenan ki’n koze.  Mon’n ekout bann largiman ki’n ganny avanse.  In annan menm largiman ki’n sit sa ki mwan mon’n dir vizavi en lot lamannman dan en provizyon Lalwa.

E i enportan pou nou konpare e regard sityasyon ki nou trouv nou lekor ladan ozordi.

Mon dir sa Mr Speaker akoz bomaten ler nou’n konmanse, nou’n annan ankor enn fwa kot nou Lasanble parey nou pe ganny demande pou pronons son lekor lo sa lamannman Konstitisyon, nou’n osi pronons nou lekor lo bann current events ki pe pase.  E referans se nou travay sa Komisyon.

E nou’n vwar ki mannyer lopinyon ki ganny pase atraver sa Lasanble anser van iminite ki Lasanble i donn nou,  i kapab ganny enterprete dan diferan fason.  E se sa ki enportan Mr Speaker, se lenterpretasyon sa lentansyon.  Permet mwan pou ilistre sa pwen pli byen.

Ler nou dir ki en dimoun spesifikman in fer serten komanter ki denigre travay ki en antite ki’n ganny met la pou fer serten travay, nou pa kapab selektif dan sa endividi, ki denigre sa travay.

Akoz premyerman nou bezwen etabli oubyen wi oubyen non si sa dimoun in aktyelman denigre travay ki sa Komisyon pe fer, e non pa servi sa liminite ki nou gannyen dan Lasanble Nasyonal pou nou kree en lenpresyon lo sa ki sa dimoun i fer.

Mon konmans koumsa Mr Speaker, set akoz ban keksoz ki’n ganny dir dan sa Lasanble, ki’n kree en lenpresyon ki sa ansyen Prezidan ki nou bezwen dir pe ganny targete atraver sa lamannman Konstitisyon, in kapab fer serten keksoz.  Se sa lentansyon ki’n ganny kominike avek lepep Seselwa an deor.

E sa lentansyon in ganny kominike san ki menm sa ex-Prezidan in ganny trouve koupab, akize, par okenn endividi pou okenn aksyon.  E sa i enportan pou nou konman en Lasanble reflesir lo la.  Pou ki sa iminite ki nou annan an sa ki konsern ki nou dir dan sa Lasanble, nou bezwen servi li byen.  Nou bezwen proteze e sofgard li akoz se sa ki permet nou konman Manm Lasanble pou kapab koz lo bann size ki malgre i  kontroversyal.  Malgre i pa pou satisfer tou dimoun, i pou kapab dan lentere lepep Seselwa.  Me ler nou servi sa menm iminite pou nou abiz, abiz sa privilez ki nou, nou’n gannyen se la kot nou, nou bezwen demann nou lekor si nou pe fer loner e zistis sa Konstitisyon ki la devan nou ozordi?

Mr Speaker, pandan sa bann dernyen moman, nou’n vwar en kantite keksoz ganny dir.  I annan letan ler temwen i vin devan, si en temwen in dir en keksoz ki en dimoun pa kontan, sa bann lezot dimoun i eksprim zot lekor lo la.

I annan en lenstans kot en temwen i dir en keksoz ki bann dimoun i siporte, senpatiz avek e bann dimoun i senpatiz avek.  Me sa i drwa lepep Seselwa, pou li eksprim son lekor.  Sa ki nou, nou bezwen demande parey Leader Zafer Gouvernman in fer bomaten, se nou pa target okenn endividi pou sa ki zot ion dir.  Me nou demann tou Seselwa pou egzers en serten kosyon dan lafason ki’n eksprim zot lopinyon anver sa ki pe ganny dir.

Mr Speaker mon bezwen al lo rikord pou dir ki, mon pa kontan ler nou target en endividi pou sa ki li in dir.

E bomaten Mr Speaker, nou’n target Mr Grandcourt.  Me sa pou mwan Mr Speaker i pa dan lespri nou Lasanble Nasyonal.  I pa dan lespri nou Konstitisyon.  I pa dan lespri laliberte lekspresyon dan nou pei.

Malgre, malgre ki parey mon dir sa liberte lekspresyon i bezwen ganny fer avek serten kosyon.  Akoz i annan plizyer dimoun – plizyer dimoun ki, ki sorti dan Parti Lopozisyon ki’n osi eksprim zot lekor.  Me sa i zot drwa.  E mwan mon pa kapab anras zot sa drwa.  Se pou sa rezon ki mwan mon pa vin dan sa Lasanble pou nonm non kelkonk en endividi.  Akoz mon respekte drwa ekspresyon tou dimoun !  Eski zot pe dir nou anba Gouvernman LDS pou napa drwa lekspresyon?  Eski i pou bezwen pou serten keksoz bezwen ganny dir dapre LDS –

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pillay, mon bezwen, mon bezwen aret ou la, parske mon pa vwar relevans sa ki ou pe dir avek sa Bill ki devan nou.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker mon pe vini lo relevans.  Mon pe vini lo relevans Mr Speaker.  Mon relevans mon relevans pou sa Mr Speaker se lefe ki ler nou annan nou ler nou annan nou loportinite pou nou kapab fer en sanzman ki mazer, nou bezwen fer li toultan avek bon lentansyon.

Mr Speaker mon’n ekout plizyer Manm koze lo lot kote latab, ki’n sey eksplik sa bann bon lentansyon ki zot annan.  Me par lefe ki zot menm zot, zot in dir an faver Onorab Ferrari, Mr Speaker atraver ou, ki ler i ti eksprim son lekor lo irzans sa Prozedlwa, i ti dir e sa i lo rikord Lasanble, ‘’ki sa PMB i sitan irzan akoz i annan en Prezidan ki son peryod i iminite pe al expire.’’  Se sa ki i ti dir.  Me si sete sa lentansyon – si lentansyon sete pou anmenn en lamannman Konstitisyon, ki pou satisfer en nouvo lapros i ti ava’n dir sa !

Akoz ki swazir pou dir sa ki apre dan Lasanble zot sey kominik en lot keksoz?  Mr Speaker nou servi legzanp sa Lalwa ki Lasanble ti amande. Me sa Lalwa ti ganny amande akoz Onorab Georges atraver ou Mr Speaker, ti vin diskit avek tou lezot Manm son lentansyon dan sa Lalwa.  E se sa ki Onorab Loze in met lanfaz lo la.  Sa lentansyon ki Onorab Georges ti vin avek, sete pou fer en lamannman dan en Lalwa,   ki i ti eksplike e ki ti annan deba ki ti aksepte serten sanzman. Me sete sa lapros ki ti ganny pran.

Alors ler en lapros lentansyon se pou dir i annan en Prezidan ki pe expire, ou pe kree lenpresyon avek piblik Seselwa, ki sa dimoun in fer keksoz mal e alors ou bezwen al tir sa peryod iminite.

Eski sa i pa vyolasyon drwa Konstitisyonnel sa dimoun?  Akoz nou, nou annan iminite, nou kapab fer sa?  Mr Speaker fodre dan sa Lasanble LDS i aret dir en keksoz e fer en lot!  I bezwen annan en fason fer keksoz.

Me sa ki pli enteresan ankor – sa ki pli enteresan ankor, ler mon’n ekout zot lo lot kote latab, eski zot pe dir ki lafason ki zot in koze ki zot pa trust Onorab Ramkalawan ler i vin zot Prezidan?  Eski sa ki zot pe dir?

 

(APPLAUSE)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Eski akoz lafason ki zot in dir se ki pou en Prezidan lefitir pangar i ava fer tel keksoz – i ava fer tel keksoz.  Eski zot pa trust li?

Mr Speaker se sa konfizyon ki annan ozordi dan sa Lasanble.  Kot mon vwar mon vwar bann dimoun bann Onorab ki mon krwar i annan en better sense of judgment, pe fer bann largiman, pou zot sey eksplik en keksoz ki zot lentansyon at the end of the day sete pou zot target en dimoun.  Se sa ki pe arive dan sa Lasanble.

E si nou konman en Lasanble, nou pran sa lapros kot nou pou amann Lalwa pou satisfer nou bezwen politik pou score pwen politik, anver en lot dimoun Mr Speaker, then eski nou pli byen, nou pe fer pli byen parey nou dir.  Wi nou, nou’n koz the future we need, akoz nou pe realize – nou pe travay towards en lot fason fer dan sa pei.  E kot en keksoz i byen nou a siporte, me kot i mal nou pa kapab reste trankil e dir i byen!  E se sa ki zot, zot anvi servi zot mazorite pou fer nou fer dan sa Lasanble.  E nou pa pou fer sa dan sa Lasanble!

 

(APPLAUSE)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Kot in ler pou nou dir zot i mal i mal.

Mr Speaker pandan sa letan ki nou’n dan Lasanble, e pandan bann konpanny politik oparavan, in annan plizyer lakizasyon ki’n ganny anvoye anver diferan Leaders politik dan sa pei.  Sirtou sorti from bann politisyen lo lot kote latab.

Me sa ki reste enportan Mr Speaker, se konbyen, konbyen case ki zot in anmennen Ankour, kont sa bann dimoun ki zot in fer sa bann alegasyon. Konbyen case?  E ki ozordi alors nou annan e irzans – en irzans ekstrenm, ki Lasanble Nasyonal i bezwen aret tou son travay e pran en PMB, avan tou lezot konsiderasyon tou lezot deba malgre ki i annan Lalwa ki ti avan sa PMB, akoz i annan en irzans!  E sa irzans se sa peryod ki’n ganny mete anba Konstitisyon pe al expire. 

        Eski lepep Seselwa pe realize ki si demen nou annan nou en Gouvernman mazoriter sorti lo zot kote, zot pou esansyelman fer Lalwa pou satisfer en endividi?  En keksoz ki zot, zot in akiz nou pou fer tou sa letan?

Eski lizye lepep Seselwa pe finalman ouver pou realize kote, kote sa 15 lo 10 in anmenn nou ozordi?

I enportan pou nou pran konsyan Mr Speaker.  Akoz dan lavi Mr Speaker pa zis serten nou ki devret ganny drwa al eksplik nou lekor.  Tou dimoun i devret ganny drwa al eksplik nou lekor.  Tou dimoun i devret ganny drwa koz lo son kote, ler en keksoz in arive.  Akoz bomaten sa ki mon pe tande se ki laverite ler i sorti lot kote i byen, me ler i sorti lo nou kote pa bon!

Savedir sa 30 ekek mil dimoun ki’n vot pou nou, tou sa bann dimoun ki la, la si zot dir en keksoz la, i pa konte.  Zot pe koz ‘’ek nou pa ek nou’’ eski sa i pa ek nou pa ek nou?  Kwa ki egzakteman ki zot le anmennen.

Prezan zot le appeal to nou konsyans?  Appeal to nou konsyans?  Nou konsyans ler zot menm zot,  zot  in admet pou dir irzans ki annan dan sa Prozedlwa i pa en irzans konstitisyonnel, me i en lirzans personnel. En lirzans revandikasyon towards en endividi ki’n deservi nou pei?

Mon krwar i enportan ki nou les sa bann keksoz sink in.  E annou pa zis sot lo en bandwagon, akoz nou santi pou dir nou kote in dir nou sot lo sa bandwagon.  Annou get byen.  Annou analiz byen.

Me sa ki pli enteresan ankor, kontan dir pou dir Gouvernman  i bezwen vini, vin diskit ek zot.  Vin koz ek zot.  Vin partaz ek zot, bann propozisyon ki i kapab annan.  Eski zot, zot i partaz  sa propozisyon ek okenn dimoun zot?  Oubyen sa i en propozisyon ki zot in deside pou dir i neseser anmennen,  apre 3an ki zot in annan loportinite pou anmenn li a nenport ki moman, suddenly i annan en lirzans  e sa lirzans se, mon repet ankor akoz sa peryod preskrir dan Konstitisyon pe al fini.

E lo lot kote latab s aki enteresan bomaten, enn zot koleg in eksplik zot pou dir Lalwa, ler en dimoun in fer en fot, i annan Lalwa ki aplike.  E si zot lir byen sa provizyon konstitisyonnel, i koze lo ki e kan Lalwa i aplike.

Me sa ki pli enteresan ankor, sa ki pli enteresan ankor, se ki zot pe dir ek sa dimoun ki vin Prezidan la, sa dimoun ki pran sa pli o lofis la, ki zot i dekrir li poudir i annan pli o responsabilite dan pei; ki zot recognize ki i annan pli o responsabilite dan pei.

Me si zot recognize i annan pli o responsabilite dan pei, akoz ler i vin prezant kandida pou vin met Minis dan son Gouvernman, zot pa ni menm les sa bann dimoun vin dan Lasanble pou kapab prezant zot lekor konman en kandida Minis?

 

(APPLAUSE)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Akoz ler i vin prezant bann mezir pou kapab avans lepep Seselwa, zot rod tou lipou pou dir li i pe usurp;  i pe bypass Lasanble Nasyonal pou li fer bann sanzman ki neseser.

Selman zot realize pou dir i annan pli o responsabilite dan pei.  Ler ou dir ek e dimoun i annan pli o responsabilite dan pei, ou pa pran son de lanmen ou anmar deryer son ledo, ou dir li travay.  Me ler i pa kapab fer ou vini, ou dir li son Gouvernman pa efikas.

I enportan pou repete.  I enportan pou repete.  Akoz si nou pa repete dimoun pa pou ekoute, dimoun pa pou tande ki pe pase.  Akoz dimoun pou zis krwar sa ki zot pe vwar lo televizyon tou le Mardi.  Dimoun pa pou realize akoz zot annan en mazorite se zot ki byen.

Lasanble Nasyonal i vin en lenstans kot might makes right.  Akoz zot annan en lamazorite tou sa ki zot dir i byen.  Menm keksoz ki zot in akiz nou pandan letan zot ti SNP, ozordi zot dir mon zot LDS mon pa ni tro sir ant lede ; si SNP pa la, akoz mon’n ganny dir poudir – pa SNP.  Me LDS ki ti sipoze en groupman parti. Bann Lalyans in ale, mon konnen.  Prezan mon pa konnen lekel ki ankor ladan.  Mon pa tro, tro siny.  Mon pa tro, tro konnen.  Mon vwar detrwa Manm zot pe dir zot ankor Lalyans laba lot kote, mon pa konnen si vre.

 

(laughter)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Pillay i ava dir zot sa bann zafer. Anbasader Pillay i ava dir zot.

Me lefe i reste, lefe i reste ki se zot menm zot ki ti dir, ki zot pou travay ansanm.   Me ler zot vin met sa zafer divors lo nou la.  2 zanfan divors pa kapab montre ledwa lo kanmarad.  Si nou, nou annan divors, zot osi zot annan divors.

 

(APPLAUSE)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

 

 

Mr Speaker, konman Speaker Lasanble Nasyonal, ou annan en rol enportan ou.  Ou gardyen – ou gardyen sa Konstitisyon.  Ou pa gardyen LDS.  Ou pa gardyen SNP.  Ou pa gardyen whatever kelkonk Lalyans ki lot kote.  Ou gardyen sa Konstitisyon.  E listwar ki mon pou rapel ki aksyon ki nou pran, vizavi sa Konstitisyon.  E sa ki nou pe fer ozordi, sa ki nou pe fer ozordi son lentansyon son lentansyon pa bon!  Son lentansyon pa bon!

E si nou konmans fer keksoz lo move lentansyon ozordi, zot demen ki nou pou fer ankor?  Seselwa i bezwen mazin byen sa.  I bezwen fer referans byen avek sa.  Akoz dan politik Sesel Mr Speaker konman politisyen, nou’n ganny pouvwar e privilez pou nou fer keksoz lo lapar lepep Seselwa.  Eksplik mwan ki mannyer sa i al lo lapar lepep Seselwa?  Eksplik mwan ki mannyer sa ki nou pe fer ozordi, i reprezant lespri nou Konstitisyon.

The spirit of nou Konstitisyon.  Onorab Georges i konn sa tre byen atraver ou Mr Speaker.  I konn sa tre byen.  I konn tre byen pou dir lespri ki nou Konstitisyon ti’n ganny preskrir avek, i pa sa lespri ki nou pe anmenn sa lamannman ladan ozordi.

Me parey labitid Mr Speaker LDS pa fer nanryen mal li.   Tou keksoz mal ki pase dan sa pei se United Seychelles ki fer.  Napa personn ki fer keksoz mal dan sa pei. Ou konnen akoz Mr Speaker?  Akoz, akoz LDS i parfe!  Si nou’n deza tyonbo fizi, zanmen nou’n deza tyonbo.

 

(laughter)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Nou pa’n deza fer li nou.  Ou konpran?  Akoz nou, nou tou sa ki nou’n fer i byen nou!  Nou, nou pou ganny eskize pou tou sa ki nou’n fer nou !  Ou konpran?  Se sa mon problenm avek sa sityasyon ki pe deroule dan sa pei Mr Speaker.  Nou tou ki la nou bezwen account pou bann keksoz.  Pa zot toultan remind mwan pou dir mwan, mon ti pas POA.  Wi mon’n aksepte.  Be ler ou’n fer ou fot osi, aksepte!  Aksepte pou nou move devan.  Me ou pa kapab – nou pa kapab annan en sityasyon kot ler ou lentansyon, ler ou lentansyon pa bon.  Ler ou vin devan Lasanble a 2 repriz  – a 2 repriz konman en Leader – pa No.2  me konman en Leader, lo lot kote latab, e ou dir poudir irzans ki ou annan dan anmenn sa Private Members Bill, se akoz nou annan en Prezidan ki son peryod preskri Konstitisyon, pe al expire, e apre ou vin dir ek nou, pou dir ou lentansyon se pou nou anmenn en meyer lavi pou demen, en meyer lapros pou demen Mr Speaker.

Konmsi koze,  be nou pa toulouy nou!

 

(APPLAUSE)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Kantmenm dir konmsi!  Be pou ki zot pran nou?  So mon krwar ennler nou bezwen serye dan sa Lasanble Mr Speaker! Sa PMB i ti’n kapab vin pandan diferan peryod sa 3an.  Me i paret mwan nou napa en irzans.  Akoz nou tou nou ti konnen.  Tou dimoun ti konnen pou dir sa peryod pou al ekspire.  E ozordi nou’n ganny en lirzans?

Mr Speaker en terminan mon annan sa pou dir Lasanble Nasyonal.  Ou konnen nou bezwen vey byen ki nou dir nou dan sa Lasanble.  Toultan nou bezwen vey byen ki nou dir dan sa Lasanble.  Mon pou sit detrwa legzanp pou eksplik sa pwen.  Nou pa kapab dan Lasanble dir i annan tro bokou etranze i vin dan pei, I vin rod louvraz.  I pran louvraz ek Seselwa. I fer en kantite tapaz.

Me apre letan nou al L’Afrique, nou dir

’Tou dimoun i welcome pou vin travay Sesel !’’

(laughter)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

‘’Vin Sesel nou tou !’’ Pa vre Onorab Woodcock atraver ou Mr Speaker?  Ou pa kapab dir sa nou.  Me selman nou dir dan Lasanble.  E lepep pa ekoute sa.  I pa tande.  Ou konnen akoz i pa tande ? Ou konnen akoz i pa tande?    Akoz tro bokou tapaz otour li.  Me ler nou ganny loportinite koumsa nou bezwen dir, nou bezwen dir.

Mr Speaker mwan mon pa mon pa krwar pou dir mon konn tou keksoz, avek mon pti nivo lentelizans ki mwan mon annan Mr Speaker, mon rekonnet wi, akoz lo lot kote latab i bann dimoun-

 

MR DEPUTY SPEAKER

En pti moman, en pti moman Onorab Pillay. Onorab Woodcock ou annan en-?   Proceed. 

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mr Speaker mon ti a kontan ki Onorab Pillay i substantiate kan ki mon’n dir pou dir tou dimoun aletranze i welcome pou vin travay Sesel!  Mwan mon pa’n zanmen dir en keksoz koumsa!  Ozordi i dapre Lalwa nou pei tou dimoun ki vin travay Sesel i bezwen ganny en GOP. 

Ou konnen Mr Speaker, Onorab Sebastien pe mislead.  Mwan  konman en manm PAP ki reprezant Sesel L’Afrique, annefe ozordi Pan-African zot pe koz lo en borderless Africa, ki mwan mon pa  an faver, akoz mon’n koz dan protez Sovereignty nou pei.

Alor mon ti a kontan ki Onorab Sebastien Pillay, i substantiate sa ki i pe dir, olye mislead lepep Seselwa deor. Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Woodcock.  Mersi pou sa klarifikasyon. Kontinyen Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ava envit Onorab pou regard sa lartik ki’n repran son parol ki li in dir, e kot in ganny quoted pe dir  pe dir  be mon pa ti’n nonm son non.  Mon pa ti’n nonm son non pou dir li ki’n dir.   La li in konfirmen pou dir li ki’n dir.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Non, non ou’n nonm son non ou’n dir pa vre Onorab Woodcock?  Ou ti nonmen son non.  So ekspre mon’n les li.

 

(interruption)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Prezan nou ava montre ou sa lartik ki’n ganny reekrir lo li, ler in dir sa  ki in dir.  E la nou ava prouve egzakteman kwa ki’n ganny dir.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok sa i segonder pou lemoman, kontinyen avek ou lentervansyon, relevans lo sa Bill ki la.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mon kontinyen Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kontinyen ou annan 22minit ziska konmela.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Ahr, mersi Mr Speaker.  Mon realize pou dir ou’n donn mon en kantite letan. Me zis an pasan Mr Speaker, mon oule remind ou ki i pa’n raise en point of order ki parey ou kontan fer mwan fer, fer sir ki mon dir  ki Lord mon raise en point of order anba la.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kontinyen.

 

(interruption)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

 Mon remind ou Mr Speaker. Mersi.  So Mr Speaker, Mr Speaker lamannman ek sa PMB ki devan nou ozordi, i en lamannman ki son lentansyon pa nob.  E si son lentansyon pa nob Mr Speaker, ou pa kapab siport en keksoz ki lentansyon pa nob.

So mon ava enplor mon bann koleg lo lot kote latab Mr Speaker, annou aret pran en lapros annan 1 pwa 2 mezir.  Zot pa kapab vini e dir ek nou koumsa pou dir nou, nou pa oule vwar sa bann keksoz arive akoz nou, en parti ki pans dan en fason – ki pa dan lespri kot Sesel i le ale.

Me selman at the same time, se zot, se zot, se zot menm zot lo lot kote latab, ki vyol sa lespri kot nou le ale !  Zot dir en bann bon parol, me apre zot aksyon i montre le kontrer.

Mr Speaker mersi pou donn mwan sa letan pou koz lo sa lamannman.  Mon krwar mon espere – mon espere ki en zour petet personn pa challenge sa iminite ki nou annan konman Manm Lasanble e ki prezan konman Manm Lasanble nou ava nou ava dir keksoz e fer keksoz ki toultan ler nou pe koze nou pe dir nou pans byen lo la.

Akoz nou pa kapab krwar akoz nou, nou annan tou pouvwar ki ler nou annan pouvwar nou le servi li dan tou fason me kot i konsern nou, nou pa pou ganny servi.  Sa i enportan Mr Speaker.

E konman Manm Lasanble nou bezwen toultan alaoter.  E si, e si nou regard byen sa ki nou pe fer ozordi, ek sa ki nou’n dir ek lentansyon ki nou pe fer li Mr Speaker, sa Lasanble pa pe alaoter lespri sa Konstitisyon.  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi. Onorab Arissol.

 

HON  SANDY ARISSOL

Mr Speaker bonzour. Bonzour tou Manm.  Mon ti a kontan raise en pwen klarifikasyon anba  nou Standing Order 56(1) an relasyon avek sa ki Onorab Pillay in dir lo lirzans sa ki nou pe koz lo la.  I enportan ki i annan rikord ki poudir sa lirzans i pa neseserman LDS ki’n fors lagorz Lasanble Nasyonal. I pa LDS ki’n fors son Sekretarya, me sa lirzans ki nou pe koz lo ki ganny agree dan sa ki nou apel ABC kot nou zwenn pou nou organiz  travay oubyen sa lirzans ki li  i pe koz lo la dan Lasanble Nasyonal.   E lo ABC ki ti prezan ti annan son Leader Onorab De Commarmond ki asiz obor li e avek Onorab Simon Gill ki asiz obor li.

E selman sa ki enportan pou met lo rikord se ki Onorab Pillay in aksepte poudir in ganny pran koman en ‘Toulouy’ akoz son parti US  ki in resikle pa’n pas bon lenformasyon avek li e se pour sa  ki  in  vin dir sa ki in dir ozordi.

Alor Mr Speaker sa pa akseptab ditou. Sa travay lirzans ki nou pe fer ti ganny agree par ABC ki tou lede parti i asiz lo la. Alor i enportan ki son bann Leader dan son parti resikle i pas bann lenformasyon avek li avan i vin fer dimoun krwar deor poudir nou pe fos sa dan lagorz US oubyen Lasanble Nasyonal. Mersi  bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Arissol.   Mon a permet lo sa pwen Onorab Pillay apre Onorab De Commarmond.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi  Mr Speaker sa reaksyon i dir en kantite pou lepep Seselwa.    Ki pe ekoute la deor. Mon ti a kontan presiz avek Onorab Arissol ki lirzans ki ganny kominike dan Lasanble atraver son Chief Whip, ki ti dir poudir apre plizyer reprezantasyon ki in fer lo ABC – sa i lo rikord, nou a kapab gete – apre plizyer reprezantasyon ki in fer lo ABC, i ti a kontan ki sa Private Members Bill i ganny pran.  E sela kot ti annan en diskisyon – ti annan en diskisyon ant Speaker avek Lasanble,  akoz Speaker ti’n eksprimen poudir Mardi i pa pe la e i ti’n dir poudir vi ki vi nou ti’n komans Referendum Bill i ti le ou kontinyen. Konmsa keksoz ti pase. E la prezan nou’n ariv dan sa sitasyon kot nou ete.

E ki nou’n vwar ankor nou’n vwar en sanzman lo Order Paper ki’n vini, apre ki sa Bill  ti par anba, en lot in mont premye lo lalis!  So Lonorab ki’n koz avan mwan pe kominik sa lirzans pe dir ki mon bann Leaders in pran mwan – mon pa krwar ki mon bann Leaders in pran mwan pou ‘’toulouy’’ me se li ki li fer mwan pou en ‘’toulouy’’ la !  Ou konpran? So Mr Speaker mon  pa pou les en Manm ki annan en kantite kestyon pou li reponn pou vin dir mwan sa mwan!  Sorry!

 

(laughter)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mon ti a kontan ki ou fer li retract sa statement ki in fer off-mic.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Nou pe al dan en kantite distraksyon mon pa konnen si sa i en taktik me mon pa pou permet li. Ou’n reponn sa ki Onorab Arissol in dir e vi ki Sekretarya in ganny mansyonnen, ABC in ganny mansyonnen mon pou klarifye dan ABC ki ti pase, si mon pa tronpe ti semenn pase, bann Leaders ti zwenn  e mon ti prezan kot nou ti tonm dakor ki sa amannman  (Tenth Amendment) i pou vin lo Order Paper an priyorite.  Sa ti ganny dakor dan ABC. Me finalman ler Order Paper ti sorti par lerer ti annan en lord ki ti’n ganny mete lo la ki pa ti korek.  I pa ti reflekte ABC. E nou ti aranz li. E sete pou la senp rezon ki ou’n vwar en sanzman parey souvandfwa i arive lo Order Paper si i amann en amannman i ganny korize. Parski nou ti ‘n tonm dakor dan ABC poudir sa i devret pas premye parmi Second Reading.   Nou ti’n tonm dakor lo la. Me ler Order Paper ti sorti par lerer i pa ti premye, nou ti koriz li avek en lamannman.  E alors ou statement i korek poudir i ti ganny korize wi, me i ti reflekte sa ki ABC ti’n tonm daor lo la.

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker dan ABC ti ganny dir pou dir par Lopozisyon pou dir sa Bill i annan en irzans. E lo nou kote latab nou pa ti dakor, nou ti dir napa en irzans.  Me i ti ensiste !  E vi ki zot an mazorite, que voulez-vous ki  nou, nou kapab fer nou ?

So nou ti dir vin eksplik son irzans dan Lasanble.  E mon krwar in fer sa !  E se sa keksoz ki mannyer ti ete.   Apre Mr Speaker ki mannyer pe ale la dan sa Lasanble la, bomaten la ankor sa bann kalite keksoz lotrozour mon’n dir !   E prezan tou ‘’toulouy’’ pe vwar son kanmarad ‘’toulouy!’’

 

(laughter)

 

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Fodre pa fodre nou arete sa bann zafer.  Mon’n dir lotrozour e la nou kontinyen!

Silvouple Mr Speaker met lord ek sa bann keksoz! Apre lanmenm la nou Lasanble, i ganny donn en bann non ki pa neseser!  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon mon bezwen remind tou Manm dan tou nou lentervansyon nou gard en serten nouvo diplomasi nou gard respe pou kanmarad. Sa mo’’ toulouy’’ ki mon’n tande, in sorti lo sa kote latab.  In sorti lo sa kote latab in ganny repete detrwa fwa, e bann  crossfire ki’n vini pa lo mic, mon’n tann en larepons.  Me sa mo in sorti lo sa kote latab.  Alor ler ou ler i annan en provokasyon ou ganny en reaksyon.

Me mwan mon veye pou dir i pa de bord en nouvo ki pou kree en dezord dan sa deba, e mon pe mentenir ki nou kontinyen avek en deba ki sen, en deba ki dan lord.  Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou koleg Onorab, e bonzour tou manm piblik ki pe ekout nou.  Mr Speaker mersi pou donn mon laparol, pou koz lo sa Prozedlwa, anmennen par Onorab Larue.

Mr Speaker labote ki annan avek tou sa bann keksoz ki nou’n tande bomaten, malgre tou bann keksoz ki’n ganny dir, mon trouv en labote ladan.

E mon trouv an plis ki en labote mon trouv en sanzman profon,  dan lafason ki mannyer nou vwar nou Konstitisyon.  Nou vwar nou Konstitisyon finalman konman en lobze, ou konman en dokiman ki kontenir bann provizyon ladan, ki’n ganny fer ki’n ganny ekrir dan en  lepok e dan en letap nou evolisyon, evolisyon nou sosyete.  Evolisyon sosyete Seselwa.  Dan tou son dimansyon dan nou tou son diversite.

E konkretman finalman lo pe apros lo en konsansis, Mr Speaker,  ki en Konstitisyon bann provizyon ki’n ganny etale ladan, i dinamik an menm tan ki kree serten stabilite, e donn sosyete bann Leaders serten sans direksyon.

Me ki anferm kont napa naryen mal ki anpese pou fer en amannman avek en Konstitisyon en pei.  Sa i labote ki mon vwar dan sa amannman,  ki’n ganny anmennen.  Nou pe al lo en raprosman.  Mon pe dir en laprosman akoz dan lepase resan, nou parti, nou Gouvernman ki inisye serten bann amannman dan nou Konstitisyon, in ganny akize konmkwa ki nou pe fer tro bokou sanzman dan nou Konstitisyon.  E byensir sa bann lakizasyon, sa bann lopinyon sa bann sizesyon, in vin avek bann diferan largiman, baze lo lobzektif ki sak bann amannman in pretann pou akonplir.

E ozordi loter sa Bill ki mon’n vwar li in kit lasal, mon prezimen ki’n annan en serten mankman Mr Speaker.  E sa mankman ki’n annan Onorab Georges Maître  Georges mon ti krwar i pou vin avek en serten lamannman.  Ki mon pa’n tann li koz e prezant okenn lamannman.  Me in sey sitye, sa lamannman anmennen dan sa Prozedlwa dan en konteks.  Dan en konteks ki nou tou, nou devret vwar nou egal konman bann sitwayen vizavi tou bann provizyon legal ki egziste dan nou pei.  Onorab Georges mersi pou sa.

Mon krwar i enportan sa Statement.  Me Onorab Georges atraver ou Mr Speaker, i pou dakor avek mwan ler mon pou dir ki nou bezwen fer sir dan tou bann amannman ki nou fer nou pa pe al fer okenn revanz, e nou pa pe al tir rankin lo personn. Sa i premye eleman.

2enm eleman; 2enm eleman Onorab Georges konman en dimoun respektab dan domenn legal.  I pou osi dakor avek mon Mr Speaker.  Ki provizyon nou Konstitisyon an referans avek sa amannman ki Onorab Larue in anmennen i osi pa elimin posibilite reel ki nenport ki Prezidan i kapab sibir en proze legal menm ler i dan lofis.

Onorab Georges i kapab konfirm sa.  I kapab annan en prose legal ki ganny anmennen kot en Sitting President.  Ler Onorab Georges i ava entervenir si nou pou les li i ava konfirmen sa ki mon pe dir i korek.  Wi nou konnen in entervenir, me mon’n tann dir ‘’zanmen’’, me Onorab Georges i kapab konfirm sa.

3enm eleman Mr Speaker, 3enm eleman ki Onorab Georges osi i pou konfirmen.  Se ki i pou dakor avek mwan, ki si i annan okenn levidans serye.  Levidans konkret baze lo tou sa ki nou’n tande, depi ler Prezidan Michel in kit lofis, e ki la an Oktob sa provizyon ki annan bar 58, 59, (1), (2) bann derogasyon ki annan lo la, i ava dakor avek mwan ki nou kapab anmenn en proze lo la.

4enm eleman, Mr Speaker,  mon krwar i enportan ki nou fer resorti ki nou dan en letap enportan  dan sosyete Seselwa.  Ozordi nou pe eksperyans bann prose devan en Komisyon ki nou’n koz lo la bomaten ;  ki pe donn loportinite tou Seselwa.  Ki dan en fason ou en not, i santi bann mankman ki’n sibir pe donn sa loportinite pou vin devan.

Mr Speaker ki pli gran labote, dan nou nouvo fason vwar keksoz, dan nou nouvo fason fer keksoz.  E sa i pa’n en prose ki’n zis sorti anler tonm ater.  I en prose ki nou’n pas atraver, e ki nou’n krwar, nou’n konvenki,  ki i enportan ki nou sosyete ki’n ariv le moman pou nou fer en legzersis parey.

Tout an rekonesans Mr Speaker, la baz fondamantal dan sa bann prose, se ki napa  personn ki parfe isi lo later.  Personn pa parfe !.  Sa depi anler Prezidan en pei ziska sa sitwayen ordiner ki pe viv son lavi dan Sesel.

Alor mon pe demann avek loter sa Prozedlwa Mr Speaker, si i pe viv sa moman ki nou pe pas atraver dan Sesel?  E si i pe viv sa moman, eske i santi profondeman lesansyel sa moman ki nou pe pas atraver?  E si i pe viv sa moman osi nou pe santi sa moman.  Mon krwar mon a dir ki sa lamannman anmennen devan sa Lasanble i bad timing Mr Speaker!  Bad timing.  E si son bad timing pa bon, lo nou kote latab isi nou pa pou kapab donn sipor sa Prozedlwa.  Parske dan son profonder sa Prozedlwa,  nou vwar li parey Onorab Ferrari in dir, si i en persepsyon, nou a kit la.  Konman en persepsyon nou pe vwar li ki nou pe attempt pou nou al persekit lavi e legzistans Mr James, Alix Michel!  Se sa labaz fondamantal sa lamannman anmennen par Onorab Flori Larue.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab, mon bezwen remind ou mon ti dir dernyen fwa-

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker-

 

MR DEPUTY SPEAKER

-annan respe pou lafason nou pronons non dimoun.  Very simple request.  Mon pa demann plis ki sa.

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker, Onorab Larue, nou krwar ki i form parti son azanda dan sa Lasanble Nasyonal pou persekit legzistans lavi bann Leaders dan Parti United Seychelles!   E sa i pa bon!

 

 

(APPLAUSE)

 

HON SIMON GILL

I pa bon.  E mon’n dir pli boner Mr Speaker, sa Statement ki mon’n fek fer la, sa pa vedir ki lo nou kote isi, nou pe pran en pozisyon pou nou defann sa ki mal or sa ki’n mal in fer.  Me ler ou lentansyon vizavi bann keksoz ki ou krwar i mal, ou osi ou vin avek en mal,  vwala kot de mal pa fer en byen.

Nou bezwen revwar nou lapros.  Nou bezwen revwar ki mannyer nou tret tou nou bann dimoun ki’n donn zot lavi, ki’n sakrifye zot letan, zot fanmir zot legzistans dan sa pei.  Sa napa nanryen pou fer avek kouler politik.  Napa nanryen pou fer avek parti politik ki ou siporte.

Ankor enn fwa mon met lanfaz ki i pa vedir, ki nou pe siport okenn keksoz ki’n ganny fe,r ki nou santi e ki sosyete i vwar i mal.  Mr nou bezwen apresye Mr Speaker.  Akoz nou konn lobzektif fondamantal sa amannman.  Mon pe dir ozordi dan sa Lasanble aotvwa – apresye kontribisyon ki sak bann endividi ki’n donn en koudmen pou diriz sa pei in kontribye dan sa pei.  Tout a rekonesan bann enperfeksyon ki sakenn de zot in annan.

Nou bezwen ankor enn fwa mon pe dir, annou tonm dakor pou nou dezagree an menm tan agree ki nou bezwen rod en fason ki mannyer nou deal avek tou tes seri bann keksoz, ki nou santi ki nou ozordi nou annan sa privilez isi dan sa Lasanble kalmeman e met ater bann meyer fason.  Bann meyer lapros pou nou deal avek bann sityasyon.

E ankor enn fwa mon met lanfaz lo labote travay sa Konmisyon i zot pe fer, e ki en lantant ki nou’n ariv lo la.  E ki nou pe ede pou met en lafen a en sapit ki Sesel i viv ki Sesel in eksperyanse.

E Mr Speaker ler mon lo sa pwen, i enportan ki mon dir si nou tou isi dan sa Lasanble, nou ti parfe, personn antre nou pa ti pou’n fer fot.  Personn antre non pa ti pou’n fer fot.

Menm letan nou ti en Manm Parlman oubyen nou ti an deor konman bann Manm Parlman.  E ler nou en Manm Lasanble oubyen nou pa en Manm Lasanble personn pa ti pou’n fer fot.

Mr Speaker, nou Sesel nou politik in ariv en staz kot akoz serten i annan bann privilez i annan bann loportinite pou zot ganny lavantaz politik, zot esey a tou pri masakre lezot Leaders politik.  Masakre lezot dimoun parey zot parey bann Manm Lasanble – isi !  E sa nou bezwen arete.

E lo sa baz l osa baz mon ava dir avek Onorab Ramkalawan Mr Speaker atraver ou ki pe koze, mwan mon en dimoun ki’n deza demann pardon pou serten ki mon’n fer.  E mon’n demann pardon pou serten mankman lo lapar bann Dirizan ki nou krwar zot in fer bann mankman.

E nou tou ki nou santi dan nou parkour lavi ki nou annan bann mankman ki nou’n fer, entansyonnelman me en moman kot nou’n kapab perdi serten kontrol, lemosyon, ozordi Mr Speaker, i le moman pou nou fer sa.  Annou ti’n dakor nou tou ozordi.  E i a konmans par mwan.  E mon a dir si i annan okenn dimoun ki mon’n afekte, ki’n annan en mankman dan lafason ki mon’n fer ki santi en konfortab, mon pare pou dir zot pardon.

E mon swete ki lo lot kote latab Mr Speaker, zot ava fer parey.  E nou ava aret montre ledwa lo lezot dimoun, akoz nou tou nou annan serten moman kot in annan en mankman.  Me i demann en lafors, en lenerzi en determinasyon en  volonte pou nou fer sa.

E dernyen fwa Mr Speaker,  mon ti ganny en konversasyon avek Onorab Henrie ki fek koze la,  mon ti dir li donn en loportinite en sitwayen Seselwa, pou servi lespas dan son zournal pou li omwen demann en leskiz pou mankman ki’n arive !  Akoz mon ti dir li mon mon’n demann en leskiz, e mon pa ankor trouv Onorab Henrie fer sa !  E Onorab Henrie i pran li laglwar pou li masakre mon dan son zournal pou li masakre, Onorab Churchill Gill dan son zournal !

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Gill, mon konnen-

 

HON SIMON GILL

… Mr Speaker mon pe dir sa dan lespri sa lamannman ki’n vin dan sa Lasanble.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon trouv li en pe difisil pou vwar sa koneksyon, me kontinyen.

 

HON SIMON GILL

E mon swete – mon swete ki prosennman Mr Speaker Onorab Henrie i ava fer sa.

Mr Speaker lo saProzedlwa ki devan nou Lasanble, pou mwan konklir malerezman nou kapab dir sa ki oule, nou pa dan biznes defann nanryen ki mal isi lo sa kote latab, me nou pa dan biznes pou nou defann e sipor en Prozedlwa ki son lentansyon i mov!  Ki son lobzektif final ki prozekte pou akonpli i move!  E ki kapab anmenn en diskord serye ek enstabilite dan Sesel.

Mr Speaker si nou krwar pou dir i sitan senp sa ki nou pe koz lo la ozordi, mwan mon konn profonder sa lamannman.  E mon konn profonder son lobzektif ki Onorab Larue i panse akonplir avek sa lamannman, ki in anmennen ozordi dan sa Lasanble.

Mr Speaker mon ava aret la, pou dir ki malerezman mon pa pou kapab donn sipor sa Prozedlwa, parey son lentansyon in ganny prozekte devan nou isi dan sa Lasanble.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Petet Mr Speaker avan mon konmanse mon ti a kontan dir ki i resanble ki Lakour in konmans donn serten zizman an faver Lasanble Nasyonal.  Sa i enteresan.

Mr Speaker, letan mon regard sa Bill ki devan nou, e atraver lentervansyon ki bann Manm in fer mon krwar ki zot kapab spesyalman bann Manm lot kote zot kapab pe fer en gro fot.  E letan mon pe dir en gro fot se letan zot, zot pe redwir sa Bill anver zis en dimoun.

E Onorab Larue Flory Larue letan in prezant son Bill i fer kler ki sa lamannman ki nou pe rode dan Konstitisyon i pa konsern okenn endividi.  In fer sa kler. E mo mazinen ki sa i vin kler parski sa lamannman i pa dir okenn par – at least mwan mon pa’n vwar li okenn par dir, ki sa lamannman oubyen dan son objects and reasons, i pa dir ki sa lamannman i enportan, akoz i a pe target en endividi.

Letan en lamannman Konstitisyonnel i ganny fer, parey letan nou parey nou amann serten Lalwa, e sa semenn ki fek pase la, nou’n ganny sans pou nou regard  Liv No.1 dan Civil Code, napa okenn moman kot nou’n  dir be sa morso la nou pou amande akoz i protez en dimoun.  Oubyen sa morso ki nou pe amande la nou pe fer li ki en dimoun i kapab ganny akize.

Mr Speaker letan nou amann Konstitisyon, finalman i vin en sityasyon parey nou dir, an Kreol ‘’lakord ki anmar bef nwanr i osi anmar bef rouz.’’

Parski letan nou fer en lamannman dan Konstitisyon, sa i aplik pou tou dimoun.  E in annan serten lamannman dan Konstitisyon, kot mon ava dir an ’94 parske mon ti dan Lasanble, kot sa letan SPPF letan zot ti anmenn serten lamannman par egzanp pou sanz pou sanz fason ki en Manm Proporsyonnel i kapab ganny tire dan Lasanble, e zot, zot ti pe fer sa, pou zot met en kontrol pli strik lo zot bann Manm,  zot ti pas sa lamannman akoz zot ti annan an mazorite.

Me selman apre Mr Speaker sa ki nou ti vwar, se ki se Lopozisyon ki ti premye pou servi sa lamannman.  Akoz letan mwan mon ti ganny sispann dan Lasanble, i ti fasil  pou zis pou ekrir let Speaker pou dir avek li, mwan mon pe ganny ranplase apar Mr Roger Mancienne.

E Mr Speaker mon ava fer ou riye sete en leokri lo lapar SPPF.  E Mr MacGregor ki ti Speaker sa letan, ti menm al devan Lakour Konstitisyonnel pou kestyonn sa aksyon!   E pourtan letan zot ti’n amann sa zot ti’n fer li e Lakour ti basically dir avek li well ou’n sanz Lalwa e Lalwa i aplik pou tou dimoun.  I pa’n mete ki pou dir sa morso Lalwa ti pou aplik zis pou Parti Lepep e sa morso Lalwa ti pou aplik pou Lopozisyon.

Mr Speaker i annan dan sa menm lespri i annan serten dimoun i dir be letan zot pe rod amann sa morso Lalwa, savedir eski Lopozisyon pe eksprim en serten mefyans dan mwan?  Akoz mon’n  ganny nonmen kandida Prezidansyel pou Parti Lepep ?

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Non sorry, zot kontan ?   Vwar aplodir Mr Speaker.  Mr Speaker ekspre mon’n fer sa zot in aplodir.

 

(laughter)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Savedir, savedir Mr Speaker zot ti pou kontan si mon ti’n vin zot kandida prezidansyel !

 

(laughter)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Arrr la i la laverite, laverite i sorti Mr Speaker.  Zot ti pou kontan.  Sorry bann la mwan dan Parti Lepep dan US sorry.  An 2020 nou pe al met zot ater!

 

(APPLAUSE)

 

 

HON WAVEL RAMKALAWAN Mr Speaker se zisteman akoz mon’n ganny nonmen konman kandida prezidansyel pou LDS zot pe dir sa.

Me mwan in fact mon kontan e Onorab Larue i ava kapab dir dan son konklizyon, ki pou dir ofet mon kontan ki en tel lamannman i ariv letan nou pe al dan prosesis elektoral.

Akoz ? Se parski parey Onorab Georges i kontan dir, nou bezwen met bann gardfou partou.  Akoz ou bezwen met bann gardfou ?  Se parski la mon ava pran en laverite ki men Onorab, Onorab Simon Gill in dir letan in, dir personn ant nou pa parfe.  Alor letan personn ant nou pa parfe ki ou fer ou pas ou met serten Lalwa, ou met serten gardfou pou anpese ki dimoun i sot limit.  E 5an plis ki sa si dimoun i sot limit then zot kapab zot kapab reganny met anliny.

E mwan Mr Speaker mon napa okenn problenm avek sa lamannman.  Mon napa okenn problenm avek sa lamannman senpleman akoz sa lamannman i met tou sitwayen lo menm nivo.  Savedir tou sitwayen i vin anba Lalwa.  Personn pa depas Lalwa ! Personn pa pli gran ki Lalwa !

E alor mon ava, demann zot kote zot vwar problenm ladan?  Be Mr Speaker, parey mon dir letan nou fer lamannman dan Konstitisyon i aplik pou tou dimoun.  I aplik pou ozordi i aplik pou demen e i aplike ziska ki si Lasanble oubyen lepep pli vwar ki pou dir i enportan, pou en lot lamannman sa lamannman i ganny fer.

Par egzanp Mr Speaker, letan pli boner dan nou manda 6enm Repiblik nou ti fer lamannman lo lartik 55 nou Lasanble.  Dan 6enm Lasanble Mr Speaker.  Letan nou ti fer lamannman dan lartik 55 – ‘’pas baton.’’

Sa i pa aplik zis pou Parti Lepep sa.  Sa i fer ki dan lavenir nenport Prezidan ki step down, i pa pou kapab handover pouvwar avek son Vis-Prezidan.

E sa i vedir efektivman, avek eleksyon Prezidansyel ki pe vini nenport dimoun ki ganny elekte, e la mon ava koz lo kote LDS, LDS i ganny elekte parey nou espekte, e i pa pou kapab pals baton avek Vis-Prezidan.  I pou bezwen pas dan en prosesis elektoral.  Alors sa nou ti a kapab met largiman ki pou dir sa pe ganny fer zis akoz Parti Lepep.

Be non. I apli pou tou.  E sa lamannman ki pe ganny fer la Mr Speaker, set en lamannman ki pou aplik pou tou.

E Mr Speaker mwan mon ava dir ou, letan nou pe koz pe rod pas en Lalwa pou en dimoun, sa i enn bann largiman ki lot kote in fer.  Me mon krwar ki pou dir i annan en gran fot ki zot pe fer.  Dan zot largiman.  E mwan mon pou reste lo deba lo largiman.

Onorab Georges toultan i dir nou, nou pa kapab pas en Lalwa pou en dimoun.  Mr Speaker i annan son lot kote osi ki vre.  Ou pa kapab kit en Lalwa ki protez en dimoun.  Sa i son lot kote.  Sa i son balans. Letan ou kit en Lalwa ki protez en dimoun, oubyen de dimoun sa osi pa bon.  E se la kot sa ki Onorab Larue in prezant devan nou, se pou li dir Lalwa Konstitisyon pa devret protez en dimoun ; pa devret protez de dimoun, pa devret protez en serten dimoun.

E Mr Speaker annou regard sa.  Dan aktyalite dan aktyalite Sesel in annan a en serten moman 3 Prezidan ansyen Prezidan ki ti ankor vivan.  3.  Avek savedir sa Lalwa dan Konstitisyon, sa lartik dan Konstitisyon ti a pe protez 3 dimoun.  E eski senserman nou tou ki la, nou kapab dir onnetman ki pou dir sa i byen ?  Ki pou dir en lartik dan Konstitisyon i protez 3 dimoun, me si dizon nou popilasyon i 90 mil ki vedir 89, 997 dimoun pa ganny okenn proteksyon.

Eski zot vwar sa balanse?  3 dimoun i ganny proteze, akoz 3 dimoun ki’n tenir sa pozisyon Prezidan.  Tandis ki pres 90mil  mwen 3 ki ganny proteksyon.

E ozordi dan sa sityasyon kot nou mete, eski ankor enn fwa lo lot kote, zot trouv li normal ki dan nou Konstitisyon avek sityasyon aktyel, kot wi i annan ansyen Prezidan Michel, ki pou dir i annan en lartik dan Konstitisyon ki protez zis en dimoun.  89,999,( mersi bokou Onorab Pillay vwar ou en bon teacher maths ou, laba ki ou ti devret été)  Kot wi mon osi tou mon pe fer travay Legliz.  Kot eski zot vwar sa eski zot vwar sa i aktyelman normal, normal?

Eski vreman dan zot lespri zot trouv sa normal ?  E lannen prosenn letan i ava annan de Former Presidents pou zot dir lartik dan Konstitisyon i protez zis de dimoun.  E ki sa 99 – 89 ensidswit zot, zot pa ganny proteze.

Mon krwar ki pou dir letan mon regard li dan sa lozik, mon krwar ki lepep Seselwa i konpran sa bann largiman,  ki pou dir anba Lalwa parey in ganny dir lartik 27 i annan egalite devan Lalwa.  34 egalite devan Lalwa i vedir ki si en dimoun in fer keksoz mal i ganny met devan.  Me Mr Speaker annou pli boner ou konnen se sa ki parfwa lo kote US zot bliye,.

Mer Speaker zot tanzantan letan zot koze e petet mon pou zis dir sa pou mon ed zot.  Spesyalman letan zot koz lo Private Members Bill letan zot pas lo Lezislasyon ki pase dan sa Lasanble.  Mr Speaker tou Lezislasyon ki pase dan sa Lasanble, Lasanble i kapab vot dan son grand lamazorite,   i bezwen al kot Prezidan Larepiblik.  Ozordi nou’n en mazorite isi, me lo kote Larepiblik i annan en lot – i annan en dimoun ki dan en lot parti politik.

Alor mon pe dir zot pa bezwen zis koze. Letan nou’n fer lamannman dan Anti-Money Laundering Act.  Letan nou’n fer lamannman dan COGA.  Mr Speaker be lekel ki’n assent pou fer sa vin Lalwa?  Ou?  Ou ki ti assent sa?   Eski mwan ki ti assent sa?  E petet eski se Onorab Georges ki’n assent sa Lalwa?  Se Mr Faure dan son kapasite konman Prezidan, e si zot annan respe pou zot Prezidan mon ti ava menm azoute ki poudir zot ti devret dir Mr Faure dan tout lasazes in assent sa Lalwa e in fer li antre lo liv.  Parski Mr Faure in annan en lot posibilite pou li fer.

Ki lot posibilite ki i ti kapab fer?  I ti kapab pa assent sa Lalwa.  Retourn sa lalwa kot Lasanble e apre sa pou nobou retourn sa Lalwa kot li nou ti bezwen pas en rezolisyon par 2tyer Manm Lasanble. E nou Mr Speaker egzakteman parey sa ki nou pe fer ozordi nou napa de tyer.  Me Mr Faure ti vwar ki sa Lalwa ti bon.  I ti vwar ki in konsilte avek tou bann lezot Lazans, e sa Mr Speaker ti enkli son Minis Finans. Son Minis Finans ki sa zour letan nou ti pe pas sa menm si i pa ti bezwen vin dan Lasanble parski ti en Private Members Bill, i ti vini i ti asiz laba dan Lasanble Nasyonal.

Alor pou mwan zis dir avek zot comme dit an Kiswahili pole, pole.  Dousman,  dousman.  Pran zot letan.  Pran zot letan.  Reflesir avan zot koze parski zot annan en konfizyon ant rol Lasanble Nasyonal avek rol Egzekitiv.  Lasanble Nasyonal i kapab fer tou son Lalwa si Prezidan Larepiblik pa assent sa Lalwa, sa Lalwa pa pase !

Alor pa bezwen les letan Prezidan Larepiblik in assent en Lalwa, apre sa pou serten – e mwan mon konnen mwan. E la mon pou dir Mr Speaker.

Se la kot mon tanzantan Onorab de Commarmond i konnen parski nou koze, mon montre respe pou li.  E rezon akoz mon montre respe pou Onorab De Commarmond se parski li zanmen i pou fer sa bann deklarasyon  parey !  E o fet kot mon asize la, nou asiz vizavi kanmarad, parfwa letan serten Manm pe fer sa bann deklarasyon – Onorab De Commarmond i sakouy son latet.  I sakouy son latet i riye.  Alor swiv en plis zot Leader dan Lasanble Nasyonal e zot Leader i ava kapab diriz zot.  Be Mr Speaker, be i annan en lot lakizasyon serye ki mon Onorab De Commarmond in dekouver, ki poudir o fet ozordi dan sa deba, bann Manm lo kote US zot in impute improper motives kont Mr Michel!  Zot in aktyelman impute improper motives kont ansyen Prezidan James Alix Michel.  Ki mannyer ?  Zot in dir sa Lalwa, sa lamannman ki pe ganny fer, pe fer li kont ansyen Prezidan Michel.  Savedir Mr Speaker an dizan sa zot, zot pe dir ki i annan rezon pou met serten sarz lo ansyen Prezidan Michel.

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

E ki zot pe dir i annan soz pou met sarz kont ansyen Prezidan Michel e alor zot,  zot pe dir pa bezwen pas sa lamannman, akoz si, sa lamannman i ganny pase Prezidan Michel i kapab ganny anmennen Ankour !

Be Mr Speaker. Mr Speaker.  Be napa personn ki’n dir sa lo sa kote! Napa personn ki’n ganny dir sa lo sa kote e o fet, mwan mon ava dir zot, mwan mon ava dir zot.  Mr Speaker, mwan mon ava dir zot ki o fet zot pa’n ekout ansyen Prezidan Michel byen.

Ansyen Prezidan Michel zour ki i ti vin Prezidan, i ti dir ‘’Ziz mwan par mon aksyon !’’

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Michel ti fer en Statement kler,

’Ziz mwan par mon aksyon!’’

Be i napa nanryen pou kasyet !  I napa nanryen pou li kasyet.  Be sa  montre ou klerman ki poudir sa lamannman ki nou pe rod fer dan sa Lasanble, se pou – napa nanryen pou fer ek Prezidan Michel.  Sa ki nou pe fer dan sa Lasanble i annan pou fer avek met lord dan nou Konstitisyon, fer sir ki nenport dimoun ki’n tenir sa pozisyon i kapab.

Alor Mr Speaker dan sa menm konteks, Lalwa Anti-Koripsyon ti ganny pase dan 5enm repiblik letan Prezidan 5enm Lasanble (sorry) toultan mon pe dir – be wi.  (Relax ou.) Mr speaker mon pa pe koz avek li.  Dir li relax.  Mon pa ni enterese koz avek li.)

 

(laughter)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker ti ganny pase dan 5enm Lasanble e senkyenm Lasanble Prezidan Michel ki ti Prezidan.  E mwan mon krwar ki poudir Mr Michel ti bezwen konnen ki poudir letan ou pe pas en Lalwa Anti-Koripsyon ek tou son bann keksoz, ki poudir i pa ti per pou li pas sa Lalwa.  E rezon ki i pa ti per pou li pas sa Lalwa, se parski si i ti bezwen vin reponn okenn kestyon i ti ava pare pou li vin reponn okenn kestyon.

Se sa lespri ki mwan mon regard tousala avek ! E alor letan ozordi zot lo zot kote zot pe dir fodre ki zot protez Mr Michel.  Mwan mon pe dir avek zot sa msye pa bezwen zot proteksyon.  Pa bezwen denigre li !  Pa bezwen akiz li.  Les li.  Les li.  Les li.  Si i annan okenn keksoz pou li reponn I’m sure i ava vin reponn konman, I’m sure i ava vin reponn konman en zonm !  En zonm ki ti ganny dekrir konman ‘Kosto,’ ‘Konpetan’ e Kapab!’

Alor?  E mwan mon dir ki an fezan sa ki zot pe dir, zot pe impute improper motives, e zot pe dir, zot pe dir o fet pa kapab pas sa Lalwa, akoz Mr Michel i pou an danze. Mr Speaker mwan personnelman mwan mon krwar ki poudir sa i pa leka e o fet mwan mon krwar – mwan mon krwar ki zot,  zot lo en semen ki pa byen.

E Mr Speaker mon menm kapab dir avek zot, ki poudir be Mr Michel pa in sipoze deklar son bann assets.  E mon trouv i drol ki Mr Speaker ozordi, mwan ki bezwen pe defann Mr Michel! Parski zot, zot pe akiz li!  Zot,  zot pe akiz li avan ler, zot pe akiz li malapropo.  In napa ziska prezan en sarz ki’n ganny mete pandan sa 3an kont Mr Michel.  E zot,  zot pe impute improper motives kont Mr Michel ki’n dir klerman avek lepep Seselwa, ‘’Ziz mwan par mon aksyon !’’  Savedir-

 

MR DEPUTY SPEAKER

En pti moman Onorab Ramkalawan.  I annan en point of order.  Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker par dir pou dir nou pe impute improper motives Onorab Ramkalawan pe impute improper motives anver nou.  Ok?  Prezan mon ti a kontan konmsi zis sey klarifye Mr Speaker.  Me pa ti Onorab Ferrari ki ti dir zot bezwen pas sa Lalwa avek irzans, akoz i annan en Prezidan ki son soz pe al ekspire?  Eski mon korek Mr Speaker?  Zis klarifye sa pou mwan.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Sa deba pe kontinyen.  Zot,  zot in fer zot pwen.  I pe fer son pwen, les li kontinyen.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker be o fet – o fet mon ava pran sa pwen. Mon ava pran sa pwen.  E sa pwen i tre senp.  Mon’n mansyonnen pli boner ki tou dimoun pa devret par lao Lalwa.  E wi Onorab Ferrari in dir ki i enportan pou nou pran sa Lalwa o pli vit posib, pour ki – pour ki letan sa morso Konstitisyon i ganny pase, pou napa personn ki pou en eksepsyon!  Pou napa personn ki pou en eksepsyon.

Parski si nou pas sa Lalwa apre Oktob i pou vedir ki pou annan en dimoun ki pou en eksepsyon.  Oli problenm?  Oli problenm? La nou ava ganny tou dimoun, si nou pa sa e mon ava demann zot silvouple  pou rekonsider zot pozisyon, pour ki letan sa Lalwa, sa lartik dan Konstitisyon i ganny amande tou dimoun i ava menm grander devan Lalwa, menm oter devan Lalwa.  E ki parey letan nou pe dir sa, nou osi swiv prosesis legal.  Si i annan en sarz ki ganny mete kont en dimoun, i ganny drwa pou li annan son avoka.  I ganny drwa pou li annan en defans.  I ganny drwa pou li defann son lekor.   E tou dimoun i ava swiv menm prosesis.  I pa ava annan okenn dimoun an deor Lalwa.

E mwan personnelman mon pa trouv okenn problenm avek sa Mr Speaker.  I ava vedir napa personn ki’n servi ki ava an deor Lalwa, vi ki Mr Mancham avek Mr Rene zot,  zot ti 2 Prezidan ki ti annan sa imilite. Zot, zot in deside.  E i annan Mr Michel ki li i pa ankor gannyen sa imilite.  Alor lefe ki li i pa ankor gannyen sa imilite, i pli fasil.  Nou fer sa lamannman e ki tou dimoun i ava tonm parey.  E pli enportan ankor Mr Speaker a lavenir tou dimoun i ava tonm dan sa kouvertir Lalwa e ki si i komet okenn keksoz i ava kapab reponn.

E nou konnen ki poudir par egzanp en case koripsyon,  annou regarde Mr Speaker, en case koripsyon i kapab pran plis ki 3an pou fer en lenvestigasyon.  Ok?  I kapab pran plis ki 3an pou fer en lenvestigasyon.  E sa 3an ki annan la ozordi, ki Onorab Larue pe demann nou pou tire, i ava permet okenn Lotorite ki annan en lenvestigasyon pou fer ki sa i ava ganny fer.  E Mr Speaker annou regard serten keksoz.

Letan nou’n antan devan sa Komisyon.  Sa Komisyon kot plizyer temwen in dir egzakteman lekel ki’n touy Mr Davidson Chang Him par egzanp.  Be e nou konnen ki poudir en case kriminel parey Onorab Georges in fer nou konnen, en case kriminel napa preskripsyon.  Ozordi avek tou sa bann temwen ki’n vin devan, si Mr D’Offay par egzanp ti ankor vivan, e i annan bann temwen, lapolis li menm li i ti a kapab, byensir i pa kapab servi levidans ki ganny mete devan Lakour, me lapolis ti ava kapab konmans en case murder 42an pli tar!  42an pli tar Mr Speaker i ti ava kapab anmenn en case murder oubyen manslaughter.

So mwan mon pe senpleman dir avek zot sa lamannman i ed nou, i donn nou sa posibilite pou nou moderniz nou sityasyon.  Napa personn ki ganny targete akoz sa i pou osi pou lavenir.  Nou pa konnen la  ozordi letan nou pe koze.  Ok i annan en eleksyon prezidansyel lannen prosenn, e tou dimoun dan en fason lozik nou konnen ki poudir sa 2 parti politik prensipal, sakenn pe met son kandida.

Alor dimoun an Prensip pou dir avek ou swa i pou enn, swa i pou lot.  Me eski nou konnen lekel ki pou Prezidan Sesel an 2050?  What if Prezidan Sesel an 2050 i vin en bandi ki vole, ki fer tousala, e ki i ganny kouvertir apre ki in sorti anba sa 3an?  E apre sa.  So annou Mr Speaker pa mazin zis, annou pa mazin zis ozordi.  Pa mazin zis ozordi, annou mazin demen osi. Annou mazin demen osi.  Annou mazin bann keksoz ki kapab arive.

E toultan nou dir, bann nou ki’n regard listwar nou dir annou pa bliye ki poudir se Lalwa ki ti permet, ki ti permet annan en dimoun ki ti vin – mon apel li en teroris ki ti apel Mr Hitler, ki ti fer tou keksoz dan en fason legal.  Lalwa ti permet li.  E senpleman akoz zot ti pas en move Lalwa!

E nou annou toultan mazin demen.  E mwan mon plis ki sir Mr Speaker ki sa Lalwa ki Onorab Larue – e mon felisit li pou fer tou son bann resers e pou li menm konsilte avek, mon konnen in konsilte avek plizyer dimoun ki’n asiste li ; ki poudir sa Lalwa pe senpleman rod fer en keksoz ki byen pou nou pei.  I pa en Lalwa ki pe rod target en dimoun me i en Lalwa ki pe dir dan lavenir personn pa pou ganny liminite.

E alor tou dimoun ki aspire pou li pran sa sit ki pli o dan nou pei pou li vin Head of State Sesel, i pou dir i pa par lao Lalwa e i bezwen swiv Lalwa.  E an mezir ki i practice the rule of law.  Avek sa de parol Mr Speaker definitivman mon pou siport sa lamannman dan Konstitisyon Sesel.  E letan mon pou fer sa mon pou fyer, parski mon pou santi ki mon’n seye anmenn mon pei en pe pli devan.  Sa pei ki pli gran ki nou tou.  Mersi bokou.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan. Bon in ariv nou 12.28pm.  Mon ti pe al propose ki vi ki ler ki’n arive i reste, ki i reste nou zis Onorab Larue pou fer son summing-up –  ki nou adjourn ziska 2er e nou a kontiny avek ou summing-up 2er apre nou a pran en vot.  Me – Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker en matter of privilege anba Order 36.  Mr Speaker mon’n fek resevwar en lartik ki e dimoun in anvoy kot mwan par Le Seychellois, mon panse Hebdo Le Seychellois.  Ki ladan i koz lo nou entervansyon ki nou’n koze bomaten.  E mon vwar poudir in konpletman mal enterpret sa ki nou’n dir.  Mon pa’n nonm non personn mwan letan mon’n koze.   Mon ti’n koz an zeneral e mon’n tous tou bann posibilite ki’n kapab arive.  E mon pa’n nonm okenn rally politik nanryen.  E mon santi ki sa lartik i mal.  I mal  –

 

(Interruption)

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

… ekoute mon pe eksplik mon matter of privilege Onorab Woodcock.  Non, akoz in pas la dan Lasanble.

I fek pase.  E mon prezimen sa lenformasyon in bezwen sorti la dan Lasanble.  E Le Seychellois i zournal Lopozisyon.  So mon panse ki zot devret rektifye sa, akoz fransman i afekte, mon  privilez ki mwan avek bon lentansyon bomaten sa ki mon’n koze lo la, be i pe deranz tou keksoz !  Eski sa lespri ki nou oule bouz avek dan sa pei la, dan nou Lasanble? Mon krwar mwan poudir sa lartik i bezwen ganny re aranze e dir sa ki mon’n dir korekteman!

I kapab pa kapab Onorab Ferrari.  Mwan mon krwar Mr Speaker anba ou gidans e mon lev sa la e mon demande ki aksyon i ganny pran par Lasanble Nasyonal, pou fer ki sa zournal, ki en zournal Lopozisyon e Lopozisyon ki la devan nou i ganny korize accordingly.  E ki i pa mal enterpret sa ki nou dir e sirtou sa ki mwan mon’n dir dan Lasanble la.  E mon krwar sa i devret ganny fer la dan Lasanble !  Mersi.

 

(Interruption)

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

I pa kestyon Order.  I mal Onorab Ferrari.  Ou pa kapab kontinyen argimant ek mwan lo la.    Me i mal!

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond ou’n fer ou pwen, mersi bokou.  Mon napa sa lartik presi ki ou pe dir ek mwan.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mon ava anvoy ou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon ti a kontan ou anvoy kot mwan. Zis pou remind ou ki zournal zot annan en rol e responsabilite.  Zot kapab kritike, zot kapab, zot annan laliberte, me byensir tou laliberte i annan son konstrent.

Mon pa konnen egzakteman ki’n ganny dir ladan.  Si i pe afekte privilez Lasanble Nasyonal – oubyen privilez en Manm ou annan de fason ou kapab fer – e ou kapab raise isi kot ou klarifye serten keksoz.  Me selman nou bezwen fer sir lafason nou fer li,  parski sinon ou kapab ganny en sityasyon kot tou Manm sak fwa i ganny mansyonnen dan en papye, i santi in ganny afekte dan en serten fason, i raise sa.  E i pa zanmen fini.

Me selman mon pa’n vwar sa ki’n ganny dir.  Mon ti a kontan vwar li e mon ti a kontan diskit avek ou pou nou diskite ki mannyer pou rezourd li.  So annou kit sa ziska ler nou tournen e antretan nou kapab reste an kontak e mon kapab sey vwar- mon pa oule ver en ruling lo la san vwar ki’n mete egzakteman.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mon’n anvoy ou la Mr Speaker.  Mon’n fek anvoy ou.  Mon krwar Leader Lopozisyon i annan mon vwar li i ti pe lir.  Mon anvoy ou osi la.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Mersi.  Bon Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker be zisteman en pe parey Onorab De Commarmond in dir in resevwar en mesaz e tou.  Mon osi tou mon’n ganny en mesaz.  Mon’n ganny en mesaz sorti kot en dimoun ki siport US ki avan ti Parti Lepep.  In dir avek mwan Onorab Ramkalawan ou annan rezon !  Nou anvi ki ou osi vin Prezidan Parti Lepep.  Mersi bokou.

 

(laughter)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Bon lo sa not.  Lo sa not ki pe provok bokou lemosyon annou adjourn, annou adjourn ziska 2er apre midi kan nou ava kontiny avek deba.

 

(BREAK)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, bonn apre midi tou bann Manm Onorab.  E nou la pou nou kontiny travay lo nou Order Paper.  E sa se Second Reading Tenth (Amendment) lo nou Konstitisyon.

E i paret mwan ki nou pa ankor ganny en quorum.  Alor mon a donn 2 minit pou ki petet en Manm lo, lo sak kote i kapab apel lezot, pou nou kapab kontinyen.

So nou kapab kontinyen.  Bon parey zot, zot a rapel zis avan nou ti adjourn, nou’n fini ganny tou bann lentervansyon lo merit zeneral e prensip sa Bill.

I reste summing-up par Onorab Larue ki pe prezant sa Private Members Bill.  Alor mon donn Onorab Larue, mon donn ou laparol.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun.

Mr Speaker mon lidantite politik i kler pou mon e pou mon bann koleg.  Mon ti a kontan Mr Speaker ozordi salye bann Manm SNP ki’n fer en travay ekselan dan lepase, pou fer en travay politik isi Sesel.

Avek tou bann sanzman Sesel, nou’n vwar en regroupman dimoun ki apele LDS.  Ozordi tou bann siporter LDS i en melanz dimoun ki sorti dan tou kwen Sesel, e nou vwar zot ganny reprezante isi parmi nou bann Manm.

Mon remersye tou bann Leaders pou anmenn sa groupman ansanm, e fer nou sa lafors ki zot pe fer tou pou devlop Sesel, pou vin sa pei ki vreman pli gran ki nou tou!

E yer Mr Speaker mon fyer ki LDS ti met son konfyans total dan Onorab Wavel Ramkalawan.  Akoz Onorab Wavel Ramkalawan i pli for ki Faure!  E mon fyer ki i pou reprezant LDS, US e tou Seselwa dan prosen eleksyon Prezidansyel 2020, akoz zot tou zot pou vot pou li!

Mr Speaker nou’n tann en Manm ki’n fer en lalis lakizasyon pli boner lo nou travay ki nou’n fer dan sa Lasanble dan sa dernyen 3an.  Lakizasyon fer mazik, lakizasyon kasyet.

Mr Speaker oli son levidans?  Anmenn sa bann levidans.  Mr Speaker pa zis nou isi dan Lasanble ki bezwen levidans.  I kapab anmenn son levidans Ankour.  Akoz parey kekfwa en pe nou’n oubliye, i pa zis Lasanble Nasyonal ki fer en travay dan Sesel.

Nou annan nou 3 Lebra Gouvernman.  Nou annan Egzekitif, Zidisyer e Lezislatif.  Okenn lakizasyon legal Mr Speaker pa ganny anmennen isi dan sa Lasanble, me i devret ganny anmennen devan Zidisyer.

Tou sa bann levidans i ganny balanse par en Lakour.  E zot ki deside baze selman lo levidans isi Sesel.  Mr Speaker mon remersye Onorab Bernard Georges pou son bann lentervansyon ki in fer lo sa Bill.

In dir nou ki nou bezwen annan en motivasyon egaliter koman en pep.  Ki legalite i bezwen a labaz nou Konstitisyon e nou pep.  In eksplik nou labaz lartik 27.

Zis akoz en dimoun i deza Prezidan, i pa fer li, ouswa donn li privilez plis ki lezot.  Sa ki nou pe koz lo la, i aplik zis pou Lalwa.  En Prezidan li i premye pou met devan legalite pou tou dimoun.

Personn pa pli o ki Lalwa ki Konstitisyon i pli for e pli o ki nou tou.  En lot Onorab li Mr Speaker, i dir koumsa ki nou vin fer Lalwa pou zis en sel dimoun.  Ki sa propozisyon i pa pou tou dimoun.

Ki nou, nou pe dir ki i annan en serten irzans akoz nou pe target en sel dimoun.  Mr Speaker in mansyonn en non dan Lasanble Nasyonal.  In dir nou ki nou pe target en Mr James Michel.

Mr Speaker dan sa prezantasyon ki mon’n fer bomaten, mon pa’n mansyonn non personn.  Mon’n nonm la pos prezidans pli o pos ki annan dan civil service isi Sesel.  I en privilez Mr Speaker pou en dimoun vin en Prezidan.

Sa ki mon’n koz lo la.  Sa ki mon pe propoze atraver sa Lalwa.  Mr Speaker mon’n ganny akize konmkwa mon pe persekit en sel dimoun, e mon prezimen sa dimoun i Mr James Michel.

Mr Speaker si mon ti annan okenn levidans kont sa msye, mon ti ava anmenn Ankour devan Zidisyer.  Mon ti ava vin anmenn en Lalwa.  Sa Lalwa Mr Speaker letan i amande i pa aplik pou nou konman bann Manm Lasanble Nasyonal pou anmenn okenn levidans.

I fer ki okenn Manm pep Seselwa si li i annan en levidans Mr Speaker i kapab anmennen.  Eski nou pe dir si nou pa pou pas sa Lalwa, ki nou pe pran sa drwa avek en sitwayen Seselwa?

Eski sa ki nou pe dir letan zot dir mon pe persekit en endividi, nou pe pran drwa lezot Seselwa?  Mr Speaker nou’n ganny demande si nou konsyans i kler.  An tou le ka mwan ki pe anmenn sa Bill, e sa propozisyon mwan mon konsyans i kler, vreman kler.

Eski pou zot lo lot kote latab i osi kler parey pou mwan?  Mr Speaker mon’n dir avan e mon pou dir ankor.  Aksyon isi Sesel i ganny zize devan Lalwa.  Si ou annan ou levidans ou anmenn kot Zidisyer.  Zot ki deside, zot ki zize.  Nou isi nou fer Lalwa.

Mr Speaker nou pa pe anmenn vanzans e laenn e diskord, letan nou dir ki tou Seselwa i egal.

Letan nou anvi anmenn en amannman dan nou Konstitisyon pou tou Seselwa, e nou pe dir ki personn, ni enn dan nou 90mil Seselwa i pli o ki en lot.  Nou tou nou parey! Nou tou nou egal!

Mr Speaker, ozordi i en zour vreman tris pou Lasanble Nasyonal, si, parey bokou lo lot kote latab in endik nou, ki zot pa pou fer pase sa Lalwa.  Mon ti a kontan zot rekonsidere.

Mon kontan letan Onorab Sebastien Pillay atraver ou Mr Speaker, i dir ki Speaker i devret defann Konstitisyon.  Mr Speaker i pa zis ou rol sa.  I rol nou tou konman Manm Lasanble Nasyonal.

I rol tou Seselwa.  Konstitisyon i dir ki en Seselwa i bezwen defann sa Konstitisyon.  I travay tou Seselwa sa pou fer li.

Mr Speaker bann reprezantan pep Seselwa, bann Seselwa ki mon mazinen i siport zot lot kote latab ki’n vot pou zot, mon ekspekte ki ozordi zot siport lazistis.  E atraver bann reprezantan isi dan sa Lasanble, zot ekspekte ki zot demontre sa lazistis pou tou dimoun.

Ozordi non Mr Michel in antre dan sa lamannman, mon pa ti mansyonn li mwan.  Me zot in deside ki sa pou vin labaz sa diskisyon e non pa merit sa amannman dan Konstitisyon.

Mr Speaker i en fe ki Mr Michel in deza Prezidan Sesel.  I en realite sa.  Ozordi larzan taks tou Seselwa pe pey pou kontribye anver son retret.  Mon repete Mr Speaker tou Seselwa ki pey taks pe kontribye anver sa endividi.

Me eski zot par kontenir zot largiman e dir ki zot pa pe siport sa Lalwa, zot pe protez zis Mr Michel, ouswa zot pe get dan lentere tou dimoun?  Mr Speaker mon redir ankor.  Sa Bill pa pou endividi.

Sa Bill i en lamannman lo Konstitisyon Sesel pou tou dimoun ki en zour i ganny sa privilez pou deservi pep Seselwa an antye koman son Prezidan.  Mr Speaker, Mr James Alix Michel ti reelman 3enm Prezidan Larepiblik Sesel depi 2004 ziska 2016.  Pou en total 8an.

Kot tou son depans profesyonnel e personnel in ganny peye par tou pep Seselwa atraver larzan taks.  Sa privilez se nou Konstitisyon ki dir en Prezidan i gannyen.

Nou Konstitisyon ti donn li iminite total letan i ti pe fer sa travay pou nou pei.  Alor in fer son travay e in sipoze fer li byen.  Eski zot, zot pa krwar in fer en bon travay?

Mwan mon pa pe kestyonn son travay.  Akoz mwan parey mon bann koleg, mon zis en Manm Lasanble.  Mon pa enplimant Lalwa.  Se Zidisyer ki enplimant Lalwa.  Sel keksoz ki sa propozisyon i demande, i ki tou dimoun i egal anba Lalwa.

Mr Speaker letan mon’n ekout byen bann entervansyon sorti lo lot kote latab US, konmsi ou a dir mon tann en serten lafreyer.

Mr Speaker mon’n ganny dir mon pe target spesifikman bann Leaders US.  Me eski bann Leaders US in fer keksoz ki mal?  Eski son bann Manm pe dir nou ki nou annan rezon?  Mr Speaker parey mon dir, mon pe koz pou tou dimoun ki’n deza Prezidan, ki Prezidan ozordi e ki pou vin Prezidan demen.

Letan zot pe dir ki nou, nou pe persekit en dimoun, Esski zot pe kestyonn sa lot lebra nou gouvernans Zidisyer ki enplimant Lalwa, lo tou nou bann lezot frer ek ser Seselwa, ki zot, zot tou zot egal.  Me zot, zot pe deside met enn par lao Lalwa.

Nou Zidisyer ozordi e nou Lalwa i servi pou defann tou Seselwa.  Mr Michel in deza dir li menm, ziz li par son aksyon.  Sa mo ‘zize’ ti ganny servi, zizman i ganny fer Ankour pa isi.

Me letan mon ekout Manm US koze, mon tann zot o kontrer pe afekte repitasyon sa msye.  Zot pa pou pas sa Lalwa akoz sa Lalwa pou aplik pou li.  Zot in ziz li e zot in kondann li tou zot menm.  Mr Speaker mon vreman soke!

Akoz sa ki mon pe konpran i ki bann Manm i kapab annan levidans ki Mr Michel in fer kek keksoz vreman grav.  Eski mon kapab demande si zot konplis alor pou protez Mr James Michel?

Eski zot pe servi zot pozisyon konman en MNA pou kontinyen met serten dimoun pli o ki Lalwa e protez li?  Eski zot pe dir Seselwa ki Mr James Michel i bezwen plis proteksyon ki lezot sitwayen sa pei?

Mr Speaker ki Mr Michel in fer?  Ti a bon zot dir nou.  Mon lenterpretasyon i koumsa.  Sa largiman ki zot pe donn nou ozordi, i sa largiman ki nou ti pou gannyen pe enport kan nou ti anmenn sa lamannman.  Mon dediksyon i koumsa, zis en Lakour ki kapab etablir si en dimoun i koupab.

E ziska ler ou pas atraver en Lakour pou etablir bann fe, tou keksoz i reste en prezonpsyon.  Mon prezimen ki bann Manm US pe anmenn dan deba ki i par pas devan en Lakour i en persekisyon kont Mr Michel.

Sa i en afron direk lo nou Zidisyer.  Sa i fer ki repitasyon Mr Michel pou reste pou son lavi antye avek sa nyaz dout lakizasyon, ki menm si i ti anvi i pa pou menm kapab defann son lekor.

Zot krwar zot pe ed li, me zot pe anpay li.  Sa repitasyon i tonm osi lo zot parti.  Zot osi zot pou ganny afilye ek sa bann repitasyon, pourtan zot ti dir nou zot anvi bouz devan.

Mazin byen ki o kontrer zot pe frenm sa laport.  Akoz letan pou’n fini pase.  Zot ti dir zot pou ‘walk the talk’ e anmenn latransparans.  Rann kont e bonn gouvernans.

Me la zot pe protez en sel endividi e se zot ki’n kondann li.  E se zot, e zot pou kondann li dan liv zistwar Sesel pou leternite.  Swa zot krwar dan la demokrasi, ouswa non.

Mr Speaker Onorab Georges ti dir nou yer dan Truth and Reconciliation Commission, ki Sesel in mank bokou loportinite dan lepase, e mon espere ki ozordi bann Manm pa mank a loportinite pou ed nou pei evolye.

Mon demann zot pou mazin byen e rekonsider zot vot.  Servi sa loportinite pou met sesel premye, pou montre ki Sesel i pli gran ki nou.  Kot tou Seselwa i egal.

E non pa fer ki apre le 16 Oktob 2019 en Seselwa, spesifikman Mr James Michel pou par lao tou Seselwa e i pa pou egal avek nou tou.  En rapel ki se Zidisyer ki enplimant Lalwa Sesel, e non pa Lasanble Nasyonal.

Mon remersye zot tou pou partisip dan sa deba e pou raport zot kontribisyon. Mon demann zot sipor o non la demokrasi e egalite pou tou Seselwa.  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon mersi bokou Onorab Larue.  In ariv moman apre tou lentervansyon e summing-up, pou nou pran en vot lo merit zeneral e prensip sa Bill.

Alor mon ti a demann tou Manm ki an faver pou lev zot lanmen?  Eski i annan okenn Manm ki kont?  Ok, mon a demann Madanm Clerk pou donn nou rezilta.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.  Mon’n rikord 18 Manm ki’n vot an faver e 12 Manm in vot kont.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

18 Manm an faver e 12 Manm in vot kont. Mersi.   Ki vedir, normalman pou pase ou bezwen, ou bezwen 2tyer Lasanble.

Ki si mon lenterpretasyon i korek, se 2tyer nonm total Manm Lasanble.  Ki 22 Manm.  So vi ki nou pa’n ganny 22 Manm, sa lamannman i pa pase.

 

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, bon nou kontiny avek travay lo nou Order Paper.  E nou lot Bill ki devan nou pou Second Reading se Referendum Bill, Bill No.9 of 2019.  Alor mon ti ava demann parliamentary reporter pou silvouple apel Minis pou sa Bill, ki Minis Vincent Meriton.

Bon, mon ti a kontan, swet labyenveni parmi nou, Vis-Prezidan Vincent Meriton, ki la pou sa Bill.  E  mon ti a kontan petet zis donn en pti rezimen ki mannyer nou ti deroule lo sa Bill, Referendum Bill.

Ti annan en deba an Zilyet, sa lannen, lo merit zeneral Referendum Bill parey i ti ganny prezante par Gouvernman e Bill ti ganny, ti ganny son Second Reading.

E swivan tou bann lentervansyon ki ti ganny fer, ti reste zis en summing-up par Vis-Prezidan lo Bill, lo staz merit zeneral.  E Vis-Prezidan ti dir poudir i ti demann en pe letan e i ti demann en adjournment of the debate.  Ki nou ti vot lo la.  Ki zot pou pran en pti pe.  E mon annan Verbatim, i ti dir, ‘’Mersi Mr Speaker, annou pa touy sa Bill, annou pa touy sa zoli travay, ki nou annan pou fer.  Mon propoze nou adjourn, mon pou permet ki bann diskisyon i pran plas, pou vin en keksoz ki akseptab silvouple.’’  E answit sa sete finisyon nou diskisyon.  Me tou bann Manm ti’n deza entervenir.

Me vi ki in annan diskisyon apre sa, zot a rapel Attorney Zeneral ti ekrir en let kot Lasanble, atraver Clerk, kot i ti prezant bann serten propozisyon.

E dan Chair mon ti klarifye pou dir okenn lamannman i devret ganny fer strikteman dapre Standing Orders e i devret sorti kot en Manm avek notice.  Me sa i a ganny pran kan nou ariv dan Staz Komite.

Accordingly Onorab Pillay in anvoy, le 13 Septanm i ti anvoy bann propozisyon pou lamannman dan sa Bill.  E sa in ganny resevwar e in ganny sirkile avek tou bann Manm.

Me la ozordi vi ki, an bonnfwa, VP in demann en adjournment pou zot konsilte baze lo bann entervansyon ki’n ganny fer,  mon ti a propoze petet, mon pa konnen si Onorab Leader Government Business, e tan ou ki ti prezant sa Bill, mon a permet ou, malgre ki nou konnen poudir deba lo merit in exhausted.

Si ou oule dir en parol, oubyen nou ava al direk lo parol, mon a permet Vis- Prezidan pou li kontiny son summing-up – annefe.  E donn nou en rezimen lo bann propozisyon ki devan nou.

Alor mon a donn ou laparol Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki pe ekoute dan lakour.

Mr Speaker mersi pou pa touy sa Prozedlwa.  Me mon’n tournen ozordi.  Mr Speaker mon ti a kontan remersye tou bann Manm Onorab ki ti entervenir lo sa Prozedlwa, ler nou ti fer premye deba lo la.

Mr Speaker apre ki deba ti terminen le 17 Zilyet, Lasanble ti adjourn.  Nou ti demande ki nou ganny en pe plis letan pou nou rekonsider sa Prozedlwa, an prenon kont bann entervansyon e propozisyon ki bann Manm Onorab, tou lede kote latab e Bills Committee ti fer lo la.

Nou’n ekout atantivman e egzamin sa bann propozisyon o serye.  An akor avek bann propozisyon, Gouvernman in revwar sa Prozedlwa.  E le 26 Zilyet, nou ti soumet bann revizyon avek Lasanble.  Mr Speaker an rezime bann vizyon i koumsa;

Pandan bann lentervansyon kritik sete ki, Speaker i dwatet kapab refer en size ou propozisyon ki Lasanble in vot lo la direkteman avek Komisyon Elektoral, pou en Referendum, olye refer sa size avek Prezidan Larepiblik.

Gouvernman pe propoze dan en tel sirkonstans, nenport ki size ou propozisyon konstitisyonnel oubyen ordiner, a refer direkteman avek Konmisyon Elektoral san bezwen pas atraver Prezidan.

Bann Manm Onorab ti osi santi ki ti tre difisil pou en petition organizer ganny 35 poursan voter pou siny en repetisyon pou en Referendum, lo en size ou propozisyon konstitisyonnel oubyen ordiner.  Gouvernman pe propoze, redwir sa poursantaz pou vin pa mwens ki 25 poursan.

Mr Speaker i ti osi en konsern ki bann Manm Onorab, ki sa Prozedlwa pe donn tro bokou pouvwar Prezidan Larepiblik pou deside si en size ou propozisyon ordiner dan en petisyon prezante par linisyativ popiler, i dwatet ganny refer avek Komisyon Elektoral pou en Referendum.

Bann entervenan ti propoze ki Prezidan i dwatet egzers sa pouvwar an konsiltasyon avek en lot antite.  Bann Manm Onorab ti propoz detrwa.  Apre gran refleksyon Gouvernman pe propoze ki Prezidan apre en tel desizyon an konsiltasyon avek Ombudsmen, an vi rol ki Ombudsmen i zwe an zeneral; savedir i pou protez lentere sitwayen vizavi aktivite Gouvernman.

Mr Speaker Gouvernman in dakor avek propozisyon ki poursantaz vot pou en Referendum ordiner, i pa mwens ki en mazorite vot valab dan en Referendum.  Savedir plis ki 50 poursan.

Mr Speaker i, ti annan osi en propozisyon ki’n ganny fer ki, Prezidan pou bezwen azir pou call en Referendum atraver Electoral Commission dan 3 ka.

  • ler Lasanble in vot lo en size.
  • ler Lasanble Nasyonal in vot kont en Lalwa, oubyen
  • ler Electoral Commission in dir ki en, ki en petisyon in zwenn tou bann kriter ki demande.

Mr Speaker Onorab Sebastien Pillay sorti lo kote United Seychelles ti soumet serten propozisyon osi.  Mon ti a kontan remersi Mr Pillay pou sa bann propozisyon e dir li ki Gouvernman i dakor e enkorpor sa bann propozisyon dan Prozedlwa.

Akoz i fer li pli kler e fer pli fasil pou son lenplimantasyon.

(1) ki en petisyon i dwatet ganny prezante avek Prezidan dan en peryod 90 zour, depi dat ki premye petisyonner in siny sa petisyon.

E 2enm ki sa petisyon pa pou ganny afekte menm si en petisyonner in mor, oubyen in ganny diskalifye konman en voter dan nenport ki sirkonstans.

An konklizyon Mr Speaker sa bann revizyon i pou fer ki sa Lalwa i vin pli demokratik e pli senp.

Mr Speaker mon oule met, mon oule met lenportans lo en tel Lalwa dan nou pei, akoz i pran konsiderasyon bann provizyon Konstitisyonnel e bann prensip demokratik.  Finalman Mr Speaker mon demann tou Manm Onorab pou vot an faver sa Prozedlwa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan pou ou summing-up.  Bon, in ariv moman pou nou pran en vot lo bann merit zeneral e prensip sa Bill ki devan nou.  Tou Manm ki an faver?  Eski i annan okenn Manm ki kont?  Madanm Clerk ou a donn nou rezilta.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.  Mon’n rikord 11 Manm ki’n vot an faver e 17 Manm ki’n vot kont.  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou.  Savedir sa Bill par Gouvernman pa pe pase.  Bon, avek sa mon ti a kontan eskiz Vis-Prezidan avek Attorney Zeneral parmi nou.

 

(THE VICE-PRESIDENT AND HIS DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, mon ti a kontan pran 2 item administrative plito.

Enn se lo sa matter of privilege ki Onorab De Commarmond ti raise pli boner.  E mon’n lir sa, mon’n lir sa post ki’n ganny mete lo Facebook e ki ou’n forward kot mwan.

E mon’n pran en pe konsey an se ki konsern matter of privilege.  E eski i valid pou raise li isi.  Sa ki mwan mon konpran, se ki si i annan en aksyon ki pe ganny pran ki pe afekte ou privilez.

E ou privilez par egzanp se ou abilite pou ou koz libreman dan Lasanble Nasyonal.  En abilite pou annan imilite dan Lasanble Nasyonal.

Alor sa par egzanp i en landrwa kot ou iminite si en dimoun in dir poudir, me si ou fer tel keksoz, par egzanp ‘’Gara ou!’’ Akoz mon pa dakor sa ki ou’n dir.  Sa ou a dir i pe sey anpes ou kapab koze.

Me si en keksoz in ganny dir kot i pa neseserman korek, me i pa’n afekte ou privilez, ou privilez se ou abilite pou ou koze libreman.  Sa pa’n afekte ou privilez.

E mwan konman mon’n lir sa post ki’n anvoye, personnelman, ler mon’n lir li.  Mon pa krwar i reflekte sa ki ‘ou ti dir’ dan Lasanble Nasyonal, personnelman.  Me sa i mon lenterpretasyon.

Me malgre ki mon dir ou sa, mon pa krwar i afekte ou privilez.  Akoz ou privilez i toultan la.  Ou annan laliberte pou ou defann sa ki ou’n dir.  E an plis ki sa ou annan laliberte pou ou pran aksyon an deor Lasanble Nasyonal, pou ou kapab ganny sa ki nou apel redress dan sa sityasyon.

Alor mon pa kapab permet ki nou annan sak fwa en Manm i ganny atake dan en fason, ki i pe afekte privilez Lasanble li menm.  Sa i pa Lasanble.  Oubyen i pe afekte ou koman en Manm ou laliberte, ou privilez dan Lasanble Nasyonal, then mon ti ava permet.  Alor sa i vreman mon ruling lo la.  Me mon a permet ou reponn.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker kontrerman ek sa ki ou’n dir, mon vwar mwan ki, non – pa kontrerman, me ou’n dir ki i vreman i pa reprezant sa ki mon’n dir –  korek.  E i fo.  I pa zis pa reprezante.  I fo.

E zis pou ou lenformasyon, apre sa mon’n koz avek Leader Lopozisyon ki rekonnet poudir sa post i sorti kot zot.  E ki in donn mwan sa garanti ki i pou take up.  E nou’n koze, in montre mwan kote ki vreman i en keksoz ki mon pa’n dir.

E in osi dir mon poudir ok, anba matter of privilege ou kapab pa rule dan sa fason.  E mon krwar nou’n ganny en latant.  Mon panse ki dan sa Gentlemen’s Agreement, i pou fer le koreksyon neseser to that effect.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker efektivman Onorab De Commarmond ti rankontre mwan apre ki Lasanble ti’n adjourn.

E nou ti pe regard sa, sa post.  Enn bann keksoz in point out ki poudir i annan serten keksoz ki li direkteman i pa’n dir.  Prensipalman sa premye bout.  E in eksplik mwan sa.

E apre sa mon’n ganny en koze avek Onorab Henrie, ki editer Le Seychellois.  Me enn bann keksoz ki enportan pou fer resorti, se ki Onorab Henrie, oubyen Le Seychellois –  apel li Le Seychellois, parski i napa son non dan sa lartik,  koman en zournalis, i pe osi enterpret keksoz.  E zournalis i fer sa.  Sa issue in arise akoz prensipalman – e Onorab De Commarmond i konn byen – prensipalman akoz mwan personnelman mon’n take up avek Prezidan an relasyon avek sa ki sa msye ti dir.  Ok?  So li Onorab Henrie letan mon’n koz avek li, in fer kler ki poudir li i pa pe akiz ou konmkwa ou’n dir sa.

I a pe dir ki sa 2 Leaders dan Lasanble in kondann sa swivan sa ki’n arive.  So mon krwar ki zournalis i fer son travay dan en fason.  I zis ki mwan mon ti ava kontan met lanfaz ki at least dan sa ka la, i pa pe envant en keksoz totalman nouvo.

I pe baz li konman en zournalis, i a pe met bann lezot eleman ladan, ki li i krwar i kapab in, i lakoz en tel keksoz.  Me selman mon anvi asir Onorab De Commarmond ki poudir mon konpran egzakteman sa ki in dir.

Me konversasyon ki mon’n gannyen avek Onorab Henrie, mon fully konpran lo sa pwennvi zournalistik.

E alor mon krwar ki nou kapab put sa enn to rest.  E nou konnen poudir it’s the way forward ki nou pou pe, ki nou pe regarde.  Ok Mr Speaker.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon mersi bokou.  Mon krwar sa i eklersi sa sityasyon.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Savedir ki i pa pou met sa bout ki mon pa’n dir?  Si i pa pou met sa bout ki mon pa’n dir, i ok.  Me si i met bout ki mon pa’n dir anba National Assembly’s Immunity Act, seksyon 25(b), mon krwar ki i pou mal.

Konmsi i bon, annou-  Nou ou ti fer sa bann komanter dan bon lespri nou – bomaten.

 

MR DEPUTY SPEAKER

I kler.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Pa mal reprezant li, pa mal anmenn li, e mwan mon pa ti pe refer zis lo en case en dimoun.

Mon ti pe koz zeneral, akoz i annan plizyer ki’n fer menm keksoz.  So mon dir sa, akoz, e mon mean ki mon pe dir.  Pa fer mwan al lo lot nivo. Ou konpran?

Antre nou la nou’n koze.

 

(Off-Mic)

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mon pa pe menase mwan.  Selman mon pe dir konmsi, antre nou la mon krwar nou’n fer konpran, e annou akt accordingly parey Manm Lasanble.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Mersi bokou Onorab De Commarmond.  Mon krwar le pwen in ganny fer, mon kit dan zot lanmen pou zot regle sa matter parey zot in koze.

Mon 2enm matter ki mon ti oule anmenn devan zot, se ki in ariv la 2. 36 e lot item lo nou Order Paper se deba lo Civil Code.

Vi ki kot nou’n arive lozistik, ki mon prevwar pou anmenn bann dimoun pou Civil Code la ozordi, i pou en pe difisil.  Mon pe sizere e mon’n osi konsilte avek Speaker, ki nou adjourn ziska demen bomaten.

Kot nou a komans fresh vi ki li ki’n komans tou bann deba lo Civil Code, ki nou a komans fresh demen bomaten, 9er.  Se en propozisyon ki li i tonm dakor avek.  Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker dan sa lespri la, ou krwar petet ti posib vi ki sa Seychelles Fire and Rescue Services Agency Bill i ptipti.  E mon krwar i kapab pas vitman.  Wi.  Non pou demen?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, mwan mon napa, personnelman mon napa lobzeksyon.  Me se pa mwan ki pou dan chair demen.  E an plis ki sa-

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

En sizesyon en.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Wi en sizesyon, mwan mazinen poudir Merkredi en zour ki souvandfwa Conseille de Minis i zwenn osi.  I riske difisil ganny en Minis.  Mwan mon sizere nou kontinyen avek nou deba lo Civil Code.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon konpran.  E petet enn bann keksoz ki nou kapab fer.  Akoz sa i vre ki sa Bill Fire and Rescue Services Agency i napa gran keksoz ladan.

E i pe senpleman fer enn de bann lamannman plito ki mannyer pou reorganiz li ensidswit.  Mon ti ava propoze si i posib, la i 2.38.

Eski Onorab De Commarmond konman Leader of Government Business, i kapab rantre an kontak ek son Minis, si son Minis i pare ki nou rantre en adjournment.  E dan 30 minit nou retournen.  E si son Minis i pare, Minis i vini e nou fini avek sa Bill.

Si i kapab fer sa, mon krwar sa ti ava en fason pou nou pe montre ki poudir nou pe eklersi nou latab.  Mon pe propoz sa.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Mon krwar i en, mon napa lobzeksyon avek sa.  Me ki mon ti a sizere, se olye pran en adjournment la, e nou tourn toudswit kan nou pa tro konnen si Minis pe la.

Eski Onorab De Commarmond petet nou ava atann ou kapab pran kontak avek Minis konsernen e les nou konnen.  Mon ava atann en pti kou, pou nou konnen keler nou pou adjourn, keler nou pou-

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Non mon panse sizesyon Onorab Ramkalawan i fer sans. Kantmenm 15 minit la, in sizer half an hour mon krwar i byen.  Nou kapab vini si Minis i kapab vini, nou, nou dil ek sa.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Alor mwan mon a sizere ki nou komans3.15.  3.15 nou resume e nou ava pran Seychelles Fire and Rescue Services Agency (Amendment) Bill, Bill No. 10, 2019.

E avek sa nou ava adjourn ziska 3.15.

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon bonn apre midi tou bann Manm Onorab.  Parey nou ti dir zis avan nou adjourn.

Nou pou regard posibilite ganny Minis pou sa Bill ki devan nou.  E mon a pas laparol avek Onorab De Commarmond pou dir nou ki progre in kapab fer.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Thank you Mr Speaker Sir.  Mr Speaker mon’n ganny kontak avek Minis.  Anfendkont se Minis Dezinyen ki sipoze pe vin pou diskit sa Prozedlwa devan nou Lasanble.

E in fer mon konpran ki depi yer Lasanble ti’n dir li poudir pou sa Prozedlwa semenn prosenn ki an prensip i sipoze met devan Lasanble.  E alor aktyelman la tou son bann lezot teknisyen i angaze, in fini pri dan bann lezot landrwa, lezot travay ki annan.

E alor i regrete ki i pa pou kapab vini la pou la.  E i, semenn prosen i ava la avek nou si tou zafer i mars byen.  So nou pa pou kapab diskit sa Prozedlwa la apre midi.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Mersi bokou Onorab De Commarmond.  En lesey i pa en kout baton.  Nou’n seye.  Me vi ki nou pa pe kapab pran sa Bill apre midi, e lot item se Civil Code, mon pou adjourn Lasanble pou ozordi.

E nou ava repran anba Speakership Onorab Prea demen bomaten 9er.

 

(ADJOURNMENT)