::
Home » Verbatim » 2019 » Verbatim Tuesday 10th September, 2019

Verbatim Tuesday 10th September, 2019

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 10th September, 2019

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

      Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bonzour tou Manm Onorab e bonzour tou dimoun ki a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal o komansman sa trwazyenm trimes.   Mon swet la byenveni tou bann Manm apre ki zot in sorti dan recess. E ankor mon swet tou bann dimoun ki a lekout pou kontinyen, e parey zot in abitye fer menm zot kapab kontinyen sa enteraksyon avek bann Manm pandan ki nou fer nou travay Lasanble.  I en keksoz ki nou welcome.

Parey nou ti’n anonse avan recess sa trwazyenm trimes i pou enn ki pou tre sarze, e i pou annan moman kot nou pou vwar nou pe bezwen probableman sit 3fwa par semenn.  E lot moman kot nou pou vwar nou pe sit preski toulezour, pou nou kapab fini serten travay ki nou’n konmanse.  E nou pou esey akomode ant la ziska le 31 Oktob kot Bidze 2020 pou ganny prezante.  E la apre ki bann Manm pou fini donn zot reaksyon, nou pou osi kontinyen nou travay.  E nou pou sit toulezour pou nou kapab fer nou travay scrutiny  lo Bidze.  Parey nou dir an Kreol nou’n kapab depouy bann Bidze bann diferan heads, bann diferan Minister e Departman.

Sa semenn nou pe anvizaze avek travay ki nou annan lo Order Paper ki nou pou sit all the way ziska Vandredi, depandan lo ki mannyer nou pou progres fir an mezir.  Mon ti a profite a sa moman la pou mon remersi SBC e sirtou desizyon ki son Board in pran, pou kapab kontinyen akomod travay Lasanble, malgre ki annan lezot travay osi tou ki ozordi zot pe pase live on air.  Mon remersi bann teknisyen ki touzour prezan avek nou e ki donn nou sa sans pou kapab pas nou travay osi atraver SBC an direk.  A sa moman la mon ti a kontan swet tou staff Sekretarya osi tou,  tou kouraz dan zot responsabilite ki zot desarze tou le zour.  E mon swete ki nou ava kontinyen travay for pou nou kapab mentenir sa standar ki nou’n kapab met nou Lasanble lo la ozordi.   E avek sa de pti mo mon swet tou bann Manm bonn sans pou sa trwazyenm trimes.

Mon ti a envit le de Leaders si zot annan en pti mo, en pti mesaz pou zot pas avek zot Manm, avek manm piblik.  Mon a konmans avek Onorab Leader pou Zafer Gouvernman Onorab Charles De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker e bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker i enportan ki sa term ki nou pe al pran, sa sesyon Lasanble la, sa 3enm bout pou finisyon lannen i en moman enportan.

I pou en term ki tre enportan akoz i annan en kantite travay, e bann travay tre enportan.  E ki byensir i annan Bidze ki ladan.  E Bidze annou fer sir ki sa voyaz nou diskit li ki nou vwar nou pep ankor pli profon ladan.  Konmsi ki li osi i benefisye.

E an menm tan sa travay enportan pou sa term la, nou pou vwar poudir nou pe konmans ek en travay enorm.  Civil Code of Seychelles.  Sa amannman dan Civil Code, sa bann amannman i osi pou annan en lenpak lo lavi Seselwa letan si i ganny aprouve.

E tou sa i fer ki nou bezwen nou konman Manm Parlman, konman Parlman konman sa Lenstitisyon nou bezwen fer sir ki nou travay i reste a laoter e a lekspektasyon pep Seselwa.  Konmsi mwan mon wish se sa e ki nou kit li alaoter, a lekspektasyon pep Seselwa.  E ki dan nou bann entervansyon, dan tou sa travay ki nou fer nou dir sa byen, sa ki korek. E ki nou pa les nou ganny dir bann keksoz zis koumsa e ki apre i annan bann reperkisyon.  Mon ti ava kontan  mwan alor ki nou tou nou konsyan de sa e ki nou fer en travay ki pli valorize ki pli enportan, pli serye.

Avek sa mon ti ava wish ki nou bann deliberasyon i al byen e ki nou fer en trimes ki – en term ki tou dimoun i ava byen apresye avek oter deza ki nou’n konmans anmenn nou Parlman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab, tou dimoun ki a lekout e byensir tou bann manm Sekretarya.

Mr Speaker mersi bokou pou donn mwan sa loportinite pou mon dir de parol o komansman term final pou lannen 2019.  Mr Speaker lo lapar LDS nou pe ekspekte ki poudir 3enm term sa Lasanble i ava enn kot nou rod rezilta e ki bann langazman ki’n ganny donnen, ki pou ganny donnen i ava ganny garde e i ava ganny delivre.

Nou swete ki aksyon lo bann demann reprezantan lepep Seselwa i ava ganny swiv apre ki nou’n diskite, apre ki nou’n koze dan sa Lasanble.

Byensir 3enm term dan lavi nenport Lenstitisyon, ki lekol, ki Lasanble Nasyonal, ki landrwa travay i tre enportan.  Alor mwan Mr Speaker mon ti ava swete ki par egzanp STC i ava ekout nou  letan nou pe koz lo pri lavi.  Ki zot ava pran bann mezir konkret pou elimin bann middleman, pour ki lepep Seselwa i kapab ganny en meyer lavi; ki bann Kontrakter i ava ganny peye al ler letan zot in travay;  ki demann bann fermye i ava ganny akonplir letan zot pe koz lo sa size taks.  Ki tou bann landrwa dan Gouvernman oubyen Parastatal i ava pey zot bann travayer sa long term employment benefits;  ki Public Service Salary grid i ava ganny retire Ankour pou ki tou travayer i ava kapab benefisye avek en logmantasyon R500.  E la kot nou’n arive kot pou annan backpay kot tou dimoun i ava ganny menm lapey, menm logmantasyon.  E non pa ki sa enn ki ganny R250 i ava ganny li en backpay R1500.  E Prezidan li ki pou ganny ki R4mil i ava ganny li en backpay R24mil!

Mr Speaker mon swete ki poudir pandan sa term Minis letan i vin dan Lasanble i ava reponn kestyon avek laverite, e ki zot ava donn nou bann detay ki nou demande !

Ki Egzekitiv i pa ava zwe avek bann sitwayen.  E kot nou ava vwar bann sitwayen bezwen vin kot nou swa pou GOP oubyen parey la nou’n vwar kot Planning Authority kot nou donn en dimoun en bout 1 lo 1.  1 plus 2, 1 plus 3.  La letan kot nou’n koze dan Lasanble en bout i 1 plus 2 en lot bout i 1 plus 3.  Ki nou ava pran – ki tou sa bann Lotorite zot ava pran zot travay serye pou delivre pou sa pep Seselwa.

Mon anvi ki tou bann dimoun dan bann diferan Lenstitisyon zot realize ki poudir se zot ki fer pei marse.  Lapolis, civil servants, partou kote.

E apre Mr Speaker mon dernyen swe, se ki larises nou pei atraver travay ki nou fer, i ava vreman ganny partaze.  E ki sa vorasite ki egziste ozordi parmi serten i ava ganny koupe.  Ki sa bann later kot nou tann zis serten non ki kontinyen benefisye, i ava retourn pou Leta.  E ki nou ava kapab fer en travay pli devan.

Alor Mr Speaker se sa mon swe pou nou travay sa term.  I en term ki ranpli parey ou menm ou ou’n dir.  Nou pou travay plis erdtan.  Be nou nou’n vin la pou travay.  Nou’n vin la pou travay pou nou sanz lavi nou pep.  E nou lo kote LDS se sa nou langazman e alor se sa osi nou swe pou sa term.

E Mr Speaker mon terminen an swe tan ou menm ek ou Sekretarya letan zot la dan sa Chair kouraz e fer zot travay parey zot pe fer dan en fason annord, byen disiplinen pou nou kapab achieve maximum posib!  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Bon nou ava al direkteman lo nou Order Paper e petet zis mon ava pas en pti pe vitman lo la pou konsonmasyon piblik deor.  Next nou pou pran Papers Laid.  E apre sa nou pou annan en Private Notice Question pou Minis Pamela Charlette, Minis ki responsab pou later.  E nou’n osi ganny en Question Without Notice ki’n antre yer apre midi, anvi ki Minis pou deza dan Chair.  E nou ava fer le neseser osi tou pou nou kapab akomod sa kestyon ki i pe kestyonn en pti pe bann prosedir atraver en S.I ki’n ganny pibliye.  Apre sa nou pou al lo First Reading.  Nou annan First Reading lo Order Paper.  E apre nou annan Second Reading.  Petet mon ava profite a zis pou mon parey nou’n abitye fer bann Bills ki ankor pending, ki ankor vivan devan Lasanble zis pou nou kapab donn en pti rezimen.

Nou annan sa Public Service Salary (Amendment) Bill 2019.  Sel keksoz ki mon kapab dir avek bann Manm e bann dimoun ki a lekout deor, bann manm piblik, se ki dat pou zizman pou Lakour rann son zizman dan sa case in ganny set pou Mardi le 17.  Savedir Mardi prosen e mon krwar i 9er bomaten, ok, kot Lakour Konstitisyonnel.  Me mon ava zis konfirm saler apre taler avek nou legal counsel e mon a kapab re kominik avek zot, zis pou re konfirm ler.

With regards to Referendum Bill i annan bann extra amendments ki’n antre e i annan menm bann ki’n ganny propoze par AG’s Office ki Bills Committee in gannyen.  Nou’n fini sirkile avek tou bann Manm.  And Bills Committee Vandredi nou’n tous en pti pe lo la.  Sa bann amannman swa i pou move by a Member of the Bills Committee or a Member on the floor ler nou ariv lo li.  OkSo apre sa nou pou kontinyen avek bann Mosyon.  E sa i bann Mosyon ki’n outstanding, ki’n pending ankor lo nou Order Paper depi 2enm term.

Bon mon ava al direkteman lo Presentation of Papers e mon ava demann Madanm Clerk pou lir bann papye.

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mon ti a kontan zwenn Mr Speaker e le de Leaders pou swet la byenveni tou Manm Onorab e osi tou staff Sekretarya pou sa 3enm term pou 2019.        Mr Speaker konman prezantasyon papye sa semenn nou annan:

S.I 46 of 2019 Income and Non-Monetary Benefits Tax (Amendment of Second Schedule) Regulations, 2019.

        S.I 47 of 2019 (en pti koreksyon Mr Speaker, zis pou azout) 1770 Bond (No.2) Order, 2019.

        S.I 48 of 2019 Road Act (Public Road) Proclamation Order, 2019. 

        S.I 49 of 2019  Road Transport (Electric Bicycle Specification) Regulations 2019. 

        S.I 50 of 2019  Value Added Tax (Amendment of Second Schedule) Regulations, 2019.  Mersi Mr Speaker. 

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Yes Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab e bonzour tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker ou’n mansyonnen ki nou annan en Question without Notice.  Mon pa ankor vwar sa kestyon aparet lo nou Order Paper.  Is it a question ki en matter of urgency or

 

MR SPEAKER

Yes.  Mersi. Ok – mersi –

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mon pa pe tro ganny en konpran why nou annan en Question without Notice ki pa aparet lo Order Paper.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Bon mon’n demann Clerk – Madanm Clerk ou’n sirkile tou Manm?  Ok maybe ou kapab sirkile la avek tou Manm ek le de lofis.  Question in vin yer en pe tar apre midi.  Me in vin anba Standing Orders 31(3)Ok.  Zis i pe koz en pe – i straight forward i pe kestyonn en pti pe serten aplikasyon anba S.I 48.  E Minis pou deza dan Lasanble e mon’n donn laprouvasyon pou nou pran.  Me mon ava fer Madanm Clerk sirkile avan akoz nou pou pran li at the end of Private Notice Question la bomaten.  Ok.  Bon nou ava – yes Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon respekte ou ruling, me 31(3) i dir nou the question has got to be of an urgent or character or matter of extreme public importance. So be vi ki sa kestyon pa ankor ariv devan nou, mon bezwen demann sa kestyon akoz Order Paper i bezwen contain kestyon ki sa zour!  Otherwise si en Manm i kontinyen servi Question Without Notice i jump the queue par lao lezot Manm!  E i annan Manm ki deza annan zot kestyon, zot kestyon in the queue pou demann sa Minis.  E malgre ki Minis in vin pou en PNQ ozordi. E konprenezon ki nou ti annan lo sa kote latab i se ki, nou pa pou pran kestyon a leksepsyon PNQ ki prerogativ Leader Lopozisyon.  So se sa rezon ki mon pe raise sa query, mon pe lev sa konsern lo lapar bann Manm lo nou kote latab ki deza annan kestyon in the queue pou Minis Charlette.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Ou konsern i note.  Me parey mon’n dir i en kestyon ki straight forward e anvi ki sa S.I in vini i lo Order Paper, sa kestyon in monte parey mon’n dir i straight forward e mon pe permet li.  Minis pou deza la.  Mon pe allow li pou Minis i a kapab reponn.  E nou’n fer le neseser depi yer.  Bann kestyon anba 31(3) osi tou parey ou pe dir urgent nature i kapab lev la osi tou lo floor. San ki menm personn, san ki menm Minis i ganny notis.

Me selman Standing Order i dir nou otan posib nou donn notis, nou donn ase letan Minis pou li kapab prepare.  And the fact ki sa kestyon in vini yer 4 er mon’n otoriz Sekretarya pou fer Minis konnen pou met Minis okouran pou met li dan en pozisyon pou li reponn sa kestyon.  Me parey mon dir i annan kestyon osi tou ki kapab mont la lo floor anba 31(3) ki nou kapab allow osi e sa i a vin lo kote en emergency ki leve petet menm ler nou la prezan sa Minis i la, en sityasyon deor i devlope.        So vwala rezon ki mon’n allow sa.

Bon avek sa mon ti a kontan demann Parliamentary Reporter pou apel Minis ek son delegasyon pou nou pran Private Notice Question.  E pou lenformasyon bann Manm nou pou pran kestyon up until 10.30 am.  E ler nou pou antre 11er nou pou konmans nou travay lo Bills.  Nou a fer bann First Readings apre nou ava pran Second Reading.  Mon welcome Minis Pamela Charlette Minis responsab pou Lakaz, Lenfrastriktir, Later ek Transpor lo Later.  E Minis i akonpannyen par son Sekreter Prensipal pou later Madam Fanette Albert. E son Special Advisor Mr Gerard Hoareau.  Minister avek ou delegasyon bonzour e welcome dan Lasanble Nasyonal.  Toudswit mon ava pas laparol avek Leader Lopozisyon Onorab Ramkalawan pou li poz son kestyon.  Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Mr Speaker swivan Mosyon Onorab Flory Larue ek deklarasyon Gouvernman konsernan retour bann later ki SPPF /parti lepep /United Seychelles ti’n gannyen oubyen aste avek Leta, eski Minis responsab pou Later, Labita ek Transpor lo Later i kapab donn Lasanble sa bann detay swivan.

  1. Lalis, lokasyon, ek nimero tou bann later ki’n ganny donnen, vann dat oubyen pas an bay avek SPPF/PL/US?
  2. dat ki sa tou sa bann tranzaksyon ti ganny konplete?
  3. dat e atraver ki mwayen ki peyman ti ganny fer, lekel ki ti sinyen lo lapar sa parti, kote larzan ti ganny depoze e ki prosedir ti ganny swiv pour sa parti ganny sa bann later ?
  4. Lalis, lokasyon ek nimero tou later ki’n fini retourn pour Leta e konbyen eski sa in kout Leta e konbyen i pou koute pour bann lezot later ki ankor an-negosyasyon?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Minister laparol i pou ou.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun a lekout e osi bonzour tou Onorab dan Lasanble ozordi. Mr Speaker pou reponn  kestyon Leader Lopozisyon, swivan Mosyon ki Onorab Larue ti anmennen dan Lasanble Nasyonal,  Minister ti konmans en prose resers kot biro Lanrezistreman pou  idantifye tou bann later ki’n ganny vann ou pas bay par Gouvernman lo non SPPF/Parti lepep/ United Seychelles.  Mr Speaker permet mwan pou reponn premye ek dezyenm ek trwazyenm kestyon par distrik comme swivan ;

Mr Speaker mon pou go through lalis ki nou annan.

Anse Aux Pins

S4014, 2309 square meter.  Anrezistre le 21 zanvye 2016 pou R70mil.

 

Anse Boileau

C2431, 1188 square meter, anrezistre le 25 Out 2017 –  R145mil.

 

Anse Etoile

H7445, 1399 anrezistre le 16 Desanm 2004.

 

Anse Royale

C2782, 990 square meter anrezistre le 10/10/1997.

 

Au Cap

S6690 1526 square meter, anrezistre 28/06/2018 – R150mil.

 

Baie Ste Anne Praslin

PR2392, 2645 square meter.  Anrezistre le 4/08/1997.

 

Beau Vallon

V8051, 986 square meter, 1503 (sorry) dat  anrezistre le 15/03/1996.

 

Bel Air

V8911Sorry zis mon a fer en koreksyon.

 

Baie Ste Anne Praslin

PR 2392.  2645 square meter.  04/08/97.  Pou lavaler R135mil.

 

Beau Vallon

V8015, 986 square meter.  Le 15/03/96 pou en lavaler R60mil.

 

Bel Air

V89111340 square meter.  03/04/2019 pou lavaler

R300mil.  (Sorry) le 31 Zanvye 1997 pou R300mil.

 

Bel Ombre

J2939. 13 square meter.  Le 18 Zanvye ‘05.  R18, 250.  It’s a very small plot.

 

Bel Ombre

Ankor J2941 77 square metre.  Registered 18/01/2005.  Pou lavaler R18,250.

 

Bel Ombre

Ankor Mr Speaker, J1808.  274 square meter.  Anrezistre 24 Novanm ‘95.  Pou lavaler R18,250.

Mr Speaker sa 3 bout later ti ganny vann pou  menm valer ansanm.

 

Cascade

S3421.  1429 square meter.  Le 15/03/96.  Pou lavaler  R42mil.

 

Cote D’Or Praslin

PR 2350.  1232 square meter.  Le 31 Zanvye 1997 pou lavaler R54,640.

 

English River

V83361,073 Square meter.  Le 15/03/96 pou lavaler R270mil.

 

English River

Ankor, V8337. 280 square meter.  Li osi le 15/03/96.

E sa de plot ti ganny vann ansanm valer R270mil.

 

Glacis

H4689. 1,516 square meter.  Le 31 Zanvye 1997 pou lavaler R130mil.

 

Grand Anse Mahe

B8271311 square meter.  15/03/1996 pou lavaler R40mil.

 

Grand Anse MaheB2565.

Mr Speaker pou sa enn lenformasyon nou still pe rode lo kote son kou e kan i ti anrezistre.

 

Grand Anse Praslin

PR 1521.  952 square meter. 31 Zanvye ‘97.  Lavaler R115,  716mil.

 

La Digue

LD 622.  1192 square meter.  Le 4/08/97.  Lavaler R59mil.

 

La Digue

Ankor LD 704.  366 square meter.  Le 15/03/96.  Lavaler R110mil.

LD 730, 988 square meter.  Le 15/03/96.

Li osi i ti ganny aste ansanm avek LD 704 pou en lavaler R110mil.

LD 1097. 1942 square meter.  Le 9/06/ (Sorry) Le 10/02/2005.  R100mil.

 

Les Mamelles

V12216.  852 square meter.  Le 16 Desanm 2004 pou lavaler R50mil.

 

Mont Buxton

V10072.  4437 square meter.  Le 15/07/2004.  Pou lavaler R135 thousand.

 

Mont Fleuri Mr Speaker.  Mont Fleuri i annan 4 plot later.

  • 91 square meter,
  • 49 square meter,
  • 7 square meter,
  • 566 square meter.

Mr Speaker mon pa konnen si mon pou al enn pa enn pou sa bann akoz bann pti plot ki fer ki amalgamate ki’n fer vin enn. So plito mon al enn par enn ?

 

MR SPEAKER

Yes go ahead parey ou pe fer pou lezot Minis.

 

MINISTER PAMELA CHALETTE

Ok.

  • V12249. 91 square meter.  Le 8/03/2005.
  • V12250, 49 square meter. Li osi 8/05/2005.
  • V12257, 7 square meter. Li osi menm dat.
  • V19499. 566 square meter.

E tousala lavaler R250mil.

 

Plaisance

V8798.  1684 square meter.  Le 4/08/1997 pou R140mil.

 

Pointe Larue

S4296.  1921 square meter, registered on 27/08/96.  Pou lavaler R150mil.

 

Port Glaud

J1770.  882 square meter.  15/03/96 pou lavaler R35mil.

 

Roche Caiman

V10270602 square meter.  Le 16/12/2004 pou lavaler R90mil.

 

Takamaka

T1713.  1561 square meter.  Le 4/08/97 lavaler R45mil.

 

Victoria

V726710430.  Le 15/03/96.  Lavaler R1.4milyon.

 

Victoria

Ankor.  V80136043 square meter.  Le 15/03/96 pou lavaler R900mil.

Mr Speaker vwala lalis pou premye kestyon.  Mr Speaker konsernan mwayen peyman.   Sa letan ki nou’n gannyen pou donn larepons Lasanble lo sa bann kestyon, pa’n permet nou pou resers sa bann lenformasyon.  Konsernan kote larzan ti ganny depoze.

Normalman pou en tranzaksyon vann later, larzan i ganny peye dan kof Gouvernman atraver nou Minister.  Alor nou pou bezwen konsilte Minister Finans pou konfirm detay sa bann lenformasyon.

Konsernan ki prosedir ki ti ganny swiv.  Baze lo lafason ki later ti  pe ganny zere pandan sa letan, okenn endividi ou Lakonpannyen ki ti kapab idantifye en bout later e demann Gouvernman pou aste.

Pandan sa letan Gouvernman ti napa okenn lofis ou fasilite dan bann distrik pou anmenn son servis pli pre avek bann kominote.  Ti Prensip e Polisi Gouvernman sa zour pou alor desantraliz bann servis e anmenn bann fasilite pli pre avek bann dimoun.

Alor later ki ti ganny vann avek parti SPPF sa letan, ti pou zisteman envestir dan bann fasilite kominoter.  Se pour sa rezon Mr Speaker ki sa bann later i annan bann sant kominoter, day care center, biro Ladministrasyon Distrik, bazar e biro MNA parmi lezot bann servis ki ti desantralize pou bann dimoun dan kominoter.  Lalis lokasyon ek nimero tou later ki’n fini retourn pou Leta.

Mr Speaker Minister ti antre an negosyasyon avek parti lepep e Lagreman se ki sa bann later ki napa striktir lo la i ganny rann lo en baz menm pri ki zot ti ganny vann. I annan an tou 10 bout later ki’n fini ganny rann avek Gouvernman e sa bann later i comme swivan:-

 

Anse Aux Pins

Mr Speaker S4014.  2309 square meter.

 

Anse Royale C2782.  990 square meter. 

 

Au Cap

S6690.  1526 square meter.

 

Bel Air

V8911.  1340 square meter.

 

Glacis

H4689.  1516 square meter.

 

Grand Anse

B827.  1311 square meter.

 

Les Mamelles

V12216.  852 square meter.

 

Plaisance V8798.  1684 square meter.

 

Roche Caiman

V10270602 square meter.

 

Takamaka

T1713.  1561 square meter.

Me selman li Takamaka ler nou’n al get kot Registrar i pa ti ankor anrezistre lo Gouvernman, me selman nou’n fini repran.  Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker sa bann later in kout Gouvernman en total anviron R7.4milyon pou repran.  Pou bann lezot later ki ankor anba negosyasyon bann dosye pou negosyasyon i ankor ouver e diskisyon pe kontinyen avek parti pou prezan negosye pou sirtou bann later ki annan striktir lo la oubyen ki’n deza devlope.  Sa prose pou osi  enkli evalyasyon, validasyon par Minister e osi parti.  E pou bann later ki napa lenfrastriktir, Prensip pou reste parey pou aste lo menm pri ki ti ganny vann.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis pou bann larepons.  Mr Speaker mon ti ava kontan premyerman demann Minis kan eski i panse i pou kapab donn nou detay bann peyman?  Ki kantite letan i pou pran li pou li fer tou bann demars, pou kapab donn Lasanble tou bann peyman kan zot ti ganny fer e kote zot ti ganny peye?  Sa i mon premye.

2enm eski Minis ti ava petet pran en pti git letan avek nou ankor lefe ki in nobou dir nou ki in pran – Gouvernman in pey 7.4milyon pou retourn sa bann later.  Donn nou – e i annan 10 morso later.  Si i ti ava kapab donn nou pri ki zot ti vann sa later avek sa parti?  E pri ki Gouvernman in pey zot letan zot in repran sa later?  Fer sa.

E apre sa Mr Speaker mon ti anvi zis dir Minis ki i enteresan pou vwar ki tou sa bann morso later ansanm Gouvernman in kolekte zis – parti Lepep in pey R3.9milyon.  E in pey 3.9 pou tou sa bann later.  E ziska prezan lo sa  detrwa la zot in fini ranmas 7.4milyon.  Eski Minis i kapab dir nou akoz sa gran disparite ki egziste deza la dan sa ki nou pe vwar?  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Pou tou bann  peyman nou a kapab gete avek Minister Finans.  Mon krwar nou ava fer en task force ki ava koz avek Minister Finans pou nou kapab ganny en pe sa peyman.  Kekfwa dan detrwa mwan akoz nou pou bezwen al get dan bann files pou sak later ki’n ganny vann.  E osi get rikord pou nou kapab rekonsilye konmsi tranzaksyon ziska ler in konplete, akoz nou pou bezwen swiv sa tranzaksyon ziska ler in konplete pou nou kapab ganny en konfirmasyon konbyen in fini peye.

Pou 2enm kestyon mon a donn ou en pti pe konbyen later ti vann pou sa 10 spesifikman ki ou’n nonmen.  Anse Aux Pins later 70mil.  Au Cap 150mil.

 

MR SPEAKER

Ok Minis …Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Si zis, sa ki mon pe demann Minis.  Par egzanp la in donn 70mil.  Sa, sa ki zot ti vann Parti Lepep.  Mon anvi letan ou dir mwan 70mil aprezan dir avek mon konbyen ki Gouvernman in pey Parti Lepep letan zot in retourn later.  Pou nou kapab ganny sa latab sa konparezon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Wi,  mersi Onorab.  Petet zis mon ava port latansyon bann Manm osi tou.  Sa i en kestyon ki pou petet atraver siplemanter osi ki pou monte ki pou petet rod plis ankor lenformasyon e mon krwar nou ava permet apre ki lenformasyon ki Minis napa i ava kapab anvoy kot Leader Lopozisyon.  E mon pou permet petet pli tar osi tou ler ou ava kapab  corroborate tou bann detay avek sa ki Minis in donnen ou a kapab retournen ou ava zis fer en  pti prezantasyon pou konsonmasyon tou bann Manm e osi piblik.   Nou ava fer li koumsa.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

(Off-Mic)

 

 

MR SPEAKER

Se sa ki mon’n dir Onorab.  Se ki i ava share avek tou bann Manm ok.  E avek osi tou piblik i ava gannyen.  Ok?  Akoz i annan bann detay, bann pti detay osi parey mon pe dir.  E Minis napa la.  I pa available, par egzanp sa bann tranzaksyon ki i bezwen al fer swivi avek Finans and so on.  Ler tousala i ava fini nou ava kapab prezant li dan Lasanble.  Minister laparol i pou ou.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Ok.  70mil nou ti vann e nou’n re aste li (6mil)  6milyon, 619. Anse Aux Pins akoz ti egziste lo la en community centre ki’n ganny evalye.  En evalyasyon in ganny fer. Ti annan en community centre lo la ki SPPF ti’n invest pou konstri.  E se sa ki’n fer la diferans.  Au Cap 150mil e in retourn 150mil.  Savedir napa diferans.

Bel Air 300mil, in retourn 300mil.

Glacis 130mil, in retourn 130mil li osi.

Grand anse Mahe, 40mil.  E li osi in ganny retournen 40mil.

Les Mamelles 50mil li osi in ganny retournen 50mil.

Roche Caiman 90mil.  In ganny retournen 90mil.

Takamaka 45mil. In ganny retournen 45mil.

Plaisance 140mil, i ti aste avek Gouvernman.  Nou ankor pe rode konbyen nou ti re aste li.

Anse Royale li osi i en keksoz ki nou pa pe vwar se konbyen nou ti vann. So nou pou bezwen re ganny en pe sa bann lenformasyon.  Wi se tou ki mon annan.  E sanmenm sa ki’n fer apepre 7.4milyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis etandonnen ki zot pa kapab trase kote sa larzan ti ganny peye.  E si sa larzan ti ganny peye finalman.  Parski si ti ganny peye dan file ti pou bezwen annan en resi pou dir ‘’paid.’’  Parski this is – sa i standar de baz dan Gouvernman.  Le moman ki ou pey en keksoz i mete ki poudir tel sonm ou ganny en resi konmkwa ou’n peye e i pou annan en resi atase avek sa dokiman. pou montre ki poudir in ganny peye.  Parski sa ki baze lo sa ki ou pe dir eski ou ava dakor avek mwan ki napa vre laprev ki poudir Parti Lepep, US well i pa ti ankor vin US letan in aste sa bann later.

Parti lepep ek SPPF dan sa bann lannen, i posib ki i annan serten sa bann later malgre ki i annan en lavant ki montre ki poudir Gouvernman in transfer sa bann later lo zot ki poudir aktyelman larzan i annan posibilite pa’n rantre dan kont Gouvernman !

E la mon pe dir sa osi i tou baze lo lefe ki Anse Royale par egzanp zot pa ni konnen konbyen zot ti vann.  Konbyen zot ti vann sa later Anse Royale.  E i vedir ki menm lo son lavant lo son lavant i annan serten problenm.

Donk, eski Minis i dakor avek mwan ki sa ki mon pe dir la i posib ki ziska ki zot ava trouv bann dokiman oubyen ki zot pa trouve i vedir ki in osi annan kado larzan Leta avek sa parti politik ki o pouvwar ?  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker mon pa pou kapab dir avek certainty ki napa okenn tranzaksyon.  I bezwen annan en tranzaksyon.  Nou konnen poudir en pe sa bann file kot nou i en pti pe an dezord. Se sa ki’n pran nou bokou letan osi asize pou nou kapab rod sa bann lenformasyon. Nou’n fer tou nou mye.  Nou’n osi al kot Registrar pou nou ganny en pe lenformasyon.  Par egzanp sa later ki nou pe dir Anse Royale, son original plot ti C2782 e sa ti ganny aste R60mil par Gouvernman.  Ti ganny aste par SPPF pou R60mil.  Apre in re vann nou ler in transfer lo nou in transfer a R1.  Me selman sa i fer i annan diferan parcel anba sa original plot prezan.  So i annan later ki nou pe ganny en pe problenm avek akoz i annan bann subdivisions ki’n ganny fer prezan nou bezwen al dan tou sa bann rikord pou nou al gete ki sa original plot i ete e ki tou son bann subdivision, pou nou ganny sa bann lenformasyon pou nou kapab met ansanm.  E se sa ki’n fer nou en pti pe tarde e la nou pe kontinyen pou rod en pe sa bann  lenformasyon.  E se sa ki prezan li osi i enpakte lo lafason ki peyman in ganny fer.

Me selman parey mon’n dir, i pou annan en resi dan file me selman nou bezwen toudmenm al swiv sa tranzaksyon pou fer sir ki Minister Finans osi in ganny sa larzan parey nou’n dir dan kof Gouvernman.

So pou mwan kapab in certainty pou dir in pey 600mil par egzanp R600mil mon bezwen al swiv sa tranzaksyon ziska kot Minister Finans pou mwan fer sir ki sa larzan in ganny mete dan kof Gouvernman.  Se sa ki nou pe pran letan.  I pa fasil pou nou fer li akoz ki mannyer file i ete en bout i kot nou en bout i kot Finans.  So nou bezwen rekonsilye tou sa lenformasyon pou nou kapab donn en bon sif kote nou’n arive e osi ki mannyer nou ekspekte kekfwa, ki lenformasyon nou ekspekte gannyen e ki lenformasyon ki vreman nou napa.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Minis petet mon ava kontinyen en pti pe sa ki mon ti pe dir taler.  Si  ou annan en nide apepre kan ou a’n kapab ranmas tou sa lenformasyon e pou vin partaz avek swa ou anvoy direkteman kot lofis Leader Lopozisyon oubyen ou retourn ankor en fwa dan Lasanble ou a donn nou sa bann detay.  Si ou annan en nide apepre between now dizon ziska avan le 31 Oktob kot nou antre dan Bidze.  Or menm si ou santi en pe apre si parey mon deza dir avan, si nou fini Bidze i reste nou ankor detrwa sitting nou pou kontiny nou travay ziska ler nou al dan recessSo donn nou en nide apepre Minis ki kantite letan ankor ou Minister pou bezwen ?

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker lenformasyon lo son plot li  menm la nou pe fer lo bann subdivision ki nou annan.  E lo kote peyman pou nou met tou azour.  Lo kote bann resers ki nou’n fer kot Registrar sa mon krwar i more or less ok.  Me solman i annan keksoz pou nou re verifye ankor.  Plis pou nou fer lo kote peyman e osi lo kote bann subdivisions ki’n gannyen apre ki bann plot ki’n fini vann.  So sa parey mon pe dir i kapab pran nou enn a de mwan, akoz pou le moman i annan zis en dimoun ki pe fer li kot Minister, ki pe rod sa bann lenformasyon.  E i pran letan e i pran letan e i pran resours osi pou li kapab fer li.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Omwen nou ganny en pti pe timeline. Bon nou ava kontiny avek siplemanter.  Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun. Mr Speaker premyerman mon ti a kontan demann Minis an 1997 mon’n note ki i annan omwen 10 bout later ki ti ganny vann avek parti lepep ant ‘97. Sa i menm  lannen ki letan mwan mon sorti etidye mon ganny enformen avek en zofisye dan Minister Later ki dir ek mon Gouvernman pa vann later ek dimoun ki deza annan later.  Akoz mon ti aste par mon papa dan en bout later.  So zot ti bezwen tir mon non lo lalis dimoun ki’n fer laplikasyon later.  Mon dir zot ok napa problenm.  Solman li parti lepep i ganny vann 10 bout menm lannen.  So ki Polisi ki Gouvernman ti servi an ‘97 pou vann Parti Lepep li 10 bout?  Sa i premye kestyon.

2enm kestyon konman en Lasanble nou bezwen tonm dakor poudir i annan en diferans ant parti politik, son rol dan kominote ek Gouvernman.  Si Minis i kapab re eksplik nou ankor parski i pa fer sans pou mwan ki Parti Lepep ki’n oblize donn servis kominote ki enkli day care center, bazar, community centre.  But then ki Parti Lepep ti pe fer dan Egzekitiv?  Ki mannyer parti politik ki’n bezwen donn servis dan sa kominote?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Polisi pou dimoun ki annan de bout later ti mon krwar pou endividi pou rezon rezidansyel.  Lo kote biznes sa letan en dimoun ti kapab annan detrwa plot later.  Sa ki mon konpran.  Sa Polisi ki nou dir en dimoun annan en bout later ti pou sirtou rezidansyel kot en dimoun ti pou al fer en  lakaz lo en bout laterOk.

 

MR SPEAKER

Onorab annou reste spesifikman dan konteks kestyon.  Minister dezyenm part kestyon.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Dezyenm part regarding si, mon krwar parey mon’n eksplike dan mon larepons Gouvernman di zour sa letan li menm li ki ti i menm parti.  Ti dan parti.  E  pou zot,  zot ti vwar li neseser pou li pou desantraliz en pe bann servis ki dan kominote ti napa.  E se sa ki prezan ti annan sa bann DAs office, bann lezot servis ki’n desantralize pou lakominote.  Mon krwar sa ti son Polisi sa letan so nou pa pou kapab fer nanryen about this.

 

MR SEPAKER

Mersi Minis.  Bon mon pou permet bann Manm en kestyon siplemanter.  Mon pa pou fer swivi ankor akoz mon annan plizyer Manm ki mon’n pran non la en.  Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab.  Bonzour tou dimoun kot lakour. Minis baze strikteman lo resers ki ou’n deza fer lo bann file ki devan ou. Eski ou avek ou lekip zot in detekte okenn tranzaksyon kriminel, ilegal ant sa bann tranzaksyon later, dan sa bann tranzaksyon later ant parti US avek Gouvernman Sesel?  Eski Minis, Attorney Zeneral i prepar lavant later san ki peyman in ganny fer dan ou leksperyans pou ou.  Ziska prezan eski Attorney Zeneral i prepar lavant san ki peyman i ganny fer?

E finalman Minis eski ankor dan laliny kriminalite eski dan sa bann tranzaksyon ou’n detekte okenn akt vyolans ouswa koerzyon pou acquire later; par egzanp pou met fizi lo latab parey Clint Eastwood?  Mersi.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab.  Retract sa dernyen pti bout.  I napa nanryen okenn relevans avek kestyon.  Annou retract sa pti bout.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order! Order!  Loter- Order!  Loter kestyon in poz son kestyon byen.  In demann son siplemanter byen. Minis dan tou son travay resers ki in fer in reponn kestyon an tout bonne fois.  E kot i annan defayans in dir i annan defayans e i ava fer provizyon pou sa bann defayans.  Napa ni Loter kestyon, ni Minis ki’n mansyonn vyolans, fizi lo latab.  Ok.  Mon ti a kontan ou ti a retract sa dernyen bout Onorab.

 

HON JOHAN LOZE

Mon ava retract Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  As far ki nou konnen pou le moman nou napa okenn aksyon ilegal ki’n ganny fer.  E osi peyman i fer avan ki dokiman i al kot AG’s office pou li verifye.  E i validate e apre i ganny anvoye kot Registrar pou anrezistre.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Stephen Pillay.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Mr Speaker mon anvi demann Minis sa bann later parey Au Cap ki pe retournen, eski bann later ki zot annan plan devlopman lo la, oubyen i bann later public domain?  E sa bann later ki’n ganny retournen si…parey public domain lekel ki zer sa bann plot number sa bann later.  Lekel ki annan Lotorite lo la?  Si Minister Later e ki zot plan pou fer redevlopman pou la kominote kapab re ganny access ek sa bout later, menm si i public domain lekel ki responsab pou manage sa later public domain?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Once ki later i retourn pou Gouvernman se Gouvernman ki pou deside apre ki mannyer pou re allocate.  Sa i an tout en konsiltasyon avek bann lezot Lenstitisyon Gouvernman.  Osi avek – nou bezwen tyek Land Use Plan pou sa bann lokasyon ki mannyer i ete.  E apre then Gouvernman a pran desizyon. Akoz mon konpran poudir i annan enn de Lenstitisyon Gouvernman ki pe rod later pou bann proze kominoter menm.  So i pou menm probableman bann aktivite kominoter ki pou – bann proze kominoter ki pou ganny priyorite lo sa bann later.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Francois Adelaide.

 

HON FRANCOIS ADELAIDE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour a tous.  Minis mon pa’n tann ou nonm ditou lo kote later Baie Lazare.  Me selman dan mon resers mon vwar de plot ki pou Parti Lepep, T3822 ki donn 7387 square meter. Apre lot nou annan 3823 li  i donn 4080 met kare.  Eski ou kapab konfirmen sa de bout later i pou Parti Lepep ouswa non?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  I korek i pou li me selman i ti aste prive. Pa ek  Gouvernman.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.

 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Onorab mon pa le ouver ki ou- Klarifikasyon.  Onorab.

 

HON FRANCOIS ADELAIDE

Minis zis pou lenformasyon piblik, sa later ler ti ganny demande ti ganny demande lo non par zabitan Baie Lazare par Mr Rene. E i ti pou fer devlopman pou la kominote Baie Lazare e se non pa prive.  E solman i bon ki piblik pe note poudir zot pe dir sa later i prive prezan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok mersi.  Onorab Philip Arissol.

 

HON PHILLIP ARISSOL

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker eski Minis i kapab konfirm nimero sa kare later ki pou US Anse Boileau, e ki i annan lo la?  Epi ozordi i fer egzakteman 1mwan depi ki Minis ti fer en konferans lapres lo sa menm size e la i pe dir nou i annan lenformasyon ki i pa ankor annan.  Eski i vre Minis?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Anse Boileau son plot C2431Ok.  Pou son 2enm kestyon ler mon ti fer press conference mon ti dir mon ti pou vin donn en update kote nou’n arive.  Se sa ki mon ti fer.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Klarifikasyon Onorab.

 

HON PHILLIP ARISSOL

Minis ou pa’n dir nou ki i annan lo sa morso later Anse Boileau.

 

MR SPEAKER

Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

I annan en branch office apre i annan en – i annan en biro lo la.  En building.

 

MR SPEAKER

Mersi.  Mersi Minis.  Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou lekip.  Bonzour tou manm piblik ki a lekout.  Mon kestyon i comme swivan;  Minis lefe ki ou’n nonm  de kare later dan distrik Grand Anse Mahe, sa i B827 e lot i B2565. Si ou annan sa lenformasyon Minis mon ti a kontan ou presiz avek pep Grand Anse Mahe ki bor sa de kare later i sitye?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker enn i vizavi BBC stasyon BBC.  Avek enn i Petit Barbarons.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab William klarifikasyon.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker pou permet mwan sa klarifikasyon.  Minis Petit Barbarons mon ti a kontan si ou ti kapab en pti pe presi lo kote Petit Barbarons.  Sa premye mon ok avek sa. Me lo sa 2enm bout later mon ti a kontan ou presize Pti Barbarons silvouple.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker petet nou a donn ou en location map ti a pli meyer?  Sa plot kot i ete?

 

MR SPEAKER

Dakor. Dakor Minis ou ava provide Onorab William avek sa lenformasyon.  Onorab Jean- Francois Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker mon annan plizyer kestyon mon a sey al en pe vit.  Mr Speaker mon ti a kontan si Minis i kapab dir avek zabitan Mont Fleurie sa 4 bout later ki zot in aste ansanm pou R250mil si i enkli en –

 

(Interruption)

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker ler bann Manm i ava aret fer malelve, mon ava kapab kontinyen.

 

MR SPEAKER

Laparol i pou ou.  Kontinyen.  Kontinyen Onorab.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Wi mon ti a kontan demann Minis si sa  4 bout later ki in met ansanm ki zot in aste ansanm Mont Fleuri si sanmenm sa bout later ki zot dir Flat Larme ki annan en biro brans lo la ?  E ki Minis i annan pou dir avek sa detrwa dimoun dan Mont Fleuri ki pe sipliye pou zot ganny en bout later pou zot fer zot lakaz me solman an menm tan Parti Lepep li i pe pran bann bout later pou li menm?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker sa 4 bout later ki nou’n vann ansanm ki zot pe dir wi i annan en Parti Lepep branch office lo la parey ou’n dir. I annan en commercial outlet.  Apre i annan some residential appartments. Ou dezyenm kestyon, pou bann dimoun Mont Fleuri mon kapab dir zot parey nou pe fer konmela nou Polisi i ete ou al – ou  vin kot nou, ou partisip dan nou land point system, legzersis ki nou’n fer e zot a ganny konsidere pou en bout later.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Klarifikasyon.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mon ti a kontan demann Minis pou eksplik sa Lasanble, zot in acquire sa later an 2005.  Zot in aste ou plito Gouvernman in vann avek Parti Lepep an 2005.  Me lo la i annan en building ki lo la ki depi lontan bokou plis ki 2005.  I annan pres 40an ki sa building i lo la. Mwan mon oule ki Minis i dir avek nou eski i en pratik normal pou en Gouvernman konstri en keksoz, en building oubyen fer en devlopman lo en later ki pa pou li ?  Par egzanp en bazar lo later Parti Lepep Anse Royale.  En building komersyal lo en later ki pa pou li ki pou Parti Lepep.  Konmsi eski sa se bann pratik normal parey Minis ti pe eksplike ki dan lepase Gouvernman avek parti lepep ti menm blan bonnen, bonnen blan ?

 

MR SPEAKER

Mersi.  Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker resers ki nou’n fer se ki sa plot osi ti en exchange avek International School.  Akoz SPPF ti annan later kot International School ti ete ti annan en exchange pou exchange avek zot.

 

MR SPEAKER

Ok.  Mersi Minis.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Minis be sa building zot in ganny pou nanryen alors ou pe dir mwan!

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab, non.  Bon – Order !  Order!  Bon mon pe tann plizyer mirmirasyon.  E i annan mirmirasyon ki pe fer avek en process ki’n konmanse avek the National Commission for Truth and Reconciliation.  Mon konnen poudir i annan parey –

 

 

 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Onorab Arissol mon’n tande.  I annan mon moman, i annan mon moman ki mon pou reakte, ok?  Mon ti anvi –

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!  Order!  Mon ti anvi fer sa Statement apre ki nou eskiz Minis parmi nou.  Be mon krwar mon bezwen fer li la dan prezans Minis akoz i pe kontinyen.

Sa prosesis ki’n konmanse avek Komisyon Nasyonal Truth and Reconciliation napa nanryen pou fer avek travay Lasanble Nasyonal.   Ler Komite Truth and Reconciliation Lasanble Nasyonal ti fer sa handover parmi plizyer Manm ki ti prezan la e
Statement ki ti ganny fer se dezormen se sa Komisyon ki pou fer sa travay.  E Komite Lasanble Nasyonal in termin son travay e i pe pran en  pozisyon a lekar pou li pa enterfer dan sa travay.  So annou les sa Komisyon fer son travay.  Parey Chairperson in dir yer swar i annan plizyer non ki pou come up.  Si i annan en Manm dan Lasanble ki son non i come up e i bezwen al devan sa Komisyon pou li own up oubyen pou donn son versyon bann aktivite ki ti arive, bann ensidan ki ti arive i ava fer li e sa Komisyon i ava ganny kontak avek li.  Be nou travay Lasanble mon pe dir e mon dir sa pou la dernyen fwa napa nanryen pou fer avek sa travay sa Komisyon.  E parey nou dir ler en keksoz i Ankour i subjudice  nou pa enterfer ladan, eskan ler Lakour  i donn ruling.   Okenn Manm ki pe santi ki i pou montre ledwa lo en lot Manm, mon pou pran aksyon apropriye avek.  Ok?  Vwala mon Statement ki mon’n anvi fer lo sa prosesis ki pe go on.  Onorab Flory Larue laparol  i pou ou.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis ki lozik ki i annan, pou zot kapab koup bann later an pti morso ki ganny fer ofisyelman par biro Gouvernman.  Survey ki koup bann later.  Ki mannyer prezan letan zot,  zot fini fer en travay zot vwar li difisil pou trace back bann later?

En legzanp i sa legzanp ki in donn nou pou Mont Fleuri letan in mansyonn plizyer morso later.  Me Mr Speaker zis pou klarifye pou piblik.  Letan i pa kler.  Sa later orizinalman i plot number V7021 ki Gouvernman ti aste ki Parti Lepep ti aste pou R150mil.  Apre zot ale zot subdivide li an 5 morso.  Bann pti,  pti bout 7 square meter, 8 square meter, la bann pti, pti morso ridikil, pou demande ki man yer en biro i kapab survey later koumsa.  Prezan  ladan dan en 5 morso zot koupe.  En bout i vin 5.  Dan sa 5 zot vann enn.  Sa en bout ki zot vann back to Government zot vann li pou R250mil, R100mil an plis.  Apre se sa 4 pti bout ki li i pa vo preski nanryen akoz mannyer zot in koupe.

So la ou vwar en legzanp kot later in  ganny koupe.  Apre zot fer li lot fason Minis.  Lo sa later Anse Polite, mon vwar li byen drol ki okenn biro napa ni kot Minister later akoz – e ni kot Registrar.  Akoz mwan mon annan kopi dokimantasyon.  Sa later orizinalman ti B499 ek B500 ki li i ti ganny amalgamate Mr Speaker mon a donn ou son dat tou, actually i pa date.  I pa date sa dokimantasyon.  Ti ganny sinyen par Mr Rene e li i ti amalgamate, i ti demande ki tou sa bann bout later ti ganny amalgamate ansanm pou fer sa en plot ki Onorab William pe rode, B2565.  Ki mezir 12, 184 met kare later.  E sa letan i ti ganny pase son dokimantasyon Mr Speaker pou ed Minis, son dokimantasyon i dir ki i ganny sinyen le 2 Desanm 2003 par Mr Esmee Jumeau e Mr Joel Morgan ki ti i sinyen lo lapar Gouvernman.  Sa later i ganny vann avek Seychelles People Progressive Front of Anse Polite, Mahe, Seychelles.

Ozordi sa later i direkteman pre avek later Mr Rene.  E i annan en swimming pool e en gro lakaz lo la.  So mon vwar li difisil ki mannyer en biro Gouvernman ki sipoze annan tou sa dokimantasyon Minis, i vini i dir nou ki zot napa!

Apre solman pou fer kler sa kestyon Mr Speaker, i annan en bout later La Digue ki zot ti aste pou R100mil e zot in vann R8milyon an Avril 2018.

E apre mon ti a kontan demann Minis ki mannyer sa kestyon No.3, Onorab Ramkalawan i demande lekel ki ti sinyen laplipar sa bann dokiman lo lapar parti ?  Alor mon krwar lefe ki in nonm nou lalis sa bann dokimantasyon, i kapab dir nou laplipar sa bann lavant lekel ki ti aste lo lapar parti?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis ou annan  plizyer kestyon.  Mon ava donn ou laparol.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon pou koz partikilyerman Mont Fleuri kot i annan bann subdivision.  Subdivision ti fer pou tir road reserve. I annan de porsyon road reserve.  I annan pou fer avek encroachment osi ki’n bezwen tire.  So sa rezon akoz bann subdivision parler in ganny fer sirtou pou sa enn Mont Fleuri.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Parey mon’n dir Mr Speaker i annan bann lenformasyon ki nou napa ki nou bezwen akoz nou file i en pti pe an dezord.  Nou’n fer bokou lo kote bann lezot plot, be selman i annan en kantite lezot plot ki nou pou bezwen rod sa bann lenformasyon, sirtou sa bann parey nou pe dir bann subdivisions ki’n ganny fer.  Lo kote lekel ki ti sinyen, lekel ki ti sinyen, i annan ki ti sinyen par Mr Danny Faure e i annan ki ti sinyen par Mr Esmee Jumeau pandan sa letan.  E zot ti – mon prezimen ki zot ti pe sinyen on behalf Parti Lepep konman en executive person dan sa parti.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Mon ava retourn kot Loter kestyon.  Si ou annan de pti kestyon.  Yes en moman Onorab.  Minis en pe leklersisman lo sa kestyon Anse Polite.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker Anse Polite parey mon’n lir taler dan lalis e tou lenformasyon ki nou’n kapab gannyen, me selman nou pou rode lezot lenformasyon eventually nou ava partaz avek zot.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Bon Onorab mon krwar Minis in donn en repons par fodre nou ganny plis lenformasyon.  E parey mon’n dir nou pou regarde swa Minis i ava retournen, oubyen swa lenformasyon ki ava vini, once ki nou’n confirm met tou sa bann keksoz ansanm.  Nou ava partaz avek tou lezot Manm isi dan House.  E osi tou pou konsonmasyon piblik. Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Yes Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan Minis i swiv mon atantivman pou mon dernyen kestyon.  Eski Minis ti ava kapab dir avek Lasanble la nou pe al fer en konparezon ;  Annou konpar siperfisi kot Maison Du Peuple i ete.  Son later.  Son grander batiman, ground plus 2 konbyen zot ti vann Parti Lepep?  E fer sa menm konparezon avek sa bout later Anse Aux Pins son grander, son groser batiman e konbyen eski Gouvernman in pey Parti Lepep pou sa batiman.  Fer sa trwa item lo tou le de kote.  E letan in fini fer sa pou dir avek nou si i krwar ki Gouvernman in fer en bon biznes oubyen si napa en keksoz mal ladan?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker mon kalkilasyon baze lo later, zis later sa en.  Mon pa pe dir striktir lo la.  Baze lo later letan nou pe gete si nou’n pey 70mil pou Anse Aux Pins baze lo later Maison Du Peuple ti aste 800mil.  So i annan en diferans.  Anse Aux Pins i R30 per square meter apepre.  E Maison Du Peuple i R132 square meter.  Me pou fer en bon evalyasyon fodre en evaluer ki evalye. Sa 6milyon ki in peye pou Anse Au Pins i pou son building tou.  I pa zis later.  So wi i pou annan en diferans baze lo lokasyon e bann lezot pwen ki evalyasyon i ganny fer.  Pou mwan dir poudir i annan keksoz ki pa byen mon pou bezwen al get sa evalyasyon pou mon gete lo ki baz in baze ler in evalye son building avek later e osi lo ki baz in servi osi pou evalye Maison Du Peuple zis pou later.  Akoz 800mil i zis pou later Maison Du Peuple nou pa pe dir building tou ansanm.

 

MR SPEAKER

Ok.  Mersi Minis.  Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon anvi  dir senpleman avek Minis, dan lavant Maison Du Peuple in ganny vann pou R1.5milyon avek Parti Lepep.  Ok.  1.5milyon ti deza annan en batiman ki ti ganny donnen par Gouvernman Algerie pou donn lepep Seselwa sa batiman.  E zot in – Parti Lepep in aste sa e Gouvernman in vann li sa sonm.  E letan ou konpar en batiman ground plus 2 konpare avek en sant kominoter anler Anse Aux Pins,  ki zot in aste 6.9milyon mon krwar Mr Speaker ki i annan en keksoz la ki ase kler dan lizye lepep Seselwa, ki poudir Gouvernman in fer kado Parti Lepep en batiman ki ti pou lepep Seselwa Maison Du Peuple e ki lo lot kote Gouvernman in pey en gro pri pou Anse Aux Pins.  E ki sa de keksoz i senpleman pa fer sans!

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker mon oule re konfirm sa lenformasyon ki in donn nou akoz nou pa pe vwar li parey nou.  Sa plot ki ou pe dir V7267, ki R1.5million.  Wi sa i en diferan plot avek Maison Du Peuple. I pa menm plot ki ou –

 

MR SPEAKER

Bon nou ava sort out.  Parey mon’n dir o komansman i annan bokou repons ki Lasanble pa’n gannyen.   Minis in dir i annan en zofisye e ki pe travay lo sa bann dosye.  E nou ava regarde, Sekretarya Lasanble i ava kontinyen reste an kontak avek Minister’s office.  E pou nou kapab kontinyen sa prosesis pou nou kapab konn bann detay ki Lasanble pe demande.  Onorab Pillay mon pa pe pran kestyon ankor mon lalis in fermen.  En moman, Onorab Loze, mon  pa pe pran kestyon.  Ok.  Ale Onorab Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon annan zis en pwen leklersisman lo prosedir Lasanble.  Eski i normal pou en Manm menas en lot son koleg across the aisle e dir li, ‘’Ou osi ou annan pou ou pe vini ou !’’.  Se egzakteman ki Onorab Larue fek fer a short while back avek Onorab Sebastien Pillay.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon mwan  ki –

 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Onorab mwan ki donn en ruling lo la.   Bon, mon pa’n okouran ki ti pe go on a day, me sa ki mon’n okouran.

 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.  Onorab Pillay.  mwan mon’n okouran mon’n vwar ler Onorab Pillay, mon ti pe regard li ler i ti pe koze e zis mon’n mansyonn son non in step down.  Me dan Lasanble mon pa permet ki en manm i menas kanmarad, ok?  Mon pa konnen ki mannyer sa menas in vini me zot konnen ki mon pe dir menas ok.  Nou pa permet menas dan son konteks.  Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Si pou annan menas i ava anmenn son menas.  Mon per li mwan!

 

MR SPEAKER

Mon pa pran li koman menas.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Apre dezyenmman Mr Speaker mon ti a kontan ki Minis i rod en klarifikasyon, akoz nou pe ganny dir ki Maison Du Peuple ti ganny konstrir par Gouvernman.  Me Minis i bezwen get byen sa –

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!  Ale Onorab.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Akoz zot azite koumsa ozordi Mr Speaker?

 

MR SPEAKER

Ale Onorab.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker nou pe ganny dir sa mon krwar Minis i bezwen klarifye akoz Maison Du Peuple ti ganny konstrir par osi bokou bann volonter ki siport sa parti e ki ozordi pe ekout nou.  E si nou lo sa kote latab dan sa Lasanble nou pa defann lentere sa bann volonter personn pa pou fer li.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi.  Bon sa i ava vin par bann lenformasyon adisyonnel ki Minis i ava provide Lasanble, e nou ava konnen egzakteman kwa ki ti arive. Lekel ki’n konstrir and so on.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Yeah, Mr Speaker tre kourt.  Mon ti ava kontan senpleman si letan i pe – si i annan sa lenformasyon i ava donnen sa bout later kot Maison Du Peuple i ete konbyen ki Gouvernman ti vann li avek parti lepep enkli son batiman?  Sa mon krwar i ava eklersi bokou keksoz.  E Mr Speaker zis konman leklersisman se Prezidan Algeria ki ti vini pou li devwal sa plak ki pou dir Maison Du Peuple i en kado pep Alzeryen anver lepep Seselwa!  E Mr Pillay li sa letan i ti ankor mon pa konnen kote. … Benjadid nou fek vwar portre la.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker lenformasyon ki nou annan V8013 ti ganny vann pou R900mil.  I pa mete ladan si ti enkli building or whatnot me selman i ti en bann later.  So  nou  bezwen al get en  pti pe plis lenformasyon nou a gete kwa ki’n mete dan evalyasyon  kekfwa.

 

MR SPEAKER

Mersi.  Yes.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker sa i montre nou klerman sa bout later i ganny vann pour R800mil – R900mil.  Menm apel li en milyon, ok.  Enkli son batiman!

Tandis ki Anse Aux Pins, Anse Aux Pins, zot vann li, Gouvernman i aste, i aste sa sant kominoter ek en bout later ki bokou pli ptipti pou R6.9milyon.  Eski sa pa i apel en vol lo lapar lepep Seselwa? Mersi!

 

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!  Order!  Bon nou’n termin kestyon lo, pou ozordi lo sa PNQ.  E parey mon’n dir, i annan bokou kestyon ki nou pa pe ganny repons.  I annan bokou leklersisman ki Minis in dir, poudir i bezwen rod plis lenformasyon pou li kapab donn sa bann leklersisman Lasanble.

Nou pou aret li la pou ozordi, e nou ava regarde prosennman kan Lasanble i a kapab pran sa, ok?  Bon mon ava zis donn laparol Onorab De Commarmond.  Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon vreman pa kontan sa ton lo ki sa kestyon in fini!  E mon a donn en leklersisman osi vizavi sa kestyon.  I annan en keksoz ki pep Seselwa e sa Lasanble i bezwen pran konsiderasyon e konpran!

Dan sa letan ki sa bann lesanz ti ganny fer e ki sa batiman ti ganny, en kado par pep Alzeryen,  sa letan depi Algérie e depi Sesel ti en one party state.  Parti ti li menm li dan Gouvernman.

E se sa rezon ler sa bann lesanz delinking in ganny fer apre, ki sa bann keksoz in ganny fer dan sa fason an tenir kont.  Pa zis sa kestyon, sa donasyon dan sa fason, me an menm tan avek kontribisyon bann manm parti.

Ki mon krwar i enkli Onorab Ferrari sa letan, li menm li in donn koudmen pou fer.  E sa in ganny pran an konsiderasyon e ki an menm tan osi i mazinen –  i enportan poudir ki avan sa sanzman revolisyon – koudeta, ki mannyer zot apel li,  ti napa okenn dan bann distrik, okenn striktir pou – ki Gouvernman i annan kontak ek son pep.

E se a sa moman dan bann letan apre ‘77 ki sa relasyon parti ek son pep in ganny fer e agrandi, atraver tou sa bann striktir ki nou pe koze la!  Mon pa pe al an detay.

Me selman sa i enportan ki Minis i fer son resers byen dan larepons ki i ava donnen sa i a, bann zafer koumsa i a bezwen ganny eksplike e ganny anmennen  byen an perspektiv!  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon, parey-

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!   Parey mon’n dir, sa i ava vin dan plis detay ki nou ava gannyen.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order!  Onorab, mon pa pe konpran ki pe arive!

Tro bokou pe koz ansanm.

Kantmenm zot ava montre mon ledwa lo enn, mon pa konpran ki sa enn in dir.  Zot tou zot pe koz ansanm, ok?  E annou annan en pti pe respe pou the Chair, when the Chair i annan laparol.

Wi, parey mon’n dir, Minis i annan ankor en pe travay pou li fer.  E nou ava organize ki nou fer en kontinyasyon sa sesyon pou nou kapab ganny sa bann detay.  E mon swete osi tou ki nou ava pran osi lezot kestyon ki ava monte.

Me petet zis Minis zis avan nou met sa size ater, ler ou’n mansyonn sa bann later ti anmenn bann services to the community.  Ou’n mansyonn daycare, ou’n mansyonn lezot fasilite.

Si mon pa tronpe, ou’n mansyonn biro MNA osi ki atase avek sa bann later, oubyen son bann batiman lo la.  Eski i annan okenn MNA pou le moman 6enm Lasanble ki annan en biro dan sa bann fasilite?

Minis, eski ou okouran petet si i annan okenn MNA ki pe lwe biro lo sa bann later, oubyen in build en biro dan sa striktir?  Akoz sa i-

 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Wi, ok.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker pa tou ki annan.  Me selman zis mon’n nonm bann detrwa, bann servis ki annan lo sa bann later ki annan striktir konmela.  E i annan enn de ki annan biro Parti SPPF.

I annan enn de ki annan, ki zot servi, MNA osi i servi pou son, pou son biro probableman.  I annan Distrik Administrasyon.  I annan ki annan, ki ti annan bazar.  Ki par egzanp Anse Royale in rann.

Ti annan ki ti annan osi daycare, bann servis koumsa ki lakominote ti bezwen a sa letan parey mon’n dir.  Nou bezwen pran sa legzersis an konteks, an konteks sa letan, politik, Gouvernman, son bann Polisi ki ti annan sa bann letan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab,

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker baze lo tou bann larepons ki nou’n gannyen avek Minis, Minis in donn nou tou bann dat byen.

E prenon an konsiderasyon sa dernyen deklarasyon ki Onorab De Commarmond in dir, mon senpleman anvi met lo rikord ki poudir sa ki in dir nou i fo!

Akoz laplipar sa bann later ki Parti Lepep in aste, sete apre lentrodiksyon, re lentrodiksyon miltiparti an 1993.  E alor in koz manti avek Lasanble Nasyonal!  

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Ok, bon.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Oule dir mwan kwa ki in dir Mr Speaker?

 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Ok, Onorab ok.  Bon nou pou, nou fini lanmenm lo sa kestyon.  E parey mon’n dir, i ava annan kontinyasyon pli tar.  Nou ava pran sa Question Without Notice. 

Minis, eski ou annan Zofisye ki pou nouvo ki pou akonpanny ou?  Minister, lo sa kestyon.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Wi Mr Speaker. Land Transport.

 

 

MR SPEAKER

Ok.  Mon ava demann Parliamentary Reporter pou-

 

MR SPEAKER

Mon krwar PS Andre non?  Bon zis pou lenformasyon Lasanble, mon’n ganny ler ki kes pou pase le 17.  Ruling of the Constitutional Court, i pou 9er bomaten.  Savedir Mardi prosen, 9er bomaten.

Bon mon a dir bonzour PS Patrick Andre.  PS ki responsab pou Land Transport e mon ava welcome li dan Lasanble Nasyonal.  Mon ava aprezan donn laparol Onorab Ferrari pou li poz son kestyon.   Onorab.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Minis avek ou permisyon, mon ava lir sa kestyon an Angle.  Akoz mon’n anvoy li kot ou an Angle.  So,

Can the Minister responsible for Land Transport, inform the National Assembly of the procedures presently in application for the naming of public roads in the republic?  Thank you.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis ou kapab reponn an Kreol, napa problenm.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mon kapab an Angle tou?

 

MR SPEAKER

An Angle osi ou kapab reponn Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker mon pou reponn an Kreol.  Ki prosedir ki Minister i annan, in adopte pou donn en, pou proklanm en semen en.  Prosedir i swivan Mr Speaker;

En Komite in ganny etablir, ki konpri reprezantan Departman Transpor lo Later, Minister Labita, Later ek Lenfrastriktir.  Gouvernman Lokal. Departman Lanvironnman ek Departman Kiltir.

Osi nou pe anmenn en reprezantan sorti Lapolis lo sa Komite, Lapos sorry, Lapos lo sa Komite.  Akoz sa proze pou annan en nouvo sistenm ladres ki zot pe, ki zot pe fer.  Sa Komite i ganny Chair par PS pou Transpor lo Later.

Sa Komite i swiv provizyon ki dan Road Act, seksyon 2.  Sak fwa ki en semen i anba konstriksyon, oubyen in fini ganny konstri, sa lenformasyon i ganny pase avek sa Komite, pou zot konsider pou donn non sa semen.

E apre Komisyoner pou Transpor lo Later i fer le neseser avek Biro Attorney Zeneral pou proklanm sa semen.  I annan de fason ki sa i ganny, i ganny fer sirtou ler pou nonm en semen.  Sa Komite i deside lo en non pou zot menm.

Oubyen en konpetisyon i ganny lanse, pou ki okenn Seselwa ki kapab partisipe pou propoz bann non pou semen.  Komite i paret pran en desizyon lo non pli apropriye e soumet avek Minis pou aprouvasyon.

Si tou keksoz i ok, sa i apre i ganny anvoye kot Prezidan, ki konsilte avek son Cabinet pou endorsement.  Resaman opsyon 2 ti ganny servi pou nonm serten semen, e osi pou proklanm zot.

Sa Komite osi i annan, in ganny manda pou antreprann en legzersis pou etablir tou semen ki’n ganny proklanmen.  E sa bann ki pa ankor ganny proklanmen.

Pou sa bann ki pa ankor ganny proklanmen, zot pou ganny donnen bann non apropriye an servan enn, enn ant sa de metod ki nou, ki mon’n dekrir avan.

I enportan pou note ki tou bann semen ki ganny proklanmen i ganny listre dan, First Schedule dan Road Act ki apel List of public roads.

Sa Schedule i ganny amender, azoute detanzantan ler en nouvo semen i ganny proklanmen.  Osi nou resevwar bann demann pou divert serten semen ki egziste pou sa bann ka.

Si Minister i aprouve, i ganny konsidere anba seksyon 6 Road Act, part 2, Disused Road.  Parey ki sa seksyon i fer provizyon pou etablir en Komisyon pou assess sa demann.

Sak sa bann demann i ganny pibliye dan en zournal, kot Manm piblik i kapab fer komanter lo si zot dakor oubyen non.  Zot osi bezwen donn rezon akoz zot dakor, oubyen pa dakor.

La sa Komite i regard tou sa bann rapor, e apre zot fer en rekomandasyon avek Minis.  Minis li i pran en desizyon final lo sa bann ka.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Minis.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis, vi ki nou sipoze pe viv dan en demokrasi, e ki lavwa bann zabitan dan partou bann distrik, dan bann kominote i sipoze enportan.  Mon ti ava kontan si Minis i demann nou, i dir nou.

A ki moman eski bann Lotorite Distrik e son MNA, son bann reprezantan, son bann diferan reprezantan lokal i ganny konsilte pou ofer lopinyon zot distrik, pou en semen ki pou aparet dan zot distrik.

So, mon ti a kontan konnen a ki moman sa konsiltasyon in ganny fer?  E mon ti a kontan osi demann Minis, pou sa dernyen seri lo proklamasyon ki vin anba Order 48 – S.I 48 ki devan nou ozordi.

Eski Minis i kapab eksplik nou, pou sa bann la, ki kalite konsiltasyon ki’n ganny fer?  Oubyen ki kalite konpetisyon ki’n ganny fer?  Kote ki in ganny pibliye?  Lekel ki involve?

Akoz personnelman konman en Manm Lasanble, mwan mon pa’n, okouran kekfwa par mon lafot.  Me mon pa konnen kekfwa prosedir i pa, i pa apropriye.  E finalman, vwala, sa 2 kestyon.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker parey mon’n dir dan konmansman mon larepons, Gouvernman Lokal i ganny reprezante lo sa Komite.  So zot ki lavwa bann dimoun dan distrik.  So mon krwar ki zot in bezwen al ver bann piblik pou get zot lopinyon.

Pou 2enm kestyon, pou sa konpetisyon, parey mon’n dir.  Sa dernyen ki nou ti fer, S.I 48, 2019,  ti annan en konpetisyon ki ti met lo zournal, mon krwar lo medya osi, lo medya.

Ki ti anonse ki pou annan en konpetisyon.  E la dimoun ti ganny lenformasyon lo bann semen ki ti, ki zot sipoze pou donn non.  E sa ti fer atraver en konpetisyon parey mon’n dir.

 

MR SPEAKER

Mersi.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

En pti klarifikasyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mon ti a kontan si PS i kapab fer mon ganny dat ki bann piblikasyon.  Se akoz vreman mon pa’n, mon pa’n vreman okouran.

E Minis mon ti, mon ti a kontan dir avek respe ki, si mwan mon ti demann konsiltasyon o nivo distrik.  Gouvernman Lokal i en birokrasi dan Ocean Gate House. 

Si en Manm Gouvernman Lokal i ganny envite pou partisip lo en Komite ki nonm bann non.  I pa neseserman ki i reflekte, sa dimoun i kapab reflekte lopinyon sa bann dimoun dan son kominote!

So mon ti a kontan, konmsi korize e dir ki Gouvernman Lokal pa reprezant mwan.  I pa reprezant nou, ok.  I en lorganizasyon e mwan mon ti a kontan ki bann dimoun ki konte dan bann kominote, i ganny konsilte.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Mr speaker mon krwar Gouvernman Lokal i annan sa manda, en DA i annan en manda pou li al ver son distrik.

Me mon a reasir MNA ki, dan bann legzersis ki nou pe vin fer, sa i pou ganny, bann dimoun li menm i pou ganny sans partisipe.  Sa legzersis ki nou pe fer dan bann distrik pou proklanm bann semen.

Mon krwar nou a fer sir ki bann dimoun dan distrik menm, lepep i a kapab kontribye zot osi, pou nonm zot semen.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Bernard Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker an swivan repons minis, etandonnen ki Komisyon, Lazistis, Linite ek Rekonsilyasyon Nasyonal ki pe rankontre National House konmela.

Ler i al fer son travay tou le bomaten, i bezwen.  Pou sorti son biro pou ariv National House, i bezwen pas par Revolution Avenue, epi si i pas par Bel Air i bezwen pas par Liberation Road, oubyen si i pas anba, i bezwen mont lo Laveni 5

Zen.

E ler i retournen desann Laveni Francis Rachel.  Eski sa Komite pa ankor vwar li 25an apre ki nou’n retourn dan miltiparti bon pou lans en progranm ou en konpetisyon pou sanz sa bann semen, e fer li vin pli apropriye?

E si non, eski zot kapab dir nou, akoz zot pa dakor?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Bon premyerman mon pou dir ou kestyon i way an deor, sa enn ki Onorab Ferrari in mete.    Me mon pou permet.

Mon pou permet akoz mon krwar sa ti en legzersis ki ler nou ti rantre dan 3enm Repiblik, ki ti pou kontinyen fer.  Me mon krwar en bout in fer, en bout in kit ater.  Minis si ou annan en repons.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker, i senp.  Sa Komite ki’n met an plas la pou le moman, i pe get bann semen ki pa ankor ganny proklanmen.  Sa bann ki ou pe dir Onorab, i deza proklanmen.

Si i annan en neseser, then, mon krwar zot kapab fer en, en request, apre Komite i gete si i fezab oubyen non.  Me selman sa Komite ki’n ganny met an plas la son manda se pou get bann ki pa ankor proklanmen, mon krwar sa i priyorite.

Bann ki pa ankor proklanmen e sey gete ki mannyer nou kapab amelyor sityasyon pou nou kapab proklanmen, ki dimoun i a konnen ki bann semen zot non i ete.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker swivan larepons Minis lo sa kestyon.  Minis malgre ki ou dir ki i annan en reprezantan Gouvernman Lokal ki asiz lo sa Komite.  Mon ti ava demann ou.  Lefe ki nou pe koz pran ownership.

Nou pe koz desantralizasyon.  Mon ti ava demann ou ki ou Minister i revwar sa lapros, ansanm avek Gouvernman Lokal o nivo distrik.

Akoz mwan mon’n ganny konplent, lafason ki zot pe fer ozordi avek sa legzersis, nou pa krwar poudir pep o nivo lokal, pe vreman ganny sa sans pou li kapab pran ownership, pou li kapab partisip dan sa legzersis.  So Minis mon ava demann ou pou revwar sa lapros.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker parey mon’n dir avek Onorab ki’n koze avan li.  Nou ava, Komite i a pran sa an konsiderasyon ler i pe fer son legzersis dan bann distrik, pou bann proklamasyon ki pou ganny fer, ki pe vini.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Bonzour Mr Speaker.  Mersi Mr Speaker.  Minis bonzour ek tou bann lezot koleg.  Mr Speaker annefe mwan mon napa en kestyon as such, me plito en klarifikasyon lo sa, lo sa ki konsern Local Government. 

Par lefe, depi lannen pase mon okouran ki in annan en Komite ki’n involve; in involve bann zabitan, lo non bann proklamasyon bann, bann semen.

Sa legzersis ki mannyer in ganny fer, i pa zis non selman Local Government tousel ki asiz lo Komite.  Me selman in annan sa partisipasyon kominote.  Me petet ti merit fer li pli larz.  Me solman in announce mon anvi fer le pwen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi.  Me, me se sa ki lafason ki keksoz i deroule.  Petet dan ou distrik in koumsa, me pa tou lezot distrik ki pe mars parey, oubyen ki lenformasyon pe deroule.  Bon Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab, bonzour tou koleg.  Bonzour tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir nou, sa kestyon in vin apre ki sa S.I in sorti.  Nonm nou sa bann semen ki lo sa S.I.  Pou nou kapab ganny en konpran en pti pe the urgency, and the

 

MR SPEAKER

Non, non, non Onorab.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Ok Mr Speaker, mon krwar mon pe al an deor.

 

MR SPEAKER

La ou pe kestyonn mon Ruling. Ok.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Yah, yah, mon konpran, non, non.  I pa ou Mr Speaker.  Akoz sa Manm ki’n demann ou, e ou koman en Speaker ou’n, so mon retract sa.

Mr Speaker eski Minis i kapab dir nou, donn nou detay tou sa bann semen ki’n fek ganny proklanmen, ki bann non sa bann semen?  E ki prosedir ti ganny servi pou proklanm sa bann semen an kestyon ki ou fek nonmen?

Spesifikman sa bann semen ki relye avek sa S.I ki’n anmenn sa kestyon.  Mr Speaker mon pa ti pe kestyonn ou Ruling, mon ti pe kestyonn sa kestyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, petet avan mon donn larepons Minis.  Sa legzersis, zour sa bann semen ti ganny progranmen piblikman, ti ganny fer o bor Commonwealth Garden.  E koriz mwan si mon mal, Sekretarya ek Minis, Lasanble ti ganny envite.

 Ok.  E ankor petet mon dir, ou kestyon, si ou ti’n reponn sa lapel sa zour, ou ti pou ganny tou sa detayOk.  Tou, tou Manm, espesyalman ou ki’n lev sa kestyon.

Me mon pou diriz, anvi nou ler osi tou.  Mon pou diriz Minis, pou mwan, Minis brefman sa bann non, sa bann semen in ariv la.

In ganny proklanmen, brefman akoz in ganny sa bann non par egzanp semen Telemaque and so on, brefman Minis.  Zis pou leklersisman bann Manm.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mersi Mr Speaker.  Parey detay ki i annan lo sa S.I 48 2019, bann semen i comme swivan.

Rue Etoile de Mer, Josephine Cafrine Road, Sir James Mancham Avenue, Chemin Journalier, Mariner’s Road.  Chemin De La Fraternite, Telemaque Road.

Mr Speaker i annan zis en highway ki nou pa ankor France Albert Rene Highway ki nou pa ankor proklanmen.

Akoz Attorney Zeneral in hold avek, akoz ki semen pa ankor, sa highway li menm i pa ankor fini konstri.  Savedir AG’s Office pe rode ki mannyer nou kapab proklanm li, ki mannyer nou pou met son deskripsyon, part of the highway.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Kestyon Onorab Ramkalawan, dernyen.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon anvi premyerman demann Minis, akoz ki lo sa bann non bann semen, mon pa konnen si i en omisyon lo zot par – ki bann semen ki’n fek ganny proklanmen.

Napa France Albert Rene Road, sorti Anse Etoile, ki zot in fini, zot in fini met son lansenny tou.  E ki mon pa vwar li konman en semen ki’n ganny proklanmen.

E pourtan sete menm zour ki nou ti ganny Sir James Mancham Avenue, ki laba Anse Etoile, sorti kot bazar ziska kot .  Konmsi akoz ki i pa dan sa lalis?  E dezyenmman Mr Speaker, ou konnen parfwa mon vwar zot servi Avenue, Road, ensidswit.

E letan mon regard bann definisyon road, avenue, street,  mon vwar ki poudir i napa vreman en koneksyon.  Par egzanp en avenue, one of the things about en avenue, ki mark li, se ki i annan pye dibwa lo 2 de kote.

This is enn bann definisyon ki ou, kot ou pou vwar.  Be Sir James Mancham Avenue, napa ni en pye dibwa.  Apre finalman Mr Speaker zis dan laliny, sa ki Onorab Ferrari in dir.  E i ti mansyonn sa zour lanterman sa msye.

Kot mon ti ava kontan demann Minis, si zot pa ti ava konsidere, ki i annan sa nouvo semen ki zot pa ankor ni menm fer konpetisyon, oubyen.  Me selman pou nou mazin nou bann, nou bann dimoun, bann personnaz istorik.

Ansyen Manm Lasanble Nasyonal.  Premye dimoun pou form en parti politik, Mr Rifned Jumeau.  Sa nouvo semen, vizavi laboutik Wieeling ziska roundabout, ki la pre avek kot son laboutik ti ete kot i ti reste.

Si zot pa ti ava konsidere dan en fason serye, pou nonm, sa semen Rifned Jumeau Road.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker parey mon’n eksplike oparavan, France Albert Rene Highway, i pou ganny proklanmen.

Me selman nou pe esper AG donn nou way forward ki mannyer i pou ganny proklanmen.  Akoz son semen li menm i pa ankor fini ganny konstri.  Me selman i ti form parti sa konpetisyon ki nou ti fer.

E zis AG pe travay lo son proklamasyon.  Pou nou gete ki mannyer, pou li gete ki mannyer pou fer sa antre.  So i pou gannyen en proklanmen, me selman AG i pa’n met li ladan akoz i ankor pe travay lo la.

Regarding pou Mr Jumeau, mon krwar sa legzersis ki sa Komite in met an plas, i pou osi, i pou osi al ver distrik li menm.  So si distrik i deside pou, pou apel li Rifned Jumeau, then i ava en desizyon ki distrik avek kominote, avek sa Komite i a pran, i a pran an men.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Non, Mr Speaker.  Pou mon demann Minis, akoz?  Kisisa ki fer pou Mr Rene en highway, pou fer Mr Mancham en avenue.  Me pou Josephine Cafrine en road.  Konmsi mon ti ava kontan ganny.  Parski nou bezwen annan lozik dan sa pei.  Parski sa pa ni en highway.

En highway ordinerman ou ava ekspekte omwen 2 lane sak kote.  What makes it a highway?  What makes it an avenue?  What makes it a road?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Dan zot lozik.

 

MR SPEAKER

Minis.

 

MINISTER PAMELA CHARLETTE

Mr Speaker, sa i bann keksoz teknik ki teknisyen i, zot konnen ki zot pe fer.  Sa semen, menm si ou pa vwar li la konmela, i pou en dual carriage way.  E son longer osi, i pou sorti kot Por, i pou desann menm.

So sanmenm sa ki fer li en highway, konpare avek bann lezot strip semen ki nou annan.  E sa parey mon’n dir, sa i en keksoz teknik.  Kekfwa PS i ava fer ou ganny bann definisyon eventually.

 

MR SPEAKER

Mersi, mersi Minis.  Bon nou’n ariv a la fen kestyon.  E Minis mon ti a kontan remersye ou avek PS Andre e Special Advisor Gerard Hoareau.

Minis mon, mon krwar mon’n, mon’n fer en pti demann pou mwan kapab vwar ou pandan break.  Avan ou ale mon ti oule vwar ou pou en, en sityasyon ki’n ariv devan mwan, ki konsern ou Minister.

Nou pou break e nou pou repran nou travay.  Non, nou pou kontinyen.  Akoz nou ganny nou en pti leeway avek SBC, nou kapab overlap.  Me at least ki Minis responsab ki pou vin prezant Civil Code i a kapab fer son prezantasyon.

E apre midi nou ava konmans nou reaksyon lo sa.  So mon sizere nou retournen 11. 45, e nou ava ale ziska petet 12.15, zis nou ava pran prezantasyon Minis.  So nou ava break e nou retournen 11.45.

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen nou travay.  Mon ava demann Parliamentary Reporter pou fer antre Minis avek son delegasyon.  Antretan zis avan nou pran First Reading, mon pe zis averti bann Manm ABC, ki ABC pa pou meet ozordi.

Me nou ava meet demen pandan lunch time.  Bon nou ava swiv nou Order Paper.  Nou annan First Readings, e mon ava demann Madanm Clerk pou fer First Reading.

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker.  Bann First Reading dapre lord ki aparet lo Order Paper.

This Act may be cited as Tourism Marketing Tax (Amendment) Act of 2019. 

This Act may be cited as a Corporate Social Responsibility Tax (Amendment) Act of 2019. 

This Act may be cited as the Constitution of the Republic of Seychelles (Tenth Amendment) Bill, 2019.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  E parey labitid.  The Bill has been read for the first time.  I order it to be read a second time at a date that will be set and so recorded in the record of proceedings. 

Minister Please.  Bon pou lenformasyon bann Manm osi tou, sa bann Bills ki nou’n fer First Reading bomaten, ti ganny konsidere par Bills Committee Vandredi pase.

So nou’n fini deklans sa prosesis pou nou, a en dat ki nou ava anonse, ki ABC osi i ava deside, pou nou met lo Order Paper for Second Reading.  Mon ti a kontan dir bonzour Minister Jean-Paul Adam ki pe reprezant Vis- Prezidan bomaten,  ki pou vin prezant Code Civil avek nou.  Minister Adam i ganny akonpannyen par Mr Victor Pool. Mr Pool i osi pe reprezant Biro Attorney Zeneral.

E nou swete ki Mr Frank Ally ki Attorney Zeneral, a en serten moman petet si i kapab, si i available, i a kapab osi zwenn nou pandan bann entervansyon, diskisyon.

I would like to also welcome Professor Anthony Angelo.  Who is also  a Law Consultant to the Judiciary and has actually worked on the Civil Code on the Bill in front of us.  Professor Angelo is assisted by Ms Sarah Mead.

And Minister Adam i pe osi ganny asiste par son personal assistant, Mr Marthy Vidot.  Welcome to the National Assembly, Professor, Sarah, Minister and your, and the rest of your team.

Toudswit Professor you will have to bear with us, and Sarah.  The proceedings actually are in Creole, but every now and then, you will, I am sure you will hear a word of English.  This is part of our Creole here, we always put a word of English or French.

Mon kapab ganny en Mosyon.  Mon a demann en Mosyon pou Second Reading.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour ankor enn fwa Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon, e Professor Angelo osi.

Mon konnen i konpran en pe Kreol kantmenm sa.  E tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout bonzour.

E Mr Speaker anba Order 64 lo nou Standing Order, mon oule move ki the Civil Code of Seychelles Bill, 2018, Bill No. 13 of 2018 i ganny lir en Dezyenm Fwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Okenn Manm ki segonde?  Yes Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou koleg, Minis e manm piblik.  Mosyon i ganny segonde parey in ganny prezante Mr Speaker.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Simon Gill.  Bon Mosyon in ganny segonde.  Mon ava alor envit Minis pou prezant Bill.  Minister Adam laparol i pou ou.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker, Manm Onorab Leader Lopozisyon, Onorab Leader Zafer Gouvernman, tou bann Manm Onorab, e tou bann dimoun ki pe swiv deba dan lakour, bonzour.

Mr Speaker sanzman pe arive toulezour dan Sesel.  E dan sa dernyen 50an in annan sanzman remarkab lo tou nivo.  Dan sa dernyen 3an sa 6enm Lasanble Nasyonal nou’n ganny sans temwanny e partisip dan sa bann sanzman.

Mr Speaker Code Civil Sesel ti ganny anakte an 1975.  E sa ki enteresan se ki malgre ki i ti vin Lalwa an 1975, Code Civil Sesel i reflekte an gran mazorite kod Napoleonic, ki ti pandan peryod Franse an 1804.

Code Civil i Lalwa ki ganny klasifye konman Lalwa prive.  Savedir i regilariz bann tranzaksyon ant bann dimoun dan zot lavi toulezour, depi nesans ziska lanmor.

Sa i konpri par egzanp Lalwa lo Kontra, lo propriyete, bann obligasyon anver vwazen, dispozisyon propriyete pou nonm enn de.  Nou pe viv dan en lemonn modern. Sesel i en pei modern.  Nou bann Lalwa i bezwen osi modern e reflekte kalite sosyete ki nou pe viv ladan aktyelman.

I fer mwan alor gran plezir pou prezant devan Lasanble Nasyonal nou nouvo Code Civil Sesel, avek bann diferan lamannman ki permet li vin sa Lalwa modern ki reflekte nou lasosyete.

La kantite lamannman i nesesit prezant en nouvo Lalwa.  Selman labaz sa Lalwa i reste parey i ti ete dan ankre dan nou listwar e dan nou tradisyon.   Sa nouvo teks i anmenn kantmenm plis sertitid pou bann fanmir, bokou fwa ki trouv zot dan lensertitid otour bann kestyon, e bann kestyon ki souvan antoure avek lemosyon.

Sa nouvo Lalwa i en fason pou fer lavi toulezour nou sitwayen pli senp e pli fasil.  E i permet nou osi redwir bann sityasyon dezagreman an se ki konsern bann byen dan en fanmir.

En travay konpreansiv in ganny fer depi lannen 2013 e ki’n enkli partisipasyon bokou manm dan nou sosyete.  Legzersis pou reviz nou Code Civil in enn ki transparan e enkli siv.

E ki’n ganny, ki’n enkli maksimonm partisipasyon popilasyon e bann lorganizasyon konsernen lo tou nivo.  Konsiltasyon piblik in ganny fer dan plizyer forum.

Nou a note ki le 4 Me 2017 ti annan miting zeneral pou tou bann enterese.  Sa in ganny swiv le 11 ek 18 Me 2017 avek ankor bann miting piblik.  In fer osi le 25 Me 2017, kot ti annan konsiltasyon ki’n ganny fer lo Praslin ek La Digue.

Sa bann konsiltasyon in kontinyen an 2018 avek bann konsiltasyon ki’n ganny fer avek platform pou Lasosyete Civil.  E osi an Zilyet 2018 ti annan konsiltasyon an detay avek bann Manm Lasanble.

Kot zot in ganny sans osi enterakte avek Profeser Anthony Angelo ki avek nou ozordi e ki ti konsiltan lo sa proze.  E in annan ankor konsiltan avek bann Manm Lasanble an Zen sa lannen.

Mon remersye ozordi tou dimoun ki’n partisip dan bann miting piblik.  Zot kontribisyon in azout valer dan sa travay ki nou pe prezant avek Lasanble ozordi.

Nou remersye osi diferan lorganizasyon ki’n fer soumisyon an ekrir lo sa White Paper ki ti ganny pibliye.  Enkli sorti kot bann lorganizasyon Lasosyete Civil e osi bann groupman relizye.

Mon oule osi remersye e felisit tou Manm Komite ki ti ganny donnen sa manda, pou travay lo revizyon Code Civil anba direksyon Sef Ziz, Mrs Mathilda Twomey.

Bann lezot Manm sa Komite, ti enkli Ziz Ellen Carolus, Mazistra Vipin Benjamin, Mr Kieran Shah, Onorab Bernard Georges, Mr John Renaud, Mr Nichol Gabriel e Mr Patrick Lablache.

Tou deliberasyon sa Komite ti an piblik e plizyer Avoka e lezot enterese in partaz zot lopinyon dan sa bann sesyon Komite.

Mon krwar i enportan a sa moman pou nou osi rekonnet kontribisyon par Ziz Andre Sauzier, ki’n partaz son nide ek son eksperyans avan son lanmor.  Nou osi rekonnet partisipasyon Ziz Jacques Hodoul, kot in donn son sizesyon e partaz son leksperyans kot in kapab.  Mon oule ankor enn fwa ofer nou remersiman avek konsiltan pou sa proze, Profeser Anthony Angelo, son konseye.

Profeser i en eksper lo Lalwa konparativ e in osi fer en travay similer Maurice e osi dan lezot Leta Zil.  Nou rekonnet sipor Professor Angelo ki’n fer sa travay lo en baz pro bono.

Nou remersye osi Lofis Attorney Zeneral pou gidans legal anba direksyon Attorney Zeneral Mr Frank Ally.  E avan li osi anba Mr Ronny Govinden.

Mr Speaker bann lamannman ki pe ganny propoze dan sa Prozedlwa, sa Prozedlwa pou Code Civil Sesel,  i reflekte sosyete ki nou viv ladan e ki nou zanfan pe grandi ladan.

Bann nouvo lamannman pe reflekte nou konportman, nou fason viv, e menm bann swa ki nou bezwen fer toulezour.  E i reflekte la realite.  Dan plizyer lenstans, i relye avek nou enteraksyon dan nou kominote.

Me bokou plis fwa i annan pou fer avek bann keksoz prive e bann keksoz ki konsern nou lafanmir.  Me parey nou tou nou konnen, ler keksoz i al mal dan en fanmir, ler keksoz pa pe marse parey nou ekspekte.

Ler i annan dezakor oubyen i annan dispit, se Lalwa ki bezwen antre e rezourd sa bann konfli.  Mr Speaker konportman imen pa zanmen parfe.  E se pou kwa nou bezwen Lalwa.

Lalwa osi parfwa i annan son mankman e dan ka nou Code Civil ki nou’n servi depi tou sa letan, e pou plis ki 40an.  Se sa menm Code ki’n definir ki mannyer bann dispit e bann dezakor i ganny adrese.

Sa nouvo Code Civil ki nou pe prezante ozordi, li osi petet i pa parfe.  Me i anmenn laklerte lo plizyer size Lalwa, ki souvan pe koz dezagreman.

Nou okouran atraver bann diskisyon ki nou’n annan, ki pa tou dimoun ki pou san poursan satisfe avek sa bann revizyon.  Me revizyon Code Civil i baze lo larealite nou sosyete.

I osi reflekte la realite, la pratik Lalwa e bann zizman ki’n ganny fer par Lakour.  I osi loportinite ozordi, letan nou pe debat sa dan Lasanble, e pli tar letan nou pou ariv dan Staz Komite,  pou nou kapab osi adres lezot konsern ki Manm Lasanble i annan e anmenn en Lalwa ki vreman adres bezwen nou lasosyete.

I enportan osi pou note ki sa bann revizyon in ganny fer pou asire, ki nou Lalwa Code Civil i an konformite avek nou Konstitisyon ki Lalwa Siprenm nou pei.

E sa lapros ki nou’n pran i osi enn ki baze lo drwa imen e respe nou bann langazman anver bann Konvansyon enternasyonal kot i konsern drwa imen.  E byensir nou Lalwa nasyonal.

Mr Speaker bann sanzman dan Code Civil, i konpri revizyon dan sa bann domenn prensipal swivan.  Mon pa pou tous lo tou, me mon pou tous dan mon lentervansyon ozordi serten sa bann size pli enportan.

Premyerman; kot i konsern size bann zanfan lezitim ek zanfan ilezitim.

Dezyenmman kot i konsern partaz propriyete ant bann dimoun ki pe viv ansanm dan en relasyon, sa ki nou apel en relasyon an menaz.  E kot sa bann dimoun pa’n marye.

Trwazyenmman pou adres bann kestyon otour later ek propriyete ek sa kestyon drwa de siperfisi.  I osi drwa bann dimoun ki annan propriyete konzwentman, sa ki nou apel an Angle co-ownership.

E osi pou adres bann sirkonstans kot en fiduciary i bezwen ganny apwente pou zer bann kestyon later.

Katriyenmman pou adres size laliberte en dimoun pou deside ki i fer avek son byen ler i mor e parey letan i ti vivan.

I sa ki nou apel an angle sa konsep testamentary freedom.  Mr Speaker i annan osi lezot lamannman zeneral ki konsern fer sa Lalwa pli fasil pou enterprete.

Me ki mon pa pou al an detay dan prezantasyon ozordi, amwen ki Manm i demann klarifikasyon pli presi, ki nou a kapab adrese pli tar.  Biro Attorney Zeneral e osi Professor Angelo, zot in pare pou kapab donn plis leklersisman kot neseser dan Staz Komite.

Mon ava pran en pti moman Mr Speaker pou regard sa bann sanzman e lamannman ki mon’n site enn par enn.  Premyerman sa Code Civil ki devan nou, pe propoze pou aboli sa ki nou apel stati zanfan lezitim, ou zanfan ilezitim.

Rezon prensipal se pou asire ki drwa tou zanfan, irespektiv si in ne dan en maryaz ou non i ganny respekte.  Lot rezon par deryer sa revizyon, se pou met nou Code Civil anliny avek provizyon drwa egalite sak sitwayen ki ganny garanti anba nou Konstitisyon.

Aktyelman Lalwa i fer en distenksyon ant zanfan ilezitim ek zanfan lezitim.  Me dan revizyon napa okenn distenksyon.  Sa pou pli byen permet drwa sak sitwayen ganny respekte.

Dezyenmman Mr Speaker nou Prozedlwa i adres, partaz propriyete ant bann dimoun ki pe viv ansanm dan en relasyon.  Sa ki nou apel en relasyon an menaz e kot sa bann dimoun pa’n marye.

Sa lamannman i adres sirtou konsern ki releve pour rekonnet en relasyon reel ki egziste ant 2 dimoun letan zot separe.  Sa bann kalite relasyon pa anmenn okenn problenm.

Sof ki letan en relasyon parey i kase, i anmenn serten konplikasyon, lo ki mannyer ou adres bann byen otour sa relasyon.  Par egzanp dan nou sosyete nou souvan fer fas avek sityasyon kot 2 dimoun zot ansanm, zot in batir en lavi ansanm, zot annan zanfan.

Me letan zot separe, oubyen parfwa i annan en lanmor dan ant sa 2 dimoun ki dan en relasyon,  zot stati napa rekonesans devan Lalwa, e dan bann sirkonstans parey i vin konplike pou adres drwa zot zeritye e osi partaz zot byen.

E sa i souvan anmenn plis lanmertim e problenm sosyal dan sa bann ka.  Anba nouvo Code Civil dimoun ki’n dan en relasyon stab pandan 7an, zot relasyon i kapab ganny rekonnet par Lakour dan ka en separasyon oubyen lanmor.

Fodre nou note ki sa, bi sa Code Civil se pou adres sa bann serten sityasyon.  E bi sa Code Civil se pou protez zot drwa, drwa zot depandan, e pou protez osi zot byen.

Kot relasyon i mwens ki 7an, se Lakour ki annan diskresyon pou determin lapartaz propriyete.  Fodre note ki sa bann kestyon deza pe vin devan nou bann Lakour, e Lakour pe fer bann zizman dan sa bann laliny.

Alor i enportan pou nou reflekte dan en fason sistematik, sa bann kestyon dan Lalwa.  Nou ava note osi ki sa kestyon in deza ganny leve dan Lasanble oparavan.

Kot Onorab Wilby Lucas dan 4enm Lasanble ti demande pou adres sa kestyon, bann relasyon an menaz vizavi bann byen e propriyete, alor i enportan ki ozordi nou pe adres sa atraver sa revi dan Code Civil. 

3enm eleman Mr Speaker, i konsern drwa bann dimoun ki annan propriyete konzwentman, sa ki nou apel coownership an Angle.  E nou bi se pou senplifye sa, sa konsep.

E osi pou nou adres kestyon otour sa konsep ki apel drwa de siperfisi ki mon pe eksplike en pti pe pli an detay.  Mr Speaker sa lamannman dan sa Code Civil pe propoze pou senplifye Lalwa, kot plis ki en dimoun i annan drwa lo en propriyete.

Dan lepase sa in souvan en sours bokou konfizyon.  Lalwa i prevwar ki kot i annan dezakor, se la kot ou kapab servi sa ki nou apel en fiduciary, e kot i neseser pou fer en lavant, pou adres sa bann dezagreman ant bann enterese.

E sa i ganny senplifye, e i pli fasil pou sa bann dimoun adres sa bann size lo nivo Lakour.  Kot i konsern, sa konsep drwa de siperfisi, e sa i konsern sirtou bann ka kot i annan dispit lo sa size later.

Par egzanp kot dimoun in konstri lo later en lot propriyeter, me souvan avek permisyon verbal.

E dan ka sa Code Civil i pe ganny propoze ki bann zizman ki’n deza ganny etablir par Lakour koman bann presedan dan sa bann ka, i ganny formelman enkorpore dan nouvo Code Civil.

Pou nou servi en legzanp.  Dan en fanmir, parfwa en zanfan i kapab ganny donnen permisyon pou fer en lakaz lo later son paran.  Dan serten ka, sa permisyon pa’n ganny fer ann ekrir.

Oubyen parfwa sa bann dokiman pa disponib.  Aktyelman bann zizman Lakour, in rekonnet atraver sa konsep drwa de siperfisi.  Ki si en dimoun in konstri en lakaz lo son propriyete, son drwa propriyete i ganny rekonnet.

Sa Prozedlwa nou nouvo Code Civil in enkorpor sa prensip ki ganny fer dan la pratik, dan sa Lalwa.  Pou servi en lot legzanp ki vreman komen dan nou pei.

En travayer ki’n konstri en pti lakaz lo en propriyete son anplwayer e in reste ladan pandan plizyer lannen,  in annan drwa servi sa konsep drwa de siperfisi pou regilariz son drwa lo sa propriyete.

Pou repete ankor enn fwa,  Sa pa bann konsep dan nou pei.  Me in met li o kler dan Lalwa pou pli byen protez drwa nou sitwayen.  Katriyenmman Mr Speaker, lamannman ki trouve dan sa nouvo Code Civil, i konsern size laliberte en dimoun, pou deside ki i fer avek son byen ler i mor.

E sa ki nou apel an Angle sa konsep testamentary freedom.  Mr Speaker Konstitisyon Sesel i protez drwa propriyete e i protez drwa en endividi vizavi propriyete.

Me kot i konsern sa ki arive avek propriyete oubyen pou bann propriyete e byen en dimoun ler i mor, anba Code Civil aktyel, sa dimoun napa drwa total, lo ki i arive avek son bann byen.

Sa lamannman ki’n ganny propoze dan sa nouvo Code Civil, i donn sa dimoun menm drwa determinen ki i arive avek son byen ler i mor parey le ka ler i vivan.

Savedir i kapab donn son byen avek en dimoun ki i santi i bezwen oubyen i merite ganny sa byen.  Sa Lalwa i prezerv kantmenm serten proteksyon pou bann depandan sa dimoun.  Par egzanp dan ka en lanmor.

Me i rekonnet drwa fondamantal en endividi pou li deside ki i pou fer avek son byen.  Sa lamannman Mr Speaker i enn ki ase larz dan konteks Sesel.

Me ankor enn fwa i reflekte la pratik souvan ki’n ganny fer dan diferan testaman e i rekonnet lefe ki bokou sitwayen in santi sa nesesite pou zot adres sa bann size avan zot lanmor.

E ki sa pa ganny kestyonnen apre zot lanmor dan Lakour.  Mr Speaker sa bann pwen ki mon’n prezante, i bann pli larz dan sa bann lamannman dan Code Civil.

I annan lezot ankor ki mon pa’n tous lo la an detay. Me ki an zeneral i annan pou bi, pou rann sa code pli fasil pou enterprete par manm piblik, par Avoka e par Ziz dan Lakour.

E i permet nou tou ki isi ozordi, pou nou defann en pozisyon ki permet nou pep annan plis lasertitid dan zot bann zafer personnel e prive.

Bann sanzman ki’n ganny fer in ganny propoze dan sa nouvo Code Civil i reflekte drwa sak sitwayen Seselwa.  E se dan sa lespri ki nou pe prezant sa Lalwa pou debat devan Lasanble ozordi.

E nou pran sa deba avek lespri pou nou rod en solisyon ki pou dan faver tou dimoun dan nou sosyete.  I mon plezir alor pou prezant sa Prozedlwa pou Code Civil 2019 pou laprouvasyon Lasanble Nasyonal.

Mersi Mr Speaker e mersi tou Manm Onorab e tou dimoun pou swiv nou deba lo sa size.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis Adam.  Parey mon’n dir, nou pou kontinyen avek nou travay apre midi.

Kot nou pou ouver lasal pou enteraksyon lo prezantasyon ki Minis in fer lo Code Civil avan nou antre dan Staz Komite.

Me lo, koman Speaker Lasanble Nasyonal e osi Head Sekretarya.  Mon annan en pti statement mon pou fer vizavi travay ki nou’n fer.

Ki Sekretarya osi in fer pou preparasyon ki ozordi nou la devan sa Lasanble e devan tou piblik pou nou debat Code Civil.  Travay inisyal ki’n konpri plizyer miting piblik, otour pei.

Parey Minis in dir, in deza ganny fer par Komite ki ti responsab pou, well Komite ki responsab pou Code Civil.  Lasanble Nasyonal ti fer First

Reading an 2017.

E an 2018 pou premye fwa dan listwar Lasanble Nasyonal 6enm Lasanble ti fer 2 zour travay an deor Chamber, pou pas dan bann seksyon ki ti pe ganny propoze pou amande.  E nou ti fer sa avek led SBC.

Kot nou ti al live, e an menm tan envit bann manm piblik pou enterakte avek nou.  Sa lannen nou ti ankor fer parey.

Me sa enn fwa si nou ti pran 3 zour an deor Chamber, e ankor SBC ti transmet nou bann deliberasyon live, e fer li posib pou ankor manm piblik ganny sans enterakte avek nou.

Mon anvi reasir tou dimoun, ki sa travay pe ganny fer dan tou latransparans e san okenn presyon sorti okenn par.  Sa i form par kalandriye travay Lasanble Nasyonal.

Ki nou ti’n deza agree lo la.  E osi par travay Lasanble, kot Manm i debat e pas Lalwa ki bon pou pei e bon pou tou dimoun.  Pouvwar pou pas Lalwa i enn ki
Lasanble Nasyonal i annan anba Lartik 85 nou Konstitisyon.

Lasanble i osi annan pouvwar pou pas Lalwa dan laform Private Members Bill.  Mazorite Lalwa lezislasyon i reste bann Public Bills –  bann Prozedlwa Piblik, ki sorti kot Egzekitiv, ki annan sa manda pou administre pei ant 2 eleksyon.  Dan sa konteks, Lasanble Nasyonal i vwar li konman en partner pou Egzekitiv.

Kot nou kolabore e pou fer sir ki pei i ganny bann pli bon Lalwa, bann pli meyer Lalwa posib.  E sa serten travay i ganny fer menm ki avan i vin devan Lasanble, kot Bills Committee i ganny sans pou enterakte avek bann Zofisye sa Minister, kot sa Bill i sorti.  E osi bann Zofisye Biro Attorney Zeneral.

Lasanble i kapab aprouve, me osi annan pouvwar pou rezet bann Lalwa ki ganny propoze.   E sa i normal, e petet mon kapab dir, Lasanble i pa ganny vwar konman en rubberstamp pou Egzekitiv.

Parey mon dir, Lasanble i annan sa pouvwar pou aprouve e osi tou pou rezete.  E Lasanble i pa selman scrutinize travay Egzekitiv.  Me i osi kapab fer li avek travay Zidisyer.

Mon pa pou al dan detay lo sa bout.  Me nou konnen poudir kot serten zizman ki’n ganny donnen, in kapab ganny kestyonnen par Lasanble.

Alor, apart sa rol reprezantatif e oversight ki Lasanble i annan,  travay Lezislasyon i reste en rol ki tre enportan.

Sa de balans pouvwar ki tou le 3 brans i annan, le 3 brans Gouvernman i annan, i reste normal ki Egzekitiv ki pli gro, i kapab pran letan Lasanble pou pas Lalwa pou kapab gouvern pei.

Me san ki nou vwar nou, san ki nou vwar sa konman en kontrol ki Egzekitiv pe enpoz lo Lasanble Nasyonal.  Lasanble i touzour ganny vwar pe zwe sa bout pli for parey mon’n dir, kot i kapab defer aksyon Egzekitif e desizyon osi tou fer par Lakour.

Lasanble i rod sa ki pli bon.  E i pas Lalwa, non pa pou suit en dimoun.  Me i pas Lalwa pou sot en popilasyon e en pei.

Mon swete sa ki mon’n dir i kler e manm piblik an zeneral i kapab pli byen konpran nou fonksyon, dan sa moman kot nou pas, nou debat e pas bann Lezislasyon.

E akoz nou annan sa kalite responsabilite dan nou pei.  Vwala sa ki mon ti oule fer kler.  Zis pou osi tou, pou kit parey nou dir.  Sa ledikasyon ki nou kontinyen donnen pou Manm piblik deor.

Bon avek sa nou pou pran break, nou pou adjourn e nou pou retournen 2er kot nou ava envit bann Manm ki pare pou enterakte pou zot fer zot enteraksyon.

E apre sa nou ava regarde koman lazournen i ale ziska keler nou pou travay.  Zis mon annan 2 pti lanons housekeeping.  Mon ti’n mansyonnen taler ki ABC pa pou zenn ozordi.  Nou pou zwenn demen, wi.

Komite Madanm, Women Parliamentary Caucus i pou rankontre demen lunch time dan Committee Room 2, ok? Mon krwar se tou, se tou ki mon annan.  So Lasanble i adjourn e nou re pran nou travay 2er apre midi.

 

(BREAK)

 

 

MR SPEAKER

Bonn apre midi Minis avek ou lekip, e parey nou ti dir avan nou break pou pran bann entervansyon bann Manm lo Civil Code of Seychelles Bill 2018 ki’n ganny prezante avan nou break. 

Ok mon ava konmans avek Onorab Jean-Francois Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis, Professor, e tou bann envite dan Lasanble.

Mr Speaker mon ti a kontan konmans avek enn de remark preliminer ki mon santi i enportan mon partaz avek Manm ki isi prezan lo panel, avek Minis ek lezot expert ki la isi.

Mr Speaker – enn – ler nou pe konsider merit sa Bill ki devan nou, enn bann keksoz ki’n preokip bann mwan e mon konnen pe okip bokou bann Manm Onorab an tou ka sa kote latab, se sa nesesite pou nou konpran byen sa ki nou pe fer.  Pou nou sezi tou bann bout, tou bann laspe sa travay e fer sir ki si nou ariv e ler nou ariv a en moman pou nou pran en vot, nou konfortab dan sa vot ki nou pe pran.

Mon krwar sa i en keksoz ki bann Manm isi lo sa latab bokou i partaze.  I osi enportan alors pou mwan dir avek bann Manm avek Minis e son delegasyon ki zot bezwen konpran ki apartir sa moman la ki nou pe konmans sa deba, sa Bill, i nou Bill.  Nou bann Manm Lasanble Nasyonal,  nou pran posesyon sa Bill e nou ti a kontan pas sa bann zour, sa bann bokou erdtan ki pe vini an posesyon sa Bill, pou nou kapab apropriye li e fer li vin en keksoz en desizyon ki nou pou pran lo non pep Seselwa.

Mon byen konsyan Mr Speaker ki in annan en kantite travay, deryer sa Prozedlwa.  Me selman mon ti a kontan dir dan en fason kekfwa senp, kekfwa onnet me mon napa kekfwa the right words pou mwan servi, me pou mon dir avek panel silvouple pa koz avek nou lo kantite letan ki zot in travay lo sa Bill!  Pa koz avek nou lo bann timelines, ki enportan, ki nou fini.   Koz avek nou e sanz avek nou lo kontenir sa Prozedlwa e lenportans sa bann sanzman ki pe ganny propoze.

I esansyel Mr Speaker ki panel i konpran byen sa, e ki i akonpanny nou dan nou refleksyon akoz apard bann avoka e bann lespri legal ki dan sa lasal nou, nou pa- Nou pa’n ganny formen.  Nou pa’n ganny formen wi, dan en liniversite kot nou’n aprann Civil Code depi premye bout, premye paz ziska dernyen paz.

Alors eksplik nou, e reponn nou bann kestyon, e annou pran nou letan pou nou pas atraver sa prosesis.  Si zot konpran sa Mr Speaker, mon krwar ki nou pou fer en travay tre prodiktif.

Mon ti a zis kontan dir par egzanp i pa pou byen si largiman ki ganny servi dan sa Lasanble se ki, ‘’Nou’n travay.  En kantite travay.  Nou bezwen vote akoz i annan en kantite travay !’’ En kantite travay nou rekonnet.  Me selman nou pa ganny dirize par lakantite travay, nou ganny dirize par kalite travay !  E pa en keksoz ki nou pe fer ki nou konvenki i en bon desizyon ki nou pe pran.

Alors mon pa pou entervenir lo sur le fond parey serten i ava dir, me mon pe entervenir lo laform ki nou bann lesanz pou pran.

E la mon espere ki mon’n fer, mon ase kler – mon’n fer sa pwen kler e nou kapab avanse.  Nou’n ganny dir pou dir i annan en gran travay ki’n ganny fer pou fer sa Code gender-neutral.  Nou’n ganny dir ki i annan en kantite travay ki’n ganny fer pou moderniz sa Code.  Nou’n ganny dir ki i annan bann travay siplemanter e pli aprofondi lo serten clause, serten seksyon ki pli relevan avek realite lavi isi Sesel.  Enplik nou tousala.  Reponn nou kestyon lo tousala, akoz mon koz pou  mwan menm la, e mon’n apresye sa bann resanz konman en Manm Lasanble nou’n gannyen isi dan Lasanble ; mon’n apresye swivi bann deba lo la, me i ankor annan bann kestyon enportan tel ki  – se sa ki zot bezwen convince nou lo la.  Tel ki akfer nou bezwen zet en Code, vote down en Code, ki la depi 200an, 250an, e re konmans avek enn nouvo!  Akoz nou pa ti kapab donn li?  Akoz nou pa ti kapab pran bann seksyon ki relevan.  Kekfwa i annan bann largiman ki valab lo la.  E mon’n ekout plizyer kote e mon’n santi bann largiman ki valab, me selman mon ti a kontan ki nou rehearse e zot, zot ed nou pou rehearse sa bann largiman e pou nou kapab avanse dan laklerte;- pa anba kontrent letan, pa anba bann kontrent administratif, pa anba kontrent Sekretarya Lasanble, oubyen pa anba kontrent Sekretarya Biro Attorney Zeneral, me selman nou pran letan ki neseser pou nou fer sa bann desizyon.

Alors Mr Speaker, mon swete ki sa santiman ki mon’n eksprimen i ganny aksepte, dan bokou avek bokou dan lespri ki mon pe anmenn li devan e ki nou kapab e ki nou konman bann Manm Lasanble nou pa santi ki nou pe ganny apele zis pou nou aprouve oubyen pa aprouve, me nou pe ganny apele pou nou form en parti konplet en parti ineran sa Lalwa ki nou vote, dan  en mannyer ki ler nou sorti la, nou tou fyer sa travay ki nou’n fer.  E ki sa Code, i vin pa en Code pou Attorney Zeneral – pa en Code pou Lasanble Nasyonal, pa en Code pou Gouvernman, pou Egzekitif, me en Kod Sivil pou Sesel e ki i nou’n pran bann meyer desizyon pou donn meyer Code posib pou nou pei.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker. Bonn apre midi Minis ek ou lekip.  Bonn apre midi tou dimoun ki a lekout, e tou Manm Onorab.

Mr Speaker dan en fason tre senp nou Kod Sivil se sa dokiman ki konpri tou bann Lalwa debaz pou laspe Sivil lo lasosyete.  Setadir sa dokiman ki nou pou vwar bann Lalwa ki konsern relasyon maryaz, menaz drwa zanfan e madanm ganny relasyon familyal la fason propriyete i ganny partaze, an ka i annan en relasyon ki kase, oubyen apre lanmor.  Drwa ki en dimoun ki kapab gannyen pou konstri lo en lot lo en later, ki pa pou li, Lalwa ki donn akse avek domenn piblik tel konman lans. Lalwa ki deal avek tou dan vwazinaz ensidswit.

Pou mwan dan en fason ou en lot, i bann Lalwa ki ankadre bann valer e prensip ki gid nou fason viv.

Mr Speaker ozordi nou 6enm Lasanble pe ganny en sans inik pou fer ansanm en legzersis revizyon sa plis ki 2 mil lartik ki ganny trouve dan sa dokiman.

San dout i annan en kestyon filozofik e fondamantal ki mon krwar pou karakteriz bokou nou la, nou bann analiz sirtou pandan dan sa Staz Komite dan sa legzersis.

Sa se eski Lalwa i bezwen ganny fer pou akomod bann nouvo valer e tandans dan en sosyete?  Oubyen se sosyete ki bezwen transformen, pou li prezerv son bann valer kiltirel sosyal e ankorpolozi?

Mr Speaker tout an rekonesan ki en Lalwa i ganny fer pou adres serten problenm oubyen pou anmenn serten solisyon pou en problenm, mon krwar ki nenport ki fason ki nou apros sa legzersis, nou bezwen tre enpridan pou nou anmenn en serten balans lo kwa ki nou met dan Lalwa e kwa ki nou pou les sosyete determinen, par lafason ki nou viv.

Mr Speaker pou mwan i ker ki vreman difisil pou tras en laliny dwat oubyen pou annan en Lalwa Kod Sivil ki satisfer tou dimoun.

Set akoz sa bann Lalwa i pran kont nou fason viv la kiltir, la moralite, levolisyon nou sosyete e sivilizasyon imen.  Annefe tou sa bann size se bann size sibzektif.

Me sa ki mwan mon krwar ki pli enportan, se a lafen sa legzersis nou donn Sesel en pli bon Lalwa posib e Lalwa pli modern atraver en analiz profon e ansenyan pou balans plizyer keksoz alafwa.

Par egzanp Mr Speaker, en size ki nou tre konman tabou e petet en size pou en referendum en zour se eski nou sosyete i pou rekonnet e aksepte relasyon menm sex? 

I annan pei ki annan sa dan zot Lalwa.  Mon pa pe dir ki nou devret fer menm keksoz.  Me sa ki mon pe senpleman montre, konpleksite sa travay ki devan nou sirtou ler nou pe sirtou ler nou annan keksoz pou fer avek valer dan sosyete e la moralite.

Annefe tousala, se bann size antropolozi oubyen bann lafason ki imen i vid.  Ki nou kontan ki nou pa kontan, i pou annan en letan ki nou pou bezwen adres li.

Mr Speaker an prenon kont ki nou Kod Sivil ti ganny drafte e adapte an 1975 i baze lo Lalwa Kod Napoleon ki ganny ekrir an 1804, ki fer ki bokou lartik dan sa Kod Sivil i reflekte lo en lot lepok.

Lafason ki nou ti pe viv oparavan lepok nou granmanman, nou aryer granmanman ozordi bokou keksoz in sanze.  An konsekans bokou ka ki’n ganny anmennen devan Lakour dan sa lepok e dan Lepok Ziz Sauzier in anmenn bokou bann zizman ki’n fer serten presedans e ki bann Ziz ozordi i servi sa koman en pwen referans pou zot donn nouvo zizman.

Alor i toutafe normal ki sa bann keksoz, sa bann devlopman e evolisyon Zidisyer, i pran kont sa enn pwen e i enkorpor li dan nou Kod Sivil.

Mr Speaker san preempt    deba ki pou ganny fer dan Staz Komite, tou dimoun ki’n swiv deba preliminer ki’n ganny fer dan White Paper stage in vwar ki bokou Manm i annan pwennvi tre for lo serten size; parey size laz konsantman maryaz an relasyon avek sa SADC Model Laws, ki nou’n form parti sa groupman e osi size liberte testaman e lezot ankor.

Alor nou annan en rol pou zwe pou ki bokou sa bann Konvansyon i ganny domesticated e i ganny trouve dan nou Lalwa lokal.

An menm tan koman en Manm Lasanble, nou annan en rol pou nou reprezant santiman nou distrik, alor i enportan pou nou anmenn serten sanzman e anmenn serten santiman osi ki nou sitwayen dan nou distrik ti pe fer – ti pe partisip avek nou aktivman letan nou ti pe text ler nou ti pe anmenn bann sesyon ouver pli boner sa lannen e lannen pase.

An plis ki sa, serten Manm parey Onorab Georges ki’n annan en bagaz plis ki 40an leksperyans dan domenn Zidisyer in fer bokou travay lo Kod Sivil.  Alor i enportan ki sa Legzersis i permet sa nivo partisipasyon e reprezantasyon.  Mr Speaker mon le profite pou demann Komite, bann madanm Parlmanter mon pou profit sa loportinite pou zot anmenn zot kontribisyon lo size larmonizasyon laz konsantman pou fer sex avek akse swen lasante reprodiktiv anba Health Act. 

        Sa i a fer ki bann diferan Lalwa i a mars i a marye byen avek kanmarad.

Mr Speaker, an se moman i annan bokou kontradiksyon lo size ownership, e lafason ki Zidisyer i ganny apwente e retire.

Alors sa legzersis pou reviz Civil Code i enn ki enportan e neseser pou ki nou kapab retir anbigite e remet laklerte lo sa bann size.

Mr Speaker, atraver sa legzersis lo Kod Sivil, nou pou osi ganny sans pou met anliny bann Lalwa nou Konstitisyon.  Sirtou avek lentansyon nou preanbil ki demann nou pou viv anpe, ek fraternite an respectant tou drwa sitwayen.  Sa bann nouvo Lalwa pou fer zisteman sa.

Mr Speaker sa bann lamannman pou osi annan en konsekans lo plizyer Lalwa miner parey Curatelle Bill ; parey Lalwa Drwa Zanfan e Madanm.  Alor i pou donn loportinite pou met azour e armoniz sa bann Lalwa konsekan, pou ki tou bann Lalwa i mars anliny san kontradiksyon.

Pou terminen Mr Speaker, mon pou donn mon sipor lo merit pou amann sa Civil Code, akoz mon krwar ki letan in arive pou nou donn Sesel en pli bon Lalwa ; enn ki modern.  E letan in arive, pou nou met plis laklerte e klarite, lo plizyer bann size ki pa reflekte valer en sosyete modern e en sosyete ki dan en letap sanzman kontinyel.

Letan in arive pou lazistis ganny fer.  Fodre pa ki nou bliye ki justice delayed is justice denied.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Hoareau.  Mon a donn laparol Onorab Bernard Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis e trou bann Manm.

Mr Speaker mon devret dir ki mon kontan lafason ki sa apre midi in konmanse.  E sa challenge ki Lasanble i met devan nou ki dan domenn Lalwa e sirtou sa challenge direk.  Akoz ki nou bezwen fer sa la?  Akoz ki nou bezwen fer li at all?  Akoz ki nou pa zis viv ek sa ki nou annan?

E sa set en preokipasyon ki tou Nasyon e mon pa pe koz avoka, akoz apre midi la mon annan en konpletman diferans lapo ki mon pe mete.  E se toultan pou amelyor sa ki nou annan e angaz nou dan en prosesis, pa dan en revolisyon me dan en prosesis evolisyon.  Ki toultan tou bann laspe dan nou lasosyete ki se swa lo nivo bann medikaman ki nou pe servi dan sistenm lasante, oubyen bann liv ki nou pe servi dan sistenm skoler e bann Lalwa ki nou servi dan Lakour, i toultan up-to-date e osi performan ki posib.

Malerezman, malerezman nou pei in pli zou mwen reste atantif a bann sa bann legzizans dan tou lezot domenn, sof dan domenn Lalwa.  E nou vwar ki nou’n pran konman en Nasyon bokou retar dan preski tou dan domenn Lalwa.  Serten nou’n kapab regard nou lekor plizoumwen up-to-date akoz i annan en presyon ki’n ganny mete par en lenstitisyon oubyen en lot.

Me dan bokou ka nou Lalwa in retard bokou.  E bokou keksoz ki mon konnen bokou leksperyans ki’n – ou plito bokou attempts – bokou lesey ki’n ganny fer pou moderniz Lalwa, dan bokou ka i pa’n reisi in echouer.

Mon rapel ler mon madanm ti ankor travay dan biro Attorney Zeneral e sa set en bann lannen pase Mr Speaker,  Attorney Zeneral sa lepok ti ankor Mr Pesi Pardiwalla zot ti dedye en de twaz erdtan tou le semenn pou zot regard lafason pou zot update e amelyor Kod Penal.   Ki i en lot gro Kod ki nou annan dan nou dan nou Nasyon.  E sa zanmen in abouti.  Sa ki’n arive se sa Kod Penal ki Anglais in donn nou depi avan, avan lager kot i annan serten clause ladan ki remont dan 19enm syek, i ankor ozordi dan nou Kod Penal.

Par egzanp enn bann lofans, enn bann lofans ki annan dan nou Kod Penal, se ‘’mont en bisiklet La Digue apre 6er diswar si i napa en laklos lo la.’’  Oubyen ‘’ensilte en Prens etranze.’’  Pa en Prenses pa en Lerwa pa en Larenn, pa en Prezidan me en prens etranze.

E nou vwar donk ki mannyer nou’n defayan.  I pa en kritik i annan priyorite ki annan keksoz ki mwens priyoriter.

Nou Companies Act mon pe koz bann gro kopo lezislasyon, nou Companies Act nou’n seye lo plizyer lannen e sel keksoz in arive fer nou’n modifye kekfwa enn ou de sou-seksyon ladan e lamazorite in reste egzakteman parey.  Pourtan, pourtan ler Anglais ti donn nou Kod Penal, i ti the best in the world.  Ler Francais i donn nou Kod Napoleon i ti the best in the world. 

E ler an 1972 Gouvernman Britanik ti anvoy Profeser Pennington enn bann pli gran profeser dan Lalwa Company pou ekrir nou Companies Act isi Sesel an 1973 nou ti annan pli modern Lalwa Companies Act dan lemonn antye.  Pli modern, akoz sa profeser in donn nou Lalwa ki li i ti anvi ki L’Angleterre i annan, me ki laba zot pa’n les li alors in vin fer isi.

Malerezman nou pa’n keep up e ozordi nou annan enn bann Lalwa mwens modern.  I fonksyonnen parey nou Kod Sivil i fonksyonnen.  Napa problenm.  Me olye pe mars dan en Vezel nou ankor pe mars dan en Ford Fiesta.  Se sa nou problenm dan Lezislasyon.

E se dan sa konteks ki nou bezwen regard sa travay ki’n ganny fer dan Kod Sivil.  Akoz ki sa enn in reisi kot lezot pa’n reisi se akoz in annan en group dimoun, dirize par en dimoun ki ti enterese.  E avek en support staff dedye.  E la mon bezwen acknowledge travay ki Profeser Angelo ki son tim in fer pou anmenn sa a la kot nou’n arive ozordi.

Me parey Onorab Ferrari in dir taler, sa ki sa Komite ki’n revwar sa Lawa e bann propozisyon in fer, se zis pou met en seri propozisyon devan Lasanble.  Se nou Lezislater.  Ler nou’n fini avek sa Kod Sivil i posib ki nou pou’n amann serten keksoz parey pe ganny propoze.  E mon swete ki nou ava fer sa.  Me i posib osi ki serten keksoz ki ganny propoze pa pou ganny aksepte.  E parey mon’n dir zot a plizyer repriz i annan serten keksoz ki mon’n aksepte mwan konman en manm Komite Revizyon Kod Sivil, ki mon pa pou aksepte ozordi dan mon sapo Lezislater.

Mon pou propoz serten, serten lamannman !  Akoz ozordi nou pe fer en travay ki diferan avek sa ki’n ganny fer.

Me lobzektif – nou lobzektif apre midi, e dan sa detrwa zour ki pou swiv, se pou nou amelyor sa ki nou’n pran, e pou kit en dokiman lo latab pou ganny servi dan nou pei ki meyer ki sa enn ki nou ti annan sansan zet bann gran prensip dan sa enn ki nou annan, ki ankor aplikab e ki pa merit ganny sanze.  E se pou sa rezon ki ler nou ava regarde, i annan mwens ki 10poursan sa Kod ki pe aktyelman ganny sanze.  la La grande mazorite sa Kod pa pe ganny touse ditou, akoz i ankor valab e i ankor akseptab dan nou sosyete ozordi.  Donk sa Mr Speaker se premye pwen ki mon ti a swete dir.

2enm keksoz se Kod li menm.  Parey nou konnen mon pa anvi pas okenn letan donn en lecture lo Kod Sivil ozordi me parey nou konnen set en Kod ki ti ganny redize en France apre larevolisyon Français, anba lanpir Napoleon, ler Napoleon ti lanperer se li ki’n fer sa Kod.

Akoz i ti fer sa Kod?   Akoz pou menm rezon ki nou, nou pe amann son Kod ozordi. Se akoz a sa lepok bann Lalwa ki ti pe ganny servi, pa ti dan en sel landrwa e pa ti e osi up-to-date ki i ti a swete.  E pou li kapab anmenn son pep ansanm, otour en Prozedlwa, in deside fer en seri – en seri Kod.

E lannen pase lannen, pase zis pou mon ilistre sa, lannen pase mon ti al kot son tanbo Napoleon, akoz an depi sa ki dimoun i krwar mon pa an faver sanz Kod Sivil mwan.  Mon en gran mon en gran siporter Kod Sivil.  En pe parey bokou si non laplipar Avoka ki’n travay avek sa Kod.

Nou pa anvi sanz li.  Nou anvi sanz bann keksoz ki nepli relevan, me son Kod li menm nou pa anvi sanz li.

E enn bann keksoz ki enn bann keksoz ki mon ti a kontan partaz avek zot apre midi, si mon telefonn i permet mwan, se otour son tanbo dan lotel Des Invalides Paris, i annan en stati Napoleon, avek son Kod e mete anba : ‘’Mon seul code, par sa simplicité, a fait plus de bien en France que la masse de toutes les lois qui l’ont précédé“.  E i enportan konnen la ki i pe dir senplisite. E dan son lanmen lo sa stati i annan 2 tablet. Sa enn en kote i koz lo bann vye Lalwa, drwa Romain, Institute des juste Estonien, eksetera.

E sa enn kote dwat i enportan ‘’Code Napoleon justice égale et  intelligible pour tous’’ son lespri son lide, se fer en Kod ki tou dimoun i konpran.  E ki tou dimoun i kapab lir.  E vwar zot lekor ladan.  E sa legzersis  ki nou’n fer Mr Speaker, dan Extended Bills Committee a de repriz enn lannen pase enn sa lannen, i montre ki mannyer isi Sesel nou osi nou vwar nou lekor dan sa Kod, e sa Kod in ekrir dan en fason senp, ki nou tou nou konpran e ki nou tou nou kapab aport en kontribisyon sa ki nou’n fer atraver, sa bann deba.  E sa ki lepep Seselwa deor laba in osi fer.

Alor sa ki nou pe fer apre midi se toutafe an lespri  bann dimoun ki ti fer premye Kod.

Sa ki’n arive 40an pase, se ki nou ti pe prepar nou lekor pou al pou lendepandans.  E Gouvernman a sa lepok in trouv li byen, in trouv li bon, pou update Kod Napoleon ki nou ti annan depi 1804, 1806, dizon.  E tradwi li an Anglais. 

E zis parey Professor Angelo ozordi ki i en profeser Lalwa konpare, pe ed nou fer, Profeser Chloros an 1975 ti vin Sesel peye par  L’Angleterre Gouvernman Britanik, e sa ki i ti fer, i ti tradwi Kod i ti tir li an Français i ti fer li vin Anglais, e i ti sanz serten morso ki ti nepli relevan.

E se pou se la ki nou pe revwar bann konsep parey en fiduciaire, ki Minis in koz lo la taler kot i annan en co-ownership ko-propriyete egzekiter ler en dimoun i mor ou bezwen pas atraver en egzekiter, sa bann konsep se bann nouvo konsep ki’n anmennen, ki’n pran dan bann lezot pei kot i ti marse e ki’n anmenn isi e ki’n fer antre dan nou Kod pou bann rezon ki li in trouv li byen.

En keksoz ki pa’n arive, an 1975 se ki Professor Chloros in travay li tousel.  Ti napa enn Komite bann avoka ki ti asiz avek  li.  E Kod ler i ti vin dan Lasanble i pa ti pas atraver de Extended Bills Committee meeting 4 zour travay parey sa enn.  I ti pas en demi erdtan ‘’I move that Civil Code of Seychelles Bills 1975 be read the second time.’’ Code read “Everybody in favour please raise your hand?  Everybody against.’’  Code passed. Se koumsa ki ti pase.

Bann avoka in konn sa Kod apre, ki ti’n ganny promilge.  E donk nou i en gran privilez pou nou konman en Lasanble, pou nou kapab pas lo sa Kod pou premye fwa vreman fe pou vwar anmenn bann lamannman ki nou anvi anmennen.

Mr Speaker, mon vreman pa anvi koz bokou pli longman malgre ki mon annan en kantite keksoz ki mon ti a kontan pe dir apre midi.  Me permet mon zis dir enn ou de enn ou de pti keksoz.  Mon ti a swete ki olye ki nou pran en kantite letan pe koz lo bann prensip zeneral sa Bill, ki nou al lo son lo son Bill li menm.  Akoz se la kot nou pou vwar bann  keksoz ki nou devret pe sanze.  E mon konnen ki anmezir ki nou pou fer sa, nou pou ganny sipor avek bokou – bokou nou bann koleg avoka  bokou nou bann dimoun deor ki pou koz avek nou e ki pou die akoz zot pa fer sa koumsa akoz nou pa fer li koumsa.

Par egzanp anmezir k la nou pe koz lo sa Kod mon konnen ki i annan serten avoka deor ki pe fer propozisyon lo bann keksoz parey droit de superficie, eksetera.  Mon pa pou preempt sa ki lezot dimoun pou dir nou la, me sa set en travay kontini, e ki pou kontinyen avek nou atraver sa 4 zour e ki pou kontinyen apre ki nou’n fini.  Akoz sa ki nou pou fer, ler nou aksepte si nou arive aksepte en nouvo Kod li menm li zour ki nou aksepte li, i pou defayans.  I pa pou parfe.  Akoz i pou annan lezot keksoz ladan ki fodre ganny sanze.  Akoz tou Lalwa i koumsa.  En Lalwa zanmen i statik.

 

Be sa  ki mon ti ava swete se ki olye esper parey nou’n fer depi 1804 ziska 1975, pou fer premye revizyon e 40an depi dernyen revizyon ziska ozordi, ki from now on an mezir ki annan serten keksoz ki nou vwar i defayan, ki nou anmenn bann lamannman. Ki nou pa pou bezwen enn fwa pou tou pas en kantite letan.  E mon konnen Onorab Afif obor mwan i toultan pe rapel mwan i pe dir mon be eski i pou annan ase letan eski  nou ase konnesans eski nou ase konpetan pou nou kapab fer tou sa travay?  Akoz nou pa fer li par morso?

Me mwan  mon repons se annou fer sa travay, epi apre sa nou a kapab fer li par morso o firanmezir keksoz i arise. Akoz mon pe dir sa?  Akoz sa ki’n arive an ‘ 76 – an ‘ 75 ek ‘  76 ler Profeser Chloros in fer son travay, tou sa ki in fer apard bann amannman se zis tradwir Kod e kit li dan son leta aktyel. Sa enn i al en pe pli lwen, i moderniz li.  Son bann prensip pa’n sanze, me son langaz par egzanp i vin gender-neutral, parey en Kod i devret.   I en langaz modern.  Tout an gardan bann prensip pou nou pa perdi 200an jurisprudence ki’n, ganny akimile depi ler Kod in konmanse o depar.

Alor Mr Speaker, antan ki Lezislater sa ki  mwan, mon pe propoze, se ki anmezir ki nou pe regard bann landrwa kot fodre sanze, e mon’n fer en lalis bann landrwa mazer ki’n ganny sirkile.

Dan laliberte Mr Speaker dan laliberte a tou Manm, pou propoz okenn lamannman ki zot santi san ki nou ganny pini par sa lareg Standing Orders 72erdtan.  Akoz se sa travay ki nou bezwen fer.  Kot en dimoun i ganny en nide enportan ki valab, swa par li menm oubyen akoz en dimoun deor akoz in call li, ki nou kapab anmenn sa lamannman e konsider li eski i enportan met li dan nou Kod.  Sa se premye keksoz.

2enm keksoz e set enn ki nou bezwen fer konfesyon avek zot, akoz sa kestyon ki ganny poze, eski sa ki nou pe al fer la, nou pa pe al deranz en keksoz?  I preokip non selman bann ki pa avoka me sirtou mwan konman en avoka.  Akoz mon pa anvi ki dan aranze nou deranze.  Alors sa ki mon pe propoze e mon’n fer sa propozisyon a plizyer repriz, se ki ant ladopsyon sa Kod ek son assent par Prezidan, nou pran en cooling-off period kot parey nou fer toultan avek tou bann Bills, kot nou ava demann avek Lasanble, donn permisyon Bills Committee, oubyen Extended Bills Committee mannyer nou anvi pou repas atraver tou sa bann deba ki nou pou’n gannyen, pou fer sir ki tou sa bann keksoz i antre byen e non pa dan en fason hasty. 

        E nou pou annan sa cooling-off period in any event. Akoz si nou pe fer Kod sa semenn, i annan en seri lezot Lalwa ki pou obligatwar mon bezwen ganny sanze, akoz bann sanzman ki nou pe fer dan sa Kod.  Akoz ler nou amann en keksoz par egzanp nou tir divors dan Matrimonial Causes Act nou met li dan Kod, nou bezwen al amend Matrimonial Causes Act.  Ler nou ti guardianship dan Children Act nou’n met li dan Kod, nou bezwen al amend Children’s Act.  Town and Country  Planning Act nou fek fer Physical Planning Act ler nou pou sanz droit de superficie, ler nou pou sanz right of way, ler nou pou sanz Beach Access, dan Kod Sivil  parey nou pe al fer li nou pou bezwen sanz laba osi.

Alor nou pou annan en peryod apre ki nou’n fer sa travay, kot nou pou revwar dan son lentegralite tou sa bann Lalwa, dan en fason ki ler finalman nou anmenn bann Amending Act devan sa Lasanble, nou ava ganny en 2enm loportinite pou nou revwar sa travay ki nou’n fer.  E fer sir ki nou pa’n fer okenn defayans.  Vwala Mr Speaker, mon’n koz bokou plis ki mon’n ti’n swete, me mon krwar ki ti enportan konman en dimoun ki’n ase, ase mouye par sa travay ki nou’n fer, ki ti enportan pou mwan dir sa detrwa mo.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges. Mon a donn laparol Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis e delegasyon ki la e bonn apre midi tou Manm koleg Onorab, e byensir bonn apre midi tou piblik ki pe ekout nou isi oubyen aryer.

Mr Speaker i pa souvan dan lavi en Parlman, ki ou ganny loportinite pou ou met en mark en mark enportan atraver lamannman ki ganny propoze lo en Lalwa, sirtou en Lalwa ki serye parey Civil Code. Mon dir sa Mr Speaker akoz sa Lalwa i pou gid tou prosedir.  Tou prosesis Sivil ki okenn endividi okenn sitwayen pou angaze ladan.

Me alors sa i en legzersis ki nou pran li tre o serye.  E legzersis ki nou pran li sirtou o serye, ki apre nou annan bann konsiltasyon ki ganny fer ouvertman e kot piblik in partisipe, e kot parler nou’n menm fer en pti en pti joke lo la kot nou dir i vin en pwen legal.  Me i ti neseser.  E pou sa mon krwar nou remersi ou Mr Speaker e Sekretarya pou met a dispozisyon Lasanble pou ki i annan sa kalite konsiltasyon.

Nou osi remark son serye ki i serye, par lefe ki Lasanble dan Lasanble Nasyonal pa pe pran en zour pa pe pran de zour me pe pran en pe letan, pou kapab konsider Civil Code.  E ankor enn fwa mon remersi ou Mr Speaker, akoz i enportan mon krwar ou’n apresye magnitude travay ki nou bezwen fer.  E mon konnen konman Speaker Lasanble Nasyonal personn pa le ganny asosye avek ki nou donn lepep Seselwa, nou donn nou sitwayen en Lalwa ki pou gid bann prosedir Sivil bann aksyon ki zot arive anvi pran, kot en lot endividi Ankour, ki pa marse ki konplike  ki fer zot lavi pli difisil.

E mon krwar se sa lesansyel ki deryer tou nou lespri.  I osi enteresan Mr Speaker par lefe ki malgre ki mwan en Manm ki reprezant lo kote Gouvernman lo sa latab,  i mon vwar mwan, ozordi pe debat lo en Lalwa ki in ganny travay lo par en Komite, e ki i pa neseserman Gouvernman ki pe anmenn sa Lalwa malgre i bezwen vin atraver Gouvernman akoz se Gouvernman ki ansarz en Departman legal e ki bezwen drafte atraver biro Attorney Zeneral.

Me sa ki enportan note se ki, a sa moman ki sa Kod pe pase tou sa bann Manm ki asiz lo sa kote latab lo nou kote, e mon krwar osi lo lot kote latab, mon pa krwar ki i annan en size ki tou dimoun i tonm dakor lo la nou tou.  Sak dimoun i pou annan en size ki nou pou tonm dakor lo la , sak dimoun i pou annan en serten size ki nou pa pou tonm dakor lo la.  Se sa enn bann Lalwa ki fer ki montre dinamiz fason ki nou kapab apros en deba lo en size sitan serye.

E mon pou siport sa largiman olye ki nou fer bann peaceful amendments, mon krwar letan in arive pou nou vreman zisteman revwar sa Kod lo son totalite, e regard bann sityasyon ki’n ganny kree atraver sa Kod presedan.

Mr Speaker nou ava lapel ki apre ki Lakour ti ganny sans entrodwir atraver SEYLII, en loportinite pou sitwayen kapab al online e regard bann case Ankour,  i annan plizyer dimoun ki’n ale menm si zot pa avoka, me ki zot enterese konpran bann desizyon ki pe ganny pran.

E si i annan en keksoz ki ou ava remarke ki konman en dimoun ki’n vwar sa mon’n remarke se ki dan serten ka parey Onorab Georges in dir, lenterpretasyon i varye baze lo bann sirkonstans ki ganny prezante ki ganny siporte prezante dan sa ka.

Mon bezwen dir sa koumsa Mr Speaker, akoz mon pe fer sa dan bonnfwa, i annan letan ki si en dimoun in pran li en tre bon avoka e fer en tre bon largiman sa largiman i carry e sa desizyon i ganny pran e an faver sa dimoun.

I annan de ka sa dimoun i pran en avoka me kot sa Avoka travay ki sa avoka i annan pou fer i bokou plis, sa desizyon i al dan en lot fason.

Sa i vedir ki i ti pou enportan pou servi sa bann zire-s pridans ki’n ganny kree pou servi sa bann desizyon ki’n ganny kree pou servi sa sityasyon ki egziste pou nou kapab zisteman anmenn en Lalwa anmenn lamannman dan Civil Code ki defini konteks ki egziste ozordi, e pran kont bann sanzman e bann levolisyon ki’n arive ozordi.   Onorab Georges in dir serten legzanp mon kapab sit lezot legzanp. Par egzanp dan Kod i annan bann mansyon kot si ou pe mars avek ou bef  anvil.  I annan bann mansyon, bann lezot keksoz ki konsern bann aktivite ki nou nepli angaz nou ladan.  Ou konpran?  Konmsi i ti neseser ki nou annan sa bann lamannman.  E si nou ti pou ale pou nou servi en mikroskop pou nou pik zis lo sa bann morso nou krwar in demode, nou pa ti pou pe fer zistis sa travay ki neseser ganny fer.

E lavantaz ki nou annan konman en Lasanble, i se ki nou annan en panel nou annan en Komite ki’n asize ki’n etidye sa Kod dan son totalite, ki pa’n neseserman mon krwar tonm dakor lo tou bann size.  Akoz mon’n ganny sans attend ban diferan diskisyon.  Bann ki’n pas letan nou’n dan Extended Bills Committee atraver Lasanble.  Me bann osi ki’n pas dan bann lezot forum, kot ou’n kapab apresye lenportans ki sa dimoun i atase avek annan en Civil Code ki reponn a bezwen sosyete ozordi.

E mon krwar ler enn mon koleg lot kote in koz sa levolisyon ki nou sosyete pe pas ladan se sa levolisyon ki nou bezwen pran kont e ki nou bezwen anmenn devan akoz si nou pa fer sa, e mon krwar Onorab Georges in fer sa pwen i osi,  nou pa pou kapab esper ankor plizyer lannen avan ki nou fer sa.

E sa ki fondamantal dan tousala osi Mr Speaker lefe ki nou bezwen konman en Lasanble entre tre konsyan.  Annou pa reste stuck lo laspe propriyete, ki mon krwar ki domin lamazorite deba ki’n annan dan sa Kod Sivil.

E la se propriyete in fer par egzanp bann laspe ki involve later, ownership later, ownership byen, i pa neseserman tou sa ki annan dan Civil Code.  I annan bann lezot keksoz ladan ki neseser.  E se pou sa rezon ki nou bezwen regarde dan son totalite e se pou sa rezon ki nou bezwen regard li dan son totalite e se pou sa rezon ki nou annan en serten nonm zour devan nou, pou nou kapab fer sa travay.

E mwan Mr Speaker mon pou remet lanfaz lo en lapel ki’n ganny fer par mon koleg Chairman Bills Committee, ki a sa moman kot nou vwar nou pe regard sa Civil Code, eski nou devret pa devret dan Committee Stage pe sispann, Order 67 (1) zisteman pou nou allow sa bann lesanz.  Tout an prenon kont Mr Speaker, ki nou bezwen rezonnab dan sa bann propozisyon lamannman ki nou bezwen fer.

Akoz sa i prezant nou avek en konteks vreman, vreman diferan avek sa ki nou’n abitye eksperyanse.  E en Kod Sivil i pa mon Kod Sivil, i pa Kod Sivil ni LDS i pa Kod Sivil ni US, me Kod Sivil  lepep Seselwa.

E sa ki nou, nou bezwen fer konman en Lasanble konman en kolektif, konman en group ki pe travay ansanm, akoz mwan i annan size ki mon share lopinyon, mon bann koleg lot kote latab i annan size ki zot pa share menm lopinyon, me nou bezwen travay konman kolektif pou nou kapab anmenn sa Civil Code devan.

E malgre ki mwan mon en dimoun ki kontan toultan raise, lefe ki bezwen swiv serten prosedir, serten lord, nou bezwen etabli nou e antre nou dan en lord ki nou pas sa Kod.

Rezon pou sa Mr Speaker, set akoz si nou pou antre li dan en lord nou pas sa Kod sa Kod demen i ganny pase i ganny aprouve, en dimoun i kapab challenge prosedir ki nou, nou’n servi konman Lasanble Nasyonal, pou pas sa Kod, mon prezimen mon a ganny korize si mon mal,  en dimoun i kapab zisteman challenge li e dir pou dir malgre sa provizyon dan sa Kod i pa ti ganny pase an akor avek bann lord ki Lasanble i annan.

E nou tou nou konnen ki mannyer sa bann size i kapab devlop dan bann konplikasyon.  E se pou sa rezon ki i neseser ki nou annan serten fleksibilite ozordi, e ki nou sezi sa loportinite pou nou pran – pran sa bann zour ki devan nou, pou nou entame sa deba dan en fason zis – dan en fason obzektif, e dan en fason mon ou dir sa Mr Speaker dan en fason senp,  pou ki bann lesplikasyon ki nou donnen, ki nou gannyen i ganny fer dan en fason ki tou dimoun ki pe ekoute i kapab konpran.

I pa fasil Mr Speaker konman en Lezislater pou  kapab sey konpran tou size ki vin devan nou.  I annan de zour nou pe diskit Lalwa Tourism, nou bezwen sey konpran laspe dan lendistri Tourism. 

I annan de zour nou pe diskit Lalwa an se ki konsern lapes.  Nou bezwen konpran sa konteks.  I pou annan letan kot nou pou vin diskit Misuse of Drugs Act, nou bezwen konpran sa konteks.

E se sa mon krwar ki lepep an deor la, i devret apresye lefe ki konman Manm Lasanble nou bezwen fer en kantite zefor pou nou kapab reste azour avek sa size ki ganny prezante devan nou.

E pou nou kapab e zisteman fer zistis sa size ki devan nou, se ki nou bezwen sezi letan ki devan nou.  E profit dan sa letan ki’n ganny met dan sa ki’n met a nou dispozisyon par Lasanble Nasyonal, atraver ou Mr Speaker, pou nou kapab zisteman deal avek sa Civil Code.  E i kree listwar.  Zisteman kree listwar akoz depi bann lannen 1800 – 1975 e la nou 2019, nou pou vin sa la Lezislasyon ki pou vin deba dan Civil Code.

 Onorab Georges i servi sa legzanp sa enn 1975 kot everybody for – everybody against ki dayer  nou a rapel  ti 1975.  E fer sir Mr Speaker – fer sir.  And this is the only word of caution mon pou met devan bann Manm.  Fer sir nou pa les nou lekor ganny sezi par bann lobby okenn endividi, pou servi sa term ki Speaker Bercow dan House of Commons ti servi ki okenn dimoun pa sey exert okenn undue influence, lo okenn Manm, dan sa Lasanble, no matter how we feel strongly towards nou constituents or however, pou ki nou fer sir ki ler nou pe deba sa Lalwa nou pe debat li the best interest of the majority of all the people.  E se sa ki enportan.

Mr Speaker, mwan mon santi mwan, mon santi mon tre privilezye koman en Manm Lasanble ozordi ki mon ganny loportinite enterakte avek en Civil Code, ki’n ganny ki’n ganny amande.

E ki mon kontan ki Lasanble pe entame deba lo merit sa Prozedlwa.  E ki mwan personnelman mon pou siport merit sa Prozedlwa.  E parey mon koleg in koze lo lot kote latab, i pou annan serten propozisyon ki mon pou le fer, me ki i pa’n posib pou fer li, akoz i annan serten lesplikasyon davantaz ki nou bezwen.  Akoz mon pa krwar nou’n ganny ase letan dan 5sa bann seri konsiltatif pou nou anmenn tou bann size neseser.  Me sa i a permet nou pou nou kapab avans bann size devan ganny bann lesplikasyon e move foward. 

Avek sa Mr Speaker mon remersye ou.  E mon swete ki nou parey mon’n dir nou sezi sa loportinite e annou amann sa Civil Code dan lafason ki nou devret fer li.  E annou fer sir ki nou annan en Kod Sivil ki reponn a lapel e legzizans nou sosyete ozordi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun.  Mon konsyan ki bokou keksoz in ganny dir deza.  Me selman mon pa anvi rat sa loportinite lo en Prozedlwa osi enportan dan lavi nou pei, mon anvi anmenn en pti kontribisyon dan deba lo merit zeneral sa Prozedlwa.

Mr Speaker mon vwar li konman i en moman privilezye, pou nou 6enm Lasanble pou ganny loportinite zisteman deba, e vot lo sa revizyon konpreansiv Kod Sivil Sesel.

Ler nou konsider lefe ki i premye fwa dan listwar brans Lezislatif pei, depi an 1975 setadir 44an ki en tel revizyon i ganny fer.

Anfet dernyen fwa ki sa ti arive, nou pa ti menm ankor vin en Nasyon endepandan.

Donk a sa staz mon oule salye valer travay, an term zefor e kalite travay ki’n ganny fer avan ki sa versyon in vin devan nou Lasanble ozordi.

Mon apresye lasirans k mon’n gannyen lo travay ki’n fer pou moderniz sa Kod, e osi pou met li an konformite avek bann drwa Konstitisyonnel, partikilyerman an relasyon avek Seychellois Charter of fundamental  human rights and freedom. 

Dan en grosso modo mon vwar li konmsi sa revizyon ki nou pe fer, i sa Kod i annan li 3 liv, ki gid lavi en endividi depi son nesans ziska lanmor, e olye ki nou’n vin avek bann lamannman ouswa lanplasman bout par bout, nou pe fer en revi konpreansiv, ki mon krwar i fer zistis pou nou fer sa travay dan sa fason.

E Mr Speaker, mon osi mon an faver ki nou pran en tel lapros.  Sa Lalwa antour i annan apepre letan mon’n get son dan sa Prozedlwa ki devan nou 2,278 lartik.  Alor pou ou ki pe swiv deba apre midi ou kapab konpran konsiderasyon sa travay, ki annan devan nou.

Me selman parey Minis dan son prezantasyon in dir,  e osi Onorab Georges in dir in repete ki selman 10poursan sa Kod ki pe sanze 90poursan i reste parey.  Alors sa i fer ki pou kekfwa sa doutans lo, eski nou ti merit pe fer li dan sa fason i kapab ganny reasire pou dir nou pa pe neseserman kas en keksoz ki’n egziste pou osi lontan dan nou pei.

E Mr Speaker enn bann keksoz ki sa revizyon pou fer, ki’n ganny dir se pou moderniz sa Kod Sivil, pou met li anliny avek legzizans sa letan ki nou pe viv ladan.  E mwan mon santi ki pou dir an menm tan, i annan en keksoz ki pou fer avek bann endividi ; nou konman nenport ki endividi ki viv dan Sesel, souvandfwa nou koz lo responsabilite.

E mon krwar pou dir sa bann revizyon ki pe vini, i pou souliny sa mo ‘’responsabilite’’ dan nou lavi.

Ozordi i enn bann keksoz ki nou pou touse, par egzanp fason ki nou get sa size menaz, ouswa kestyon zanfan ilezitim, maryaz anba 18an, ouswa fason ki nou partaz nou propriyete ouswa endividi partaz son propriyete drwa ki annan partaz son propriyete apre son lanmor.

Pou mwan mon vwar sa i al byen avek responsabilite personnel.  Parske i pou annan en pe dimoun ki pou rezenbe lo serten lo serten sa bann pwen, akoz anfet Kod Sivil i tous osi bokou nou krwayans ; nou krwayans ki swa nou etik dan lavi ouswa nou standar moralite, nou spirityalite, be solman an menm tan nou pe viv dan en lemonn, kot konmela nou koz ‘best international practice’ e Sesel i subscribe avek bann lorganizasyon ki i form parti SADC – Nasyon Ini, pou nonm zis enn de.

E zot pous nou zot ankouraz nou, zot lobby nou pou nou pran serten pratik.  E so koman en Nasyon nou pa kapab debout a lekar, e dir non nou pa kapab fer sa.  Nou bezwen konpran e mon pe rod en mo pou nou konvenk nou lekor, pou dir sa i meyer fason pou nou al délavant konman en Nasyon modern.

E mon osi kontan parol ki Onorab Georges in dir, poudir Lalwa i pa statik.  Me mon krwar sa legzersis ki nou pe fer ozordi, alor i en bon konmansman.  La ozordi nou fer sa revizyon sa semenn, nou a fer sa revizyon konpreansiv e apre a lavenir detanzantan baze lo legzistans letan, koumsa nou kapab fer, bann sanzman o firanmezir, ki nou ale.

Donk vwala sa kontribisyon ki mon ti le fer lo merit zeneral sa Prozedlwa Mr Speaker.  Osi non pou vreman look foward pou partisip dan sa bann deba dan bann zour ki vini, akoz parey mon’n dir i en moman tre privilezye pou nou 6enm Lasanble.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.  Mon a donn laparol Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou koleg Onorab e manm piblik ki pe ekout nou.

Mr Speaker nou 6enm Lasanble pe eksperyans ozordi en moman istorik, dan son legzistans e an relasyon avek konteni travay ki nou pe fer isi ozordi, dan sa Lasanble lo nou Kod Sivil.

Me avan ler menm mon al lo bann detay, ki pou size Committee Stage, mon oule rekonnet tou bann dimoun, bann profesyonnel legal e lezot layperson, ki’n angaz zot e donn zot letan pou etidye nou Kod Sivil, e pou anmenn bann sizesyon bann rekomandasyon konkret e serye, pou transform sa Prozedlwa parey ki egziste.  E anmenn en nouvo dokiman ki kontenir ankor enn fwa mon’n dir bann eleman ase enportan ki pou mark nou sosyete pou bokou lannen.

E byensir parey nou tou nou konnen nenport ki Lalwa, dan nenport ki sosyete i touzour size kontestasyon; i touzour size largiman e byensir lo ou koz Lakour – bann diferan Lakour nou bann Lalwa i touzour si oule reprezant bann defi pou nou bann zonm legal ki al defann nou bann sitwayen devan Lakour.

En sel Lalwa, de kote avoka, ki defann e argye bann menm provizyon e rod lazistis pou nou bann sitwayen ordiner.

E ki i montre nou, i montre nou ki malgre en sel Civil Code, ki’n egziste pou plis ki 40an diferan avoka in annan diferan enterpretasyon, e Lakour Ziz in rann zizman dan diferan fason lo bann diferan sityasyon ki’n vin devan zot.

Byensir dan sa menm parkour Mr Speaker, bann zizman ki Lakour bann defans, bann largiman bann challenge ki’n ganny prezante, par diferan avoka, dan en fason ou en lot, bann Manm piblik ki zot ti pe deservi reprezante, i annan in dakor akoz zizman dan zot faver, i annan pa’n tonm dakor akoz zizman pa’n dan zot faver.  E vwala.

Ozordi nou Lasanble pe konmans debat lo merit e prensip zeneral bann vizavi bann lamannman nou Kod Sivil.

E mon’n tann kosyonnen lo lafason ki nou travay i deroule.  E Mr Speaker mon pou zwenn avek bann reprezantasyon ki’n dir wi, nou pe viv dan e nouvo letap dan en nouvo letan nou sosyete, in sibir transformasyon profon, e nou bezwen pe viv, e bouz ek dinamik letan.  E an menm tan nou bezwen fer sir Mr Speaker, ki dan amezir, ki nou prezant bann lamannman e debat lo konteni nouvo nou Civil Code ki nou fer li avek tou prekosyon ki tou parti prenan dan son mazorite mon e koz lo la i ava dakor avek  bann lamannman ki nou fer byensir ki tou sitwayen pou viv avek.

E nou Lakour nou bann Ziz i ava pe al reprezant ou bann sitwayen, baze lo bann diferan prezantasyon ki zot pou ganny donnen pou fer.  E si i annan en keksoz ki mon kapab dir menm si nou pa ankor al dan Committee Stage mon santi baze lo letid ki mon’n fer lo bann amannman e bann konparezon, mon santi ki Lakour bann Ziz, e menm nou bann avoka, tout en respectant bann amannman e se bann amannman serten provizyon in pase, with respect mon ava dir, zot pou annan mwens challenge devan zot.  Akoz bann amannman i tante pou si oule donn bann solisyon bann challenge ki bann avoka e ki  menm Ziz ti bezwen al kas latet pou zot or avan ler zot ariv lo en desizyon e kominik en zizman, pou ki bann diferan parti prenan finalman zot ale e zot problenm i rezourd.

Me byensir Onorab Georges konman en avoka ler i annan mwens challenge devan li mon prezimen ki i i ava dir nou be mon bann charges pou mwens.  E petet bann sitwayen ordiner i ava benefisye.  Akoz i annan mwens challenge lo Avoka.  Mwens charges pou nou bann sitwayen ki nou reprezante konman avoka e bann Ziz osi.

Mon vwar li en e dan sa laliny.  Me mon konnen mon konnen ki nou pe fer fas Speaker avek en lot challenge, en lot challenge – akoz serten bann amannman ki devan nou Lasanble dan sa nouvo Prozedlwa nou Kod Sivil, in osi size en kantite lobby.  Size lobby akoz i annan serten provizyon ladan, kot serten nou bann dimoun, nou bann sitwayen i santi pou dir ler sa Lalwa i pase, bann ka posib ki zot ti pe mazinen anmenn devan avoka finalman anmenn devan Lakour pou en zizman, ki zot pou perdi.  Byensir ler en kote i perdi lot kote i gannyen.

E si ou pe koz an term larzan – an term bann byen ler bann tranzaksyon i ganny fer, byensir Mr Speaker i annan en kote ki si i pou perdi en pe plis larzan, en lot kote pou ganny mwens, vwala kot bann konfli e bann lobby in antre.

E mon konpran ki kote serten bann avoka dan nou kous legal ki kote zot vini avek zot lobby e zot pe reprezant en pwennvi, en kous nou sosyete la deor.

Me Mr Speaker, ou ava dakor avek mwan, e ler mon ti demare mon ti dir, napa en Lalwa ki kapab satisfer tou dimoun alafwa.  Me sa ki nou konman bann Lezislater nou bezwen fer, nou bezwen get laspe pozitiv e misyon final ki sa Lalwa i annan pou li akonpli dan en sosyete modern, ki nou sosyete Seselwa.

Mon 3enm pwen Mr Speaker, ki mon oule koz lo la dan konteks merit zeneral sa Prozedlwa, i konsern avek defi ki en bon pe fanmir in gannyen pou fer bann tranzaksyon avek bann later kot i annan bokou zeritye.

Dan sa Prozedlwa ki devan nou Lasanble, bann propozisyon in fer e lesey serye e brav pou adres sa bann defi.  E mon swete ki en bon pe nou bann sitwayen, nou bann fanmir zot ava santi zot soulaze, si sa bann lamannman ki pe ganny propoze i pase devan nou Lasanble.  E kot en bon pe sa bann kestyon later zeritye e tou bann lezot eleman ki konteni bann tranzaksyon later zeritye ki mannyer i ganny deal avek.

Mon swete byensir ki lo sa laspe ki nou Lasanble i kapab tonm dakor lo la.  Akoz mon konnen konman en dimoun ki’n dan politik pou en bon pe lannen, i annan en bon pe sitwayen bann zabitan, in vin fer bann pledwari avek nou lofis, lofis nou parti United Seychelles e nou’n dir zot ki byensir sa i pa en Lalwa politik i en Kod Sivil ki nou pe amande e si nou Lasanble i tonm dakor pou konsider, sa bann propozisyon ki bann zonm legal e bann lezot  layperson in anmenn devan, ki nou ava kapab vreman trouv serten laklerte.

Lot keksoz ki i tre enportan Mr Speaker, Onorab Ferrari pe montre mwan son mont, mon pa konnen si i pe time si i pe fer timing lo ou behalf Mr Speaker,  me mon pa ava al bokou pli lwen, mon ava konklir pou fer plezir Onorab Ferrari lo ou behalf, atraver ou Mr Speaker, pou dir sa Prozedlwa, i en Prozedlwa avek s bann lamannman ki pe ganny fer.  Malgre i pa en legzersis ki pe amann en gran poursantaz nou Code Civil mannyer i ete, me sa bann provizyon ki pe ganny touse, mon krwar i bann provizyon ki i merit  ganny touse.  E mon krwar Mr Speaker ki nou vwar sa Prozedlwa ki devan nou Lasanble konman en konmansman serye, pou nou vreman dan en fason sistematik e dan bann fason dinamik anmenn bann lamannman dan nou Kod Sivil firamezir ki nou sosyete i progrese i firamezir ki Sesel i embrace bann lezot sanzman ki pe ganny propoze dan bann lezot lorganizasyon rezyonal e enternasyonal, ki Sesel i en manm ou en parti prenan dan sa bann lorganizasyon, pou nou kapab anmenn sa nouvo dinamik dan nou prop Lalwa ; pa zis Civil Code byensir bann lezot Lalwa ki konekte avek nou Code Civil.   E Onorab Georges dan son soumisyon ki in fer apre midi in dir nou ki i pe demann en peryod ki’n apel li cooling-off, mon krwar mon osi ki nou bezwen antre dan sa peryod, pou nou kapab fer sir ki tou bann lezot Lalwa ki konnekte direkteman avek bann lamannman profon, ki nou Civil Code pe fer, ki nou fer li similtaneman pou ki nou pa kit okenn vag dan milye, epi ki ler case in ariv Ankour, nou dir la lot Lalwa, pa ankor ganny amande, lot pa ankor amande, lot pa ankor amande, ki nou fer li dan en fason entegral e nou deklare ki vwala tou bann Lalwa konsekan in ganny amande a konsekans bann lamannman ki nou Code Civil in pas atraver.  E lo sa pwen Mr Speaker, mwan mon pa trouv problenm.  E mon a konsider bann amannman ki mon konpran pe vini.  E fir anmezir ki nou avanse dan en fason dinamik, mon krwar ki nou ava donn Sesel –  ki nou ava donn la Nasyon Seselwa en Code Civil ki meyer avek sa enn ki egziste ozordi.  Avek sa Mr Speaker mon a dir ou mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Simon Gill.  Mon a donn laparol Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, sa Prozedlwa ki devan nou Civil Code of Seychelles Bill 2018 i en Lalwa vreman enportan, ki annan lenpak lo tou kous nou sosyete.

I en Prozedlwa ki pou afekte e annan lenpak lo tou sitwayen Seselwa.

Mr Speaker sa Lalwa pe propoz plizyer lamannman dan Civil Code aktyel, e pe enport plizyer morso Lalwa sorti dan lezot Lalwa.

Me plizyer bann Lalwa debaz ki deza egziste dan Civil Code aktyel, pou reste parey unless of course bann Manm i propoz serten lamannman.

An 2018 e 2019, ti annan plizyer meeting Extended Bills Committee, ki ti ganny organize par Lasanble Nasyonal kot bann Manm ti ganny sans zwenn avek Attorney Zeneral ek bann eksper dan Lalwa Sivil, pou diskit lo sa Kod e propoz plizyer lamannman dan sa Bill. 

Sa meeting Mr Speaker ti live lo televizyon, lo medya Nasyonal.  E lepep Seselwa ti kapab donn zot imput – zot ti kapab donn zot lopinyon, e menm demann plizyer kestyon atraver zot reprezantan dan Lasanble Nasyonal.

Ozordi sa Lalwa i devan nou Lasanble.  E i dan lentere piblik pou konnen kwa ki dan sa Bill.  Tou Seselwa i merit annan lentere dan Lalwa Sivil.  I konsern ou. I konsern mon i konsern nou tou.  Lalwa Sivil  i deal avek plizyer bokou bann size enportan.  Parey plizyer Manm in mansyonnen bann size parey maryaz, divors, testaman, an ménage, domenn piblik, droit de superficie, permission to build, egzekiter, Kontra, back  letters, adopsyon, deliks e plizyer lezot topik enportan.

Mr Speaker sa Bill i en gro Prozedlwa e i vreman konpreansiv.  Bann Manm e Bills Committee osi in propoz plizyer, plizyer lamannman e mon mazinen ki pou annan bokou lezot lamannman ki pou ganny propoze dan Staz Komite.

Dan mon entervansyon, mon pou met lanfaz lo selman 4 seksyon, e serten provizyon dan sa Lalwa, ki mon santi piblik ki vreman enterese avek. E in size bokou diskisyon an deor e sirtou pandan nou bann diskisyon dan Extended Bills Committee. 

        Mon bezwen dir ki parey Onorab Sebastien Pillay in dir, mon apresye lefe ki pa tou Manm ki pou partaz menm lopinyon.  Me mon swe se ki sa Civil Code final, ki sa Lasanble i aprouve i enn ki pou dan lentere lepep Seselwa.

Annefe Mr Speaker, i annan en Manm in mansyonn sa boner, en topik ase enteresan ki mon konnen lepep Seselwa pe espere pou nou debat lo la se sa size maryaz.

Annefe lo Pan-African Parliament lo Komite pou Lazistis e Drwa Imen ki mon en manm lo la.  Sa Komite pe travay lo en Model Law pou protez sirtou bann zenn fiy anba laz.

Ozordi dan bann pei larezyon sirtou dan L’Afrique bann zenn fiy anba 18an menm as long as 12, 12an pe ganny forse an maryaz.

E i annan labi lo bann zanfan!  E annefe unfortunately Sesel anba nou Civil Status Act part (5) Lartik (46).  Lalwa i dir ki avek konsantman paran en fiy anba 18an pa pli ba ki 15 an i kapab marye.  E pou sa fiy ganny permisyon pou li marye si fodre papa i donn konsantman.  E si papa i  mor, son manman ki ankor vivan  i kapab donn konsantman e si tou lede paran in mor, alor Lalwa ai dir se Ziz ki pou donn konsantman pou sa fiy kapab marye.  E sa i en fiy ant 15an a 17an.

Me Mr Speaker, provizyon orizinal ki dan sa Lalwa, ki’n ganny fer dan Civil Code 2018 dan seksyon 154 (1) i dir ki ‘’minor cannot contract marriage, but a Judge in chambers may for serious reason authorized a minor to contract marriage.’’

        Me annefe Mr Speaker nou bann deba dan bann diskisyon, i annan plizyer Manm ki’n fer propozisyon pou sanz sa seksyon, pou fer ki pou nepli annan maryaz anba 18an.

Mr Speaker mwan mon siport sa propozisyon.  E mon senserman krwar ki nou bezwen protez nou bann fiy e ki laz pou konsantman maryaz i merit 18an e pa pli ba.

Sa i mon lopinyon ki pou devan Lasanble pou debat lo la sirtou dan Staz Komite.

Dezyenmman Mr Speaker.  Anba property orders seksyon 259 (1) kot i konsern an menaz property rights.  Sa seksyon i fer provizyon pou equal sharing of property, pou bann dimoun ki’n viv an menaz pou 7an.  Annefe dan sa seksyon i spesifye – i fer sorti klerman ki i en propozisyon dan sa Lalwa la, ki si en koup en msye ek en madanm in reste an menaz pou 7an, ki bann byen ki zot in bann propriyete ki zot in acquire pandan ki zot in dan sa relasyon i ganny divize egalman parmi  sa koup.

E sa i e keksoz ki i pou e lev en gro deba ki pou annan plizyer diskisyon lo la.  Me annefe i enportan ki ozordi nou get Sesel ler nou pe pran kont sa Lalwa nou bezwen get keksoz dan konteks nou pei, e sa ki nou bann Manm nou santi i pou dan lentere nou pep e ki pou dan konteks la realite nou pei ki nou pe viv ladan ozordi.

Trwazyenmman Mr Speaker, kot i konsern domenn piblik, en keksoz ki mwan mon’n koz bokou lo la.  Gronny akse avek lans, ler nou pe koz domenn piblik en keksoz ki sirtou nou met lanfaz lo la se akse avek lans.

Annefe Mr Speaker ozordi dan provizyon ki pe ganny mete dan sa Lalwa, ki sirtou dan bann domenn piblik ki pa aksesib avek piblik, Gouvernman pou fer provizyon right of way, lo later Leta pou permet piblik ganny akse avek bann domenn piblik.  Sa i trouve dan seksyon 538 (4) (a) ek (b).

Me kot i konsern right of way, lo later prive pou donn akse piblik avek bann domenn piblik, i ganny kouver anba en lot Lalwa.  I ganny kouver anba Physical Planning Bill, 2019 ki nou fek pas li devan Lasanble Nasyonal ki nou ankor pe esper Msye Faure assent.

        Mr Speaker, mwan mon krwar ki i annan nesesite ler nou pe get nou pe pas dan sa Bill, i annan nesesite pou nou amann pou nou amann seksyon 538 (4) (b) ki ankor pe fer referans avek Town and Country Planning Legislation, ki en keksoz ki atraver sa Prozedlwa ki Lasanble in pase in i pou repeal.  I pou repeal sa Town and Country Planning Legislation Act.   E i merit ganny ranplase dan sa provizyon, dan sa seksyon Par Physical Planning Legislation ouswa Act.  So i annan serten lamannman ki ler nou pe get sa Lalwa nou bezwen pase, akoz bann Lalwa ki nou’n pase oparavan ki ou bezwen fer amannman osi dan sa Bill.

        Mr Speaker, kot i konsern droit de superficie en lot keksoz ki dan lentere piblik, permission to build, anba seksyon 554 (2) (a) an droit de superficie can be created only by written Agreement. 

        E dan seksyon 5654 (2) (c) i detay bann kondisyon ki merit annan dan sa Lagreman.  Enn bann kondisyon ki ti’n ganny propoze anba sa seksyon Roman I se ki drwa droit de superficie i ganny granted for a period not greater than the life of a grantee.

        An dot mo Mr Speaker, ler sa grantee sa dimoun ki’n ganny permission to build sa droit de superficie i mor, sa droit de superficie i expired sa droit de superficie i terminen.

Mr Speaker, i annan en problenm avek sa.  Par egzanp si en msye in ganny droit de superficie lo en later in fer lakaz li ek son madanm lo sa later in move ladan ek son madanm ek son bann zanfan, si zis apre ki sa msye ki’n ganny sa droit de superficie in fini fer sa lakaz i mor son fanmir i perdi.  Son fanmir pou bezwen vacate sa propriyete, son fanmir i bezwen vacate sa lakaz dan 1an.  Akoz ou pa kapab inherit droit de superficie.  Sa drwa i terminen sa drwa i expire ek lanmor sa grantee.

        E mwan Mr Speaker mon pa krwar ki sa i fair lo sa fanmir.  Mon dakor avek propozisyon ki enn de Manm ti fer dan Extended Bills Committee, ki droit de superficie i merit pou en peryod letan – let’s say 50an.  Kot si sa dimoun ki annan sa droit de superficie i mor son spouse son madanm ouswa msye ouswa son zanfan, zot kapab inherit larestan lannen ki reste.  Dan plas ki zot bezwen kit sa propriyete dan 1an, zot kapab kontinyen e zouir sa propriyete ziska sa peryod letan ki reste e fini.

Mr Speaker en lot keksoz ki detrwa Manm in koz lo la ozordi, mwan personnelman mon’n toultan en advocate pou testamentary freedom.

        Mon krwar ki en endividi i merit annan son liberte pou determinen lekel ki i donn ouswa bequeath son byen, son assets, son larzan, son propriyete, son biznes eksetera.  E mon an faver sa provizyon ki dan sa Bill ozordi ki dan sa Civil Code. 

Mr Speaker lalis i long.  I annan plizyer seksyon enportan pou koz lo la ankor, me mon prezerv mon lentervansyon dan Staz Komite.  E an atandan Mr Speaker mon pou ekout deba lo sa Bill, sirtou dan Staz Komite baze lo bann lo bann lamannman, mon ava pran en desizyon si  mon pou siport sa Bill ouswa non.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Woodcock.  Onorab De Commarmond, ou annan oule fer ou lentervansyon oubyen nou ava pran en break nou ava tournen?   Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

I reste zis mwan?

 

MR SPEAKER

Non mon’n donn ou laparol akoz- Mon pou repran.  mon annan Onorab Aglae, mon’n le tenir le de Leaders dernyen, mon annan Onorab Aglae me selman i ti’n sorti en moman mon ava go to Onorab Aglae.  Onorab Aglae ou le fer ou lentervansyon si pa long nou a pran li apre nou ava pran en break e ler nou retournen nou ava ekout le de Leaders.  Onorab Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi Profeser, Minis ek ou lekip, e tou dimoun a lekout.

Mr Speaker nou pe fer en pa dan en bon direksyon lo en Lalwa – ki mon konsider li konman en Lalwa ki vivan – mon dir vivan, akoz i pou pran kont nou bann aksyon toulezour ki nou fer,  ki pa nou aksyon ki annan serten konsekans.

E sa Lalwa li menm li malgre pa tou keksoz ki mon osi mon pou tonm dakor lo la, me selman i pe etablir en kad i pou anmenn serten lord kot ozordi toulezour, Ankour, i annan bann ka ki pe ganny arbitre pou bann diferan koz.  Parey dan sa Lalwa i sirkile.

E Mr Speaker bann travay ki nou fer kot presedans, in montre en gran lentere par manm piblik li  menm li ki pa ti tro konn sa Lalwa li menm sa Civil Code, malgre ki Civil Code i date bokou lannen pase, e ki zot osi zot in anmenn bokou kontribisyon.  Ki fer ki mon vwar pou dir i annan en lot santiman deor.  I annan en lanvi pou konnen ki sa ki dan sa Lalwa, e ki mannyer i afekte nou konman en endividi dan nou bann aksyon ki nou fer.

Mr Speaker, ler mon’n koz avek detrwa endividi kot i konsernan sa Lalwa, byensir i annan bann ki’n pas atraver bann prosedir Lezislatif swivan zot bann ka ki zot in al devan.  E byensir dan bann rezilta in annan ki’n benefisye e i annan ki santi zot perdi e la zot pourswiv ankor kad legal.

Mr Speaker sa Civil Code li menm, i en Lalwa ki pa sipoze pe favoriz personn, me bokou fwa nou vwar pou dir i annan serten endividi ki anba sa Lalwa li menm li, i pou vwar pou dir son aki son byen ouswa son leritaz i kapab ganny menase.  Sa i e fe ki pe arive ozordi.

Me pa sa ki anpes nou Lezislater konman bann Manm Lasanble pou nou pa debat lo sa Lalwa akoz nou pa kapab fer Lalwa ki pe protez zis en group ouswa en endividi.

Sa Lalwa li menm li Mr Speaker i antase avek serten valer moral.  Valer sosyal e menm mon kapab dir i annan son valer spirityel ki si nou asize nou pas dan sa Lalwa nou pou vwar konman en imen i annan son valer spirityel parey nou dir an Anglais bann do’s and don’ts, me selman i arive konman imen nou tou nou pas, atraver bann defi bann kalamite.

E pou mwan, mon rekonnet sa travay ki sa Komite in fer, pou revwar sa Civil Code.  I en travay ki mon konnen zot in dedye bokou letan, e  mwan menm mwan mon salye sa zefor ki zot in fer.

Me sa pa fini a akoz mon santi pou dir menm si zot in fer bokou zefor, menm si zot in fer bokou zefors, pou sey anmennen en Lalwa ase modern, ase relevans ki nou konnen poudir lavi ozordi in sitan vin pli konplike, i vin petet dan en fason pli sofistike dan li menm, ki fer ki bokou keksoz ki Ziz ozordi petet ti kapab pran bann desizyon lo la, atraver bann ka ki’n vin devan zot, zot in vwar zot parfwa kwense menm bann avoka, parfwa zot, zot in kwense e bann desizyon pa neseserman, dan faver petet dan sa, sa enn ki pe pas atraver sa grievance. 

        E osi ler mon’n koz avek bann serten endividi ki’n anmenn bann ka, zot in santi zot dekonserte ouswa defavorize e mekontan.

E menm atraver zot prop avoka akoz zot in me kontan, pou dir mon pa’n ganny en bon deal ler mon zizman in pase dan tel, tel sityasyon.

E avek sa Mr Speaker, nou, nou ti a kontan ki i annan en balans.  I annan en balans; i annan en fairness ki ler serten aksyon mon kapab dir – aksyon in ganny komet anba sa Lalwa, ki ler i annan en arbigrasyon i annan en balans.

I annan en balans akoz nou santi pou dir dan sa Civil Code ki la devan nou, sirtou kot i konsern bann rekonesans sirtou – kot i konsern zanfan parey nou dir i annan batar i annan lezitim, e separasyon bann byen osi; ki swa ou ti dan menaz ouswa dan ou maryaz, nou santi pou dir i annan kote ouswa i kapab annan labi ki kapab vin avek anba sa Lalwa si nou pa fer sir ki mannyer nou antreprann serten keksoz anba sa Lalwa.

E se sa ki mon santi pou annan bann lamannman ki pou vini, pou nou sey vwar sa ekitabilite, e sa balans ki i a fer ki sa Lalwa li menm li i ava annan en proteksyon ase balanse lo tou lede kote.

Mr Speaker ler ou’n travay, ou’n fer bokou sakrifis mon kapab dir, i pa pou normal demen ki zis ou vwar ou swa ou’n perdi keksoz akoz i annan serten aksyon ki petet ki ou ou’n pran, ki petet parey Onorab Henrie taler in koz lo responsabilite, petet in ariv par aksidan.  I annan serten keksoz.  Me selman tou imen, i imen.  Mon dir tou imen i imen nou tou nou annan nou febles, me sa pa vedir ki nou mank rekonesans ouswa nou mank responsabilite.

E sa Mr Speaker, ki i anmenn nou lo sa valer moral, moral konman endividi ki swa en dealing ki nou pe fer dan biznes dan nou biznes ouswa dan nou lavi prive, akoz sa Lalwa i tous bokou sa laspe nou lavi prive li menm li,  nou osi nou konsyan pou dir demen ler mon pou anvoy mon lipye lo lot kote semen i pou annan serten konsekans anba sa Lalwa.

E sa Civil Code li menm li, i pe etabli i pe anmenn en pe sa lord pou kapab pa neseserman pou normaliz keksoz, me selman pou dres sityasyon i fer ki nou al dan sa direksyon ki mon krwar lasosyete, ouswa the norm avek sa moral i etabli.

E Mr Speaker, en lot parti mon krwar dan sa Lalwa, ki bokou dimoun mon krwar i antas zot avek, se sa zafer lavi menaz ouswa maryaz.

E sirtou, bann madanm ki mon’n koz avek i ki zot in koz ek mwan zot osi pe enport si ou ti ris ouswa ou ti mizer zot in anmenn serten bann eleman mon krwar ki fer sans.

I fer sans akoz zot in eksperyans serten pratik, ouswa pas atraver serten kalamite dan zot relasyon, ki fer ki zot in santi zot poudir be mon pa’n ganny proteze anba sa Lalwa, ouswa lot i dir ou mon krwar sa Lalwa li menm li in ede pou abiz sa ki mon’n sakrifye sa ki mwan mon’n travay pou mon gannyen.

E se sa ki mon santi nou bezwen anmenn en deba ki fran ; ki fran menm si i ava annan endividi la deor ki petet ler serten Manm a koz lo serten size pou voice out son lopinyon, i kapab ofanse nou a dir zot me sorry, me si nou pe etablir en balans diskisyon anba sa Civil Code, byensir i annan ki pou stand pou ganny plis e i av annan petet i a ganny mwens.

Me lenportans se pou sofgard sa balans lentegrite, en balans rezonnab, e en balans kot si ti napa sa Civil Code nou ti pou kapab vwar nou dan en dezord total.  Kot enn ti pou le fer en lot, lot ti pou le fer isi.  E in the end nou ti pou annan en sosyete sivil ki ti pou annan zis kontrayete ouswa pou annan zis lanmertim.

E sete avek sa mon konpran sa prensip anba Civil Code Mr Speaker, kot i ava diriz en semen drwat.  Me kot osi i ava donn direksyon neseser.  Neseser pou nou kapab si i mont bann evantyalite ki li menm li bann areas sa Lalwa ki pe prezant nou la ozordi, dan en konteks modern.  E an menm tan pou fitir pou bann ki pe vini pou nou en pti pe pli an kosyon dan nou bann fason fer, ki nou pa vwar nou en kote lo lipye dan en direksyon ouswa dan en  lot.

Me avek sa Mr Speaker mon konnen mon bann propozisyon osi ki mon pou mete dan Committee Stage baze lo sa ki mwan mon krwar moralman i etik pou mwan, i pa vedir ki i pou lopinyon tou dimoun ki bezwen agree avek, me mwan mon pou voice out serten bann konsern ki mwan mon santi sa Lalwa i bezwen petet revwar en pti gin e adrese.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Aglae.  Mon nou ava pran en break e ler nou ava rantre nou ava ekout reaksyon le de Leaders, e apre nou ava deside si nou pou al dan Staz Komite ozordi oubyen si nou ava anvoy demen bomaten.

Nou break e nou retournen 4:15.

 

(BREAK)

 

 

MR SPEAKER

Bon nou ava repran nou travay.  I reste le 2 Leaders pou prezant zot reaksyon, lo prensip Bill ki devan nou.  E mon ava donn laparol Onorab De Commarmond.  Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Ankor enn fwa bon apre midi tou dimoun.  Mr Speaker mon pa pou long lo sa, lo merit sa Prozedlwa ki devan nou.  Akoz bokou in ganny dir, e in ganny dir dan en bon lespri e dan en bon fason.

I enportan fer resorti an se tan la Mr Speaker ki Napoleon konmsi, sa Lanperer, sa gran Lanperer ki Onorab Georges in fer resorti,  i pa’n zis lager, in lager en kantite en.

In al partou dan Balkan States, ensidswit.  Partou kot ou pase konmela ou demande, ou vwar en keksoz, ou dir sa Napoleon, Napoleon.  Be i pa’n zis lager, fer tou sa bann zafer, in osi – nou bezwen rekonnet sa, Napoleon in osi anmenn dan lemonn en Code Civil enportan.  En Code Civil ki partou tou bann, dan bann size Franse, dan bann en France li menm, dan bann landrwa kot zot in kolonize, enkli Sesel.

Tou bann landrwa ki zot in annan lenfliyans dan sa fason, sa Code Civil in penetre.  E nou, nou Code Civil parey nou dir i baze lo Code Napoleon.  E in ankre.

Akoz ler ou kalkile Napoleon i annan en plant osi ki zot dir i apel Napoleon.  E li son rasin pou ou derasin en pye Napoleon vini menm!  Savedir kot i ankre, kot in antre li, pa fasil tire.

E la mon vwar sa Code Napoleon kot in antre dan nou sosyete osi, dan nou sistenm Zidisyer i pa fasil pou tire.  Mr Speaker i enportan nou dir sa.  Akoz nou pa anvi detri sa ki bon around sa Code Civil.

Nou anvi zisteman gard sa ki bon e prezerv li.  Me o fil a mezir ki sistenm Zidisyer in devlope;  ki relasyon imen in devlope;  ki sosyete in evolye, in modernize, i enportan a diferan moman,  pou ki nou Code Civil i ganny osi modernize e pa ganny kit deryer.  Ou vwar? Sirtou baze lo bann norm e bann Lalwa, bann norm enternasyonal.

Bann Konvansyon enternasyonal ki nou’n sinyen, ki nou’n form par ladan lo bann Konvansyon United Nation par egzanp.  E lo bann Lalwa iniversel e serten mezir kiltirel ankor, i bezwen, i nou vwar li neseser ki sa Code i pa zis ankre tousala.

Me i bezwen evolye pou, pou pran an kont sa bann devlopman, sa bann lavansman ki sosyete in fer.  Plizyer pei i annan diferan Code Civil.  I annan ki baze lo Franse, Code Napoleon.

I annan lo Angle.  I annan lezot sosyete ki zot osi zot annan zot Code ki baze lo zot sityasyon dan zot pei, dan zot rezyon.  E i pran osi an kont zot bann valer kiltirel osi e tou sa.

So sa bann lenfliyans nou isi Sesel, parey nou dir, o fir amezir ki nou, ki nou avanse.  Nou bezwen aranz e amann nou Code Civil pou fer li vin pli azour.  I enportan a sa staz la.  Nou osi valoriz travay sa Komite.

En Komite alor in ganny met devan, i pa Gouvernman ki’n pran tou keksoz in dir li i ava fer sa travay.  I pa ni nou Lasanble, me i dan en Komite.  E mon kontan mwan, lo sa Komite.

Enn nou Manm Lasanble Onorab Georges in form par ladan, e in fer bann kontribisyon eksepsyonnel, tre valab.  E ki sa Komite, sa travay ki in fer i vreman, vreman en bon travay.  E nou dir zot mersi pou sa travay.

E nou rekonnet poudir tou sa pe ganny fer dan en konteks istorik.  Nou 6enm Lasanble Mr Speaker i enportan ki i donn son laprouvasyon apre bann travay i ganny fer.

Taler nou a koz en pti gin lo bann detay.  Sa Code Civil, sa amannman dan nou Code Civil.  I vin istorik akoz, pa zis sa Komite.  Me i ou konman Speaker ki la dan sa moman.

Ki sa travay pe ganny fer anba ou gidans.  I nou, nou 6enm Lasanble ki la osi.  Nou osi nou pou tonm dan sa listwar.  E pou nou sa i enportan.  E nou’n vwar ki osi dan bann desizyon ki Ziz in fer.

Akoz sa ki nou pe demande pou amande ensidswit la,  i deza pe ganny fer li.  I annan bann zizman ki’n pase, ki Ziz in fer e ki zot pe pran konsiderasyon. I selman i pa dan sa liv, i la dan lezot bout e i bann presedans parey nou dir.

So dan evolisyon sistenm Zidisyer, sa bann diferan sanzman, diferan zizman a longer di tan ki’n arive, sa revi sibstansyel alor i annan, i la.

Be prezan ki nou pe dir, fer li vin pli fasil, pli lizib, pli fasil pou travay avek.  Ki tou bann avoka, e osi Ziz.  Akoz souvandfwa bann zizman i kapab i difisil, ouswa avoka i pa fer sa travay parey nou ti ava anvi fer.

Akoz i pa pe vwar sa pli fasil, konmsi devan son lizye.  E osi pou piblik, akoz piblik ki sibir tou li.  Pep ki sibir tou.

Alor i enportan ki pep, letan sa i dan en sel liv, i dan en sel dokiman, i pli fasil pou li kapab osi konpran.  Akoz i enportan ki ler amannman i ganny fer, i vin transparan pou sa dimoun ki ganny afekte, oubyen kot desizyon Lakour i pe ganny pran.

Or sa dimoun i an pli konpran, i a konnen poudir la mon pa bezwen al fer en case la.  La i kler pou mwan sa.  I a vin, i a pli konpran son right an menm tan.

E an menm tan ki nou pe fer sa legzersis, sa legzersis osi enportan en kantite dan lesans ki sa amelyorasyon ki nou pe fer ek nou Code Civil, sa update ki nou pe donn li, ki nou pe fer,  i fer ki i pou anmenn osi plis lazistis dan sistenm Zidisyer.  Plis lazistis dan bann desizyon ki Lakour i pran, e ki nou ava vwar poudir nou pep i a santi li pli byen.

Ou vwar letan nou ti pe diskit Code Civil, lotrozour an deor nou Lasanble laba dan, ki ti an piblik anfen kont.  Nou ti ganny kantite dimoun ki ti pe telefonnen.  I montre ou magnitude konmsi e grander sa travay.

E ki bokou dimoun i konsernen; bokou dimoun i anvi vwar bann amelyorasyon, bann sanzman ki i bezwen ganny fer pou kapab amelyor son lavi.

Akoz Code Civil li i pe get tou sa relasyon imen dan en sosyete an tenir kont son lanvironnman, tou son roulman ki i fer depi ler in ne.  Ziskan pa zis son lanmor, ziskan menm apre son lanmor.

I osi la letan in mor, son propriyete ki mannyer in bezwen ganny dispose ouswa dil avek ensidswit.  E parfwa i annan de ka kot sa osi i vin keksoz ki bezwen al devan Lakour.

E i annan bann prosedir ki bezwen ganny fer.  Alor Mr Speaker, an dizan tou sa, i kler ki sa legzersis ki nou pe fer i, i annan bokou merit, i annan bokou valer e bokou lenportans.

E mon dir osi ki i enportan a sa staz ki nou, ler.  La nou pe koz lo prensip e merit, i fantastik.  Nou donn nou laprouvasyon lo prensip e merit.  E travay pli enportan i ava vin dan Committee Stage. 

La metodolozi ki nou pou servi i pou vreman, vreman enportan.  Akoz la ki i bokou, e mon dakor avek sa lide ki zot in, ki’n avanse pli boner.  Lo kote, Onorab Pillay, Onorab Georges li menm, ki in dir ki ti a bon ki nou, nou ganny ou laprouvasyon.

E ou, ou servi ou, ou power ki ou annan, ou permet bann amannman ganny fer there and then.  Ki o fir amezir ki nou de nou pe diskite.  Akoz i pou enportan li sa travay, pou nou kapab vwar kwa ki egziste?

E sa mon krwar ti ava bon, konmsi ki en keksoz sistematik e ki dimoun ki pe swiv nou osi, i kapab konpran lanpler e, si oule, nou senplifye en pti pe sa travay konplike ki sipoze annan.

Konmsi ki nou vwar?  Kwa ki egziste?  Kwa ki nou pe propose pou sanze?  Pou fer li vin pli fasil, pli lizib, pli understanding.  En fason ou kapab vwar vreman eske nou merit sanze vreman akoz serten issue?

Or nou bezwen kit li, or nou sanz li pli, pli profon ankor ensidswit.  E mon krwar mwan, sa ki nou pe propoze, sa metodolozi travay i pou, i pou enportan.  Konmsi nou kapab zis koz dan vid, nou pa kapab zis koz an gro koumsanmenm.

Nou bezwen al en pe plis dan detay.  E mon krwar la kot bann pwen ki’n ganny avanse pli boner, i a kapab ganny gete dan en fason ki nou tou nou ava pli konpran sa ki nou pe fer.

So avek sa Mr Speaker, mwan mon krwar ki amannman, travay Komite ki’n ganny fer, amannman dan Code Civil ki devan nou, i en keksoz istorik e enportan.

E ki nou, ou vwar menm Franse son Code pou li, Code Napoleon, li osi i amelyor li o fil amezir ki son sosyete i devlope.  E osi nou, i enportan ki nou osi, nou, nou pran nou responsabilite.

Napoleon dan tou son soz in donn nou en bon Code Civil.  Prezan nou bezwen improve lo sa baz.  Pa fasil pou al kase sa, pou al tir li net sa.  Kot in antre parey mon’n dir, i vreman, vreman profon.

E nou, nou dir ki nou bezwen moderniz li, amelyor li, fer li vin azour, fer li vin pli fasil e pli vizib pou bann dimoun ki pe servi li, ki pou, ki pou kapab benefisye dan en fason pli, avek plis zistis.

So an dizan sa, mon krwar i pou en bon legzersis, i pou istorik.  E la nou vwar poudir dan sa, dan sa travay nou tou ki la nou ava sorti, nou pep, nou sosyete.

Pa zis nou Lasanble, nou a sorti viktorye.  E i ava en improvement lo lafason ki nou konport nou, ki nou viv, ki relasyon imen dan tou son lanpler.

Swa ki konsern Kontra, swa ki konsern propriyete, swa ki konsern relasyon, i ava ganny fer dan en fason byen.  E nou tou nou ava improve lo nou kalite lavi ki nou viv antre enn a lot dan sosyete.

So mon swet bon travay nou Lasanble lo la.  E dan Committee Stage nou ava al dan pli o profon.  E mon krwar mwan ki i byen.  Nou annan Onorab Georges la.

E Onorab ou a, nou annan Professor Angelo.  Tou sa bann dimoun la ki la avek nou, i ava ed nou pou vwar byen.  E plis nou pep pe swiv nou, zot a kapab vwar kote nou pou sanze.  Kwa ki nou pa pou sanze, ki nou pou kit li koumsanmenm.

So a lafen di zour vwala.  Nou pou, nou pou dir mersi Napoleon pou sa bout ki in donn nou.  Alor avek sa mon a – mon a dir ki nou pou siport sa Prozedlwa, e nou swet tou de bon dan sa travay.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Zis en pti, anpasan.  Nou’n mansyonn ki Napoleon in kit sa avek nou, me nou annan serten fanmir osi Sesel ki annan sa non Napoleon.

Sa osi petet ou kapab resers pli tar pou regarde si lanperer Napoleon ki’n kit sa non avek nou.  Oubyen par koman nou’n kapab ganny sa.

E mon annan dan mon distrik Onorab Ramkalawan i okouran.  Minis Adam i okouran, nou annan en bon pe dimoun dan sa fanmir Napoleon.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Be zot, Onorab Georges i kapab dir ou, zot sorti dan-

 

MR SPEAKER

Petet, vwala.  En lot keksoz, en lot ki Napoleon in kit avek nou, wi.  Bon avek sa mon ava donn laparol Onorab Ramkalawan, pou fer son lentervansyon.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon’n ekout byensir atantivman tou bann deliberasyon ki’n ganny fer depi ki nou’n komans lo sa size Code Civil. 

Mon krwar ki premyerman i enportan pou met lo rikord, oubyen pou koriz en fason regard sa travay ki nou pe fer.  Sa travay ki nou pe fer i pa pe senplifye nanryen li.  I pa pe senplifye nanryen pou, pou nou dimoun.

E an menm tan osi i pa pe fer travay avoka vin pli fasil.  Ki konmsi nou pou pey Avoka pli bon marse.  Sel keksoz ki pe ganny fer atraver sa travay se pou kodifye sa Code dan en nouvo fason.

E alor tou sa bann konplikasyon ziridik i reste egzakteman parey.  E mon krwar ki i osi evidan ki poudir i annan, i annan serten size.  Ki letan nou pe fer sa travay la, e mwan mon enn sa bann dimoun ki mon osi tou mon pou met mon pwen devan.

Akoz mon pa dakor avek serten keksoz ki pe ganny propoze.  Byensir i annan diferan fason ki sa travay in kapab, ti’n kapab ganny fer.  E se sa fason ki nou’n ganny prezante avek li.

Mwan personnelman i pa en sekre pou personn.  Mwan mon ti pou’n bokou pli prefere si nou ti pe adres dan en fason parey nou dir an Angle piecemeal, bann size ki konsern nou popilasyon.

Par egzanp si letan nou regarde ozordi, nou trouv i annan serten problenm dan nou sosyete.  Nou konnen ki poudir sa size maryaz i en problenm.  Maryaz, menaz, ensidswit.

Konmsi si nou ti’n kapab asize pran tou nou letan.  E mon plis ki siny ki sa 4 zour ki la devan nou.  Petet i pa pou vreman ase pou nou kapab regard sa Code an antye.

Alors si nou ti ava kapab pran nou letan, nou letan pou nou regard sa size, pou regard li dan tou son antyerte.  E an menm tan osi, parske nou’n vwar ki mannyer piblik i enterese avek Code Civil, parski i konsern zot.

E sa 2 kwen legal ki nou’n annan dan kantin in montre nou sa.  Kot dimoun in anvi ganny larepons pou zot kestyon, pou zot sityasyon aktyel.  Sa i fason ki mwan personnelman mon ti ava’n prefere nou pe fer sa travay.

Me an menm tan, ok travay i la devan nou.  In annan, in annan bokou, e la mon bezwen tir sapo avek tou bann dimoun ki’n fer bann kontribisyon ensidswit pou nou ariv la kot nou ete.

Me selman Mr Speaker mon anvi fer kler.  Mwan letan mon tann nonm, nou dan en moman istorik ensidswit.  Mwan mon pa vin kree listwar, mwan mon pa dan sa group ki pou dir nou dan en moman istorik alor nou taye nou fer tou keksoz.  Non.

Mwan mon pa anvi form parti zis listwar! Parski listwar ou kapab dan en moman, moment in time, ou dan en moman istorik, me selman ou kapab lo move, move kote istorik.

Lo lot kote osi tou, ou kapab lo bon kote istorik.  E mwan mon pou dir premyerman annou – parey Onorab Ferrari ti dir, annou apros sa travay, pa pou nou taye.

Onorab Georges li osi tou in dir, in fer propozisyon en serten cooling-off apre ki nou’n regard tousala.  Mwan mon mo kosyon se annou apros sa travay dan en fason konsyansye.

Kot nou santi, pa fodre nou al pli devan, annou pa ezit-e pou nou arete.   Kot nou santi lamannman ki devan nou i pe al tro lwen, annou pa ezite pou nou dir pou le moman annou kit li parey i ete.

E la mon kapab donn en legzanp kler.  Onorab Woodcock in koz lo la pli boner.  Letan par egzanp nou’n koz droit de superficie.  Sa ki pandan sa bann dernyen mwan in vin en lekspresyon ki bokou dimoun pe port latansyon lo la, pe koz lo la.

Dan Code avan, dan, dan Code aktyel, droit de superficie i en drwa ki ou kapab transmet.  I en drwa aki ou kapab erite.  Me tandis ki dan Code ki pe ganny propoze, droit de superficie i pa kapab, ou pa kapab erit en droit de superficie. 

Sa i enn bann pwen ki mwan mon krwar ki nou devret fer atansyon avek.  Parski si en konparezon Mr Speaker, ou, ou papa in konstri en lakaz, par egzanp.

E i annan sa droit de superficie.  E apre sa i arive ki bonnonm i pass on.  I mor avek li.  Nou pe fer droit de superficie vin egzakteman parey droit de jouissance. 

Sa mon krwar i enportan pou nou ganny li byen kler, pou nou diskit lo la, byen.  E en konparezon mwan mon pa dakor ki droit de superficie i pa kapab ganny erite personnel.  Ok, ki pou dir i zis vin personnel.

Mon krwar ki poudir, petet nou ava met en serten lannen, ki poudir sepa si en droit de superficie ou ava met en serten kantite lannen ki sa dimoun i ava ganny li pou 60an.

Ki poudir si i mor, avan son 60an i kapab pas sa avek son zanfan, pou ki son zanfan si i reste 25an,  son zanfan i ava kapab enjoy sa 25an ki sa 25an ki reste ensidswit.  Donk Mr Speaker mwan mon pou dir, annou apros sa Code Civil ki devan nou avek bokou prekosyon.

E annou fer sir ki anmezir ki nou fer nou travay, nou fer li avek bokou kosyon.  Pou ki finalman nou donn nou pei en bon Code Civil.  Mr Speaker bann, lafason ki nou pe fer sa travay, e nou pou rantre.

E deza la in annan serten propozisyon ki lafason ki nou fer sa travay nou pa fer li parey Standing Orders i dir nou.

Nou’n ganny propozisyon ki ou konman Speaker ou pou, konmsi Lasanble ki pe demann ou, pou ou servi ou pouvwar konman Speaker, pou sispann Standing Orders letan nou rantre dan Staz Komite, pou nou kapab fer travay diferaman.

E sa in ganny eksprimen avan, par bann, par serten dimoun ki’n koze avan mwan.  E alor Mr Speaker, mwan mon pe zis demande, e mon pe fer en propozisyon.

Nou’n annan nou Profeser ki’n sorti aletranze.  Eski nou napa lezot dimoun Seselwa ki zot osi zot annan en lentere profon dan Code Civil?  Ki ti ava kapab zwenn nou pandan Staz Komite.  Pou ed nou dan sa deliberasyon.

E akoz ki mon’n dir Seselwa?  I senp Mr Speaker.  I vre ki nou annan Onorab Georges, en lespri ki vreman sharp, en lespri legal dan nou Lasanble ki vreman sharp.

Me par egzanp nou annan nou, nou ansyen Manm Lasanble Nasyonal, Mr Basil Hoareau.  Ki li osi tou, nou konnen ki son lentere dan Code Civil i en lentere profon.

Nou annan nou bann lezot dimoun, Mr Phillip Boulle.  Enn bann, (Mr Speaker mon trouv i drol ki letan mon nonm Mr Phillip Boulle Minis i riye, Onorab Pillay i riye)!

Ou vwar ki mannyer Mr Speaker mon ava dir ou Mr Speaker.

Ou vwar ki mannyer nou mank respe, nou mank respe pou Seselwa.  Nou mank respe.  Mwan mon pa pe enterpret sa koumsa.

Nou mank respe pou nou Seselwa, ki’n kalifye e ki annan en kontribisyon pou fer dan nou pei Sesel, lo tou nivo.  E alor Mr Speaker mwan mon pe met sa devan nou Lasanble.  E sa byensir i ava depan lo ou Mr Speaker.

Akoz se ou ki, ki diriz Lasanble.  Pou nou regarde ki mannyer nou kapab anrisir sa bann deba.  E mon pe dir sa, spesyalman ki, par egzanp nou’n ganny dir ki i annan anviron 16 topik kot nou pou vreman annan lamannman.

E tandis ki bann lezot, bann lezot bout sa Code, nou pou pe plito re kodifye li, re ekrir li pou nou fer li dan en fason vin modern.  E Mr Speaker nou bann Seselwa, ki mwan mon met lanfaz lo la.

Nou bann seselwa, sa bann lespri Seselwa, zot osi annan leksperyans Seselwa.  E sa i en keksoz ki mwan mon met bokou lanfaz lo la.  Zot annan leksperyans Seselwa, akoz se zot ki’n al devan Lakour Siprenm.

Se zot ki’n al devan Lakour D’Apel.  E se zot ki’n argimant bann ka isi Sesel.  Alor zot annan en lot kalite leksperyans avek Profeser.

Profeser li, mon pa tro konn son leksperyans devan Lakour an relasyon avek Code Civil.  Parey Onorab de Commarmond in dir, Code Civil Napoleon, me alor mon bezwen met sa devan.  Pou nou regarde ki mannyer nou regard sa travay e nou fer li avanse.

Mr Speaker letan nou pe koz lo sa travay ki devan nou, an menm tan mon bezwen dir ki i annan serten pwen ki mwan personnelman mon kontan ki nou pe sanze dan sa Code Civil.

E enn bann pwen, e zot tou zot in tann mwan letan nou ti pe dans dan bann Lartik 144 an montan, letan nou pe koz lo maryaz.

E Mr Speaker ou menm ou konn byen, ki poudir enn bann keksoz ki mon siport byen for lo nivo SADC-PF kot tou resaman mon’n ganny sans pou mon partisip dan en workshop, kot mon ti reprezant SADC-PF lo sa Model Law ki SADC-PF i annan.

Sa Model Law eradicating child marriage and protecting children already in marriage,  mon ti koz for, e mon bezwen dir Mr Speaker ki mon ti met li byen kler, ki poudir, enn bann keksoz ki nou pou sanze dan nou Code Civil, se sa laz maryaz.

E ki sa i ava deza tonm an konformite avek serten trete, ki nou’n sinyen – Sesel.  Parske la pou le moman, Sesel i annan kontradiksyon.  The right of the child par egzanp, ki donn, i mete ki poudir en zanfan i pa kapab marye avan 18an.  Me dan nou Lalwa Civil Status, ou ganny drwa marye anba 18an.  E premyerman nou annan 2 laz pou maryaz.

En fiy pa ganny drwa marye anba laz 15an san ki i annan bann konsantman Lakour.  E en garson i napa drwa marye anba laz 18an.  Alors deza la, nou annan serten kontradiksyon.

E ozordi letan nou pe koz proteksyon, the girl child.  Oubyen children an zeneral, e la mon kontan ki Onorab Woodcock atraver son reprezantasyon lo Pan African Parliament, lo Komite Lazistis ek Human Rights.

Ki i ape pouse, dan sa direksyon.  E mon vreman kontan ki mon vwar en zenn MNA, ki pe vreman pran sa travay serye.  E alor Mr Speaker, mwan parey mon’n dir, sa i enn bann pwen ki mon pou apir byen for.

E definitivman mon kontan ki poudir sa i enn bann lamannman ki nou pou fer.  Mon osi krwar ki sa size testaman, sa size leritaz i enn bann size ki konsern nou Nasyon Seselwa ozordi.

E i annan bokou paran, I’m sure, nou diferan nou, nou’n ganny sans pou nou koz avek paran.  E paran ki’n vid leker avek nou, spesyalman dan bann sityasyon kot zot annan zanfan, e serten zot bann zanfan pa ni pe pran swen avek zot.

E zot pe demann, zot demann nou kestyon parfwa.  Zot dir be, be tel dimoun i zour mwan, i maltret mwan.  E mon annan mon leritaz.  Eski akoz i mon zanfan, me selman i pe fer tousala, fodre ki mon fer li erite.

E se pou sa rezon mon dir ki sa i enn bann size ki konsern lepep Seselwa.  E mwan mon enn ki an faver, ki bann zanfan miner i gannyen proteksyon, bann zanfan avek dezabilite i gannyen en serten proteksyon anba nou Code Civil.

Me selman Mr Speaker, mon bezwen dir kler, mwan mon krwar ki en zanfan ki adilt, ki kapab debourye,  me ki deside pou li pa debrouye,  mwan mon krwar ki sa paran i devret annan sa drwa pou li determinen si, i pou kit en keksoz pou sa zanfan, oubyen si i pa pou kit nanryen pou sa zanfan.  Me i pou donn son keksoz, swa bann zanfan ki pe pran swen avek li.

Oubyen i anvi donn tou son byen kek lorganizasyon i ladan.  Oubyen legliz, oubyen okenn lezot ankor.  So mon krwar sa bann keksoz parey, i enportan ki i ganny mete dan nou Code Civil, pou nou kapab fer keksoz avanse.

Mr Speaker enn bann, nou bezwen rekonnet ki poudir dan Code Civil i osi annan bann pwen ki konsern konsyans en dimoun.  Swa atraver son krwayans relizye.  Par egzanp sa size maryaz/menaz – i annan serten dimoun ki zot krwayans relizye i pou annan en lenpak direk lo ki mannyer zot regard sa.  Parske ozordi nou konnen, ki poudir dan pratik serten legliz, petet si ou pe viv an menaz, ou pa kapab resevwar La Sainte Communion.  Lo lot kote, i annan lezot Legliz, ki ou menaz, ki ou’n marye, zot pa, zot en diferan.  Alor i pou osi, letan nou pe regard sa Code Civil.  Letan nou pe regard serten bann lamannman ki pe fer, an relasyon avek drwa ki en dimoun i gannyen.  E spesyalman lo leritaz, oubyen lafason ki i ganny rekonnet devan sosyete, mon krwar ki sak Manm pou annan bann pwen moral, relizye ou otreman ki nou pou bezwen osi respekte.  Me dan milye tousala, mon krwar Mr Speaker, ki nou konman bann Manm Lasanble, nou annan.

Nou annan sa responsabilite pou nou kapab pran en desizyon.  Mr Speaker letan nou pe regard tou sa bann keksoz ki devan nou, byensir nou rekonnet ki poudir i annan bokou travay pou nou fer.  Bokou menm.  Mwan mon ava dir.  Me an mezir ki nou fer tousala, mwan mon krwar ki pou mwan retourn lo pwen ki mon ti komanse,  mon krwar ki i enportan pou nou a okenn moman pa pran sa latitid ki, annou pas sa, letan i pa lo nou kote.

Letan fodre i lo nou kote a tou moman, dan sa travay ki nou pe fer.  Letan fodre ki nou, nou donn li.  Parski sa Bill i pou nou Lasanble, e nou Lasanble nou reponn avek lepep Seselwa.

Nou Lasanble pa reponn avek Komite ki’n fer sa bann travay.  Nou Lasanble pa reponn avek sistenm Zidisyer.  Nou Lasanble pa reponn avek L’Egzekitiv.

Nou Lasanble Nasyonal, nou tou sakenn antre nou, nou asiz la koman reprezantan lepep Seselwa.  E alors se pou sa rezon ki nou bezwen sakenn antre nou –  pa zis mazin an term, nou dan en moman istorik.  Me annou plito satisfer nou lekor.  Ki letan nou pou’n fer sa travay, lepep Seselwa pou regard sa 6enm Lasanble, koman en Lasanble ki’n pran son letan, e ki’n donn Sesel en Lalwa modern.

En Lalwa ki pou rankontre e ki pou ed li egzers son bann drwa legal.  Non pa pou sa prosen 5an, non pa pou sa prosen 10an, me pou bokou plis lannen.  Annou pa rod en fason pou nou zis parey nou’n tande pandan nou bann deba, nou’n tann zis Chloros, Chloros, Chloros.

Annou pa zis rod tir Chloros pou met, pou met lot.  Mon pa pe dir,

 

(Off-Mic)

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mon pa pe dir- (Onorab Georges zanmen in demann sa Onorab Pillay).

E mon konnen ki poudir ofet sa i enn bann keksoz ki Onorab Georges pa pe demande.  Alors mon pa pe dir Onorab Georges.  Mon pe dir annou pa zis rod tir Chloros pou nou met okenn lezot keksoz.

Me annou plito satisfer nou lekor, ki letan nou pou’n fini sa travay, se lepep Seselwa, se nou lepep.  Parey Konstitisyon, We the people of Seychelles, nou ava’n dir ki nou’n donn nou en bon Code Civil.

Parski apre tou, apre Konstitisyon, se nou Code Civil ki vin 2enm morso Lezislasyon pli enportan.  Alor Mr Speaker avek sa detrwa parol, e mon kontan ki par egzanp e se pou sa rezon ki mon’n nonm, non Onorab Georges detrwa fwa.  Parski mon kontan sa lapros ki i pe pran, kot li menm li in dir, letan i ti laba lo Komite, i annan serten keksoz ki in bezwen siport Komite.

Me selman letan i pou asiz la, i pou asiz koman en Manm Lasanble Nasyonal, koman en endividi.  E alor letan i annan pou li siport en keksoz i ava siporte.

Me letan i annan pou li pa siporte i pa ava siporte.  E mwan Mr Speaker se egzakteman sa latitid ki mon pou pran.  E mon pa’n anvoy en set lamannman kot Lasanble parey nou Standing Orders i demande.

Me mon ava demande ki nou vreman apros sa travay dan en fason pli ouver posib, pou ki anmezir ki nou ale, nou ava kapab balanse, pou nou kapab avans pli devan.

Avek sa detrwa mo, mon espere ki serten propozisyon ki mon’n fer, i ava ganny konsidere.  Pa neseserman deswit la.  Me ki parey nou dir, lannwit i port konsey.

E ki pandan lannwit ava kapab, mon pa pe ekspekte okenn reaksyon imedya lo serten keksoz ki mon’n fer.  Mon ti ava plito propoze ki baze lo serten keksoz ki mon’n dir, ki demen nou ava kapab ganny en, en larepons.

Alor Mr Speaker, mon osi mon swete ki nou Lasanble Nasyonal, malgre ki nou ki la, nou pa’n ganny sa privilez pou nou etidye Lalwa.  Pou annan bokou keksoz ki pou pas par lao nou latet.

Me selman letan nou ava balanse, nou ava konnen par egzanp kisisa vreman en contre lettre.  E petet la ankor enn fwa deswit mon pou dir ki sa i enn bann lezot- e sa i enn bann size ki mwan personnelman mon pou, mon pou anvi ki nou pas byen lo la.

Akoz i annan en lamannman sibstansyel ki pe ganny fer, kot ozordi en contre lettre i bezwen ganny anrezistre.  E sa ki pe ganny propoze dan bann lamannman se ki en contre lettre pa pou bezwen ganny anrezistre.

E mwan konman en endividi, kot mon vwar i annan posibilite pou ki i annan koripsyon, mon pou sonn laklos, mon pou lev paviyon rouz.  Se bann sel lokazyon ki mon pou lev en paviyon rouz dan mon lavi.

Alor Mr Speaker, avek sa detrwa parol, mon ava dir annou fer en bon travay e annou met tou nou konesans, tou nou lentelizans e osi lentelizans nou pep a nou dispozisyon pou nou donn nou pep en bon Code Civil.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Mon pa pe donn okenn Manm sans pou fer komanter lo bann-

 

(Off-Mic)

 

MR SPEAKER

Non, non, non, lo bann propozisyon.  Until nou ava ekout repons Minis.

Apre repons Minis nou ava regard bann propozisyon ki’n ganny met devan nou, ok?  Non, non, non, non, non, non.  Ki mon pe dir, mon pou donn
Minis son Right of Reply, apre mon ava, apre nou ava regard bann propozisyon.  Ok?  Minister laparol i pou ou.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker.  E mon ti a kontan remersye bokou tou bann Manm Onorab pou zot lentervansyon.  E nou fek tann Onorab Leader Lopozisyon e Onorab Leader Zafer Gouvernman.

Nou apresye tou bann lentervansyon ki’n ganny fer.  E mon krwar Mr Speaker sirtou ou’n demar nou travay avek en refleksyon ki mon krwar i enportan pou nou tou.  Se ki nou bezwen regard fason pou nou rod sa ki bon.

E nou bezwen fer sir ki Lasanble toultan pe rod sa ki pli bon pou nou pei.  Ki nou pe rod fason pou pran nou responsabilite e pou nou asire ki napa lentere endividi ki pou pas par lao lentere Nasyonal.

E sa i totalman anliny avek prensip Gouvernman ki nou’n siport sa prosesis, pou anmenn sa Lalwa devan Lasanble.  E parey in fer sorti dan plizyer lentervansyon se pa Gouvernman ki’n drafte sa Prozedlwa.

Se Gouvernman dan son rol, dan L’Egzekitiv, pou anmenn en Prozedlwa ki rekonnet en nesesite dan nou sosyete.  Ki anmenn la devan nou, pou nou kapab debat li.  E ganny en solisyon ki dan lentere tou Seselwa.

Sa i en mesaz kler ki ou’n met devan nou Mr Speaker.  E i enn ki’n ganny, ki’n rezonnen parmi bokou bann lezot Manm ki’n entervenir.  Mr Speaker mon pa pou tous tou pwen ki’n monte.

Akoz mon krwar laplipar bann pwen pou ganny adrese dan Staz Komite.  Selman petet detrwa pti klarifikasyon lo en fason zeneral, ki petet lafason ki nou regard nou travay.  Premyerman mon krwar i annan serten kestyon ki’n vini.  Akoz en nouvo Lalwa e pa zis en lamannman?

Mon krwar ki Onorab Georges in kouver en pti pe sa bann larepons otour sa, letan li in koze.  Akoz parey in eksplike an 1975 sa travay ki ti ganny fer, ti sirtou en tradiksyon pou met li an Angle.  Ti annan serten modernizasyon ki ti ganny fer a sa moman.  Me ti sirtou en tradiksyon.

Tandis ki la an 2018 e 2019 sa travay ki pe ganny fer, se pou vreman met sa Lalwa dan en langaz ozordi.  An menm tan konsern Onorab Leader Lopozisyon se ki, eski nou pe fer en travay ki tro sibstansyel?

Mon krwar ki Onorab Georges in reponn sa.  Akoz i annefe zis 10 poursan dan fon Lalwa ki pe ganny adrese.  Akoz menm si i annan bann sanzman dan bokou bann clause, dan laplipar bann ka se par egzanp pou fer li an konformite avek bann prensip zanr, modern.  Kot nou pa pe servi, zis pronon maskilen.  Savedir nou pe dir zis ‘’he’’, me nou ki nou pe servi bann langaz ki parey nou dir an Angle i gender-neutral. 

E sa i nesesit bann sanzman antye dan sa Lalwa.  E alor malgre ki sa louvraz i serye, i reprezant en travay konsekan.  I pa en travay ki enposib.  E nou annan bann dimoun konpetan dan sa lasal osi byen, ki bann dimoun ki kapab donn zot kontribisyon dan diferan fason pou nou kapab fer sa travay.

Me mon krwar i enportan ki malgre ki sa latas i lour, i en latas ki nou bezwen sezi e nou bezwen kapab delivre rezilta.  Me si mon pou pran sa terminolozi ki Onorab Georges in servi.  Nou annan en loportinite pou nou dray en Vezel, akfer nou pou aksepte pou dray en Fiat?  Alor nou annan sa loportinite pou nou modernize, pou nou evolye, nou pran sa sans.

Nou pran sa loportinite pou fer en Lalwa ki modern, ki pou adres bann konsern nou popilasyon.  Osi mon pou adres, petet dan en fason zeneral, serten bann lezot konsern.

Akoz malgre ki i annan kestyon otour eski nou pou fer sa Lalwa ase senp?  E annefe bi prensipal sa Lalwa se pou fer li senp e en keksoz vreman enportan pou fer li aksesib.

Akoz i enportan ki si en dimoun i kapab al par egzanp pou al rod sa Lalwa ki konsern li.  Par egzanp si, si i dan en relasyon menaz, ozordi si i pe al rode dan Lalwa egzakteman i pa pou ganny larepons tre, tre kler.

Akoz Lakour i desid ozordi baze lo presedan.  E pou ou kapab rod sa klerman, nou bezwen met li dan Lalwa.  Savedir nenport ki, menm avan ki nou al kot avoka, i annan en lide ki savedir an menaz.

I kapab konnen san ki i bezwen konsilte en avoka, pou dir li.  Kekfwa pou vin koumsa, kekfwa pou vin koumsa.  I pou konnen dan Lalwa i koumsa.

E bann prensip ki’n ganny met devan dan sa Code Civil i pa bann nouvo prensip.  I bann keksoz ki pe ganny deza fer, pe deza ganny met an aplikasyon.

I bann keksoz ki toulezour letan pe pas Lakour, sa Lakour pe al dan sa direksyon.  Me nou pe kodifye li, nou pe fer li senp an met, letan nou met li dan Lalwa.

E nou pe rann li aksesib, nou pa pe kit li zis pou serten dimoun kapab enterprete baze lo sa ki ti ganny fer dan en ka oparavan.  Nou pe met en teks ki nenport k i kapab lir, i kapab vwar.  E i vwar son lekor dan sa Lalwa.

E mon ti a kontan reasir Leader Lopozisyon si mon pran sa bann legzanp ki in site.  Mon krwar nou konpletman an akor deza.  Akoz si nou pran sa kestyon droit de superficie, ki Onorab Woodcock osi in fer sorti.

E mon krwar Onorab Leader Lopozisyon letan in dir ki, fodre pa sanze aktyelman.  Akoz ozordi droit de superficie sa dimoun i kapab transmet sa drwa.  Mannyer mon’n ganny gidans, e petet letan nou pou ariv dan Staz Komite, Leader Lopozisyon i a kapab montre sa clause dan Code Civil aktyel.

Me mannyer mwan mon’n ganny gide annefe i pa la dan Code Civil aktyel.  An pratik i ganny fer akoz lafason ki Lakour i enterpret sa droit de superficie.  E se zisteman pou sa ki i enportan pou met li dan Code Civil pou li kler.

Akoz ozordi i depan lo Lakour.  E ozordi Lakour parfwa i al dan en direksyon, parfwa i kapab al dan en lot direksyon.  E mon totalman dakor avek Onorab Leader Lopozisyon ki nou devret kapab transmet sa drwa.

E mon krwar i pou annan lagreman lo la, e nou annan dimoun ki kapab drafte dan sa laliny.  E pou krwar pa nou fer li.  Nou aranz li dan sa Lalwa poudir ki sa droit de superficie i kapab ganny transmet.

E i parey pou sa Lalwa lo maryaz bann dimoun anba 18an.  sa nouvo Code ki’n ganny propoze par bann drafter i adres sa kestyon;  pour par egzanp anpes en miner, en dimoun anba 18an pou li marye,  sof avek permisyon en Ziz.  Me mon konpletman dakor avek Onorab, Leader Lopozisyon.  Letan i dir en miner pa devret marye.  Pwen final!

Alor mon krwar sa bann keksoz, malgre ki i paret konplike, dan son pratik i senp.

E mon krwar dan Staz Komite, nou pou napa difikilte ant bann pwennvi ki Gouvernman pou met devan.  Anfen konman Gouvernman ki’n met sa Lalwa.

Nou pou dakor pou nou al en pti pe dan sa direksyon.  Mon krwar i ase senp.  E lo bann lezot size, lo bann size osi ki’n ganny met devan, ki plizyer Manm in koz lo la, par egzanp testamentary freedom. 

E se petet sa kot i sanzman pli radikal ki pe ganny met devan dan Lalwa konpare ek sa ki ti annan.  Dan laplipar bann lezot seksyon, bann sanzman i rekonnet lapratik.  E i pa neseserman en sanzman radikal.

E sa kestyon testamentary freedom alor, i enn ki, selman ki reflekte dan lapratik sa ki bokou Seselwa pe dir.  Alor pou terminen Mr Speaker mon pou retourn lo pwen ki nou tou nou bezwen regard lentere nou popilasyon, lentere nou pep.

Nou bezwen asire ki nou pa zis ekout serten lobby.  Ki nou ekout pep Seselwa dan son totalite.  E ki nou fer sir ki nou annan, ki nou anmenn en travay ki reflekte sa bann priyorite, sa bann konsern ki zot tou, toulezour, zot pe met devan nou.

E sa bann konsern ozordi wi i annan en rekour devan Lakour atraver presedan.  Me dan Lalwa pou le moman napa.  Se pou sa, sa Code i enportan.  Pou nou fer Seselwa vwar son sityasyon dan sa Lalwa.

Alor Mr Speaker mon remersye tou Manm Onorab ankor pou zot lentervansyon ozordi.  Mon krwar lo prensip e merit i annan en direksyon ase kler.  E deba prezan i bezwen aprofondi dan Staz Komite.  Mersi bokou Mr Speaker.  E mersi tou bann Manm Onorab.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis Adam.  Bon nou pran, Onorab mon’n dir apre nou ava diskit propozisyon.  Annou fini sa premye bout avan.  Nou pou pran en vot lo merit zeneral e prensip Bill ki devan nou.  Sa se Civil Code 2018.

E mon ava demann tou Manm ki an faver?  Ok, nou pe pran en vot lo merit zeneral e prensip.  Mon a redemann ankor, tou Manm ki an faver?  Okenn Manm ki kont?  Madanm Clerk.

 

MADAM CLERK

Mr Speaker mon’n rikord 25 Manm ki’n vot an faver e personn kont.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  E mon kapab ganny en Formal Second Reading.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.  A Bill of an Act to repeal and replace the Civil Code of Seychelles and to provide for matters connected therewith or incidental thereto.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Ankor dan sa prosesis pou edik nou bann dimoun deor.  Sa formalite ki nou’n fer la, i pa vedir ki Lasanble Nasyonal in fini aprouv sa nouvo Civil Code.

Sa i en par dan sa prosesis ki pou anvoy nou lo sa lot staz, kot nou pou al dan Staz Komite.  Kot nou pou vwar tou bann amannman.  E parey mon’n dir bomaten, i pou annan bann sans ankor, kot nou pou abord lezot amannman.

Tou lede kote latab in fer sorti ki anba mon gidans ki nou, nou pou kapab dil avek Standing Orders.  Pou permet deba, pou permet lezot amannman kapab vin lo latab.  Mon ava kit sa bout pou demen.  Demen bomaten nou ava al dan sa bout Staz Komite.

E anba 91 en Manm i pou bezwen move en Motion, pou nou fer le neseser, pou nou kapab pran bann Mosyon.  Bann amannman.  Lo propozisyon ki Onorab Leader Lopozisyon in fer, Onorab Ramkalawan.

Bon, pou fer en request pou lezot dimoun vin lo nou panel, nou Standing Orders pa fer provizyon.  Bann dimoun ki lo nou panel bomaten la, I mean depi bomaten.

I par egzanp Profeser avek Sarah ki lot kote.  Zot in form par sa travay avek Komite e zot tonm anba AG’s OfficeSo nou napa en provizyon.  Petet sa i ava en keksoz ki nou a kapab enkorpor dan, ler nou pe revwar nou Standing Orders si nou pou kapab petet open up nou, nou panel further.

Me i pa vedir ki nou pe rezet sa propozisyon konpletman.  I annan lot fason ki nou kapab fer, ok?  Si tou lede kote latab i santi ki zot bezwen dimoun, avoka deryer zot ankor.

Dan sa prosesis koman advisors, se sa ki mon pe vwar.  Wi nou permet, me mon pa vwar ki mannyer nou kapab, parey mon’n dir anba ki provizyon ki nou accommodate zot anndan.  Ok, me definitivman an mezir ki nou pe al dan sa process, e i annan diferan fason ki nou, ki nou kapab fer.

Nou kapab pran Lartik par Lartik.  Nou fini en seksyon, nou fer sir, ki nou depouy byen e nou kapab pran en vot lo sa seksyon ki nou dispose of.

Apre nou pran lezot.  E si i annan moman, si i annan moman atraver zot bann deba entervansyon ki zot santi poudir nou bezwen en technical break, pou nou ankor bounce-off  avek nou bann dimoun ki pe, ki pe osi donn nou feedback.

Akoz i kapab manm piblik osi, i pa neseserman ki avoka.  Parey nou’n vwar dan bann sesyon ki nou’n fer, nou ava permet sa.  Nou ava permet ki parey nou dir, finalman si nou pou pran en amannman.

E nou pou remet li ladan pou nou sanz sa Code,  nou pou fer li byen e nou pou fer li ki i annan en konsansis.  So, nou ava ankor demen bomaten, Leader Lopozisyon in fer sorti, petet nou a kapab ormi en pti pe lo sa sityasyon pou nou pas en pti pe.

E demen bomaten avan nou bouz dan Staz Komite, nou a kapab ankor regarde how to move forward.  Me parey mon’n dir, e parey tou Manm in dir i pa en travay pou en dimoun, i pa en travay petet osi tou kekfwa zot pe panse mwan konman head Sekretarya mon pe pouse devan.

I en travay pou nou pep, pou nou pei.  E nou bezwen fer nou tou ansanm.  Nou tou nou annan nou bout pou nou zwe.  E mon krwar sa in sorti tre kler dan bann entervansyon ki’n ganny fer ozordi.

Mon ava zis anvi ki ti annan 2 lanmen ti’n leve.  Mon ava ekout sa 2 Manm avan nou pran en break, e parey mon’n dir, nou ava- Onorab de Commarmond.  Ok.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Ou’n adres konsern -?

 

MR SPEAKER

Konsern.  Dakor.  Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mon pou demann ou permisyon avan, akoz ou- Ti annan en pti komanter ki ti’n ganny fer ki mon ti oule zis eksplik mon lekor.

 

MR SPEAKER

Non.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Me si ou dir mon ou’n fini rule lo sa matter …

 

MR SPEAKER

Wi.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

… mon a respekte ou ruling.  Me selman anpasan Mr Speaker mon apresye travay ki tou nou bann avoka i fer.

E mon komanter regarding Onorab Georges se komanter an reverans e an lapresyasyon, en koleg ki mon’n aprann en kantite ek li pandan mon letan dan Lasanble.  E mon santi poudir i deserve the dues and the credit pou sa travay ki in fer.

E se sa rezon mon ti interject.  I pa ti meant in a negative sa.  E mon chuckle si ou oule, mon pti, mon reaksyon Onorab Ramkalawan, i en fin politisyen Onorab Ramkalawan, mon krwar i konpran tre byen ki mannyer in lay up sa propozisyon.

So se sa ki mon’n sa.  I pa’n meant in a disrespect to the House or any Member or colleague.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

I byen.  Mersi.  Mon kontan ki mannyer in  fini.  Ou vwar mon pe, pe fer en pti sourir, mon ti pou annan en lot non pou mon ranplas Chloros.  Me mon pa pou, mon pa pou mansyonn li la.  Nou a plito fini-

Anfen still nou ti pou fini lo en good note.  Me selman mon ava rezerve.  Bon mon ti a kontan remersye Minis Adam, Mr Pool, Professor Angelo, Sarah and Mr Vidot pou etre parmi nou ozordi.

E parey mon dir nou fini la pou ozordi, nou fini sa staz.  demen bomaten nou ava rankontre 9er pou nou konsider tou bann opsyon ki’n ganny mete devan nou.

E pou nou kapab vwar nou, nou roadmap pou nou kontinyen sa travay.  Avek sa Lasanble i adjourn, e nou repran nou travay demen bomaten 9er.

 

(ADJOURNMENT)