::
Home » Verbatim » 2019 » Verbatim Tuesday 16th, July, 2019

Verbatim Tuesday 16th, July, 2019

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 16th July, 2019

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Deputy Speaker in the Chair

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon mon ti a kontan dabor dir en bonzour tou bann Manm Onorab.  Tou dimoun ki pe swiv Lasanble Nasyonal lo televizyon, lo radyo, lo rezo sosyal, partou kot zot ete –  en gran bonzour.

Ozordi mon dan Chair akoz Onorab Speaker, Onorab Nicholas Prea i pe- i an deor pei.  Annefe i pe diriz en delegasyon ki pe partisip dan SADC-PF Executive Committee dan son 45enm Plenyer Lasanble ki pe fer Maputo, Mozambique ant le 16 a le 25 Zilyet 2019.

Onorab Prea, Speaker i ganny akonpannyen par bann Manm swivan.  Onorab Terence Mondon.  E lo kote Sekretarya nou Deputy Clerk Mrs Tania Isaac.

Osi lo kote Lasanble, nou ti annan – bomaten mon ti a kontan felisit Onorab Roucou ki’n partisip dan ‘’Bonzour Sesel’’ e ki’n koz en pti pe lo travay HIV e Aids Committee.  E manda son Komite, travay ki zot in fer.  Onorab Roucou mon ti a kontan felisit ou.  Lenformasyon ki mon’n gannyen, se ti en bon interview e ki ou’n vreman fer fyer Lasanble lafason ki ou’n eksplike e donn lenformasyon.

E zisteman lo sa size lenformasyon e lafason nou donn li,  mon ti a kontan fer rapel sirtou tou bann medya depi rezo sosyal, depi bann medya enprimen lo zot, lo lenportans pour zot toultan reste obzektif, reste en fason ki zot donn lenformasyon ki kredib, lenformasyon ki korek.

Rezon mon dir sa;-  parske  i annan ki’n met a mon latansyon ki i annan medya enprimen ki’n publie latab saler bann Manm Lasanble Nasyonal.  Napa nanryen mal ek sa.  Parske saler Manm Lasanble Nasyonal i en size ouver, non selman i ouver.  Mon dir i ouver parske i dan Lezislasyon, pibliye pour tou dimoun vwar.

Me sa ki mon santi, i pa onnet.  Se ki dan sa latab ki mon mon’n trouve, i mete ‘’Old salary’’ e answit i met ‘’New salary.’’  Ki donn lenpresyon par sa mo ‘‘New’’ e i donn pour tou Manm.  Speaker, Deputy Speaker, Leader Lopozisyon, Leader of Government Business e tou bann Manm.

Ler ou met ‘’New’’, ou donn lenpresyon ki i en keksoz nouvo.  En keksoz ki si i nouvo, tou dimoun i ganny lenpresyon se 6enm Lasanble ki’n aprouve.

Me lenformasyon mon ti a kontan pase – e vwala ankor rol medya –  se lenformasyon, ou bezwen pas li dan en fason ki dimoun i konpran li korekteman.  E ler ou servi sa mo ‘‘New’’ ki ou pe donn lenpresyon i nouvo.  Sa i fo.

Parske dernyen 2 revizyon saler bann Manm Lasanble ki mon rapel tre byen.  Dernyen 2 revizyon ti an 2008, me an Desanm 2013 – 6an pase!  Pa 6enm Lasanble, 5enm Lasanble.  Ti kan 5enm Lasanble ti aprouv dernyen revizyon pour saler Speaker, Deputy Speaker, e tou Manm Lasanble.

Sete le 31 Desanm 2013 ki Lalwa ti ganny ‘’assented to’’ par Prezidan Larepiblik sa letan – ki ti James Alix Michel.  Sa sete dernyen revizyon saler Manm Lasanble.

Sa 6enm Lasanble ‘’pa’n zanmen’’ -¡  Mon repete ‘pa’n zanmen’’ tous saler Manm Lasanble Nasyonal!  Alor kan nou donn lenformasyon, annou fer li dan en fason ki reflekte larealite; ki reflekte travay ki sa Lenstitisyon in fer.  Me annou pa donn lenpresyon ki ler nou dir ‘‘New’’ –  en keksoz pa kapab ‘’new’’ kan i ti an 2013.   E ozordi nou 2019.

Alor vwala.  Sa se en komanter ki mon ti a kontan pase lo rol medya, pour zot reste touzour – azir dan en fason ki zis, ki donn lenformasyon ki piblik – zot konnen ki mannyer piblik i mazinen, ki piblik i konpran.  E ki piblik i konn laverite.   Nou napa nanryen kont medya, ni rezo sosyal.  Zot lib.  Me sa laliberte i vin avek en responsabilite.  E zot responsabilite i fini kot drwa sa lot endividi i komanse.  E alors sa i enportan pour zot mazinen.

Bon lo travay, lo travay nou Order Paper sa semenn, nou annan Prezantasyon bann Papye ki mon a demann Clerk dan en pti moman pour lir.  Answit i pour swiv par en PNQ ki pour anmennen par Leader Lopozisyon byensir.  Answit nou pour annan First Reading pour en Bill, Physical Planning Bill e answit nou pour annan en nouvo Bill ki pour ganny lir pour la 2enm fwa, Referendum Bill 2019.  Swivan sa nou pour annan bann Mosyon.

E Mosyon i annan 3 lo Order Paper.  Enn ki nou’n deza komanse, ki Onorab Leader of Government Business in deza anmennen.  E answit i deza annan 2 par Onorab Regina Esparon.  En lot par Onorab Gervais Henrie.  E alor avek sa mon pour demann Madanm Clerk pour fer Prezantasyon bann Papye.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou Manm e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker sa semenn koman Prezantasyon Papye, nou’n resevwar bann rapor anyel.  Financial Statements from Minister Finans.  E i konm swivan;

  • Housing Finance Company Limited – Financial Statements for the year ended December 31, 2018.
  • Property Management Corporation – Annual Report of 2018.
  • Public Utilities Corporation – Financial Statements for the year ended December 31, 2018.
  • Seychelles Civil Aviation Authority – Financial Statements for the year ended December 31, 2018.
  • Seychelles Commercial Bank Limited – Financial Statements for the year ended December 31, 2018.
  • Seychelles International Mercantile Banking Corporation Limited – Financial Statements for the year ended December 31, 2018.
  • Seychelles Pension Fund – Financial Statements for the year ended December 31, 2018.
  • Seychelles Public Transport Corporation – Financial Statements for the year ended December 31, 2018.
  • Seychelles Ports Authority – Annual Report for 2018.
  • L’Union Estate Company Limited – Financial Statements for the year ended December 31, 2018.
  • Opportunity Investment Company Limited – Financial Statements for the year ended December 31, 2018.
  • Seychelles Postal Services Limited – Financial Statements for the year ended December 31 of 2018.
  • Islands Development Company Limited – Financial Statements for the year ended March 31, 2019. Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou Madanm Clerk.  Zis en pti klarifikasyon.  Pour dernyen – Islands Development Company.  Mon mazinen li son year ended March 31.  Se parske li son Annual Statement i fini an Mars, pa an Desanm parey tou larestan lakonpannyen.  Sa i en Konvansyon, zot in deside adopte.  Avan nou proceed Onorab LGB ou ti’n lev ou lanmen.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Wi Mr Speaker, mersi.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou Manm.  E tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker mon oule siport ou dan sa komanter ki ou’n fer taler lo medya.  E ou konn tre byen ki nou fek sorti en Konferans, ou menm ki ti gid sa delegasyon.  Leader Lopozisyon ti la, mwan menm ti la.  Kot nou’n tous lo sa zafer medya e lo kestyon Fake News.  Bann lenformasyon ki pa korek, ki sorti kot bann medya oubyen bann medya sosyal oubyen Facebook parey nou dir ensidswit.

E byensir nou kondann bann lenformasyon ki pa korek.   Me mon oule osi met lo rikord ki medya – pa zis medya ekrir;

Medya, lezot medya osi zot bezwen pran responsabilite!  Akoz nou obzerve.  E pep Seselwa i fer sa bann komanter, kot zot vwar poudir i annan bias dan bann raportaz ki ganny fer.  E la mon pe koz an zeneral.

E an menm tan i enportan fer resorti. ki i annan serten medya mon, serten editer ki’n apros mwan ki’n dir mon poudir zot in ekrir Lasanble pour demann lenformasyon korek lo sirtou petet bann keksoz ki ganny pibliye, e ki pa ankor gannyen.       Ti a bon ki Lasanble si i annan dimoun ki demann lenformasyon, ki Lasanble osi i donnen sa bann lenformasyon pour ki lenformasyon korek i ganny pibliye si i neseser.

E dan sa sans osi, i enportan fer resorti, mon lespri pa ankor tronp mwan.  Dan lepase, in en pe letan pase kot osi mon’n vwar sa menm keksoz ki ou pe dir, ti ganny pibliye dan serten medya ekrir.  E petet serten lezot medya pe swiv zis menm kalite legzanp.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Zis pour enform ou ki si i annan okenn lenformasyon ki pa ankor ganny donnen avek okenn dimoun ki’n ekrir ofisyelman.  Mon ti a kontan konnen.  Mon ava diskit byensir ek Sekretarya.  E mon konnen poudir nou Polisi se donn lenformasyon.  Nou annan en Lalwa ki nou menm nou’n pase, Access to Information ki fer dimoun ganny lenformasyon.  Mon pa vwar okenn rezon akoz okenn lenformasyon pa pe ganny anmennen.  Si i annan okenn fot dan kominikasyon, nou ava take up lo mon kote.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Bonzour.  Mr Speaker mersi bokou.  Bonzour tou bann Manm Onorab.  E mon ti a kontan osi dir bonzour Mr Christopher Lespoir ki ansarz en group lo Facebook ki koz lo sekirite dan pei e kriminalite.  E osi tou bann dimoun ki a lekout.

Mr Speaker mon ti ava kontan koman Chairperson FPAC, welcome tou sa bann Papye ki’n ganny prezante bomaten.  Parski zot reprezant bann financial statements pour bann diferan Lorganizasyon.   Mon commend sa bann diferan lorganizasyon pour zot kapab fer zot travay e prezant zot bann dokiman avek nou.  E mon ti ava kontan osi commend PEMC ki responsab pour laplipar sa bann lakonpannyen.

Mon sir Mr Speaker ki ou ava- ki Sekretarya i ava fer li son devwar pour ki, tou sa bann dokiman i ava osi aksesib pour piblik.  Pour ki tou dimoun i ava ganny sa bon lenformasyon parey ou’n fer resorti.

E ki lefe ki sa bann dokiman i ava piblik, zot pa ava bezwen vin kot Lasanble Nasyonal pour demann Sekretarya sa kalite lenformasyon.  Parski si ou’n deside pour ou vin en zournalis, ou bezwen osi fer travay pour ou rode kote sa bann lenformasyon i ete!

Mr Speaker zis letan mon’n pas dan sa bann dokiman ki’n ganny prezante;  par egzanp i ankourazan pour vwar ki L’Union Estate in rikord R8.7milyon koman profi.  HFC i 18.3milyon.  Seychelles Ports Authority 91 milyon.  E bann lezot osi tou pe montre ki i annan rantabilite dan lafason ki zot pe fer zot biznes.

E Mr Speaker se sa lanfaz ki FPAC in met lo la, pour nou fer sir ki i annan rann kont.  E nou anvi dir avek bann dimoun ki avek tou nou pep, ki letan Lasanble i fer sa travay oversight e bann diferan lorganizasyon ek bann diferan Lotorite i fer zot bann prezantasyon kot nou kapab regarde e kot nou fer sir ki nou elimin koripsyon otan ki posib, larzan i rantre,  e sa dan li menm li i kapab kontribye pour ki nou pep i annan li en meyer lavi.  Alor mon commend sa bann diferan lorganizasyon.

Mr Speaker permet mwan lo sa pwen ki Onorab De Commarmond in dir.  Pour mon osi, pour mwan dir avek li ki mon siport antyerman sa ki in dir.  Konsernan nou bezwen a tou moman donn nou pep lenformasyon ki bon.

E letan Onorab De Commarmond i dir sa,  mon ti ava kontan Mr Speaker swivan sa deklarasyon ki ou’n fer, zis pour mwan notifye li ki poudir problenm, se sa ki Speaker pe fer referans avek, si mon lespri i bon,  se bann lenformasyon ki pa korek.

Par egzanp letan ou mete dan sa medya ki poudir Onorab Arissol son vye saler ti tan, e son nouvo saler i tan.  Be Onorab Arissol fek – i dernyen Manm pour vin – i avan dernyen Manm, Onorab Philip Arissol i avan dernyen Manm pour vin dan Lasanble.

E se sa ki donn en lenpresyon, en fo lenpresyon Onorab De Commarmond atraver ou Mr Speaker, ki poudir Onorab Arissol ti pe ganny li en diferan saler.  E ki la aprezan Lasanble Nasyonal in donn en logmantasyon.  E alors i annan li en nouvo lapey!

Mon sir ki Onorab i ava konpran mwan ki poudir, sa kalite keksoz i donn en fo lenpresyon.   Si ti met lapey tou bann Manm Lasanble, i ti ava en lot zafer.  I ti ava pe donn laverite.

E se sa ki Onorab Speaker pe dir, annou donn lenformasyon ki vre.  Espesyalman Mr Speaker mon krwar ki i enportan.  Parski sa nouvo Lasanble parfwa ou ganny lenpresyon ki poudir se li ki’n entrodwir – Constituency allowance.  Se li ki’n entrodwir allowance pour bann Manm Lasanble Nasyonal.  Kan ofet tousala se bann keksoz ki’n ganny entrodwir anba 5enm Lasanble!

E alor Mr Speaker,  mon siport ou 100poursan dan sa ki ou pe dir.  Akoz se laverite ki nou bezwen donn nou pep.

Me Mr Speaker mon pa kapab terminen san dir, ki avek bann zournalis, i annan en kantite dokiman ki piblik.  Lapey Manm Lasanble Nasyonal i en keksoz ki piblik!  I ganny diskite ouvertman dan Bidze.  E in ganny mete dan Lalwa.

Alor bann zournalis silvouple rann nou sosyete en servis –  fer zot resers, fer investigative journalism e pibliye.  Me non pa ekrir let, konmsi se Sekretarya ki pour fer zot resers pour zot, e zot, zot ava zis pibliye!  Si ou’n deside vin en zournalis, sakouy ou osi tou, donn laverite.  E pa swazir semen pli fasil pour ou donn en bann mansonz!  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Zis pou dir ou ki Sekretarya i pe met a dispozisyon piblik tou sa bann lenformasyon lo sa bann financial statement.  I annan en link ki pe ganny-mon konnen pour Manm i deza la, me mon mazinen i pour osi egalman aksesib pour bann manm piblik ki anvi vwar tou sa bann statement ki Clerk in lir bomaten.

E mon osi satisfe ki i probableman la premyer fwa ki nou pe vwar sitan kantite financial statement ki pe ganny mete devan Lasanble, sa i normal.  Me sa ki nou bezwen dir, se en keksoz ki en-ki nouvo.  Parski pa ti pe ganny fer avek sa regilarite ki nou vwar ozordi.  Alor felisitasyon pour travay Lasanble Nasyonal.

E zis en pti komanter lo medya ankor.  Mwan mon napa okenn problenm avek piblikasyon saler.  Sa i normal, menm ki sa komanter ki bann zournal avan ti deza fer li – i ok.  Me mon difikilte se, kot i mete poudir sa ti ‘nouvo’ saler.  E ler en saler i depi 2013.  Ou pa kapab apel sa ‘’nouvo’’ saler.  Parske sa i misleading.  E i donn en fo lenpresyon.

Bon nou ava kontinyen avek nou travay Lasanble Nasyonal.  E nou pour alors la annan en PNQ ki ganny anmennen par Onorab Wavel Ramkalawan.  E mon a demann Parliamentary Clerk pour envit Minis pour Zafer Entern, Madanm Macsuzy Mondon pour li vin parmi nou.

Bon mon ti a kontan swet la byenveni parmi nou, Minis Macsuzy Mondon ki Designated Minister.  E Minis ki responsab pour Zafer Entern, Lazenes, Spor ek Kiltir.

I ganny akonpannyen ozordi par Komisyoner Lapolis, Mr Krishnan Labonte.  Depite Komisyoner, Visible Policing and Special Operations and Head of Antinarcotics Bureau, Mr Romano Songor.  Depite Komisyoner Investigation and Personal Development, Mr Ted Barbe.

Alor byenveni parmi nou dan Lasanble Nasyonal.  E avek sa mon pour demann Leader Lopozisyon pour poz son kestyon avek Designated Minister.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Minis Mondon.  Komisyoner Lapolis ek son 2 Depite.

Mr Speaker avek sa sityasyon enkyetan ki egziste ozordi dan pei, kot zenn fir e osi zenn garson pe ganny targete; zonm touni pe rantre dan lakaz pour vyol madanm;  pistol pe ganny servi dan bann latak lo boutikye e bokou lezot ankor,  eski Minis responsab pour Zafer Entern i kapab dir lepep Seselwa, atraver Lasanble Nasyonal, premyerman –  ki aksyon konkret ki Lapolis pe antreprann pour met sa sityasyon anba kontrol?

Ki rezilta pozitiv ki zot kapab donn lepep Seselwa lo travay ki zot pe fer?

Eski zot annan lentansyon zwenn ansanm avek lezot Lafors Sekirite pour met lord dan nou pei?  Afen ki Seselwa espesyalman nou bann zenn fir ek bann madanm i kapab viv an sekirite dan zot lakour e dan kominote an zeneral?  E finalman.

Ki parol konfyans ki zot kapab donnen pour reasir nou popilasyon ki zot pe fer tou pour re etablir en latmosfer lord ek lape ki donn konfyans nou pep?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Designated Minister.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab.  E tou bann dimoun ki a lekout.

Mr Speaker aksyon konkret ki Lapolis in antreprann an referans avek bann lensidan resan ki’n ganny raporte,  i konm swivan;

  • Analiz statistik krim ki’n ganny rikorde pour idantifye pattern bann krim.
  • Analiz e etablir profil lo nou bann sispe.
  • Fer en plan operasyonnel.
  • Ogmant son prezans dan lakominote atraver plizyer loperasyon.
  • Re deplway Zofisye baze lo lentelizans avek lenformasyon ki nou resevwar.
  • Donn lenformasyon

piblik koman en form prevansyon atraver medya.

  • Ariv lo scene dan en letan pli vit posib, dan en dele letan pardon- pli vit posib ki zot kapab.

Byensir sa i annan pour fer osi- i depan lo landrwa, lo teren kot sa krim in arive.

Lapolis in osi ranforsi servis ki i pe ofer lo sa No. 133, ki piblik i kontakte Lapolis pour donn lenformasyon.

Mr Speaker an sa ki konsern rezilta pozitiv.  I annan arestasyon ki’n ganny fer dan serten sa bann ka.  I annan menm ka ki’n ganny anmennen devan Lakour.

Par egzanp sa ka kot zarm ti ganny servi pour atak boutikye.  I devan Lakour.

Agresyon seksyel lo sa 3 zanfan ki ti arive Mont Buxton. Sispe in pas Ankour e i lo rimann.

Depi ki sa bann lensidan in arive.  Lapolis in anvoy 7 kominike kot medya.  4 parmi in demann medya pour averti manm piblik pour raport lo krim.  Me i paret ki selman 3 kominike ki medya in pas avek piblik ziska prezan.

Nou oule osi azoute, ki tou sa bann ka pe ganny pran o serye e pe ganny prioritiser. 

Dan 66 ka agresyon seksyel ki’n ganny raporte- ki’n ganny arive depi Zanvye ziska Zen,  35 ka in fini al kot Biro Attorney Zeneral.  4 ka Lapolis pe esper rapor medikal.  3 ka i avek perusing officer ki analiz sa case pour regarde si i annan sifizaman levidans.  3 ka sispe ou lakize pa ankor ganny idantifye.  E 17 ka i ankor pe pas dan ‘’Pending’’ pour envestigasyon.

Mr Speaker kot i konsern zwenn ansanm avek lezot Lafors Sekirite.  Lapolis pe angaz tou son bann Younit dan son plan operasyonnel pour konbat sa sityasyon.  Lo nivo Stasyon, patrol, ekstra in ganny fer.

I annan bann ka dan lepase kot Lapolis in demann led avek serten Lafors Sekirite dan pei e fer bann loperasyon konzwent.  Sa in konpri plizyer loperasyon o nivo kominote.  E nou pe kontinyen fer li kan i neseser.

Lapolis i rekonnet ki aktivite kriminel e osi bann pattern krim in sanze pandan bann dernyen lannen.  E pour sa, koman en Lafors ki responsab pour sekirite piblik,  Lapolis in vwar li neseser pour sanz son lapros dan son bann loperasyon e viz ver en lapros pli proactive atraver Community Policing e Problem Oriented Policing e met lanfaz plis lo bann landrwa kot krim pe arive.

Nou pe osi profite pour lans en lapel avek piblik pour kontinyen donn nou zot sipor e servi sa nimero 133 ki mon’n nonmen taler, pour kapab kontakte Lapolis.

Mr Speaker kot i konsern lord e lape ki donn konfyans nou pep, Lapolis pe donn priyorite lo prevansyon détection e konbat bann lofans seksyel.  Ka kas lakaz e vole, lalit kont drog, lofans ki relye avek lord piblik.

Ler en krim i ganny komet, sirtou bann tre serye,  Lapolis i maksimiz son resours pour detekte e konbat sa bann tek krim.

Nou oule reasir piblik Seselwa, ki Lafors Lapolis i reste angaze pour konbat krim dan pei.  Nou apresye lenformasyon ki manm piblik in partaz avek nou dan sa bann dernyen ka ki’n arive e ki pe ed nou dan nou lanket.

An menm tan Mr Speaker, souvandfwa nou vwar keksoz ki pe ganny mete lo rezo sosyal.  Kot rapor pa ankor ganny fer avek Lapolis.  In fini aparet dan piblik.  Sa i pa zis afekte lenvestigasyon,  i osi ede pour senm lafreyer e kre konfizyon parmi manm piblik.  Sa bann lenformasyon i ganny deformen.  E souvan i pa reflekte larealite.  Propaz lenformasyon ki pa korek, akiz dimoun san levidans lo rezo sosyal.  I kapab annan konsekans grav

Mr Speaker i osi enportan pour note ki pandan mwan Zen 2019,  Lapolis in rikord 5 bann tel ka kot bann sispe pa’n bezwen kas lakaz sa viktim pour rantre.  Vi ki laport oubyen lafnet lakaz in reste pouse pandan lannwit e pa ti take.

Mr Speaker mon profite ankor enn fwa, pour fer en lapel avek nou tou; pour fer sir ki nou lakour i an sekirite.  Par egzanp ferm nou laport a kle letan nou al dormi aswar.  Sa i enn bann form prekosyon ki nou kapab pran pour nou prop sekirite e ed Lapolis dan son lalit kont krim, an menm tan ki i pe double zefor pour anmenn plis lord avek lape dan pei.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Sandy Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis,  letan nou pe koz lo Lapolis, Lafors Lapolis.  I annan osi bann etranze ki zot in anmenn dan pei koman bann expert, koman bann spesyalis pour ed nou Lapolis an relasyon ek sa ki nou pe koz lo la ozordi.    Mon aprann Minis i annan Sidafriken ki Asistan Komisyoner.  Mon aprann i annan en – sa Sidafriken ki ti pe train lisyen pour R100, 000,  ozordi in vin Advisor.  I annan en lot Sidafriken ki pe train lisyen.  Mon aprann i annan en Sidafriken ki pe fer Ladministrasyon, International Correspondence.  I annan Sidafriken ki pe ansarz Financial Crime Investigation Unit.

        Mon ti a kontan demann Minis avek Komisyoner,  ki bann etranze ki zot in pran dan nou Lafors Lapolis zot in anmennen an plis pour nou pei, pour nou pep dan zot servis pour sa kantite benefis ki nou pe donn zot pour zot travay?  Ki rannman zot in anmennen depi zot la?  Mon ti a kontan Minis i dir nou sa.

E mon ti a kontan Minis i dir ek nou konbyen etranze ki’n join Lafors Lapolis koman bann expert, bann spesyalis pour zot ed nou konbat krim dan nou pei?  E sa bann menm spesyalis e bann expert, mon aprann se zot menm ki anvi al training.  Selman zot deza expert zot!  Zot menm ki anvi al training.  Minis eksplik mwan silvouple.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Onorab.  Mersi Mr Speaker.  Wi nou annan 8 etranze ki pe travay dan pei.  E bann etranze ki nou anmennen ki nou’n toultan fer li, ki nou anmennen pour donn nou sa sipor.  I dan bann area kot nou santi poudir nou napa sifizaman petet lekspertiz dan Lafors Lapolis.  E nou anmenn zot pour zot kapab donn sa sipor an plis.

Par egzanp avek nou bann financial investigation.  E nou pa pour anmenn en etranze pour zis met li vin asize dan Lafors Lapolis Mr Speaker.  Me si nou anmenn li, nou anmenn li pour en rezon.  E nou anmenn li pour li kapab zisteman petet kouver sa bann lakin ki nou, nou santi nou annan dan Lafors, i anmenn sa lekspertiz an plis ki nou santi nou bezwen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis pour larepons.  Mr Speaker zisteman lo sa pwen,  mon ti a kontan demann Minis, eski Lapolis i kapab donn nou en statistik an relasyon avek bann expert ki’n antre?  Depi kan zot in antre?  E avek to kriminalite ki’n annan dan nou pei, sa i ava balanse poudir si vreman parey Minis in dir zot pe al zis asize.  Zot pa pe deservi nou stasyon.  Eski in annan rezilta lo travay ki bann expert, sa bann spesyalis ki nou pe pey zot in annan lo Lafors Lapolis?

Oubyen, eski letan nou’n anmenn zot, zot la.  Me nivo krim, nivo kriminalite, dimoun touni pe kontinyen rape nou bann madanm i kontinyen ogmante?  Eski travay, sa led ki zot pe donn Lapolis koman bann expert, bann spesyalis in vreman ede ozordi ler nou pe koze?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker wi.  Lapolis i ava donn statistik lo sa bann lenformasyon ki Onorab in demande.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.  Mon’n sot ou akoz mon pa ti’n vwar ou averti mwan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon anvi demann Minis spesifikman;  kwa ki zot pe fer konkretman dan serten bann ka ki pe fer dimoun per ozordi?

Par egzanp;  nou annan nou en zonm ki pe mars touni, ki’n rape serten madanm e ki son video i lo medya sosyal.  E sa pe fer ki i annan bokou lafreyer.  Dan kominote Cascade mon konnen i annan lafreyer.  Dan kominote Perseverance i annan lafreyer.

Par egzanp en ka koumsa –  kwa ki zot pe fer konkretman?  Mon pa anvi ki zot devwal zot lenvestigasyon ki zot in fer, ki kapab afekte zot levidans.  Me selman pour nobou donn dimoun en parol konkret, ki pour reasir zot.  Sa i enn.

Mr Speaker nou annan nou en kominote Nouvelle Vallée, Pascal Village ki ankor pe viv dan lafreyer!  I annan dimoun ki’n ganny- i annan madanm ki’n ganny rape dan sa kominote.  Sa rapist i ankor pe ekrir bann mesaz partou kote.  Kwa ki zot pe fer pour montre?  Zot in met en kantite camera Anvil.  Me eski zot pa santi ki dan en ka koumsa ti devret – Lapolis devret, met – enstal serten camera dan sa kominote?  Parske sa camera i en gard ki pa – i en sleeping policemen parey nou dir, egzakteman avek speed bumps.  Pour ki sa dimoun ti ava ganny idantifye, e bann sitwayen pa ti ava dormi par kar.  Se sa ki mon anvi dir Minis.

Ozordi Mr Speaker, atraver ou.  Mon anvi dir Minis i annan fanmir ki dormi ziska 2er bomaten.  Tandis ki lezot pa pe dormi.  E apre lot i sanz kar depi 2er bomaten ziska lizour.  Lezot ki pran kar.  Alor.  Mon pe rode si in – si zot annan en progranm pour zot enstal plis bann cameras dan bann kominote pour ki sa bann krim i kapab ganny detekte?  Akoz mwan mon’n fini vwar ki poudir plis camera lo semen, zis pour regard loto pa pe abouti dan nanryen!

E apre sa Mr Speaker.  Eski Minis i kapab dir avek nou, si son bann Zofisye parski la nou bezwen vin direkteman lo Zofisye – eski zot satisfe ki poudir zot bann Zofisye ozordi pe vreman pran sa sityasyon o serye?

Mon kapab konpran ki zot lo nivo Ladministrasyon zot annan- zot pe sey tou.  Me selman se pa Komisyoner avek son 2 Depite ki pour al dan- lo teren pour al fer- pour al ranmas levidans.

Me eski zot satisfe ki poudir sa bann Zofisye ozordi i annan sa disiplin e sa determinasyon pour zot fer sa travay ki zot pe ganny demande pour fer?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.   Wi Onorab, dan tou rezyon nou’n ranforsi, nou’n ranforsi patrol.  E mon konpran bann konsern ki ou pe souleve.  Mon konpran konsern piblik.  Se pour sa rezon mon’n dir taler oparavan Lapolis in pran en lapros bokou plis proactive ki i ti pe fer avan.

E zisteman akoz ou’n ranforsi patrol, ki nou pe fer serten arestasyon dan aswar, ok dan serten distrik.

I annan roadblock osi ki pe ganny mete dan serten landrwa.  Ki tousala zisteman pour ed nou vwar sa bann sityasyon, pour ed nou vwar sa bann ka ki pe arive pour nou- pour Lapolis kapab pran bann aksyon neseser.

Kot i konsern sa ka Pascal Village ki ou’n dir.  Lanket i ankor pe kontinyen.  Me Lapolis i annan plizyer mezir ki’n pran – ok?  Kot i konsern Pascal Village.  I annan gard ki’n ganny mete la.  Par egzanp lannwit antye ou kapab sirveye pour regarde ki pe arive.  Me ziska aprezan, nou lanket pa ankor konplet lo sa enn.  Ok?

Kot i konsern bann camera.  Nou annan en proze camera ki Lapolis in travay lo la pour nou kapab parey ou sizesyon in fer.  Met plis camera ankor dan bann landrwa ki nou santi nou bezwen mete.

Me –  wi byensir i en kou ki nou pour bezwen- nou pour bezwen fer sir ki nou annan resours neseser pour nou fer li.

Onorab mon kontan ki ou’n nonm -ou’n fer resorti sa pwen lo kot i konsern bann Zofisye.  Akoz finalman i pa pran zis COMPOL avek 2 Depite pour kapab fer tou sa travay ki i annan pour fer.  E nou santi poudir i annan serten nou bann Manm Lafors ki pour bezwen travay pli dir pour zot amelyor – amelyor zot bann defayans ki zot annan.  E annan en pe plis sa disiplin.  Ok?  Pour kapab- tou Sa bann nouvo keksoz ki zisteman nou pe entrodwir.  Finalman sa ki enplimante, se nou bann Zofisye ki travay dan bann diferan rezyon e dan sa bann diferan distrik.

Donk i annan en nesesite ki zot osi lo zot kote, zot double zefor – ok?  E ki nou pran sa bann sityasyon pli serye.  E nou annan sa disiplin ki i ava permet nou zisteman deal avek sa bann ka.  Mon krwar ou konnen, ou okouran Onorab ki nou’n fek reviz Scheme of Service pour Lapolis.  E ki pe-ki’n pran lefe la an juillet e an retour nou pe ekspekte en pli bon performans.  En performans pli o nivo avek nou Zofisye Lapolis.

An menm tan nou rekonnet osi ki petet i annan, malgre bann formasyon ki nou donnen, i annan ki petet pa lo standar oubyen pa pour ariv lo sa standar ki nou ekspekte zot arive.  Ok?

Zisteman nou fek diskit sa resaman nou 2 COMPOL pour nou vwar ki nou pour fer, ki desizyon ki nou pour bezwen pran, avek serten bann dimoun ki nou santi ki pa alaoter.  E kwa ki nou pour bezwen fer pour nou kapab fer keksoz mars pli byen.  Akoz zisteman i vin en defayans o nivo nou Lafors Lapolis.  Donk mon espere ki si nou tou depi Management anler, tou bann Zofisye,  nou tou nou fer- nou double zefor, nou fer sa ki nou bezwen fer,  mon pa vwar akoz nou pa kapab vwar en amelyorasyon.  Mersi Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon anvi dir ek Minis ki sa sityasyon i konsernan.  I tre, i tre konsern nou.  E mon anvi reasir Minis an menm tan ek Lafors Lapolis, ki parey ki nou Lasanble sak fwa ki Lapolis in anmenn en Bidze e zot in demann sipor,  nou’n donn zot sa sipor!  Ok?  Mon anvi dir avek Minis ki i kapab kont lo nou Lasanble pour sa full sipor dan sa bann proze ki zot annan pour ki nou pep i kapab viv dan lape e dan sekirite.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir avek nou – nou konnen ki poudir parfwa tro bokou lanfaz i ganny mete lo trafik, kot nou vwar 6 gard.  Enn i aret en loto, lot i pran nimero loto, lot i regard- eski nou pa kapab re organiz sa travay pour ki, olye nek zis pe tranpe Union Vale, olye pe tranpe dan plato Anse Aux Pins kot Reef Estate, olye pe tranpe la kot Kordgard Mont Fleuri ki nou bann gard zot fer plis travay kriminalite?

E an menm tan dan sa konteks,  eski pa ankor ler pour Lapolis avek SLA devlop en software pour ki Lapolis

i ava konnen lekel loto ansanm ek Lasirans –  lekel loto ki son Lasirans in ekspire?  Lekel loto ki son Road Fund in ekspire?  Pour ki nou pa bezwen, nou pa bezwen annan mazorite bann gard dan en distrik pe aret loto!  Me ki zot kapab lo computer parey i pase dan bokou pei pour fer sa.

E mon dernyen kestyon Mr Speaker,  eski Lafors Lapolis, Ladministrasyon i kapab donn nou sa konfyans ki poudir zot pour pran aksyon pli serye posib avek bann Zofisye, ki ankor pe aksepte pour fer zot travay avek koripsyon?  Spesyalman bann Zofisye ki pe lager kont drog.

E la mon pa pour ezit-e Mr Speaker pour mwan dir.  Minis, Komisyoner, 2 Komisyoner Asistan, La Digue zot bann Zofisye i bann Zofisye ki pe mars avek koripsyon!  Tou dimoun La Digue pe dir, tro bokou koripsyon.  Zot pa pe lager kont drog.  E La Digue ozordi in vin en sours kot i annan nouvo kalite drog, crack heroin i laba, e nou pa pe vwar ki pe arive!  Mon pe demande, eski zot pare pour zot pran bann aksyon serye, konkret pour ki tousala i ava ede pour lev nivo nou Lafors Lapolis e nou pep i ava viv dan sekirite?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Onorab.  Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker i annan travay organizasyon ki Lapolis in komanse e ki kontinyen.  E si i annan nesesite pou revwar lorganizasyon travay.  Parey Onorab pe dir kekfwa i annan tro bokou Zofisye ki pe, ki pe travay o nivo Seksyon Trafik.  Si i annan nesesite pour reorganize.  Mon krwar COMPOL i note e sa i ava ganny, i ava ganny diskite o nivo Management Lapolis pour vwar, si i annan nesesite pour nou fer sa.  Me parey mon dir osi,  sa bann reorganizasyon i kontinyen.

Onorab wi.  Lapolis i travay pros avek Land Transport.  E nou deza annan serten software.  Me nou kapab vwar osi – byensir toultan teknolozi keksoz i sanze si i annan keksoz pli efikas ki nou kapab fer pour nou kapab, pour ed nou, pour fasilit Lafors Lapolis dan son travay.

Me mon krwar sa proze camera osi ki nou’n koz la,  sa i pour anmenn bokou- pour anmenn Lapolis bokou plis devan dan zisteman son bann travay ki i pe fer a lavenir.

Kot i konsern pran aksyon;  wi nou pour bezwen pran aksyon avek bann Zofisye ki nou santi nou bezwen pran aksyon.  I annan deza serten aksyon ki’n pran ki mon okouran, avek serten Zofisye ki nou’n bezwen tire dan Lafors Lapolis.

E mon santi ki i riske annan ankor a lavenir.  Akoz nou pa kapab kontinyen zis koze, zis donn training.  Me nou ekspekte osi an retour ki nou bann Zofisye i fer travay ki zot annan pour fer.

Sa mon pa pe zeneralize pou dir ki- mon pa pe met tou Zofisye dan menm sak.  Me kot i annan, nou konnen poudir i annan serten Zofisye Lapolis ki pe fer en bon travay.  Me kot i annan ki nou santi ki pa pe delivre parey nou anvi zot delivre,  definitivman nou pour bezwen pran aksyon neseser.

E an menm tan osi- i annan osi bann resours ki nou pour bezwen anmennen.  Mon kontan Onorab ki’n dir, ou pour donn nou sipor ler nou anmenn bann demann, zisteman pour Bidze Lapolis pour nou kapab ganny plis resours a lavenir ki i a kapab ed nou dan sa travay konbat krim dan pei ki nou pe fer.

E nou kont lo sipor Lasanble wi a lavenir pour fer sa, pour nou kapab ganny sa bann resours ki nou bezwen.  E nou osi kont lo sipor Lasanble ler nou’n pran aksyon neseser avek bann Zofisye ki nou bezwen pran dan Lapolis, ki nou osi ganny sa sipor, zisteman dan en lespri, pour nou kapab aranz keksoz pour nou kapab travay pli byen, pour nou kapab vin pli efikas dan bann travay ki nou pe fer.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Minis.  Bon mon annan – lo mon lalis la, anviron 13 dimoun ki’n lev lanmen pour demann kestyon.  Byensir sa i en privilez Leader Lopozisyon demann PNQ.  Me sa size i enportan.  I en size ki konsern tou distrik, e mon konpran sa nesesite pour zot lev zot lanmen pour demann kestyon sirtou- parske i afekte rezidan partou dan nou pei.

Me mon ti a kontan zis remind bann Manm pour silvouple gard zot kestyon bref, i annan bokou lenformasyon ki’n deza ganny donnen.  Annou pa al tro dan bann detay spesifik ki pa lye avek kestyon li menm pour al direk dan nou distrik.  Me annou esey rod sa lasirans avek Lotorite ki i annan aksyon ki pe ganny pran e petet soulev bann pwen an zeneral san al an detay.  Alor prosennman mon annan Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou lekip.  Mr Speaker mon ti annan en kestyon lo gard, Community Policing dan Beau Vallon.

Eski Minis- in dir nou kot in met en pti pe plis resours.  Me mon mwan ti anvi konnen si i annan en keksoz sistematik, pa zis pour any jerk reaction pour reakte ler i annan en pti ka.  Me selman si i annan keksoz en pe pli a lonterm ki zot pe fer pour met plis vizibilite Lapolis dan distrik?

Akoz mon osi mwan tre konsernen avek sa bann sityasyon rape ki pe arive e bann latak lo bann zenn manrmay sirtou o bor Bon Valer e deryer – drwat deryer laboutik- drwat deryer Kordgard li menm i annan en group manrmay zenn ki asize la depi bomaten ziska tanto nanryen fer.  So mon ti a kontan konnen si zot pe fer keksoz dan sa laliny?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Hoareau.   Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mr Speaker kot i konsern Community Policing;  parey nou konnen nou’n met sa striktir an plas pour kapab zisteman anmenn sa dyalog direk avek bann manm piblik dan kominote, anmenn sa kontak ant Lapolis avek bann manm piblik.

E i annan plizyer keksoz ki Lapolis i ekspekte fer, sirtou o nivo prevansyon apard anmas bann lenformasyon.  Me osi regard en pe bann problenm ki leve o nivo lakominote.

Par egzanp nou ekspekte zot ki zot vizit bann lakaz, bann batiman, bann letablisman touristik ki trouve o nivo zot rezyon.  Fer bann security checks lo bann batiman kot zot santi petet napa prezans en dimoun la.  Kot bann lakaz ki napa personn pandan ki zot pase, zot kit en note pour fer bann dimoun konnen poudir zot in pase, zot in fer serten vizit dan distrik.

An menm tan osi kot nou konnen poudir i annan bann posibilite kot i annan bann krim.  Sa osi an menmtan nou kit bann note pour fer bann dimoun konnen poudir nou’n pase.

Zofisye ki responsab rezyon ok, oubyen en Reprezantan, i osi reprezant Lapolis lo nivo kominote avek distrik.  E bann Lapolis i bezwen enform manm piblik letan bann keksoz i arive.  Ok, donn zot serten lenformasyon ki zot vin rode kot Lapolis pour kapab ede zisteman pour mentenir sa dyalog.  Byensir bann lenformasyon ki permet ki nou kapab donn zot.

Bann langazman Zofisye Lapolis e servis ki zot delivre dan kominote i osi ganny verifye par bann responsab o nivo rezyon.  Ok e parey nou konnen, dan tou bann rezyon nou annan en Regional Commander e mon konnen poudir i annan en reshuffling ki nou fek fer.  Ok ki’n pran lefe le 1 juillet, kot nou’n fer en reshuffling o nivo bann Regional Commander e mon espere ki nou ava vwar zisteman en amelyorasyon dan Community Policing a lavenir Onorab.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker zis avan mon demann mon kestyon, mon ti oule fer en pti lobzervasyon vizavi bann Zofisye Lafors Sekirite ki vin dan nou Lasanble, apard Kolonnel Rosette sorti kot SPDF, zis li ki met semiz lanmans long.  E mon ti ava swete ki kekfwa bann Zofisye Lapolis ouswa SPDF zot annan en semiz lanmans long pour vin dan nou Lasanble.

 

(laughter)

 

HON GERVAIS HENRIE

Wi be liniform i kapab annan en versyon Ofisyel lanmans long.  Zot mete le 29 Zen.  Mersi.

Mr Speaker mon kestyon i relye avek larepons ki Minis in donnen.  Dabor lo kestyon Onorab Arissol mon’n tann byen mon krwar Minis in dir i annan 8 etranze.  So mon ti ava kontan demande, eski sa i enkli bann Nepale ki i ti la en letan?  E osi nou ti konnen poudir, nou ti’n tann dir ki bann Zofisye Morisyen pour komans travay dan Lafors Lapolis a parti le 01 juillet sa lannen.  Donk mon ti a kontan Minis i klarifye lo lakantite bann etranze ki travay dan Lafors Lapolis.

Dezyenmman touzour an repons avek larepons Minis.  In koz lo ogmant vizibilite, ranforsi patrol e vin pli proactive.

Mr Speaker pour donn en legzanp, Vandredi mon’n lo semen sorti Victoria al Grand Anse pas par Les Canelles, fer letour La Misère retourn Victoria.  Mon’n lo semen depi 8.30 bomaten ziska 2er apre midi,  mon pa’n vwar en Zofisye Lapolis pe mars apye okenn par –  ouswa ni en transpor Lapolis!  Premye.

2enm;  Depi mon’n vin MNA ant Septanm 2016, a 1 fwa ki en dimoun Mont Buxton in dir ek mwan wi Zofisye Lapolis in deza pas devan son laport e koz avek zot.

Trwazyenmman;  Dan mon lavi adilt depi ki  mwan mon mwan pe ansarz en lakour, zanmen, zanmen, zanmen en Zofisye Lapolis in deza tap lo mon laport e entrodwir son lekor avek mwan!  Pourtan letan mon ti pe grandi Cascade lontan, dan mon letan primer, souvan nou ti vwar gard marse.

Donk mon oule konnen vreman si i annan laverite dan sa zafer ogmant vizibilite, ranforsi patrol, e vin pli proactive an relasyon avek lakantite Zofisye Lapolis ki nou annan an term popilasyon avek  – Lapolis pour ki vreman, vreman nou vwar zot dan distrik!

Akoz par egzanp Mont Buxton nou annan problenm drog, manrmay lo glasi tou lazournen, zanmen nou vwar gard nou.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Onorab nou proze pour anmenn travayer gard Morisyen pour vin ed nou i ankor la.  I pa’n- menm si i pa ankor materyalize.  Akoz nou pe fer fas avek enn de kontrent.  Par egzanp lakaz, resours pour met zot reste.  Akoz ou konnen letan ou anmenn en etranze, ou bezwen donn li en lakaz pour li reste ladan.  Me sa proze i pa vedir ki i en proze ki’n fini mor.  Non, i en proze ki ankor la, ki pli vit posib ki nou pour kapab enplimant li, nou pour enplimante.

Sa 8 travayer etranze ki’n ganny nonmen par Onorab Arissol, i pa enkli bann Nepale.  Akoz sa i bann- i ti pe nonm bann Sidafriken, bann etranze ki pe ede zisteman o nivo Management Lapolis ok?  E i annan ladan osi ki travay avek Seksyon bann Financial Assets, Investigation ok? 

Onorab wi mon krwar i posib.  Sa ki nou nou’n dir nou ekspekte ki Zofisye Lapolis i fer, i sa ki mon mon’n dir.  Si lo teren sa pe ganny fer, i en lot keksoz.  Me mon panse ki Management Lapolis pour bezwen ranforsi son monitoring.  Se pour sa rezon ki nou annan en Regional Commander.

I bezwen pe regarde li, si sa bann Zofisye pe fer sa bann travay ki zot sipoze pe fer dan lakominote ok?  E monitor si sa pe arive, e si pa pe arive.  Nou raporte avek Management Lapolis pour nou regarde kwa ki nou bezwen fer pour fer li arive!  I domaz ki parfwa nou met bann bon keksoz an plas.  Me solman apre sa ki arive lo teren i pa neseserman i ariv parey ki nou, nou anvi i arive.

E letan nou’n koze taler.  Nou’n koz en pti pe lo lakantite e la kalite Zofisye ki mon krwar Management Lapolis pe regard seryezman ladan ki nou pe travay avek pour nou kapab vwar ki mannyer nou kapab zisteman amelyor sa sityasyon ki ou ava vwar plis dimoun, plis Lapolis ki i ava annan plis vizibilite zisteman dan kominote.  Ki plis dimoun i ava vwar sa, e ki nou konnen poudir letan nou pe marse lo semen, letan petet nou ariv tel landrwa nou pou’n kapab rankontre en Zofisye Lapolis zisteman lo semen, oubyen dan kominote ki pe fer sa travay ki zot sipoze fer.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Waven William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis.  Bonzour Komisyoner avek ou Depite.  Bonzour tou manm piblik ki a lekout.

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis, an menm tan dir li ki mon’n anmenn en Mosyon lannen pase.  E mon’n swivre sa Mosyon avek meeting avek Komisyoner Lapolis avek son bann Depite.

E, Minis mon pe sey konpran en pti pe stratezi.  Lefe ki ler zot met foot patrol, i en deteran.  Me epi zot tire, krim dan nivo kominote i ogmante.  Konmsi mon pe demann mon lekor sa kestyon,  se ki, si sa letan zot fer li i pe marse, i deter bann kriminalite,  be letan ou arete, i annan en lespas vid.

E Minis ou’n koz lo Community Policing.  Ou’n koz lo prevansyon i priyorite, ensidswit.  Me eski zot pe konsider revwar en pti pe sa lapros a la baz dan kominote, Minis?  Akoz mon santi poudir ou a krwar i annan en pti pe dekoneksyon la.  Akoz i annan serten keksoz ki marse, piblik i anvi ede,  e epi i ganny retire, krim i ogmante.

E dezyenmman Minis.  Kwa an plis travay ki zot kapab fer avek Crimes Watch?  Akoz Crimes Watch pe fer en bon travay.  Me kwa an plis ki nou kapab fer avek sa Lorganizasyon pour nou kapab anmenn deterrent an menm tan ki Lapolis i ganny – sa sipor.

E trwazyenmman Minis.  I annan en ta bann Ferm Sekirite dan pei.  Eski i annan en kolaborasyon travay pour ede diminyen sa bann problenm kriminalite?  Konmsi mon anvi sey gannyen konpran.  Akoz mon santi poudir nou kapab fer keksoz.  Larepons i avek nou, be solman petet, mon pa konnen sa lapros, sa konneksyon a la baz mon kapab fer sa travay.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Onorab mon foot patrol mon pans pa ki nou’n tire konpletman.  Dapre lenformasyon ki nou annan, e nou ankor annan foot patrol, nou merit ankor annan foot patrol dan bann distrik.  Si i pa pe annan, i pa pe ganny fer.  Sa nou ava demann Management pour regarde akoz i pa pe arive.

Kot i konsern Crime Watch,  mon konnen poudir zot, zot, zot aktiv sa ki nou apel ‘Community Crime Watch’.  E nou ganny bokou lenformasyon – nou ganny lenformasyon avek zot.  E mon krwar zot travay, zot dyaloge, zot kominike avek Lapolis, e nou dir zot mersi pour sa.   Si i annan nesesite a lavenir pour travay ankor pli pros, mon krwar sa i ava ganny fer.

Kot i konsern bann sekirite.  Be mon krwar tou sekirite ki ganny anploye, zot bezwen zwe zot rol e zot bezwen sirvey sa landrwa, ouswa sa building, sa lokasyon kot zot in ganny demande pour sirveye.

Me an menm tan osi zot bezwen zot osi pe kominike avek Lapolis si i annan keksoz ki zot bezwen anmenn devan, si i annan keksoz ki zot bezwen kominike.  Mon krwar sa dyalog i bezwen toultan la, pour ki si i annan serten aksyon ki Lapolis lo son kote i bezwen pran, li i ava pran.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon anvi dir Minis poudir, nou’n obzerve ki sa patrol in arete.  Nou konnen poudir i annan problenm mendev, akoz zot ti pran lezot gard dan bann lezot distrik pour fer sa patrol.

So, parey kestyon No. 3 anba sa kestyon prensipal la;  konmsi eski nou pour vreman vwar ranforsisman avek Lafors Defans dan bann Kominote?  Akoz ki i arive,  se ki si Lapolis i annan serten difikilte. Zot mank medev  – pep  Seselwa li i anvi vwar en solisyon.  Minis, akoz ki bann dimoun pe dir?  Be regarde, be Prezidan i annan sekirite, Minis i annan sekirite.  Me nou Seselwa nou konnen nou pa ganny sa privilez, nou ganny li o larz.  Be nou anvi vwar en amelyorasyon.

So, mon mwan anvi demande.  Eski vreman sa travay ki ganny dir Minis, ki ou pe dir la.  Avek Lafors Ladefans, pep Seselwa pour vwar en amelyorasyon?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mr Speaker, Lapolis avek Lafors Ladefans i annan bon relasyon.  Se pour sa rezon ki travay – se pour sa rezon ki mon’n dir, mon krwar letan mon’n reponn kestyon Onorab lo komansman ki, – kot i annan nesesite pour nou fer bann loperasyon konzwent avek serten lezot Lafors dan pei.

E ki si Lapolis i santi ki sa i neseser, Lapolis i fer sa demann pour nou kapab annan sa bann loperasyon konzwent.  Me sa ou pa kapab fer li lo en baz regilye toulezour.  Nou fer li kan nou santi poudir i neseser pour nou annan sa bann kalite loperasyon parey.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Regina Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon e tou dimoun e a lekout.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou, si i satisfe ek lefikasite ek lavites ki son bann Zofisye i azir ler i ganny en call pour lasistans?

E an vi ki madanm ek zanfan ki ganny targete, e zot e kous ki pli vilnerab dan sosyete ki pe ganny tromatize.  E nou konnen poudir en lensidan rape i kapab kit en sikatris pour lavi lo sa viktim.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou ki progranm counselling ki sa bann zanfan ek madanm, bann viktim pe pas atraver koman en progranm reabilitasyon?

E dernyerman Mr Speaker,  eski Minis i kapab dir nou ki i satisfe avek konfidansyalite ki Zofisye Lapolis i garde, letan ki i ganny lenformasyon lo parey en ka drog?

Akoz mwan mon  dir sa Mr Speaker?  Akoz ti annan en ka kot en dimoun dan mon distrik ti raport en lensidan.  2erdtan apre, Lapolis pa ti vin lo scene li.  Me sa dimoun ti ganny konfronte avek sa droger.

E sa i fer mwan krwar ki i resanble ki Lapolis pe travay avek-i pe kolabore avek serten droger dan sa bann aktivite drog!  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Alor 3 kestyon.  Eski ou satisfe avek lavites?  Eski zot pe donn counselling?  Eski i annan konfidansyalite?  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker nou pa pour- nou pa pour zanmen konpletman satisfe avek response time.  Parey mon’n dir, parey in dir, lefikasite e lavites.   Se pour sa lo komansman osi mon ti met- mon ti’n fer resorti poudir Lapolis pe etidye, e i pe sey donn en- konsider en dele letan ok, kot bann Zofisye i kapab respond letan nou annan en sityasyon.

Nou santi, petet i annan bann ka kot nou ti’n kapab fer pli byen, respond en pe pli vit.  E sa nou konsyan e nou pe fer serten travay lo la dan tou rezyon.  Kot i konsern counselling Onorab.  Wi nou annan en Zofisye dan Lapolis ki fer serten counselling.  Me nou osi travay pros avek Departman Sosyal pour nou kapab asire ki bann dimoun ki’n pas atraver sa bann sityasyon parey ou’n dir, ki kapab mark zot, ki zot kapab ganny sa bann counselling neseser ki zot bezwen.

Konfidansyalite;  Sa i en keksoz mon krwar ki bokou manm piblik i koz lo la.  E toultan zot koz lo la, e zot menm dir poudir zot per pour donn lenformasyon Lapolis akoz zot santi ki Lapolis pa konfidansyel.  Me nou pa anvi zeneralize.

Mon krwar poudir i annan Lapolis ki ou’n donn li en lenformasyon, i ava fer le neseser pour li kapab travay avek sa lenformasyon e pran aksyon neseser ki i annan pou fer.  Me mon ti ava demande.  Si i annan en Manm Lapolis ki’n ganny donnen serten lenformasyon, ki apre in azir dan sa fason ki Onorab in fer resorti,  mon krwar sa bann Lapolis bezwen ganny- sa bann Zofisye bezwen ganny raporte avek Management Lapolis pour ki bann aksyon neseser i kapab ganny pran avek zot.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou si zot annan en sistenm backup?  La mon kapab donn ou en legzanp Minis.

Ti annan en ka ki ti arive La Batie.  2erdtan Lapolis pa ti ankor reazir.  E ou pran La Batie ek Kordgard Beau-Vallon, zot ti dir poudir Lapolis in al lo en scene.  2erdtan zot ti a’n fer letour Mahe, zot ti a’n tournen.  Eski i annan en sistenm back up dan bann ka koumsa?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Wi i annan sistenm backup.  Dan sa rezyon i bezwen annan, e kot sa dimoun ki responsab rezyon i santi i napa sifizaman pour li kapab deal avek en sityasyon.  I toultan kapab fer kontak avek Lapolis Santral pour li kapab ganny sa sipor ki bezwen pour deal avek sa sityasyon ki i annan dan son rezyon, dan son distrik.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti ava kontan demann Minis,  eski response ki Lapolis oubyen komanter ki ganny fer lo Lapolis parfwa lo bann rezo sosyal, in afekte moral bann polisye?

La mon dir par egzanp, kot ou vwar ler en Polisye in antre- Lapolis in fer en aksyon, e apre i annan en bann komanter ki ganny fer san ki en determinasyon i ganny fer lo kwa ki’n arive egzakteman.  Eski sa in afekte moral e abilite travay bann Zofisye?

E eski Minis pe konsidere par egzanp- eski Minis par egzanp i kapab dir nou, si zot pa pe sey ankouraz lo lot kote bann group par egzanp Citizens Community Crime Watch e lezot, e menm ankouraz formasyon bann group lo nivo distrik an partenarya avek Lapolis ki i ava ede dan fer sort of en civic involvement dan policing?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon krwar poudir en kantite keksoz ki ganny mete lo rezo sosyal, pa zis lapolis.  Me lezot dimoun osi i kapab afekte-  afekte moral bann dimoun.  E i posib osi ki parfwa ler i annan serten keksoz mal ki ganny mete, e sa i afekte moral.  Sirtou si pe afekte repitasyon Lapolis, i kapab osi annan en lenpak lo moral bann lezot dimoun dan Lafors Lapolis.

Lapolis i en Lafors Disipliner.  E se pour sa rezon mon krwar ki, ler ou dan en Lafors Disipliner, ou bezwen pe konport ou avek en serten nivo disiplin a tou moman.

Si ou pe ranforsi Lalwa, ou pe enplimant Lalwa, ou pa kapab ou menm ou pe kas Lalwa, par egzanp.  Donk mon krwar i enportan ki nou bann Zofisye Lapolis i konsyan sa, e ki zot fer sir ki zot konport zot dan en fason egzanpler a tou moman.

Parfwa zot menm zot, zot al dan serten pei, zot vini zot dir, ou konnen dan tel pei laba, ‘‘Lapolis i sharp, Lapolis i smart’’.  Be sa i devret en model.  Sa i devret en motivasyon pour nou osi fer nou vin smart, fer nou vin sharp parey sa bann Polisye.  Akoz nou pa pran sa koman en legzanp pour nou kapab nou osi fer bokou pli byen?

Onorab nou pran ou sizesyon pour ankouraz plis sa laspe kominoter, anmenn plis dimoun o nivo kominote pour travay en pe pli pros avek Lapolis.  E mon krwar sa, Lapolis i kapab konsidere e vwar ki mannyer nou kapab petet anmenn sa a lavenir.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  2 dernyen pwen.  Mon ti a kontan klarifye ek Minis.  Eski Lapolis i annan en hotline, ki ou kapab call e raport en krim?

Rezon mon pe demann sa kestyon.  Se akoz, malgre ki nou annan sa enn ki pe marse la.  I annan en difikilte pour en dimoun menm kapab fer pase en lenformasyon?  E ki response time ki Lapolis i mete lo pour li reponn to en call ki’n gannyen pour attend en scene?  Ki response time Lapolis in mete?  Kwa ki zot konsider koman en response time?  Nou tann Onorab dir 2erdtan.  So what is the response time ki zot pe travay lo la?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mon’n krwar mon ti’n dir oparavan ki enn bann keksoz ki Lapolis pe fer zisteman se, regard en pe en response time letan ki nou annan en sityasyon.  E nou pe mazin ant 0 a 20minit.  Me byensir i pour depan osi lo sityasyon.

E an menm tan osi letan nou’n ganny en call, nou sey azir- nou bezwen azir pli vit posib- pli vit posib Onorab ki nou kapab, ok.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Jean-François Ferrari.

 

HON JEAN-FRANÇOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon koz koman enn bann MNA ki mon krwar i angaz bokou avek Lapolis dan mon distrik.  E malerezman mon ankor santi ki si i annan en challenge ki Lapolis pa ankor reisir overcome, se pour li vin en zanmi piblik.  Bann manm piblik.

E i ankor annan bokou, bokou rezistans e bokou- i annan en gran gap ant piblik avek Lapolis.  Alors mon ti a kontan demann Minis, dan sa moman kot i esansyel ki i annan sa kominikasyon, i esansyel.  Akoz Lapolis i bezwen sa 90, 000 per lizye ki lo- ki la lo teren pour ed zot dan zot travay.  Ki zefor eski zot pe fer pour zot al ver piblik?  Nou koman bann MNA en bout nou louvraz ki nou kontan, ki nou pa kontan, se pour nou al tap laport dimoun.  E pa toulezour ki i gou ler ou tap laport dimoun.  I nou travay selman, e nou pa kapab pa fer li.

So mon anvi demande si sa i en keksoz ki ganny ranforsi dan tou Zofisye Lapolis, tou Manm Lafors Lapolis ki zot travay se pour al ver piblik?  E sela ki zot pour ganny konfyans e lenformasyon.  Alors mon ti a kontan ki Minis i dir nou ki i pe fer dan sa direksyon?

Mon dezyenm kestyon Mr Speaker, i konsern bann camera.  Alors i- mon lenformasyon ki sa msye ki ansarz- ki ansarz maintenance bann camera in ganny en maladi, in ganny en problenm medikal.  E ki i pa posib pour li lo teren pour li pe fer sa travay.

E an plis ki sa, mon’n ganny lenformasyon ki i pe rod bann pyes pour li aranz serten camera, e ki Lapolis napa le mwayen.  Oubyen pa ankor kapab trouv sa mwayen pour zot kapab rod sa bann spare parts pour zot fer marse detrwa camera, e ki pour le moman, i paret ki zis sa 4 ki dan simityer la ki pe vreman mars 24 lo 24!  Bann lezot konmsi mars lo apepre zot.  So.  Ki nou pe fer pour nou ankouraz Lapolis pour zot ganny sa bann mwayen.  Nou koman en Lasanble nou pare pour nou donn zot sa imedyatman.  Ki zot pe fer pour zot fer sir ki sa laspe sirveyans i dan bon lanmen e i pe fonksyonnen malgre bann challenges ki nou pe vwar?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Alor Minis, ki zot pe fer pour zot ganny sa bann lizye natirel e bann lizye teknik?

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Wi Onorab, mon krwar dan sa lalis ki mon’n koz lo la taler, letan mon’n koz lo community policing.  Nou’n- mon’n met lanfaz lo nesesite pour nou kapab al pli pre avek nou bann dimoun dan kominote.  E i enportan wi ki, manm piblik i vwar osi Lapolis koman en dimoun, koman en zanmi ki kapab aprose, ki kapab annan sa kominikasyon ki i pa santi zennen si i annan en keksoz ki i konnen i merit apros en Manm Lapolis.

Me an menm tan osi, mon krwar sa i mars tou lede kote.  Manm piblik osi i bezwen kapab petet reste ouver pour annan sa dyalog pour kapab anmenn sa relasyon ki nou anvi anmennen ant Lapolis avek li.  I pran en pti pe osi mon panse korperasyon o nivo bann manm piblik.

Dan formasyon Lapolis, sa i bann keksoz ki zisteman i form par zot formasyon kot i ganny ranforsi.  Lafason ki zot travay avek manm piblik dan en kominote.  E mon pa vwar okenn rezon akoz sa i pa merit arive letan Lapolis pe fer son travay.

Kot i konsern maintenance bann camera.  Onorab wi, sa dimoun ki ansarz.  Nou konnen i annan en pe problenm lasante, me i napa zis li, i annan osi lezot travayer ki ede pour fer maintenance.  Me dan nou proze nou’n osi rekonnet poudir i annan serten sa bann camera ki nou bezwen sanze.  E se pour sa rezon ki nou’n, nou pe met sa dan nou proze ki nou pe fer, pour nou kapab ganny plis resours pour nou ranplas osi en pe sa bann camera sirveyans ki nou annan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Mr Speaker mon krwar nou bezwen note ki Departman Lapolis ozordi son challenge i tre vast.  E nou bezwen apporte tou sipor pour ede pour nou kapab vwar en solisyon pour tou sa bann defi ki nou pe fer fas avek.

Alors mon pour demann Minis,  eski zot annan okenn problenm resours, mendev ou finansye pour Lapolis kapab fer fas avek tou sa defi ki zot pe fer fas avek dan nou pei ozordi?  Sa i enn.

E si an ka i annan serten defayans koumsa.  Eski zot pe fer en propozisyon dan bidze 2020 pour kapab ede soulaze e adres sa bann problenm ki pe definitivman fatig nou bann zabitan dan nou pei?

E trwazyenmman; vi ki sa bann problenm, i dan bann distrik.  Eski petet i pa in ler pour nou anba Local Government annan en Taskforce dan distrik ki kapab – basically koman en team ki kapab engage avek popilasyon dan distrik lo la baz pour ede kapab detekte sa bann keksoz?  Pour nou kapab dan plas petet zis Lapolis, nou ava annan osi en lot group, pa bezwen gran group, me en group sifizan pour kapab ede pour nou kapab deal avek sa bann sityasyon ki nou pe fer fas ozordi?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon apresye ki Lasanble i rekonnet ki wi Lapolis i fer fas avek bokou defi.  E parey ou’n nonmen Onorab, mendev i enn.  Lo tou lede kote lo la kantite – e sirtou lo lakantite, la kalite- lakantite e la kalite dimoun ki nou pe travay avek.

E sa i en landrwa kot nou bezwen – mon’n koz lo la en pti pe taler oparavan.  Revwar e vwar ki mannyer nou kapab ranforsi oubyen devlop kapasite nou mendev pour zot kapab fer en pli bon travay.

Resours finansyel osi kot i konsern Lapolis, i pa zanmen ase.  Toultan nou vwar nouvo bezwen.  E la ozordi nou pe koz- nou’n koz camera.  Me i annan osi lezot resours ki nou santi nou bezwen ki pour kapab ed nou vin pli efikas dan sa travay ki nou pe fer.  E nou sey met, sirtou resours finansyel, nou sey met sa dan Bidze baze lo sa ceiling ki Minister Finans i donn nou pour nou kapab travay within.

Mon krwar sa lide Taskforce ki ou pe koze i rezwenn en pe lide pour pozisyon ki Onorab Pillay in fer oparavan.  Sa i en keksoz ki Lapolis pour bezwen reflesir byen lo la.  Akoz nou bezwen letan nou pe kree bann keksoz koumsa konnen kwa ki nou kree, e ki a lavenir i vin en striktir ki zisteman pour siport Lafors Lapolis ki pour fer serten travay ki nou donn avek zot pour fer.  Me fodre pa ki apre i devlop dan en lot keksoz oubyen kree lezot problenm pour Lafors Lapolis.  Me tou sa bann keksoz ki nou pe dir, ki nou pe koz lo la, nou pour bezwen ankor plis resours finansyel pour nou kapab enplimant li.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Minis in nonm ‘ceiling’ pour Bidze. Mr Speaker mon krwar poudir i normal nou annan en ceiling dan Bidze.  Me selman, eski nou pa devret get sa ceiling an relasyon ek nou problenm ki nou pe fer fas avek?  Eski toultan nou devret- si sa ceiling 3an pase ti koumsa, nou devret kontinyen ek sa menm ceiling?

Petet mon krwar in ler pour Minister konsernen, revwar- annou get sityasyon ki nou pe fer fas ozordi, apre desid lo ceiling.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Onorab Sylvanne Lemiel.

 

HON SYLVANNE LEMIEL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  En parti mon kestyon ti lo kote ranforsi- Minis ou’n koz lo ranforsi patrol.  Wi i byen sa.  mon dakor.

Me lo nivo distrik li menm, ler ou get Anse Royale parey en mother station– e la nou’n tande wikenn in annan lo Facebook ki sa rapist in ariv dan Anse Royale, in al tap dan Remise, i pe fofil en pti pe partou, e mon bann dimoun i vreman per.

So en mother station dan sa distrik li menm.  1 i mank Zofisye pour travay.  Sanmenm sa ki nou antann toultan ki nou pa vwar ase nou bann Zofisye Anse Royale lo patrol.  Sa i persepsyon dimoun.  Mon mwan vwar zot lo semen.  Me selman i annan dimoun i dir ou i pa vwar zot.  Me selman ler ou konstate Minis, sa Stasyon i mank dimoun ladan.  I mank dimoun pour travay, e nou pli gro problenm ankor se kot i konsern lekipman.

En mother station, la mon konpran zot in ganny en pti pe sponsor en pe lekipman avek en lakonpannyen prive, ki sa i tre byen.  Mon mwan pour lans lapel ek lezot lakonpannyen pour ed nou Stasyon Anse Royale pour ganny ankor en pe lekipman.

Me la parey ler ou koz lo utility belt ki ou konnen Zofisye Lapolis li menm i vreman bezwen sa, sirtou kot i konsern letan pour fer patrol osi, bann senp pti lekipman parey souflet, en baton, bann ptipti keksoz ki zot kapab ler zot dan kominote soufle, averti pe tay deryer en voler, i pe soufle pour fer konnen i annan sa voler, voler in taye.  E dimoun osi i kapab ed zot, ou konpran?

So kot konsern lekipman Minis.  Kwa ki pe ganny fer lo kote Lapolis pour nou fer sir ki nou bann Zofisye i ase byen ekipe?  E sirtou kot i annan bann mother station.

Apre zis an pasan, petet i ti pour byen, letan nou koz travay ansanm, mwan mon believe dan travay ansanm.  Letan i ariv en sanzman dan distrik kot i konsern nou bann Sirentandan ki pe ansarz sa bann Stasyon, ler i ariv en sanzman i ti pour byen as nou pe travay ansanm, nou anvoy en kominike kot tou dimoun, nou fer konnen poudir tel dimoun in sanze, in ganny ranplase par en lot tel dimoun.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.  2 morso lekipman e bann sanzman ki i arive.

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Onorab mon note ou pwen ki wi, parfwa i kapab mank Zofisye dan stasyon i retourn ankor lo sa ki nou ti pe diskite avan lo lakantite Zofisye ki nou bezwen pour travay.  E osi an menm tan osi la kalite.

Kot i konsern lekipman resours.  Mon konnen poudir Lapolis i- toulezan i order en pe bann resours ki nou bezwen.  Me ankor sa i dan within sa limit lakantite larzan ki nou gannyen pour nou kapab anmenn lakantite resours ki nou bezwen.

Mon pa anvi met bokou lanfaz lo larzan.  Me mon konnen sa i en keksoz ki nou koze letan nou zwenn ansanm avek COMPOL, tou bann proze ki i anmennen.  E bann proze ki normalman ki Lapolis i fer.  Ki swa pour lekipman, oubyen ki swa pour lezot keksoz.  I vreman koute.  E nou bezwen e pri osi i sanze en lannen a lot.  E nou bezwen sa bann lekipman.

Donk mon krwar i pour annan en gran zefor ki nou pour bezwen fer pour nou kapab fer sir ki nou ganny sa bann resours finansyel pour nou kapab donn sa bann lekipman nou bann Zofisye pour zot kapab travay avek.  Akoz sa osi i anmenn en pe- i anmenn plis lefikasite.

Mon note ou pwen Onorab wi.  Mon krwar letan nou annan-mon’n nonm taler poudir nou’n reshuffle bann Regional Commander.  E sirtou sa nivo, mon krwar letan nou fer serten sa bann sanzman, dan sa lespri ki nou pe travay ansanm, ki nou pe anmenn plis kominikasyon avek kominote.

Mon krwar wi, petet i enportan ki nou fer bann kominike parey kot Lotorite Distrik zisteman i ganny enformen lo bann sanzman ki Lapolis pe fer o nivo distrik.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Bon in ariv 10.30i, i reste mwan 13 dimoun ki’n lev zot lanmen pour demann kestyon.  Mon sizere ki nou kontinyen 11er.  E espérons si bann kestyon i ase kourt oubyen i annan bann ki’n deza ganny parsyelman reponn, ki nou ava kapab fini by 11.30 ki nou ava al lo lot item lo nou Order Paper.  Alor nou ava adjourn ziska 11er.

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, bonzour ankor tou bann Manm Onorab.  Nou kontinyen avek bann kestyon ki’n swiv, kestyon par Onorab Leader Lopozisyon – Onorab Wavel Ramkalawan pou Minis pou Zafer Entern.  Mon a demann Parliamentary Reporter pou demann Minis pou li zwenn avek nou.

Byenveni Designated Minister Macsuzy Mondon, Komisyoner Lapolis e Depite Komisyoner.  Prosennman lo lalis, mon ti annan Onorab Audrey Vidot.  Me zis avan mon donn ou laparol, Onorab Waven William ti annan en klarifikasyon ki in sinyal mwan pa ti ankor ganny fer.  Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.   Mr Speaker baze lo enn mon kestyon ki Minis mon santi pa’n reponn,   lo sa zefor an plis Minis ozordi avek sityasyon Lapolis ki mannyer i ete, eski ou pa krwar poudir ti annan serten Lalwa ki merit ganny amande, pou kapab fer sa louvraz Lapolis fasil? Akoz parmi bann zefor an plis enn ban retar, bann difikilte ki lapolis pe fer fas avek se ki, Lalwa ki an  egzistans i annan serten i demann amande.

Epi dezyenmman vizavi diskisyon ant Attorney Zeneral, Zidisyer avek Lapolis eski sa bann meeting pe ganny fer avek problenm ki nou annan pou tou sa bann Lazans tonm dakor lo serten keksoz ki arive pou nou kapab bouz devan pli byen?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab wi i annan serten Lalwa ki deza, i annan serten travay ki pe ganny fer lo la pou ganny amande.  Mon panse si i annan ankor lezot Lalwa ki lapolis i bezwen travay avek, ki nou bezwen amande, Lapolis ava fer le neseser pou met sa devan Attorney Zeneral, pou ki le neseser i kapab ganny fer.

Kot i konsern meeting, wi i annan meeting ki ganny fer parfwa avek Zidisyer, AG’s Office, lapolis.  Me mon panse sa i fer letan i annan en nesesite.  I pa en bann meeting ki fer tou le mwan, me an zeneral zot fer li tou le 3mwan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi. Onorab William.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mr Speaker.  Minis ou’n dir i annan bann Lalwa.  Konmsi ou kapab spesifye avek nou akoz parey mon dir se sa bann Zofisye Lapolis ki pe travay lo teren letan zot atrap en kriminel, zot fer en rapor, case i al Ankour.  Me solman zot santi poudir Lakour pa pe vreman deal avek ka.  E otour sa bann kriminel i re ganny large e Lapolis son lanmen i tonbe.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab enn bann Lalwa ki pe ganny amande ki mon konnen i annan travay pe ganny fer lo la se Misuse of Drugs Act.  Sa travay in konmanse.  Apre i annan osi serten travay ki pe ganny fer, kot i konsern bann penal sentences.  En lot Lalwa ankor se Prison Act ki Lapolis, i osi annan keksoz pou fer avek.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Audrey Vidot.

 

HON AUDREY VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Mon a dir bonzour a tous.  Minis Roche Caiman nou osi nou tre konsernen lo sa bann size ki pe diskite depi bomaten, prenon kont ki nou osi nou annan en dimoun ki en zonm pe marse dan mask ek gran kouto pe fer nou bann dimoun per.  Alors mon bann kestyon i comme swivan :

Eski Minis i kapab dir nou ki mannyer relasyon Lapolis avek Lotorite Distrik pe marse?  Eski zot pe donn statistik bann administrater distrik pou montre vreman ki travay Lapolis pe fer an referans avek sa ki ou’n dir pli boner lo bann community patrol ki pe ganny ogmante.  Ki rezilta sa?  Si  i pe improve?  Eski Lapolis pa kapab servi son bann Zofisye dan distrik petet osi pou konsider sa Taskforce ki kapab ede patrol en pti pe lo nivo kominote aswar?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab kot i konsern statistics ki Lapolis i pibliye toultan e sa i napa nanryen pou kasyet.  Mon pa vwar okenn rezon si ou bezwen statistik pou distrik spesifik pou en rezon ou en lot ki nou kapab, nou kapab fer ou gannyen.  Me mon panse osi ki distrik i annan sa relasyon, sa kominikasyon av ek sa striktir rezyonal ki nou annan.  E ki i annan nesesite ki zot bezwen koze diskite ki sa i pe arive.  Ok?  E taler mon krwar mon ti nonmen poudir Mont Fleuri Lapolis i zisteman in atrap en dimoun yer, enn sa bann dimoun ki ou dir pe marse dan mask oubyen demi touni dan distrik.

Sa Taskforce wi nou’n pran li.  Nou ti fer en komanter lo la konman en sizesyon ki’n ganny fer.  Mon krwar i fer 2enm sizesyon ki nou’n gannyen depi bomaten ki Lapolis i kapab fer serten refleksyon lo la, si i annan nesesite pou nou annan sa e ki mannyer si nou deside pou met li an plas, ki mannyer nou pou striktir li e fer li marse lo kote distrik. Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Egbert Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, Komisyoner ek ou delegasyon.  Minis as part of the National PR exercise, pou kapab edik piblik an zeneral, akoz popilasyon i anvi vwar aksyon ganny pran.  Eski Lapolis pe mazin entansifye en legzersis PR lo medya, atraver bann lezot rezo, pou fer ki dimoun piblik i kapab annan en fason kot zot kapab osi donn en koudmen dan sa lager an term deteksyon. Ok?  Si zot vwar serten endividi petet ki pe pase ki pa sipoze pe pas dan sa landrwa a serten ler.  So ki mannyer zot pe mazin sansibiliz nou dimoun en pti pe plis zot osi pou donn en koudmen kont sa lager pou zot kapab donn Lapolis sa sipor?

E dezyenmman Minis i annan serten pratik dan lepase ki mon’n vwar poudir in efektiv ki Lapolis ti pran sirtou, atraver sa bann patrol ki NCSD ti fer ki i ti vwar poudir ti annan en bes dan krim.  Eski zot pe mazin entansifye bann tel good practices ki zot ti fer dan lepase, pou fer ki nivo krim i ganny deter dan totalite?

E dernyerman Minis se bann patrol ki bann piblik pe fer sorti se ki bokou patrol pe fer dan transpor aswar.  Me nou konnen poudir sa ki pe fer sa bann krim, li menm li si i vwar lalimyer transpor i pou kasyet.  Eski zot pe mazin annan bann foot patrol full time, dan serten rezyon ki zot santi pe ganny targete?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Mon krwar Minis in koz bokou lo patrol e foot patrol, in fer referans lo la.  In donn serten lenformasyon.  Mon a permet li briyevman petet zis re pas lo la.  E answit mon a permet ou reponn sa premye kestyon lo relasyon piblik e ki mannyer ou ranforsi sa travay?  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker wi mon krwar mon ti’n deza fer mansyon pli boner lo kestyon enn bann Onorab poudir nou pe ranforsi zisteman nou bann foot patrol ki nou annan o nivo distrik e sa i form par dan bann mezir.  Swa ranforsi bann mezir ki ti deza la oubyen re met bann nouvo mezir an plas.  Be sa ki nou bezwen fer osi se fer serten monitoring pou vwar si sa i pe mars parey nou anvi i pe marse.

Onorab wi kot i konsern bann good practices, nou toultan ranforsi sa ki byen e kot nou vwar bann keksoz ki’n marse e ki Lapolis i vwar in marse i byen e definitivman i pou bann keksoz ki pou kontinyen mentenir dan sa travay ki pe fer.

Rezo kominikasyon wi mon krwar i enportan. Se pou sa rezon ki nou – letan nou’n annan sa bann lensidan ok, nou pe zisteman – nou’n anvoy bann kominike ki nou’n anvoye kot medya.   Mon krwar mon’n mansyonnen bomaten.  Nou’n anvoy detrwa kominike be pa tou ki’n pase.  Me mon espere ki nou ava ganny sa lespas lo medya letan ki nou bezwen pas bann kominike neseser avek piblik, pou ki piblik i a kapab ganny bann lenformasyon ki zot bezwen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Norbert Loizeau.

 

HON NORBERT LOIZEAU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou dimoun. Mr Speaker mon premye kestyon mon anvi demann Minis ;  Minis  vi ki ou’n dir ki i annan sa progranm lenstalasyon camera dan bann kominote.  Mwan konman en Manm COGA sa i en lasirans ki’n ganny fer devan sa Lasanble ozordi bomaten.  Alors Minis mon ti a kontan pou dir nou, pou donn nou en timeline kan ki sa proze pou konmanse?

Mon 2enm kestyon, vi ki ou’n dir ki anvil i annan bann camera ki pa pe marse, i annan ki’n kase osi. Eski Minis ou kapab dir nou si zot satisfe avek sa provider avek sa dimoun ki pe provide sa bann camera ki pe fer sa bann enstalasyon?  E si zot satisfe avek kalite camera ki pe ganny mete?  Akoz en camera in ganny mete 2an 3an  i pa kapab kase koumsa.  E osi si i annan en garanti ouswa i annan en Kontra avek sa provider, vi ki i dir sepa pandan 3an si  i annan okenn keksoz avek sa camera i responsabilite sa provider.  Sa 2enm.

E osi Mr Speaker mon anvi demann Minis konbyen – dan lavil konbyen sa bann camera ki pe fonksyonnen aktyelman la parmi sa bann nouvo ki fek mete?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon pa pe kapab dir avek Onorab kan sa proze camera pou ganny pou konmanse akoz i annan son laspe finansyel ki nou pa ankor secure larzan pou nou kapab ganny tou sa bann camera ki nou bezwen.  Onorab, wi nou pe – i en proze ki nou pe travay lo la pou nou demann larzan avek Minister Finans pou nou kapab enplimant li.

E sa i pou osi kouver ou lot pwen Onorab kot i konsern bann maintenance lo bann camera. Bann camera ki nou annan la an plas en bon pe i ti bann donasyon ki nou’n gannyen.

Nou napa en provider comme telle la me byensir  ler ou fer en proze e ki ou ganny en provider ki donn ou sa bann pa zis pou camera me pou tou bann lekipman.  I toultan annan sa bann mezir ki ou’n mansyonnen ok, ki ou annan en peryod ki garanti lo la.  Oubyen ki annan de ler ou menm fer laranzman ki maintenance i form parti osi sa Kontra ki ou fer avek sa provider.

Onorab mon pa pe kapab donn ou konbyen camera ki pa marse akoz mon krwar nou annan nou plis ki en 100tenn camera partou dan lavil.  Me solman nou kapab, Mr Speaker nou kapab anvoy sa bann lenformasyon pou Lasanble pli tar.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Clive Roucou.

 

HON CLIVE ROUCOU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Bonzour tou Manm Onorab.  Mr Speaker mon anvi demann Minis an relasyon avek sa forensic lab ki nou’n deza koz lo la ki’n deza vin isi devan sa Lasanble, ki zistans i ete sa forensic lab, an relasyon pou detekte sa bann krim ki pe arive ozordi isi Sesel?

E dezyenmman mon anvi en pti gin laklerte lo Minis in koz lo bann profil bann kriminel.  Mon anvi demann Minis si i annan okenn dimoun spesyalize dan Departman Lapolis, ki kapab wi pe fer profil bann kriminel ozordi Sesel? Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab wi nou forensic lab i ankor dan nou plan.  I en proze ki pe ganny funded par Gouvernman Endyen.  E tou bann travay preliminer i preski fini ganny fer.  Donk i en proze ki ankour pou le moman. E nou pe fer nou mye pou nou kapab, Gouvernman in fini secure landrwa kote sa proze pou ganny fer.

Donk osi to ki tou bann prosedir in fini ganny fer travay pou konmanse lo la.  Wi nou annan bann dimoun dan Departman Lapolis ki kapab fer sa bann profil, bann analiz ki mon’n koz lo la bomaten.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Jude Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Bonzour.   Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou koleg Onorab, Minis e delegasyon.  Mon kestyon i santre lo sa issue resours.  Mon’n tann bokou MNA in koz lo la bomaten, Minis in met lanfaz lo la.  Be mwan mon ti a voudre konnen, ki zot pe fer, pou evite ki sa bann ki zot deza annan ki napa labi?  Ki zot pe fer? Akoz bokou kritik deor dimoun i dir bokou resours i ganny abize alor la nou tann Minis i vin devan i dir nou pe demann plis larzan pou siport Lapolis.  Nou anvi siporte me selman nou anvi konnen konkretman, ki zot pe fer pou evite ki i annan sa bann tel labi e pou evite ki i annan tel kritik deor?

E en lot kestyon se ki zot osi zot in met lanfaz lo la, lo response time.  Be mwan mon ti a voudre konnen en sirkonstans ki en dimoun in ariv en keksoz kot li, i konsernen in call Lapolis, e i pe demande pou lasistans.  Mwan mon ti a voudre konnen si tou ka ki ganny raporte eski Lapolis i bezwen respond?  Sa mon kestyon.

E mon ti a voudre konnen osi lo sa 3enm kestyon sou kestyon ki kestyon orizinal in vin avek PNQ in nonmen pou servi lezot servis sekirite pou ede siport Lapolis.  Mon konnen ti annan sa konversasyon pou tir PSSW lo bit e met lezot antite parey militer.  Alor i konsern en amannman Lalwa.  Alor  mwan mon ti a voudre demande eski sa konversasyon in ganny fer e eski pou annan en amannman Lalwa konsernan sa?  Akoz mon dir sa se ki Lapolis Regilye ler i bezwen lasistans i bezwen sipor se PSSW Rapid Response Unit mannyer zot apel li zot pou vin ede.  Me souvandfwa zot annan konstrent akoz zot bann Zofisye i lo bit.  Alors mon ti a voudre konnen si sa konversasyon in ganny fer e si pou annan en lamannman lo la pou gete si militer i kapab ede ?

E mon dernyen kestyon i santre lo sa ki Compol in deza met a latansyon.  Bokou MNA in touse, Onorab Gill in dir Special Constables.  Nou’n tande Compol in dir sa.  In enn parmi bann solisyon pou ede deal avek nou problenm resours imen ek sa mank gard, sa mank Zofisye Lapolis.  Alor mon ti  voudre konnen dan sa laliny kwa ki’n ganny fer pou achieve sa ki Compol in dir son vizyon pou ede siport Lapolis pou vin pli efektiv ?  E ki bann konstrent zot pe fer fas avek konsernan Special Constables? Thank you very much.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab wi kot i konsern resours, labi lo resours nou pa zis – mon krwar sa depi konmansman letan nou’n konmans koz Bidze plis larzan ki Lapolis i bezwen, nou pa’n zis pran en lapros kot zis nou vini nou demann larzan.   Me nou osi demann seksyon ladministrasyon dan Lapolis pou fer en  travay zisteman, en assessment pou vwar ki mannyer bann resours ki nou deza annan la, sirtou bann transpor ki toultan piblik i konplent lo la, ki mannyer sa pe ganny servi.  Si napa labi? Si i pe ganny byen servi?   Donk i annan sa travay ki pe ganny fer pou nou kapab fer sir osi ki Lapolis i servi byen bann resours ki i deza annan la pou le moman.

Kot i konsern response wi tou ka ki ganny raporte Lapolis i bezwen respond.  Ok?  Donk sa i pou ou lot kestyon ki mon’n reponn.

Kot i konsern PSSW wi i annan bann letan kot Lapolis i bezwen anmenn sipor PSSW; depan ki sityasyon ki nou annan ki nou pe deal avek.  Me sa i bann keksoz ki arive, ki arive preski mon kapab dir tou le zour oubyen toultan.  I pa en keksoz ki nesesit serten sanzman dan Act pou nou kapab fer li arive.  Me PSSW i travay ansanm avek Lapolis, e PSSW i tonm anba Lapolis.  Donk si i annan bann ka kot zot bezwen ganny servi pou entervenir dan bann sityasyon sa baze lo Polisi ki an plas, zot kapab fer li.

Pou ou lot bout ki mon krwar ou’n demande si nou kapab ranplas PSSW par militer.  Si i annan koze non mon pa krwar i annan okenn koze lo la.  Me mon pa krwar osi sa i en direksyon ki nou anvi al ladan.

Dernyerman kot i konsern Special Constable, i annan serten travay ki ti’n ganny fer propozisyon, me bann kondisyon ki bann dimoun i le met devan nou, bann kondisyon ki nou nou’n met devan, bann dimoun i pa aksepte akoz bann benefis ki zot, zot oule finalman i pa bann keksoz ki Lapolis ti pou kapab meet.   E nou pa’n al pli lwen avek sa lide.  Donk pou le moman i reste zis la konman en sizesyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Klarifikasyon Onorab Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Mersi Minister pou ou bann larepons.  Zis pu tou lo sa trwazyenm repons ki ou’n donnen konsernan PSSW.  Mon’n dir sa akoz konversasyon ki mon’n gannyen ek serten Zofisye.  Annan de ler zot santi ki zot annan konstrent parey pou respond pou bann demann parey ki Lapolis Regilye i fer.  Alor mwan mon anvi demann zot en lot fason.  Eski zot satisfe ki ler Lapolis Regilye i fer demann pou lasistans sa bann Zofisye PSSW i annan ase Zofisye pou vin ede?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon direk.   Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Onorab normalman an zeneral nou satisfe avek respond, Lapolis i satisfe avek response ki i gannyen avek PSSW.  Me solman i pa vedir ki i pa mank zot osi petet serten resours.  Resours imen oubyen menm petet resours finansyel pou zot kapab fer zot travay.  Me solman pou le moman Lapolis i satisfe. Ok.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Wilbert Herminie.

 

HON WILBERT HERMINIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Minis dan lespri pou re asir popilasyon e re etabli konfyans.  Eski zot unit i fer bann lenvestigasyon entern e eski i fully manned?  E zot pe deal avek bann konplent ki piblik i anmennen konsernen serten tretman ki zot gannyen avek bann Zofisye?

Mon dezyenm kestyon i lo kote zot sistenm finger print.  Ki zistans zot ete pou digitalise sa sistenm e fer li vin modern?   E par egzanp nou vwar dan detrwa landrwa dan Sesel in deza ganny fer, par egzanp bann labank enn de landrwa eksetera.

E 3enm kestyon i regarding zot Policy pozisyon lo kote bann Zofisye ki off duty.  Eski dan levennman ki – evantyalite ki annan okenn lensidan lo kote kominote eski sa bann Zofisye i kapab entervenir or eski zot Lalwa i permet zot pou entervenir dan bann sityasyon koumsa?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker wi bann konplent ki fonde ki piblik, manm piblik i fer lo Lapolis.  Byensir Lapolis i pran not e i regarde si i annan nesesite, si i pou ede pou amelyor serten keksoz kot i konsern Lafors.  Me sa i depan byensir si nou santi sa konplent i fonde e i kapab anmenn en kontribisyon valab.  Ok ?

Dezyenmman kot i konsern finger print, be sistenm finger print in fini ganny digitalise Onorab en pe letan.  En pe letan pase ok ?  I apel Automated Finger Print Identification System.

Trwazyenmman en Lapolis in a way i 24 hours on duty!  Donk mon pa vwar akoz i pa kapab ede letan i annan en keksoz ki arive.  Mon krwar i konman en manm Lapolis i reste en manm Lapolis.  E si i annan nesesite i pou bezwen ranfor pou donn en koudmen, napa nanryen ki anpes li pou donn en koudmen. I pa kapab zis debout dir mon pa kapab fer nanryen akoz mon pa on duty!   Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab De Commarmond

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour ankor enn fwa Mr Speaker. Bonzour Minis ek ou delegasyon, tou bann Manm e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker detrwa ptipti kestyon me ki Minis ti bon i konsilte avek Komisyoner ek son lantouraz, pou reponn. Etandonnen ki Cascade in ganny mansyonnen dan bann kestyon bomaten, e ki pa mal de zafer pe arive laba osi, pou garanti plis sekirite dan distrik, eski Minis i kapab dir nou apre ki in konsilte avek Komisyoner Lapolis, kan Cascade pou re ganny son stasyon lapolis e kote sa pou ete?

E kot i konsern bann camera – akoz mon larzan la mon pa pe enterese ek larzan.  Me eski Lapolis vreman pa konnen konbyen camera i annan?  Ouswa eski Komisyoner i kapab dir ou Minis atraver ou Mr Speaker konbyen camera nou annan aktyelman e konbyen ki pa pe marse?  E prezan konbyen ki zot oule mete ankor?  Ok.  Si dan mon distrik?  Si lavil? Konbyen ankor zot le mete.  4,5,10,50 ?

Nonm nou sif en pti kou. Eski vreman, ki zistans Mr Speaker ki lapolis pe travay avek kominote pou rabat krim ?  Si dimoun par egzanp i pran aksyon dan zot lanmen dan en serten fason ki pou konsekans, konmsi pou ede lefe ki lapolis i tarde?  E an menm tan konbyen Zofisye Lapolis ki lo training an deor Sesel e kote?   Eski i annan pei ki pe ed nou ek training lokalman?

E dernyerman eski Gouvernman pe mazin privatiz serten servis lapolis par egzanp, lenvestigasyon e ki lapolis i vreman bezwen, fransman ki lapolis i vreman bezwen pou vin pli efikas e kapab dan sa konbat kont krim?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Annou pa overload kestyon.  In ariv 5 la.   Zis par enn.  Enn spesifik lo Cascade.  Eski ou annan sif lo cameras?  Ki sitwayen i kapab fer serten travay pou ed ou ? Training ki ou pe fer? E finalman si ou kapab ganny lasistans prive dan servis Lapolis?  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker kot i konsern Kordgard Cascade, sa landrwa Onorab kot nou pe mazinen pou fer Kordgard ok, kot la pou le moman kot PSSW i ete.  Sa ki nou pe espere se en landrwa pou nou bouz zot kapab liber sa landrwa pou nou kapab apre konsider pou nou konstri Kordgard Cascade.

Kot i konsern dimoun pou ede dan distrik mon pa konnen i annan sa ki nou apel civilian arrest, kot en dimoun i kapab ede pou aret en dimoun me byensir sa dimoun i bezwen fer sir ki lafors neseser ki ganny servi me ki pa al an deor sa ki Lalwa i demande.

Kot i konsern training wi nou training i kontinyen e letan i annan nesesite nou annan bann dimoun ki vini pou ede avek training.  An menm tan osi nou annan plizyer bann partners ki ofer training pou Lapolis par egzanp UNODC i enn ki ofer nou training pou nou bann Zofisye Lapolis kapab ale.   E an menm tan osi si i annan nesesite ki nou demande ed nou asiste nou avek training on site sa i ganny fer.  Mersi Mr Speaker.

Camera; Mr Speaker nou annan camera partou Onorab.  Nou annan en bon pe.  Parey mon’n dir nou annan plis ki en santenn camera.  E zisteman sa travay ki nou pe fer la mon’n reponn Onorab taler, sa travay ki nou pe fer ou nou kapab fer bann alokasyon  bann camera dan tou ban distrik ki nou annan Mahe, Praslin, La Digue.  Sa i ava permet nou zisteman konnen ki kantite nou bann camera ki pa pe marse e ki kantite ki nou bezwen sanze oubyen ki kantite ki nou kapab zis fer maintenance neseser.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker i annan de pwen ki Minis pa’n reponn mwan.  Enn kestyon si i annan serten servis lapolis ki zot le privatize ouswa ki kapab an menm tan osi ganny privatize? Apre ki vreman zot bezwen pou zot vin pli efikas dan konbat kont krim.  Be selman lo sa kestyon training savedir sa vizyon ki kekfwa nou annan pou ki i annan pli bon polisye, polisye ki vin pli friendly avek dimoun, mon pa vwar dan okenn plan training ki zot pe al dan sa direksyon!  Par egzanp Commonwealth, Commonwealth nou ti’n koze avek High Commissioner, zot pare pou donn koudmen!

Kote – ki zefor zot in fer pou annan sa raprosman?  Lotrozour Australian Ambassador in vini High Commissioner in vini (sorry) nou’n koze zot pare pou donn koudmen Sesel.  Kote Sesel li i pe bouze pou kapab resevwar sa bann sipor – sa bann help pou kapab anmenn nou Lapolis dan sa bon direksyon?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis en gidans espesyalman lo training e ki mannyer zot kapab privatiz serten servis si posib.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker ziska prezan nou napa lentansyon pou privatiz okenn servis dan Lapolis.  Kekfwa sa ava en keksoz ki ava vin pli tar Onorab.

Apre nou bann bezwen ki ou pe dir byensir bezwen i toultan reste formasyon.  Bon formasyon e an menm tan osi bon lekipman ki Lapolis i bezwen, pou li kapab travay avek. Ou konnen ler bann reprezantan, bann diferan lorganizasyon ki vini parey ou’n dir souvandfwa nou koze, nou demann training pou Lapolis, nou demann training pou lezot bann lorganizasyon me pa toultan ki sa bann training i forthcoming.  Annan de ler bann dimoun i vini zot koz lo en kantite keksoz. Apre letan o sey follow-up avek Foreign Affairs, ou vwar poudir zis zot in diskite me zot pa’n neseserman pare pou donn sa training ki zot in dir zot pou demande.

Donk me solman nou, letan nou zwenn sa bann dimoun, otan ki posib tou sa ki nou santi i swa lekipman e i swa sipor teknik, i swa sipor pou nou ganny bann training ki nou bezwen, nou toultan met sa bann demann devan zot.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker.  Minis kriminalite lo La Digue in ogmante.  Sa i an rezilta bann diferan kalite drog ki pe rantre.  Popilasyon i kriye.  Zis serten manm lafors ki pa konnen kote ki sa sours drog i sorti.  Minis mon apresye travay ki serten Zofisye pe fer lo La Digue, malgre tou difikilte ki zot annan.

Souvandfwa ler piblik i telefonnen, ler sityasyon in arive, serten Zofisye i vin bokou pli tar ler tou keksoz in fini, tou keksoz in prop, napa okenn tras ki zot pou gannyen!  Minis, sa sityasyon ki pe arive kot dimoun pe rantre dan lakaz ti deza arive La Digue.  Nou ti viv dan en kosmar!  Mon pa pe demande ki sa i ariv ankor!  Annou travay lo prevansyon.

Minis La Digue i en pti kominote. I fasil pou travay.  Mon demande akoz ki sa bann Zofisye ANB lo La Digue, i bezwen fer patrol dan en transpor?  Kan nesesite i arive mon konpran.  Me tou le zour nou pa kapab fer letour dan en transpor me a lafen dizour ler ou sey demande, be ozordi i annan keksoz ki’n tande?  Napa nanryen.  Me solman zot lo street, zot dan en transpor.  Minis mon pe demande pou entrodwir community policing lo zil, e ranforsi nonm Zofisye.  In ler pou nou aret dir napa staff pou anvoy La Digue.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.  Ankor en pti pe lo foot patrol e lafason patrol i ganny fer.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou eksprim ou bann konsern.  Onorab prevansyon mon kapab dir ou la i priyorite lo azanda Lapolis.  I domaz parey ou dir tou dimoun i konnen kote drog i ete me zis Lapolis ki pa konnen lo La Digue.  Me mon panse ek sa travay reorganizasyon ki ANB pe al fer lo La Digue, sa i ava ede zisteman pou amelyor sa sityasyon, ki petet nou ava annan en lekip ki ava fer sa bann travay ki nou anvi zot fer kot i konsern konbat drog lo La Digue. Ok?

E community policing Mr Speaker mon krwar mon’n koz detrwa fwa en pti pe an detay donk – petet – E sa ki mon’n dir avan  i pa zis pou Mahe me i aplik osi pou Praslin avek La Digue.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker.  Minis ki zistans nou ete dan ogmantasyon bann staff lo La Digue?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi. Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab sa i pou form parti sa organizasyon e byento ou ava ganny en larepons lo la. Ok?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Chantal Ghislain parski i lye avek sa.  Mon’n ferm lalis pou le moman.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Yes.  Mersi Mr Speaker.  I annan en pti follow up lo size sa vitman.  Mr Speaker nou tou nou konnen poudir La Digue tou dimoun i mars lo bisiklet. I al lo bisiklet.  And,  mon kapab demann Minis akoz ozordi dan Kordgard i annan selman is de bisiklet pou bann Zofisye gard silvouple?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab mon ganny dir poudir bisiklet Lapolis i donnen.  Bisiklet zot kase.  Lannen pase in donnen ankor 3 bisiklet nef ok?  E la ankor ou pe dir mwan poudir napa bisiklet.   Be solman mon ava petet demann Depite ankor pou regarde, kwa egzakteman ki problenm bisiklet ki annan dan Kordgard La Digue pou nou kapab enn fwa pour tou rezourd sa problenm.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  I annan en dimoun in anvoy mwan en text i dir mwan i krwar zis 2 gard.  Alor zis 2 bisiklet.  Sa i klerman pa le ka.  Prosennman Onorab Paul Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker atraver ou les mwan rekonnet zefor ki nou bann Zofisye i fer menm ou konnen a bann moman difisil, mankman resours tou sa ki zot fer fas avek i enportan osi note zot pe fer ase bon travay.

Mr Speaker mon kestyon i comme telle; Nou annan bann Kordgard ki aktyelman pa pe operasyonnel parey Takamaka, e sa i kree bann sityasyon kot bann nwizans i ganny antre dan sa bann distrik.  Eski zot annan en plan spesifik pou kapab fer sir ki tou sa bann Kordgard i vin operasyonnel o pli vit posib, pou kapab deservi e anpes sa bann aktivite delenkan arive?

Apre dezyenmman i annan bann Lasosyasyon Ex- Servicemen, sa bann solda la. Mon krwar nou kapab osi solisit zot sipor.  Eski Minis pe mazin dan sa venture pou zwenn avek zot ouswa recruit serten sa bann ex-solda pou vini pou vin ede dan direksyon pou donn lape e sekirite dan pei?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab. Wi Onorab boner mon’n koz en pti pe lo difikilte  ki nou gannyen pou nou ganny la kantite gard ki nou bezwen me mon panse kot i konsern ou Kordgard byento ou Kordgard pou vin operasyonnel e mon hope ki ou ava ganny tou – dan Kordgard i ava annan tou bann staff ki nou bezwen pou kapab deservi distrik e menm o nivo enkli nivo rezyon.

Kot i konsern bann ex solda, si i annan ex solda ki kapasite pou vin gard nou napa en problenm recruit zot si zot enterese osi pou zot zwenn Lafors Lapolis.  Donk sa i pa en problenm akoz i annan deza serten manm lafors defans ki’n ganny recruit, ki’n abzorb dan Lafors Lapolis.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker with regards to  2enm larepons annefe sa i serten lentere ki sa bann ex-zofisye zot menm zot in montre.  Petet pa konnen si kapab antre an kominikasyon avek zot lasosyasyon pou petet kapab ganny zot sa bann solda pou kapab ede dan sa direksyon?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab. Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker wi nou kapab antre an kontak avek lasosyasyon.  Mon krwar osi sa bann dimoun ki annan sa bann lentere osi i kapab fer premye pa e fer en laplikasyon pou zot kapab re zwenn Lafors Lapolis.  Me solman Lapolis ava antre an kontak pou vwar si i annan, konbyen ki annan lentere epi fer bann prosedir neseser pou nou kapab recruit zot si fodre.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Flory Larue.

 

HON FLORY LARUE

Bonzour tou dimoun.  Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon osi mon ti a kontan pran sa loportinite pou felisit tou sitwayen ki deside zwenn Lafors Lapolis.  I en louvraz vreman difisil e zot anba en kantite presyon.

Mr Speaker, san lord dan en kominote i anmenn dezord e chaos.  E sa i en defi ki kapab reflekte direkteman lo nou sekter tourizm e i kapab afekte nou lekonomi direkteman.  Mon ti a kontan demann Minis ki lanfaz ki son Minister ouswa son Gouvernman pe mete lo lenfrastriktir?  Nou’n vwar bann nouvo ladministrasyon distrik partou otour pei, me zis en Kordgard ki’n ganny build nef mon vwar Anse aux Pins.  Mon mazinen nou’n vwar enn  ki’n ganny renovate parey Beau Vallon.  Me ki son plan son Minister, si i kapab donn nou en pti revi lo kote nou pe ale avek nouvo lenfrastriktir ki sa osi i kapab ede pou atir bann nouvo Zofisye dan Lafors?

2enm kestyon Mr Speaker i baze lo konfidansyalite.  Nou ti tande en pe letan pase lo rezo sosyal kot en recording ti ganny devwale.  Mon ti a kontan konnen si zot in fer bann investigation entern pou gete akoz sa in arive?  E si zot in met nouvo lenfrastriktir e regilasyon an plas pou fer ki lenformasyon i reste en keksoz ki kle, pou zot dan zot louvraz?  Akoz san lenformasyon sorti kot piblik zot pa pou kapab fer zot louvraz byen.

Mon trwazyenm kestyon Mr Speaker, i baze lo sa kantite scooter ki nou vwar lo semen.  I annan bokou, bokou plis scooter konmela e souvan nou tande ki dimoun ki annan en scooter ofisyel ki’n aste son scooter, zot scooter pe ganny vole e apre napa trace sa bann scooter. Me solman nou osi vwar ki i annan bokou sa bann transpor pe ganny servi dan bann vol, ouswa pe ganny servi pou komet bann krim asosye avek drog.  Ki zot pe fer dan Lafors, lefe ki zot fer bann check points pou veikil.  Letan ou vwar ou dan laliny pou check points ou vwar en scooter li zis i vire i ale.  Ki zot pe fer pou kapab met en lord avek sa bann veikil koumsa?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Onorab, Lapolis i annan son plan lenfrastriktir pou son bann Kordgard.  Mon konnen la dan pipeline nou annan Grand Anse, Baie St Anne Praslin.  Nou annan osi Kordgard la Digue ki mon krwar li in ariv lo Tender Board deza son proze ki nou sipoze refer.  Epi nou annan osi kordgard Glacis ki la i an diskisyon zis pou montre poudir Lapolis i annan en plan lo ki mannyer i pou devlop lenfrastriktir pou son bann diferan stasyon Lapolis.  An menm tan osi nou annan Headquarters Lapolis, nou annan Training Academy osi ki dan nou plan pou nou kapab a lavenir devlop sa bann lenfrastriktir.

Kot i konsern scooter lo semen, mon krwar nou tret bann scooter parey tou bann lezot travay ki Seksyon Trafik i fer lo semen avek tou bann lezot veikil.  E napa leksepsyon  pou bann dimoun ki lo scooter.   Be si i pe ganny resorti konmkwa ki nou bezwen pay particular attention, met latansyon partikilye lo sa ki bann dimoun ki pe ride sa bann scooter pe fer, mon krwar Lapolis petet pou bezwen met en regar en pti pe partikilye lo sa bann dimoun.

Onorab kot i konsern mon  krwar ou’n koz en pe lo sa recording ki ti ganny fer.  Mon’n ganny dir poudir sa recording ti par sa dimoun ki ti own sa telefonn li menm.  I ti kit son telefonn on e li ki ti fer lo record e li ki ti fer sa recording me pa neseserman en dimoun – pa ti ANB ki ti fer sa recording.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab.

 

HON FLORY LARUE

Mersi pou larepons Minis. Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker lo kote scooter mon vwar li byen drol ki lafors Lapolis pa ankor pick up ki sa i en gran problenm, e i zwe en gran rol dan pou fasilit bann krim dan pei.  E mon pa vwar li difisil pou zot liaise avek Licensing Authority pou zot ganny en lalis dimoun ki annan ki own bann vehicles.  E mon krwar si  nou tou nou konn nou distrik i annan bann police stations partou, bann Zofisye i bezwen konnen entel i pase, ki mannyer i apele, si li son non i lo sa lalis ; pou zot kapab sort out akoz vreman i vin en gran problenm.  E mon vreman sirprann ki Lafors pa pe met okenn lanfaz lo la.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Wi Onorab  – Lapolis i  okouran sa poudir wi i annan serten sa bann scooter ki pe ganny servi e i annan scooter osi ki Lapolis in sezi ok? E i travay zisteman close avek Licensing.   Mon pa ti’n catch sa bout ou kestyon lo konmansman.  Donk i – nou pa kapab dir tou bann keksoz ki nou pe ganny fer dan sa sitasyon, me solman mon ti a kontan reasir ou ki poudir i annan travay ki’n ganny fer e i annan scooter ki’n ganny sezi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Jany De Letourdie.

 

HON JANY DE LETOURDIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Minis osi dan ou kapasite konman Minis pou Gouvernman Lokal, eski petet i annan en progranm legzersis ki tou Administrasyon Distrik a led bann Zofisye avek bann group osi ki zot annan dan zot distrik pou idantifye bann landrwa dan zot distrik; bann landrwa ki fernwanr ki bwaze, ki napa lalimyer, ki petet poz en landrwa kot bann voler, bann lezot kriminel i kapab kasyet.  Parey nou dir sa madre, avan ler zot atake oubyen kasyet bann keksoz vole.   E pou fer sir ki sa bann landrwa i vreman ganny met o kler petet i kapab ede, ed Lapolis dan son travay e netwaye e osi met lalimyer kot i neseser mete?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab wi sa i en legzersis ki bann DAs ek Lotorite distrik i sipoze pe fer toultan e anmenn si i annan nesesite pou anmenn lenformasyon a latansyon Lapolis.  E mon krwar par ler osi i annan serten distrik kot Lapolis osi i ganny – i form par dan sa legzersis.  Donk i en travay ki ganny fer kontinyelman o nivo distrik.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Francois Adelaide.

 

HON FRANCOIS ADELAIDE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour a tous.  Minis mon osi parey mwan mon ti a kontan ki nou Lafors Lapolis i monte, e i vin sa Lafors parey nou dir premye dan Losean Endyen.  E mwan mon kestyon se ki bokou sivilyen par ler i fase avek Lafors Lapolis, akoz i annan enn de bann konfli kotidyen ki arive avek lapolis avek sivilyen tel ki par egzanp Komisyoner i konn mwan byen mon koz lo la.  I annan sa pti bout tint lo devan loto.  Ki prezan sivilyen i santi zot en pe problenm avek Lapolis, akoz sa bann konfli koumsa.  Ki petet Seksyon Lapolis i kapab i pe mazinen fer pou ki nou kapab redwir, parey sa zafer tint ; nou kapab once and for all pran en desizyon akoz mon ti vwar Komisyoner le 29 Zen, ti vini dan son loto li osi ti annan so savedir i pa en problenm.  So mon krwar i annan bann desizyon ki nou kapab pran, e pou nou redwir sa bann kalite konfli kotidyen.  Pour ki Lapolis ek sivilyen i kapab re enterakte ansanm.

Mon 2enm pti pwen Minis se ki, nou konnen poudir Lafors Lapolis zot travay vreman dir e mon pase parey mon vwar en Zofisye Lapolis dan uniform i pe esper bis.  Petet in fek al fer en investigation lo en dimoun e petet i kapab sanmenm sa kriminel ki pase ki vwar li e petet ki Lapolis pe mazinen fer pou petet anmenn en pe plis proteksyon e incentive pour ki Lapolis i kapab fer son travay dan tou liberte e ki zot pa bezwen santi zot per?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab. Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab kot i konsern sa zafer tint la, i annan en Lalwa lo la. E ou bezwen demann permisyon Lapolis ok.  E sa Lalwa pou le moman i ankor anfors.  Apre kot i konsern Lapolis pou fer zot travay pli byen, pli boner mon’n koz lo e nouvo Scheme ki’n sorti pou Lapolis e ler Lapolis i servi son transpor si Lapolis i bezwen servi son transpor pou fer okenn travay, en Zofisye Lapolis pou fer okenn travay ki i bezwen fer, i annan en allowance ki ganny prevwar pou sa. Ok?  En fuel allowance.  So mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Adelaide.

 

HON FRANCOIS ADELAIDE

Wi Minis zis petet pou ed en pe sa bann Zofisye Lapolis zis par egzanp mon dir ou ler mon pase mon vwar zot obor semen dan zot uniform zot pe al travay, ou konpran. Petet si petet ti kapab annan en keksoz ki Lotorite i kapab fer petet pou ed zot konmsi pou zot antre travay byen bann keksoz koumsa.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker Lapolis i annan staff, bis staff ki zot servi apre zot ganny pass osi si zot bezwen servi bis piblik.  Lo en kote nou pe dir nou anvi vwar plis manm Lapolis parmi piblik pe kominike, pe dyaloge, pe koze avek piblik. Donk mon krwar poudir zisteman si en Lapolis i pe debout obor semen i en sans pou li koze avek en manm piblik ki pase.  I en sans pou li dyaloge, i en sans pou li etabli sa relasyon.

Donk mon krwar nou bezwen balans en pti pe petet dan bann sizesyon ki nou pe met devan.  Me selman Onorab nou Scheme nou bann perks ki nou donnen Lapolis mon krwar i pa tro mal.  I pa tro mal e konpare avek serten lezot Scheme, lezot lorganizasyon mon krwar sa ki nou pe ofer Lapolis i pa mal.  I satisfezan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi minis.  Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker.  Minis monn ganny de mesaz sorti kot 2 ansyen Zofisye Lapolis Grand Anse Praslin.  Zot dir ki zot pe demanti annefe, zot dir ki i pa vre ki zot pa ti dakor avek kondisyon pou Special Constable ki annefe ki zot tou zot ti aksepte kondisyon.  Alor mon sizere ki zot get ladan.  Epi Minis kot i konsern defeksyon e prevansyon, i enportan ki i annan en bon relasyon ant Lafors Lapolis ek manm piblik sirtou  pou raport krim, bann aksyon dimoun sispe eksetera.

Pou le moman i annan serten defayans mistrust kot i konsern relasyon piblik avek Lafors Lapolis.  Alor mon kestyon i ki Lafors Lapolis pe er pou amelyor e ranfors zot relasyon avek manm piblik?  E eski Lafors Lapolis pe angaz zot ouswa antre dan en partenarya avek bann diferan group Community Watch, parey Community Crime Watch, Praslin Crime Watch ek lezot ankor?  Eski zot pou ankouraz tou distrik pou annan en tel group?

E finalman ti annan en meeting Praslin lannen pase ant bann stakeholders dan tourism ek Lafors Lapolis.  Ti annan diskisyon lo bann mobile police station ki pou ganny par pou sakenn ganny mete dan bann hot spots.  Alor mon kestyon i ki’n arive avek sa propozisyon pou annan  bann mobile police station Sesel?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Mon krwar bann premye morse in deza ganny kouver en kantite.  Kolaborasyon, Community Crime Watch eksetera.  Me ou dernyen morso mon a donn Minis permisyon pou reponn.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon krwar nou’n koz bokou bomaten lo relasyon ant Lapolis ek manm piblik.  I annan Onorab ki’n menm fer resorti poudir manm piblik i bezwen vwar Lapolis konman e zanmi.  I vre ki nou annan bokou pou fer.  Mon krwar tou le de kote i annan son rol pou zwe.  Be petet sirtou  lo kote Lapolis nou osi nou annan serten keksoz ki nou, nou  bezwen fer konman en Zofisye Lapolis pou mon kapab zisteman build sa trust, sa konfyans ki sa manm piblik i kapab annan dan mwan.  I pa ariv dan en zour me solman mon panse atraver lafason ki mon fer mon travay, atraver lafason ki mon lapros ki mon servi letan ki mon fer mon travay, mon panse dousman,  dousman nou kapab petet rebuild sa mistrust ki ou pe dir Onorab ki konmela  i ankor annan e ki domaz ok, kot i konsern Lapolis avek manm piblik.

Community Watch wi mon krwar sa i kapab dousman, dousman ganny fer dan lezot distrik.  I paret ki i en striktir ki pe mars byen e ki dimoun i santi poudir i annan serten lenpak pozitiv.  Donk mon pa krwar akoz nou pa kapab anmenn li zisteman dan bann lezot distrik.  E e dan training osi i annan lanfaz ki pe mete zisteman pou nou revwar en pti pe bann baryer kominikasyon ki annan ant piblik avek Lapolis. Donk o nivo training nou pe sey fer fason ki nou enkli sa osi dan zot formasyon.

Kot i konsern mobile police station nou ganny dir poudir sa i ti en sizesyon e pou le moman i ankor reste en sizesyon e mon panse Lapolis i pe fer serten travay pou vwar ki bann kou lenplimantasyon  sa proze e zot a kapab si zot santi poudir i en keksoz ki Lapolis i kapab enplimante, met devan Gouvernman pou nou vwar si nou anvi zisteman al dan sa direksyon pou annan mobile police station.  Mersi Onorab.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Stephen Pillay.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis ek ou delegasyon.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis vi ki sa partenarya Lapolis avek nou popilasyon sivil i tre enportan pou nou kapab met sekirite nou pei avan tou.  Eski Minis atraver ou Mr Speaker mon pe  demann Compol, akoz ki ziska aprezan pou nou sey travay ansanm avek Lapolis nou’n demann en vizit Kordgard Anse Royale avek en dyalog lo rezyon sid, e ziska aprezan nou pa pe ganny nanryen ni en repons sorti kot Compol.  E ki rezon ki ou le nou travay ansanm me ou pa pe vini pou dir annou zwenn nou a koze nou a met devan nou bann konsern kote nou kapab ede pou kominote sekirite marse?  Sa premye kestyon Mr Speaker.

E mon ti a kontan demann, mon konpran zot in felisit Lapolis.  Wi.  En bon pe Lapolis zot bon travayer, me parey zot konnen toultan i annan sa ponm pouri ki gat non antye.  Mon a sizere kekfwa demann Minis, kan eski Lapolis ler zot fer zot training i enkli pou lir zot Konstitisyon?  Akoz Anse Royale en fwa in deza arive ki en Serzan ti apros en dimoun sirtou dan Lartik 20 pou demann li son non e pou fer en body search.  Sa dimoun ti refize anba Lartik 20 pou dir ou napa drwa san ou pe sispekte mwan ‘’having or about to commit a crime.’’  Me sa ponm pouri li, sanmenm sa mon ti anvi zwenn sa Lapolis.  Sa ponm pouri li i pa konn son Lalwa i pa konn son Konstitisyon i ti menm dir ek sa dimoun si – (sorry) atraver ou Mr Speaker, si fodre aret Onorab Lemiel, aret Stephen Pillay, aret Flory Larue i a fer li.  E sa mon ti met devan  konsernen ki nou bezwen zwenn Anse Royale pou o mwen fer zot konpran poudir i annan – toultan ou pe fer sa la zanmen kominote pou koste ek Lapolis.  Lapolis fodre respe kominote pou nou kapab ler nou vwar en dimoun pe pase avek en gran kouto, demi touni kantmenm mon kapab dir, nou kapab konfidansyelman call Lapolis pou dir la, la tel dimoun.  E sa mon krwar ki i enportan ki Lapolis sa Konstitisyon fodre zot  konn ase par ker kote zot drwa ek zot responsabilite i fini!  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab mon konnen poudir Lapolis in fer meeting avek serten rezyon oubyen distrik ki’n demande.  Nou bezwen vwar, mon pa konnen ki’n arive avek ou demann.  Compol i la in antann poudir ou ti’n ekrir i a bezwen vwar ki’n arive avek.  E mon pou napa okenn problenm pou dir ki sa meeting ki’n ganny demande i ava ganny fer.  Ok?  E mon espere tre byento.

Dezyenmman kot i konsern training mon konnen i annan serten konponan Konstitisyon ki ganny enkli dan formasyon, me solman kekfwa Mr Speaker petet i pa ase.  I annan lezot keksoz ankor ki nou bezwen anmennen pou nou fer sir ki nou bann Zofisye Lapolis i en pe pli azour, pli konnen ki si sa ki i annan dan nou Konstitisyon, e bann dimoun i ava note.  E nou ava vwar kwa ankor a lavenir ki nou kapab mete dan nou bann training pou nou bann Zofisye.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Pillay.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis pou ou larepons.  Zis pou klarifye.  I pa mwan ki ti demann pou zwenn Kordgard Anse Royale se Regional Council ki ti formelman ekrir Compol pou demann en meeting, le 19 Zen.  Epi i ti anvoy en reminder le 4 Zilyet.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab nou note ki sa demann ti sorti kot Regional Council, ok?  E nou ava vwar ki’n arive avek e Lapolis i ava aksyon lo sa demann ki’n ganny fer.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis. E finalman Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker premyerman mon a dir ki mon vreman kontan sa lentere ki Lasanble in montre dan sa size e sekirite.   E sa i vreman reprezant sa ki nou pep deor pe santi.  Mon krwar tou bann konsern  Minis ava aksepte ki se bann konsern ki nou dimoun i annan.  E an mezir ki nou’n fer sa sesyon la kantite dimoun ki’n anvoy mesaz mon krwar i ekstraordiner.

Me selman Mr Speaker mon anvi premyerman retourn kot mon ti konmanse dan mon kestyon siplemanter an relasyon avek sa kominote Nouvelle Vallée.   Ok ?  I serye sa Mr Speaker ! E mon anvi vreman ki konmsi Lapolis i ava pran sa pli serye.  E zis kekfwa pou lentere.  I annan en viktim ki’n anvoy mwan en mesaz.  Ok.  In dir, ‘’Konsernan bann keksoz ki pe arive pa tou sa bann keksoz ki pe arive.’’  Mon anvi met sa devan byensir devan bann O Zofisye dan Lapolis.  Par egzanp i dir, i dir  ‘’Lapolis nepli fer patrol, ni vizite pandan en bann letan.’’   E ki zot ankor pe soufer ek sa boug ki ankor pe harass zot.  Zot lavi i en kosmar dan sa rezyon.

Mr Speaker eski Lapolis i kapab vin avek en Bidze, koz avek Finans e nou Lasanble nou ava aprouve ?  I’m sure nou pou aprouve pour ki zot met – enstal cameras laba pou konnen lekel sa dimoun konmsi.  Enstal cameras dan bann landrwa stratezi -.  I pa en gran landrwa.  Pou ki sa i ava donn bann dimoun konfyans ki poudir pe ganny regarde e ki zot ava nobou osi atrap sa dimoun ki pe fer sa bann ensinifyan !  Mon pe plede la Mr Speaker, parski sa mon krwar i ava en keksoz ki ava rezourd keksoz.  Mr Speaker mon anvi demann Lapolis zis ankor enn fwa pou verifye pou sirvey travay ki zot gard i fer.  Mon osi mon’n deza met sa liniform ki zot mete konman en cadet.  Komisyoner ti anba Santral sa letan.  Mon’n mete mon ti Zofisye No.17 Police Cadet 17.  Ti annan en pti keksoz ki ti enportan e Komisyoner Lapolis letan i ti retourn konman Komisyoner i ti met lanfaz lo la. ‘’The Little Black Book.’’  Sa pti liv ki gard i sipoze mars avek pou zot note tou sa ki zot fer parski sa i ganny servi konman levidans Ankour ! Lakour i aksepte sa konman levidans.  Eski zot in re entrodwir sa pou sirvey sa ki bann gard in fer ?

E an plis ki sa Liv Lokirans, eski konmsi parski parfwa letan nou dir dimoun in telefonnen e apre napa naryen ki’n ganny fer.  E mon konnen ki poudir letan ou’n fer keksoz antre dan Lokirans e apre sa i annan en lot form ki ou ranpli, rapor tel dimoun in telefonnen, tel ler ki aksyon ki ti ganny pran, lekel ki ti ale, ensidswit.  Sa  i zis en fason pou nou kapab e pou zot fasilit zot travay lo nivo ladministrasyon, pour ki nou konnen ki poudir letan en manm piblik i fer en konplent, ki poudir sa konplent i zistifye oubyen sa konplent pa zistifye!  Alor sa.

Mon ti a kontan zis dir Onorab Lemiel ki souflet – tou gard i annan souflet !  Zot annan souflet, tou bann Zofisye ki la i annan souflet.  Lo bout sa land yard la ki antre zot pos, se en souflet.  Sanmenm sa ki annan lo bout sa land yard. E alor zot ankor annan  zot soufle e zot kapab soufle pou – e sa i vre Mr Speaker, parski sa souflet gard, i en souflet ki fer en son spesifik.  Letan nou ti zanfan nou ti pe grandi letan ou tann sa souflet ou konnen ki poudir gard ki pe soufle.  I vre solman nou anvi modernize nou pa anvi retourn ek baton larenn avek souflet me solman zot annan en souflet.  Zot kapab rod led.

Mr Speaker eski Minis pa santi ki Lapolis i devret fer pli kominike lo bann keksoz ki pe arive, pou anpes rimer e pou donn medya lenformasyon ki korek?  E la mon kapab anyway i annan en keksoz ki nou pe koze, me selman pou ki bann zournal politik par egzanp an relasyon ek sa pistol pou zot aret rode ki poudir pistol i kot mwan !  Be pistol napa okenn pistol kot mwan!  E ki Onorab De Commarmond i a kapab – non,  non Onorab Pillay konman press officer laba, i a kapab dir avek zot be sa bann rimer fodre arete  Ok?  Pour ki Lapolis i fer bann kominike pli kler pour ki rimer i arete e ki dimoun i konn laverite! Alor plis kominike.

E Mr Speaker en lot keksoz ankor –  nou pe koz lo kriminalite.  Enn bann problenm ki mon ti ava kontan Minis konsidere se an relasyon avek bann kriminel.  Mon krwar nou en staz kot nou bezwen name and shame!  I bezwen annan naming and shaming!  Nou pa kapab ganny en press kominike sorti kot Lapolis ki dir tel dimoun ozordi in ganny kondannen e nou pa ni mansyonn son non.  Nou pa ni mansyon son non e ki pou ganny servi sepa 1an soz.  Mr Speaker mwan mon anvi demande ki Lapolis i adopte en sistenm kot sak fwa en dimoun i ganny kondannen, son portre avek son non i ganny mete dan lapres, lo televizyon, pour ki tou dimoun dan kominote i kapab konnen lekel!  E an plis ki sa nou tou nou konnen ki poudir i annan detrwa sa bann dimoun dan sak distrik.  E zot menm zot ki bann repeat offenders. Letan zot ganny arete zot dan kaso tou keksoz i arete.   Zis konman zot ganny large keksoz i kontinyen.  Be eski nou pa kapab adopte en sistenm naming and shaming?  Nou pe dir respekte drwa Konstitisyonnel me selman letan ou’n kas drwa lezot dimoun ki kominote i konnen pou li be on the alert.  Mr Speaker mon dernyen pwen.

Onorab Sophola in fer sorti bann pwen valab.  Eski i pa posib pou Lapolis pou Lapolis servi La Digue konman en proze pilot.  La Digue i ti pti.  I napa bokou semen.  Pou zot enstal bann camera dan bann lokasyon stratezik parski zour en dimoun i vole La Passe, i napa bokou landrwa pou li ale.  Zour i vole en lot landrwa Anse Reunion i napa, be si zot annan zot en sistenm camera at least zot ava konnen lekel sa dimoun ki ti pas la tel ler ensidswit, pou zot nobou annan en lapis deza dan zot lenvestigasyon.  E an plis ki sa La Digue i en zil ki le 15 Out pou lafet Lasonpsyon i annan plis dimoun ki vin lo La Digue ki Digwa.  Letan i annan konpetisyon lapes i annan plis viziter ki Digwa.  Ki tousala i ava ede e ki nou pe koz drog ki ankor enn fwa i ava en lot fason pou nou kapab regard tousala e santral osi tou i ava konnen kwa i pe pase.  Alor konmsi pou nou servi sa bann leksperyans, pou nou kapab avanse.

E finalman Mr Speaker sa Kontra avek sa dimoun ki met cameras la eski i en open tender? Oubyen eski zot zis renouvle sa avek li ?  akoz i annan bokou Seselwa, i annan bann lakonpannyen Seselwa ki annan bann experts e zot santi ki poudir zot pa pe ganny sa posibilite pou zot osi partisip ladan, dan en tender process pou zot kapab zot osi tou ganny en lavi me ki ou  a krwar ki sa zafer camera i rezerve pou sa msye e la ki i annan  problenm medikal se son garson ki ape organiz sa.  Why not en open tender e kekfwa osi tou zot ava ganny en pli bon pri?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker mon krwar poudir letan nou koz lo lord ek lape sa i enteres bokou dimoun.  Mon remersye Onorab pou son kestyon.  An menm tan osi mon remersye tou bann Onorab ki’n fer serten lentervansyon, bann konsern ki zot in leve. Serten propozisyon osi ki zot in fer ki nou a kapab reflesir en pti pe pli lwen lo la.

Pour retourn lo pwen Onorab Leader Lopozisyon kot i konsern Nouvelle Vallée, mon krwar Lapolis i pou bezwen – i annan serten travay ki’n ganny fer e serten travay ki ti’n sipoze kontinyen me nou tann konsern sa fiy ki’n anvoy son mesaz, e Lapolis pou bezwen donn serten latansyon spesyal pou vwar kwa egzakteman ki pe arive laba.  Si ti annan camera ki’n arive ek camera.  Si pe marse si pa pe marse.  E sa mon ti ava demann Lapolis nou ava fer sa o pli vit posib pou nou kapab enn fwa pour tou ganny serten solisyon pou Nouvelle Vallée.  Wi onorab nou bezwen sirvey de pli pre nou bann travay ki nou bann gard i fer.  Little Black Book pe ganny refer e pou ganny re entrodwir mon espere tre byento.

Kot i konsern kominike mon krwar Lapolis in entansifye en pe kominikasyon avek medya tou dernyerman, me kekfwa i annan nesesite pou ranforsi pou donn en pe plis kominike oubyen petet pou vwar osi ki mannyer nou kapab servi plis meday pou nou kapab kominik avek piblik e pou donn lenformasyon ki korek.

Onorab kot i konsern bann kriminel ‘’name and shame’’, mon konnen nou fer li pou le moman me nou pe fer li zis pou serten lofans mazer.  Parfwa nou vwar me pa toultan ki nou vwar.  Petet sa osi i en sistenm ki nou bezwen revwar re konsidere, pou vwar si i posib pou fer pou tou dimoun ki ganny kondannen oubyen si – pou ki kalite lofans ki nou pou met sa sistenm ‘’name and shame’’ an plas.

Ou propozisyon pou servi La Digue konman en proze pilot an  menm tan osi avek tou bann konsern ki MNA La Digue in souleve sa osi mon krwar nou ava pran an konsiderasyon e al reflesir en pe plis lo la.

kot i konsern tender vre ki sa dimoun ki ti pe kontinyen travay avek fer maintenance lo nou bann camera li ki pe kontinyen fer.  Me normalman letan nou fer bann nouvo proze ki nou pe fer avek sa proze camera, definitivman nou pou go pou open tender pou la venir pou fer bann travay maintenance lo nou bann camera.  E menm osi si nou pou annan en provider lokal, nou pou bezwen osi tender, akoz se sa ki procurement osi pou demann nou pou fer.

Mr Speaker donk ankor enn fwa mon remersye tou bann Onorab pou zot lentervansyon.  Mon ti a kontan petet zis avan dir ou osi mersi pou donn nou sa letan bomaten pou kapab petet ed piblik pou konn en pti pe plis li ki mannyer nou pe deal avek bann sityasyon ki pe arive dan pei.

Mon anvi zis Mr Speaker si ou permet mwan demann ou en pti klarifikasyon lo attire mon bann Zofisye Lapolis pou next time nou vin dan Lasanble si nou pou kontinyen vin dan liniform.  Zot pou kontinyen vin dan sa liniform ki zot pe mete ozordi? Oubyen si zot pou bezwen liniform seremonyal pou vin dan Lasanble a lavenir?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon mon krwar sa ki demande se ki i vin dan en fason ki  respektab ki reprezant zot fason ofisyel.  Mon konnen pou Lapolis i annan de fason ki zot mete, i annan seremonyal ki zot me palto e i annan sa format ki isi.

Personnelman si ou demann mwan mon trouv lafason ki zot in vini la i akseptab parski i deza ofisyel.  Mon trouv li akseptab me si zot santi okenn moman pou zot i pou pli prezantab, pou zot vin dan zot palto byensir sa i  akseptab, aktyelman i preferab.  Me mon kit sa avek zot.  Onorab Ramkalawan ou ti le soulev en dernyen pwen?

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon ti anvi premyerman respond avek sa ki Minis in dir.  Mersi bokou pou zot bann larepons zot in donnen.  E pou re afirm ankor ki letan mon koze la mon krwar mon pe koz pou tou le de kote latab, ki nou pare pou nou konman bann Manm Lasanble ki responsab e bann Manm Lasanble ki konsernen avek nou kominote, ki nou anvi donn Lapolis tou sipor neseser, parski sipor ki nou donn zot i vin sipor pou nou popilasyon, e sa pep ki’n met nou la isi zot ekspekte sa avek nou.  So mersi bokou Minis e bann Zofisye pou lafason ki zot in abord nou bann kestyon.  Me nou espere ki nou bann sizesyon i ava demare e ki nou ava trouv aksyon.

En dernyen pti pwen.  Crime Watch UK en progranm lo channel 4 UK in enn bann progranm ki’n, en progranm televizyon kot zot regard lo bann krim ki zot pa ankor detekte ki’n en sikse total.  Atraver Crime Watch UK zot in nobou atrap en kantite kriminel e zot in kapab detekte en kantite krim. Pou en pti pei konman Sesel, eski nou pa krwar ki en fwa dan en mwan nou devret annan en progranm Crime Watch kot par egzanp sa msye la ki nou’n vwar sa video.  I annan en tatoo lo li.  Ki si sa ti dan progranm Crime Watch, mon plis ki sir ti pou annan serten dimoun ki ti pou dir ki ti pou kapab telefonnen lo en limero konfidansyel pou dir be tel dimoun mon konn li.  Parski i posib ki menm son ser oubyen son frer ti pou telefonnen pou detekte krim.

Alor mon ti a zis fer en propozisyon si nou pa ti a kapab annan en progranm Crime Watch kot Lapolis i kapab vini pou bann krim ki zot pa ankor detekte oubyen ki zot pe rod temwen pou dir be la i la in pas tel krim, ti annan tel loto en Nissan, en soz ensidswit.  E si dimoun i konnen ki – I’m sure zot pou ganny en kantite response, e sa petet avek sa i ava osi ede pou improve sa relasyon.  E parey Minis in dir pli boner parski apre tou lord ek lape i pa konsern zis zot Dan Liniform, me i osi konsern parey enn nou Manm in dir sa 90mil per lizye ki tou le zour i sirkile. Parski napa okenn krim ki dimoun pa konnen ki mannyer in ganny fer.  Tou krim i konnen ki mannyer in ganny fer, me selman levidans ki manke. Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Minis mon pa konnen si ou le fer en komanter.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Nou pran li konman en sizesyon avek ban lezot ankor sizesyon ki’n sorti bomaten ki Lapolis i ava reflesir lo la pou nou vwar si sa i en keksoz ki nou kapab enplimante.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou Minis Macsuzy Mondon.  I reste pou mon remersi ou ansanm avek Komisyoner Krishnan labonte avek Depite Komisyoner Songor e Depite Komisyoner Barbe.  Nou remersye zot pou zot letan  e nou konnen letan i limite, zot letan i presye.  Zot travay i difisil e resours i limite.  Nou swet zot bonn sans dan zot travay. Mon asire zot in tann bokou bann konsern ki’n ganny souleve bomaten e espérons ki sa i ava ed zot pou fer en meyer travay pou delivre en meyer servis avek pep Seselwa.  E avek sa mon ava eskiz zot parmi nou dan Lasanble.

 

(THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON AND HER DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon zis de pti lanons.  Pou annan  3 Komite ki pe zwenn. Enn ki sipoze depi midi me nou an retar se Internal Affairs Committee ki pe zwenn dan Commitee Room 3 toudswit mon mazinen.  Answit nou annan HIV AIDS and SRHR ki li i pe zwenn 1er apre midi dan Committee Room 2.  Answit nou pou annan ABC ki pou zwenn dan Speaker’s Conference Room 1.15.  So prosennman ler nou pou repran 2er nou pou al direk lo bann Lezislasyon, e Lezislasyon i pou annan en First Reading ki pou lo Physical Planning Bill e answit Second Reading lo Referendum Bill 2019 e avek nou, nou pou annan Vis-Prezidan ki pou Minis pou reprezante pou sa Bill. Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr speaker.  Mr Speaker zis en pti koreksyon ki mon pa press officer pou parti United Seychelles, me selman mon reprezant mon Caucus an se ki konsern bann enteraksyon avek medya. So mon pa ni sekreter kominikasyon.  So i enportan – me solman son bann konsern mon krwar bann dimoun in tande e zot ava take up accordingly.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Mersi.  Byen note.  Nou ava resume 2er.

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bonn apre midi tou bann Manm Onorab, e tou dimoun a lekout Lasanble Nasyonal.  Nou pe kontiny avek travay lo nou Order Paper ki devan nou e bomaten nou’n fer Private Notice Question, e la nou pou al lo bann lezislasyon.  E mon pou demann Madam Clerk pou fer First Reading lo Physical Planning Bill 2019 Bill No.7 of 2019. 

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker.  This Act may be cited as the Physical Planning Act of 2019 and shall come into operation  on such date as the Minister may by notice published in the Gazette appoint.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Alor aprezan nou pou al lo Second Reading e nou Second Reading i pou lo Referendum Bill 2019 Bill No.9 of 2019 e pou sa nou pou annan parmi nou Vis-Prezidan ki pou ganny akonpannyen par Attorney Zeneral Mr Frank Ally.

E  alor mon a deman Parliamentary Reporter pou apel Vis-Prezidan.    E  antretan zis en pti update lo Public Service Salary (Amendment) Bill 2019, parey zot konnen.  Parey zot konnen sa Bill i en Bill ki’n fini an kontansyon e sa zafer in ariv devan Lakour Konstitisyonnel e dan sa ka nou ankor pe kontinyen, e Speaker i ankor pe aparet enn de fwa.  E mon mazinen i ava donn en update lo son ka kot in arive, ler i retournen.

Alor napa lezot update lo Public Service Salary (Amendment) Bill, so bann amannman i kontinyen reste sispann ziska ki nou trouv en konklizyon ladan.

E alor nou pou al lo, mon ti a kontan rekonnet prezans Vis-Prezidan Vincent Meriton e Attorney Zeneral Frank Ally byenveni parmi nou pou sa sesyon apre midi.  Mon ti a kontan demann en Mosyon sorti kot LGB pou ki sa Bill i ganny lir en Dezyenm Fwa.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker tou Manm Onorab, VP avek AG, bonn apre midi e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker anba Order 64 (2)  nou Standing Order mon oule move ki Referendum Bill 2019 Bill No.9 of 2019 i ganny lir en Dezyenm Fwa.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Eski Mosyon i ganny segonde?  Onorab Gill.

 

HON SIMON GILL

Bonn apre midi Mr Speaker, VP bonn apre midi tou koleg Onorab, manm piblik.

Mr Speaker Mosyon i ganny segonde.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Mon demann Vis-Prezidan pou entrodwir Bill. 

 

THE VICE-PRESIDENT VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker, bonn apre midi tou Manm Onorab avek tou piblik ki a lekout.

Mr Speaker an son ladres le 27 Me 2019 Prezidan Danny Faure ti enform Lanasyon Seselwa lo son desizyon pou refer pou determinasyon par Elektora atraver en Referendum. Sa size si ou devret gard restriksyon 3 mwan rezidans pou en sitwayen kalifye pou anrezistre pou vote dan Eleksyon oubyen non.

Dan son lannos Prezidan Faure ti dir, ki i rekonnet ki sa size i annan gran lenportans Nasyonal.  I ti alor lans en lapel avek lapopilasyon, pou diskit e debat lo sa size an antisipasyon en Referendum.

        Apre ki Prezidan Faure ti’n prezant sa size devan Komisyon Elektoral, ti annan bokou deba los size e lo Referendum an zeneral.

Deba ki mon kalifye konman risk valab e angaze.  Enn sa deba sete si anba Lalwa egzistan Prezidan i kapab refer okenn size pou determinasyon par en Referendum? 

        I ti kler  ki bann pwennvi e lopinyon lo la ti divize.  Prenon konsiderasyon sa divers lopinyon e pwennvi ki ti ganny  eksprimen, le 31 Me 2019 Prezidan Danny Faure ti deside pou retir sa size devan Komisyon Elektoral e demann Prokirer Zeneral pou prepar en Prozedlwa avek plis klarte lo Referendum ki  soumet devan sa Lasanble avan lafen Zen 2019.

Mr Speaker mon annan gran plezir ozordi pou prezant sa Prozedlwa Referendum Bill 2019 devan Lasanble.

Mr Speaker dapre nou Lalwa aktyel Referendum i ganny reglemante par Lartik 164 i 91 nou Konstitisyon, e parti 4 Lalwa Eleksyon.

Par sa Prozedlwa nou pe propoz pou ranforsi nou kad legal konsernen Referendum.  Lartik 164 nou Konstitisyon, i prevwar ki en Lalwa i a fer provizyon pou organiz en Referendum pou bann rezon ki Konstitisyon i prevwar ;  dezyenmman pou okenn lezot rezon, oubyen trwazyenmman pou okenn sirkonstans ki en Lalwa i preskri.

Provizyon Referendum i anba parti 4 Lalwa Eleksyon.  I spesifye prosedir detay lo Referendum.

 I prevwar koman Prezidan  i prezant size ek Referendum ; ki mannyer i travay lo preparasyon kestyon ki pou ganny met devan Elektora pou en Referendum ;

 I prevwar ki mannyer lafason papye vote pou été ; lafason ki bann lobby i ganny konstitye ;

Ki mannyer ki vote i ganny fer ; ki mannyer i konte ; ki mannyer deklarasyon rezilta Referendum i ganny prezante ;

Ki mannyer en petisyon i kapab ganny prezante devan Lakour Siprenm konsernan rezilta en Referendum par okenn par okenn lobby oubyen par Prokirer Zeneral e prosedir ki Lakour Siprenm i deal avek sa petisyon.

I kler ki anba Lartik 91 nou Konstitisyon, en propozisyon avek bi pou modifye serten Provizyon spesifik nou Konstitisyon, pou bezwen premyerman ganny laprouvasyon pa mwens ki 60poursan vot eksprimen dan en Referendum. 

        Sa bann provizyon Konstitisyon, se Sapit 1 ki koz lo Larepiblik.  Sapit 3 ki koz lo sak Seselwa lo drwa imen e laliberte fondamantal ;

Lartik 91 lo modifikasyon Konstitisyon,

Lartik 110 lo disolisyon Lasanble Nasyonal par Prezidan e Lartik 111 ki lo disolisyon Lasanble Nasyonal par Lasanble Nasyonal menm.

Parey Konstitisyon i prevwar, se selman ler en propozisyon pou modifye Sapit 1, Sapit 3, Lartik 91, Lartik, 110 e Lartik 111 i ganny aprouve par en Referendum, ki san propozisyon par en Prozedlwa i kapab ganny entrodwir devan Lasanble Nasyonal e Lasanble Nasyonal i kapab konsider sa Prozedlwa.

Ensi Konstitisyon pa permet Lasanble Nasyonal, pran okenn aksyon ou desizyon, an relasyon ek en propozisyon, avek bi pou modifye sa bann Provizyon Konstitisyon an vi ki sa propozisyon in ganny laprouvasyon pa mwens ki 60poursan vot eksprimen dan en Referendum. 

        Selon Lalwa Eleksyon, se selman Prezidan Larepiblik ki annan pouvwar pou refer avek Komisyon Elektoral en size oubyen propozisyon ki devret ganny determinen par Referendum. 

Mr Speaker, dan preparasyon sa Prozedlwa, nou’n konstate ki menm si Lartik 91 Konstitisyon i oblize ki an premye lye en Referendum i ganny fer lo okenn propozisyon pou modifye sa bann kondisyon spesifik Konstitisyon,  Konstitisyon  e avek Lalwa Eleksyon pa spesifye fason ou mwayen ki en propozisyon pou modifye Sapit 1, Sapit 3, Lartik 91, Lartik 110 ek Lartik 111 i kapab ganny refer avek Prezidan pou en Referendum lo sa propozisyon i ganny fer.

Kontenir bann dispozisyon  Konstitisyonnel e legal an viger, nou’n vwar en vid ki egziste dan nou Lalwa pou tenir en Referendum konsernan bann tel propozisyon.

Enn bann bi prensipal sa Prozedlwa alor se pou adres e konble sa vid e prevwar bann mwayen ou fason par lekel en propozisyon avek bi pou modifye Sapit 1, Sapit 3, Lartik l91, Lartik 110 ek Lartik 111 Konstitisyon i kapab ganny refer pou determinasyon par en Referendum. 

        Sa Prozedlwa pe propoz 3 fason ;

Premyerman ; par Prezidan baze lo son prop desizyon.

Dezyenmman par Lasanble Nasyonal lo en Mosyon adopte pa par mwens ki de tyer bann Manm Lasanble Nasyonal.

E trwazyenmman par Lezislatif popiler baze lo en petisyon soumet Prezidan ki’n ganny sinyen pa par mwens ki 35poursan bann voter.

Dan sa bann sirkonstans, Prezidan i oblize refer sa propozisyon avek Komisyon Elektoral  pou organiz en Referendum lo la.  Lartik 164 nou Konstitisyon i permet promelgasyon en Lalwa lo Referendum pou nenport sirkonstans ki sa Lalwa i preskrir.

Paragraf 4 dan Lartik 110 nou Konstitisyon i donn Prezidan pouvwar pou dizourd Lasanble      Nasyonal, dan ka kot Lasanble pa’n vot an faver en mezir ou en propozisyon Gouvernman, apre ki sa mezir ou propozisyon in ganny aprouve par Elektora dan en Referendum, apre ki Lasanble an premye lye pa ti vot an faver sa mezir ou propozisyon.  Parey mon’n dir, bann pwennvi e lopinyon ki’n ganny partaze pandan sa bann deba Nasyonal e size Referendum in divize.

Pli partikilyerman si lo bann dispozisyon legal egzistan, Prezidan i kapab fer nenport ki size ki annan gran lenportans Nasyonal pou determinasyon par Referendum. 

        Avek bi raport plis sertitid ek klarte dan nou Lalwa, Gouvernman in vwar li neseser, pou ki sa Prozedlwa i preskrir e spesifye serten lobzektif e sirkonstans pou organiz en Referendum. 

        Anfet atraver sa bann risk e angaze nou’n dedwir ki i pa sifizan pou ki elektora i mandat Prezidan avek Lasanble Nasyonal, pou senpleman egzers zot pouvwar pandan zot term.  Nou krwar ki ler i neseser e oporten elektora i bezwen ganny loportinite detanzaot, pou eksprim avek en Lalwa kler e serten nou bann size e propozisyon e mezir ki annan gran lenportans Nasyonal.

Alor sa Prozedlwa, i propoze pou ofer lezot sirkonstans kot en Referendum i kapab ganny organize.

Sa se ler Prezidan i konsider li neseser e oporten pou prezant en size propozisyon ou mezir, ki annan gran lenportans Nasyonal devan elektora pou eksprim son volonte.

Sa propozisyon size ou mezir i kapab ganny refer pou en Referendum par Prezidan li menm ; par en Mosyon adopte pa vot pa mwens ki de tyer nonm Manm nou Lasanble Nasyonal, ou en petisyon soumet avek Prezidan sinyen par mwens ki 35poursan elektora.

Konstitisyon i permet Prezidan refer pou en Referendum en mezir ou propozisyon, ki Lasanble in vot kont.

An vi ki bann deba sa Prozedlwa i pou ekspreseman prevwar en tel sirkonstans, kot Prezidan i kapab refer  a en Referendum. 

Mr Speaker sa Prozedlwa ki mon pe prezante devan Lasanble ozordi, i annan pou bi donn bann voter e mwayen pou direkteman eksprim zot volonte, lo bann size, lo bann propozisyon, lo bann mezir ki annan gran lenportans Nasyonal.

Sa Prozedlwa i al tre lwen.  I ofer pou donn nou bann sitwayen sa loportinite, pou pran linisyativ pou petisyon nou Prezidan pou prezant en propozisyon size ou mezir pou anmenn Sapit 1, Sapit 3, Lartik 91, Lartik 110 ek Lartik 111 nou Konstitisyon, pou ganny determinen par en Referendum. 

        Si sa petisyon i satisfer tou Provizyon sa Prozedlwa, Prezidan i pou oblize prezant sa propozisyon, size, ou mezir pou en determinasyon par en Referendum. 

Sa Prozedlwa i osi donn sitwayen sa loportinite, pou pran linisyativ, pou petisyon Prezidan, pou re ferm en propozisyon size ou mezir ki annan gran lenportans Nasyonal pou ganny determinen ankor par en Referendum, si Prezidan i konsider li neseser e oporten pou refer sa propozisyon size ou mezir.

Mr Speaker i drwa nou sitwayen anba Konstitisyon pou partisip direkteman ou endirekteman dan gouvernans nou pei.  Sa drwa i ganny proteze dan Lartik 24 nou Konstitisyon.

Par sa Prozedlwa, sa drwa pe ganny rekonnet proteze ranforsi e ganny plis valer ek lefe.

Mr Speaker partisipasyon e langazman sitwayen dan gouvernans en pei, i ganny larzman aksepte enternasyonalman konman en laspe enportan en sosyete kontanporen e ki ganny lye avek drwa sitwayen, pou partisip direkteman politikman dan gouvernans son pei ; drwa a laliberte dignité imen ; drwa a liberte ekspresyon e lopinyon ; drwa a liberte panse e liberte pou asosye libreman.

Bi sa  Prozedlwa se a pou enterfer ou restrikte pouvwar Lezislatif Lasanble, kot Konstitisyon pa obliz determinasyon en size.

Propozisyon ou mezir par en Referendum.  Bi sa Prozedlwa se pou prensipalman promouvwar sa tel langazman partisipasyon lo lapar elektora ek kot Lasanble an relasyon ek bann Lalwa e Prezidan an relasyon avek serten desizyon ki a ganny gide par volonte par lavolonte elektora.

Anfet Mr Speaker, Seksyon 9 sa Prozedlwa i preskrir ki o moman ki elektora in determin li lo en size ou propozisyon Konstitisyonnel ou ordiner, Prezidan e Lasanble Nasyonal prenon kont zot pouvwar Konstitisyonnel, zot a kapab pran bann mezir neseser, oubyen oporten pou donn lefe desizyon elektora.

Permet mon aprezan adres Lasanble pli an detay lo sa Prozedlwa.  Parey mon’n deza fer sorti oparavan sa Prozedlwa i prevwar ki en Referendum obligatwar sak fwa ki en propozisyon pou modifye Sapit 1, Sapit 3, Lartik  91, Lartik 110 e Lartik  111 nou Konstitisyon.

Sa i an akor avek Lartik 91 e Lartik 164 nou Konstitisyon.  Sa Prozedlwa i osi prevwar ki en Referendum i a kapab ganny fer anba Lartik 104 (10) Konstitisyon, si Lasanble Nasyonal i vot kont okenn mezir ou propozisyon Gouvernman.

Sa Prozedlwa i osi prevwar ki en Referendum, i kapab ganny organize pou okenn lot bi ou lobzektif, ou nenport sirkonstans previ anba Lartik 164 nou Konstitisyon, si Prezidan i konsider li oporten pou refer en size propozisyon ou mezir ki annan gran lenportans Nasyonal pou ganny determinen par en Referendum.

        Mon’n fini eksplik Provizyon sa Prozedlwa, lo bann mwayen pou ki Prezidan i resevwar prezantasyon pou refer en size ou propozisyon pou determinasyon par en Referendum. 

Zis pou rekapitile, mon ti a kontan repete, ki kant a propozisyon ou size Konstitisyonnel, premyerman Prezidan i refer propozisyon ou size pou en Referendum.  Propozisyon ou size Konstitisyonnel pou en Referendum. 

        Dezyenmman Lasanble Nasyonal par en desizyon adapte pa par mwens ki de tyer nonm Manm Lasanble.  E trwazyenmman par en petisyon sinyen pa mwens ki 35poursan elektora i ganny soumet avek Prezidan.

En Referendum lo en size ordiner, savedir i en propozisyon ou size ki pa tous modifikasyon Sapit 1, Sapit 3, Lartik 91, Lartik 110 e Lartik 111 Konstitisyon, e ki Prezidan i konsider li neseser e oporten i a ganny determinasyon par en Referendum ; premyerman Prezidan i kapab refer en tel propozisyon ou size en Referendum. 

Dezyenmman Lasanble Nasyonal par en desizyon ankor adopte par pa mwens nonm Manm Lasanble Nasyonal.

E trwazyenmman par en petisyon sinyen par pa mwens ki 35poursan bann Elektora i ganny soumet avek Prezidan.

O size en petisyon lo linisyativ popiler pou piblik, sa Prozedlwa i preskrir son prosedir ;

Premyerman en endividi  ki ganny refer konman en petitioner organiser i soumet en petisyon devan Prezidan Larepiblik, pou organiz en Referendum lo en propozisyon size ou mezir Konstitisyonnel oubyen ordiner.  I obligatwar ki sa petisyon i ganny sinyen par pa mwens ki 35poursan voter.  Sa poursantaz 35poursan i bezwen ekivalan avek lakantite voter dapre reziz voter, ki ti servi dan dernyen Eleksyon Prezidansyel.

Rezon pou propoz en tel rezis, se pou fer li kler e o moman ki sa petitioner organiser i konmans prepar son petisyon, e rod bann voter pou siport sa petisyon, i konnen annavans konbyen nonm voter ki pou bezwen pou satisfer sa Provizyon.

Mon ti a kontan klarifye ki i  pa vedir ki selman bann voter ki ti lo sa lalis voter ler i ti annan dernyen Eleksyon Prezidansyel ki pou kapab partisip dan sa petisyon.

Nenport ki endividi ki’n anrezistre konman en voter, ou moman i siny en petisyon, i pou annan drwa siny siport sa petisyon.

Sa petisyon i dwatet kontyen ;-  sa size propozisyon pou mezir ki pe ganny demande pou met devan en Referendum. 

 Lenformasyon sifizan,  lo idantite sa petitioner organiser e sak voter ki pe siport sa petisyon ; en deklarasyon par sa petitioner organiser e sak voter ki pe siport sa petisyon, e sinyatir sa petitioner organiser ek sa voter ki pe sa petisyon.

O moman ki Prezidan i resevwar sa petisyon,  Prezidan i a refer sa petisyon avek Komisyon Elektoral pou en Referendum pou Komisyon verifye sa petisyon, e fer en rapor lo la e anvoy kot Prezidan dan 30 zour travay apre ki’n rezervwar sa petisyon.

Si sa petisyon i satisfer tou bann provizyon sa Prozedlwa ou pa, Komisyon Elektora i a notifye Prezidan dan son rapor.  Kot petisyon pa satisfer legzizans sa Provizyon, Prezidan dan en peryod pa plis ki 7 zour apre sa i a pibliy dan Gazet Ofisyel ki sa petisyon pa’n satisfer sa provizyon.

En petitioner organiser a tou moman avan ki kestyon Referendum in ganny formilye, avan ki peryod Referendum i konmanse pibliye dan Gazet i kapab retir son petisyon par notifye Prezidan an ekrir, e Prezidan an resevwar sa notis i a pibliy sa notis lo sa size.

Mr Speaker i pou en lofans penal, si okenn endividi i fer en deklarasyon fo dan sa petisyon.  Son penalti se en lanmann R100mil oubyen pa plis ki 2an prizon oubyen tou lede ansanm.

I en pwen lofis si okenn endividi i siny en petisyon lo non en endividi, san son lotorizasyon ou konsantman, oubyen si i siny en petisyon lo non en endividi ki pa egziste, oubyen lo non en endividi ki diferan ki sa endividi ki’n sinyen.  En tel lofans pou ganny pini par en lanmann R50mil, oubyen pa plis ki 1an dan prizon,  oubyen tou lede ansanm.

Dapre Seksyon 6 (1) en Referendum anba sa Prozedlwa, i a ganny  fer dapre provizyon Referendum anba Lalwa Eleksyon prenon kont bann adaptasyon e modifikasyon spesifye dan sa provizyon sa Prozedlwa.

O moman ki Prezidan i refer en size propozisyon avek (Komisyon Eleksyon) Komisyon Elektoral pardon – Komisyon Elektoral i oblize pran e seri aksyon.  Premyerman dan en peryod 7 zour ki’n resevwar sa referans ek Prezidan i pou bezwen nomin en dat pou sa Referendum ganny fer.  E sa dat pa dwatet plis ki 90 zour normal, apre ki in resevwar sa referans.

Dezyenmman si sa referans i en Provizyon Konstitisyonnel,  i pou bezwen an konsiltasyon avek Prokirer Zeneral formil sa kestyon ki pou ganny demande, pou determinen dan en Referendum dan en peryod -10 zour travay, depi zour ki’n resevwar sa referans.

Si sa referans i pou en propozisyon ordiner, i bezwen finaliz sa kestyon ki elektora pou ganny demande pou determinen dan en Referendum dan en peryod 7 zour normal depi zour ki’n resevwar sa referans.

Katriyenmman ; o moman ki sa kestyon i ganny formile, Komisyon Elektoral pou bezwen pibliy sa kestyon dan Gazet Ofisyel.

E senkyenmman ; o moman ki sa kestyon i ganny pibliye Komisyon Elektoral pou bezwen enform manm piblik par mwayen apropriye sa kestyon e fason ki Referendum pou ganny fer.

Sa Prozedlwa Mr Speaker i repet Lartik 91 nou Konstitisyon ki prevwar en propozisyon Konstitisyonnel i ava ganny aprouve par pa mwens ki 60poursan vot dan sa Referendum, ki vot an faver pu sa propozisyon ou size.

An relasyon avek en size oubyen propozisyon ordiner sa Prozedlwa i prevwar menm poursantaz vot an faver sa size ; amwen ki Prezidan Larepiblik i deklare ki sa size ou propozisyon i ganny aprouve par en mazorite vot dan sa Referendum. 

Sa Prozedlwa i anpes tenir en Referendum lo en menm sezi, ou propozisyon si sa propozisyon i size – ou size pa’n ganny aprouve par en Referendum.  Sa restriksyon i 3an depi sa dat dernyen Referendum  lo sa size ou propozisyon.

Sa Prozedlwa Mr Speaker, i osi anpese ki en Referendum i ganny fer pandan serten peryod pli presizeman dan peryod ki Lasanble i dizourd; dan peryod konpanny Eleksyon Prezidansyel nou Lasanble Nasyonal pandan en peryod Leta Dirzans.

Sa Prozedlwa i osi prevwar ki en Referendum ordiner, pa kapab ganny fer lo en size ou propozisyon konsernan okenn size spesifik anba Lartik 90 ; setadir okenn Prozedlwa ki vin lo depans Consolidated Fund parey bann propozisyon lo tax Bidze eksetera.

Dezyenmman lo size konsernan disolisyon Lasanble Nasyonal ; lo size konsernan pou retir Manm Lasanble Nasyonal ; lo size pou retir Prezidan, Vis-Prezidan, Minis oubyen okenn endividi ki’n ganny nonmen, oubyen elekte anba Konstitisyon.  Osi lo bann Trete Konvansyon e Lagreman ki konsern Relasyon Enternasyonal, osi lo okenn kestyon ki kapab konpromi lord piblik, defans oubyen –sekirite pei.

E setyenmman ; okenn size ki son rezilta i kon tradwir ou vyol nou Konstitisyon.  Pli boner mon’n koz lo pouvwar Lezislatif Lasanble vizavi sa Prozedlwa.

Anfet dapre Seksyon 9 sa Prozedlwa, o moman ki Elektora i determin son volonte lo en size, ou en propozisyon Konstitisyonnel, oubyen ordiner, Prezidan e Lasanble Nasyonal prenon kont zot pouvwar Konstitisyonnel, zot a kapab pran nenport aksyon e mezir ki neseser e oporten pou donn lefe desizyon elektora.

Mr Speaker i napa okenn dout ki Lasanble pou lib pou pas okenn Prozedlwa.  Lasanble si i vwar li neseser i ava ganny gide par rezilta en Referendum lo sa size oubyen lo sa propozisyon.

Mr Speaker i enportan pou fer sorti, ki sa Prozedlwa napa lentansyon restrikte promilgasyon okenn lot Lalwa ki prevwar lorganizasyon en Referendum dan okenn lot sirkonstans spesifik.

Mr Speaker pou konklir, mon ti a kontan lans en lapel avek nou tou, pou nou kapab siport sa Prozedlwa.  Prezantasyon sa Prozedlwa,  i san presandan ki Gouvernman pe ofer.  Ensi i enn kot Lasanble Nasyonal pe ganny demande pou pran desizyon enportan pou adopte en Lalwa, ki pou permet Elektora kot lekel pouvwar  Lasanble Nasyonal ek kot lekel pouvwar Prezidan i pran son lorizin, pou eksprim son volonte lo en size, lo en propozisyon oubyen lo en mezir par en Referendum.  I pe ofer Elektora sa mwayen, pou eksprim son volonte.

Enn sa mwayen se pou petisyonn Prezidan dan en fason striktire e legal, pou prezant en size, en propozisyon oubyen mezir ki annan gran lenportans Konstitisyonnel e Nasyonal pou pei, pou ganny determinasyon par en Referendum.  Laprouvasyon sa Prozedlwa par Lasanble, i pa zis neseser, me i tre enportan e mon demann tou bann Manm Lasanble pou vot lo sa Prozedlwa avek konviksyon, ki sel bi sa Prozedlwa, se pou pran en desizyon e met – pran desizyon e met dan lanmen Elektora en zouti demokratik pli radikalman posib pou determin serten size propozisyon ou mezir, e ki a ranforsi e konsolid nou demokrasi e ki pou nou pei e ki nou demokrasi i a vin enn ki  ini ek spesyal pou nou pep e en legzanp pou lezot pei.

I swe senser Prezidan e Gouvernman, ki deba lo sa size, i ris, angaze e i ganny fer dan en latmosfer tanzib e lib.  Mon napa okenn dout lo la.

Mon napa osi okenn dout ki sa Prozedlwa pou provok bokou deba, e lopinyon parmi lendividi e lorganizasyon Nasyonal, an menm tan ki Lasanble pe debat lo sa Prozedlwa.

Mon pran sa lokazyon pou lans en lapel pou ki annan en deba piblik serye e ris lo la.   Mon osi swete ki bann Manm i a osi ganny gide par deba endikatif e serye e ris, ki sitwayen e bann lorganizasyon Nasyonal, in fer oubyen pou fer lo sa Prozedlwa.

Mr Speaker, mon soumet sa Prozedlwa avek Lasanble Nasyonal pou ganny konsiderasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan Meriton pou lentrodiksyon lo sa Bill.  Aprezan in ariv staz deba lo merit zeneral e prensip sa Bill.  E alor lasal i ouver pou bann Manm ki oule entervenir. Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou koleg Onorab.  Bonn apre midi Vis-Prezidan e Attorney Zeneral.  E byensir bonn apre midi tou lepep Seselwa ki pe ekout nou isi Sesel oubyen ayer.

Mr Speaker i en tre gran privilez pou mwan ozordi ganny loportinite e anmenn en deba lo en Prozedlwa ki mon santi in pran bokou letan pou arive e finalman in arive e pe donn nou loportinite pou fer en refleksyon profon lo konteks evolisyon demokrasi ozordi.

Mon konmans koumsa Mr Speaker akoz, ler ki mon’n vwar a sa Prozedlwa e mon’n fer resers, in anmenn mwan pou konsilte plizyer dokiman e pou regard diferan keksoz ki’n ganny ekrir lo Referendum atraver diferan pei dan lemonn.

E lefe ki nou annan en Referendum Bill, mon ti le konnen kwa egzakteman ki sa en Referendum.  E i annan en Lagreman zeneral ki en Referendum i en loportinite kot elektora i ganny sans desid lo en kestyon ki ganny met devan li sa i kapab en kestyon pe ganny met devan li par en Lotorite, oubyen i kapab en kestyon ki li menm li elektora i deside anmenn devan.  En propozisyon ki li menm li i anmenn devan.

E bokou pei in adopte sa metod en metod ki nou apel popular democracy e en participatory democracy kot i donn sans elektora oubyen lepep pou partisip dan revolisyon demokrasi son pei.

E sa Mr Speaker in fer mon demann en kestyon fondamantal.

Akoz alors ki elektora i bezwen kontinyen ganny sa posibilite pou partisipe kan elektora in deza fer desizyon si oule oubyen etablir en Kontra avek bann sistenm gouvernans ki son pei i annan?

E larepons Mr Speaker i tre senp, in ganny bokou pou ekrir lo la.  Larepons i se ki pouvwar ki elektora i donn okenn lenstans gouvernans.  Annou pran legzanp Sesel.  Swa Prezidan Larepiblik ouswa Lasanble Nasyonal i sorti from elektora.  I sorti kot lepep.  E set alor nou bezwen regarde prezan eski nou Konstitisyon in fer provizyon, pou ki nou kapab osi redonn serten sa bann pouvwar lepep?  E allow zot osi pou fer serten desizyon, oubyen pou kestyonn serten desizyon ki bann etablisman ki zot menm zot in kree atraver pouvwar ki Konstitisyon in donn zot

E pou mon fer sa Mr Speaker, mon’n regard nou Konstitisyon e sa ki enteresan Mr Speaker se ki nou Konstitisyon ti’n deza konmans etablir labaz pou ki nou annan sa kalite prezantasyon, sa kalite demokrasi kot nou allow partisipasyon o maksimonm elektora.

E kote nou vwar sa Mr Speaker,  premyerman ler nou regard preanbil nou Konstitisyon.  Preanbil nou Konstitisyon i dir nou, i dir nou koumsa ki konsiderab ki bann drwa ki nou’n gannyen anba nou Konstitisyon i pli byen ganny prezerve dan en sosyete demokratik, kan nou aksepte ki tou pouvwar Gouvernman i sorti i sorti dan lavolonte lepep.

Sa i vedir ki malgre ki Elektora si ou kapab pran li koumsa – in siny en Kontra oubyen in pran en Kontra atraver Eleksyon kot in elekte son bann reprezantan, swa pou vin Prezidan swa pou vin Manm Lasanble,  elektora in retain sa pouvwar pou li kapab osi ankor kapab anmenn kestyon e fer desizyon lo bann size ki kapab vi devan li.

E sa i en lapros tre enportan e en lapros tre nob ki nou, nou pe pran ozordi pou nou zisteman donn lefe bann provizyon nou Konstitisyon, ki fer permet nou annan sa.

En lot Provizyon nou Konstitisyon Mr Speaker ki mon’n regarde se Lartik 40 nou Konstitisyon.

Lartik 40 ou Konstitisyon i dir nou sa i bann duties bann devwar fondamantal ki sak sitwayen Sesel i annan.

E ler nou regard Lartik 40, enn bann eleman enportan dan Lartik 40, se ki en dimoun, en Seselwa i devret toultan sey strive pou li kapab fulfill oubyen anmenn laspirasyon ki’ ganny ekrir dan preanbil nou Konstitisyon.

Set alor ki nou bezwen demann nou lekor, si nou pa kapab davantaz donn Elektora en lepep pou kontinyen partisip pratikman dan revolisyon demokrasi, eski nou pe realiz sa ki nou Konstitisyon in dir nou?  Eski nou pe realiz  sa ki Lartik 40 i dir nou i devwar fondamantal ki tou Seselwa i annan ?

Me nou Konstitisyon i al pli lwen Mr Speaker.  In al pli lwen kan in donn nou Lartik 24 kot in donn drwa tou sitwayen pou kontinyen partisip aktivman dan devlopman oubyen dan politik, dan la demokrasi dan son pei.

E la Mr Speaker i enportan pou nou retourn dan listwar en pti pe.  Nou pe retourn dan listwar, akoz se sa ki etablir konteks ozordi, kot nou ete avek sa Prozedlwa ki devan nou.

Ler nou regard mannyer nou Konstitisyon i ganny ekrir, mon krwar all along  nou ti pe prevwar ki nou pou bezwen annan en sirkonstans kot lepep pou anmenn bann size devan ki zot, zot le pran desizyon lo la.

E ki parfwa sa bann size i sitan enportan, ki zot pa kapab le al zis dan lanmen bann dimoun ki zot in elekte, me zot osi zot anvi fer en partisipasyon

E la en kestyon ki bokou dimoun i kontan demande par egzanp se ok –  mon le elekte en Prezidan, mon le elekte en Manm Lasanble, si mwan mon annan en size ki mon anvi anmennen e sa de dimoun pa pe anmennen, ki mon pou fer mwan, konman en sitwayen?  E sa bann kestyon petet an ‘ 93 i pa  sitan prévalant parey ozordi.

Akoz ki nou’n vwar nou vwar en evolisyon demokrasi ozordi nou annan civic activism lo en nivo, ki nou pa ti espekte pou annan e ki nou bezwen pran kont sa sanzman dan konteks politik oubyen dan konteks demokrasi ozordi.

Par egzanp, ozordi nou annan bann groupman ki le protez nou lanvironnman.  E sa i al dan laliny Lartik 40 nou Konstitisyon.

Nou vwar bann dimoun ki pe devlop bann lezot mouvman lo en pwennvi moral; nou vwar bann dimoun ki pe devlop bann lezot groupman lo en pwennvi si oule protez drwa travayer.

Alors sa i fer ki i bezwen annan en lespas ki s bann dimoun i kapab partisip ladan.   E si sa bann dimoun i annan en size ki zot le anmenn devan, nou bezwen donn zot en mekanizm pou zot kapab anmenn li devan.

E sa mekanizm Mr Speaker ler nou regard ki mannyer nou Konstitisyon i ganny worded, set atraver en Referendum! 

Me kot nou ti annan en problenm Mr Speaker se ki lafason, lafason ki nou Konstitisyon ti pe prevwar donn ou sa Seselwa ki annan ou size oubyen ki anvi annan en say lo en desizyon ki swa Gouvernman ouswa Lasanble Nasyonal pe fer, ti annan en mankman ki pa ti pe permet ou klerman al fer sa ki ou ti devret pe fer.

E se pou sa rezon ki mon krwar ozordi dan sa Lalwa ki nou annan devan nou, i fer kler ki mannyer ou konman en sitwayen ou kapab kontinyen partisip aktivman dan en demokrasi ou pei,  san ki ou annan en lenpak negativ ou byen en lenpak lo lendepandans bann lenstitisyon gouvernans ki Konstitisyon i kree.

Annou regard sa dan en fason en pe pli an detay Mr Speaker.  Nou konnen pou dir nou pratik en sistenm gouvernans ki annan en seperation of powers.  Lasanble Nasyonal i ganny son pouvwar Lezislatif anba Lartik 85.  Prezidan Larepiblik i ganny son pouvwar anba Lartik 66(2), e nou annan Lartik 50 nou Konstitisyon ki li i kree en Head of State oubyen en Head of Government ki Prezidan Larepiblik.

Me tou lede body i napa pouvwar absoli, akoz in deza annan bann lezot checks and balance ki reste, me malgre ki zot in egzers sa bann pouvwar zot toultan egzers sa bann pouvwar an fonksyon avek pouvwar  lezot lenstitisyon.

Mon a donn en legzanp, Lasanble Nasyonal i annan en pouvwar Lezislatif, me i pa vedir ki tou Lezislasyon ki nou pase, Prezidan Larepiblik anba Konstitisyon i bezwen assent.  I bezwen aprouve.

Pareyman Prezidan Larepiblik i annan bann keksoz ki bezwen fer, ki bezwen vin devan Lasanble Nasyonal pou li aprouve.  Case in point – laprouvasyon bann Minis, bann Anbasader, bann lezot keksoz oubyen aprouvasyon Bidze.

So i annan en mekanizm pou partisipasyon le de brans gouvernans,  e bann dimoun ki dan sa de brans gouvernans.

Me kwa ki manke?  Se ki mekanizm prezan ki sa dimoun ki an deor ki’n elekte sa bann prezan-tan ki mannyer li prezan i kontinyen annan en partisipasyon si i anvi annan en partisipasyon?  Kote ki li i pou partisipe?  E se pou sa rezon ki nou bezwen regard en lot Lartik nou Konstitisyon e sa se Lartik 110 (4) nou Konstitisyon.

Malgre ki nou Konstitisyon ti’n prevwar ki nou annan Lartik 110 (4), sa ki nou Konstitisyon pa’n fer se etabli baz oubyen prese anba ki nou kapab met an aplikasyon.  Lartik 110 (4) nou Konstitisyon.

Efektivman tou le 5an ou desann ou al vote, dan en Eleksyon Prezidansyel ou vot pou en kandida Prezidansyel, apre ou al kot ou.  Ou retournen ou vot pou en kandida dan Lasanble Nasyonal, ou al kot ou.

Ou remarke pou dir i annan en size ki pe fatig ou.  E le de ; swa Prezidan Larepiblik swa Lasanble Nasyonal pa pe anmenn sa size devan.  Alors ki ou, ou fer ?  Kote ki ou ale pou ou kapab anmenn sa size devan?  E se la kot nou’n vwar pou dir ki sa Lalwa i fer provizyon pou sa.

Me i annan en lot keksoz ki enportan ankor.  En lot keksoz ki enportan ankor.  En lot keksoz ki enportan se ki in donn ou ankor pouvwar ankor dan ou Konstitisyon, pou dir ok i annan lenstans osi kot Lasanble Nasyonal i kapab dir, i annan en mezir ki Gouvernman pe anmennen e mon pa tonm dakor avek.

Me ou, ou santi ki malgre ou’n elekte s bann reprezantan Lasanble ou santi pou dir ou, ou dakor ek sa mezir ou. Ou, ou ti a kontan siport sa mezir ou ti a kontan ki sa mezir i vin an pratik i ganny met an plas, akoz ou santi pou dir sa pou ed ou dan ou lavi toulezour.

Se pou sa rezo Lartik 110 (4) ti’n don ou Provizyon ki ou kapab partisip dan en Referendum,  pou ou fer en desizyon zisteman lo la.

E si ou tonm dakor ek sa desizyon Lasanble Nasyonal pa tonm dakor alors ki pou arive se ki Lasanble Nasyonal pou bezwen dizourd akoz se sa ki Lartik 110 (4) i dir nou.

Me lefe ki reste se ki ou ti pou’n ganny loportinite pou partisipe.  Me problenm avek sa, e mon oule souliny en problenm avek sa se ki i pa ti’n kler ki mannyer nou pou kapab process sa sityasyon.

E prezan ler nou vwar sityasyon – mon kontan ki lafason ki Vis-Prezidan in apros prezantasyon sa Lalwa, kot in koz lo eleman enportan e sa se ki, ranforsi bann striktir gouvernans ki ou annan.

E mon pou eksplike akoz – sa lalwa i ede pou ranforsi sa bann striktir gouvernans, avan ki mon al dan serten detay an relasyon avek sa Lalwa.

Mr Speaker, ozordi dan Konstitisyon,  mwan menm mwan mon pa ti kler ki mannyer Lasanble Nasyonal pou kapab par egzanp si i annan en size ki vin konsider, enportan, e i ti a kontan amann Konstitisyon ki mannyer i kapab anmenn sa size devan pou li amande.

Konstitisyon wi i fer serten provizyon ki nou kapab amann li atraver de tyer.  Me i osi kapab annan en size ki Lasanble Nasyonal i anvi anmenn en desizyon Nasyonal lo la, ki Gouvernman pa pe konsidere a sa moman.

E ki sa Lalwa i fer Mr Speaker, sa Lalwa in kree sa kondisyon.   In kree sa kondisyon zisteman pou donn plis pouvwar Lasanble Nasyonal, pou kapab pa zis regard bann size Konstitisyonnel, me osi regard lezot size ki kapab ganny pase par en mazorite vot dan Lasanble Nasyonal, ki a kapab ganny met devan konman en size pou en Referendum. 

Set alors kot nou bezwen realize pou dir sa ki nou pe fer i pa zis ranforsi kad partisipasyon lepep an zeneral dan sa ki konsern demokrasi.   Me nou pe osi ranforsi kad partisipasyon, bann lenstans gouvernans ki lepep in met an plas dan la demokrasi.  E sa dan li menm i tre enportan.

Mr Speaker ler nou regard sa Lalwa, ‘i enportan pou nou eksplik lepep Seselwa kwa egzakteman ki nou pe sey donn zot ozordi.  Ki nou konman en Lasanble Nasyonal nou pe met devan zot.

Premyerman Mr Speaker nou souliny Lartik 3 (1) (e) ek (b).  Sa 2 Lartik i fer en provizyon kot i bezwen annan en Referendum ki ganny fer  e sa ki enportan e mon ti a kontan ki nou tou dan Lasanble Nasyonal nou pran konsyans sa.  I dir ou pou dir i napa en derogasyon la.  I dir ou en Referendum pou bezwen ganny fer si Lasanble Nasyonal ki pe reprezantan lepep in fer en desizyon baze lo de tyer vot lo en size.

‘’Shall be held !’’ E se pou sa rezon ki mon’n dir Mr Speaker oparavan, ki sa zisteman i al dan laliny strengthen nou demokrasi, e strengthen lenportans ki Lasanble Nasyonal i annan, vizavi pran desizyon lo bann size ki enportan.

Nou ti ava’n konpran poudir si sa Lalwa pou dir ti ava dir en Referendum ‘’may be held’’, me i dir ou en Referendum i bezwen ganny fer, dan sirkonstans ki en size koumsa i ganny deside.

E ankor enn fwa Lasanble Nasyonal i annan en lavantaz kot si sa size i en size enportan pou lepep e Gouvernman li i pa’n konsider li.  E ler i met sa devan lepep, lepep i tonm dakor ek sa size, i pou en Gouvernman iresponsab ki pa pou pran lavwa lepep aker, e ou pe  war poudir lepep in pran en desizyon lo en size ki i santi poudir se sa meyer desizyon ki devret ganny pran.

E sa i en pwen vreman enportan dan sa Lalwa ki nou bezwen soulinyen.  E ki ozordi konman Manm Lasanble nou pe ganny loportinite pou nou anmenn en revolisyon, dan sa ki sa Konstitisyon ki la ti’n prevwar an ‘93 .

E mon krwar nou, nou bezwen felisit bann ki’n ekrir sa Konstitisyon.  Akoz mon krwar zot in kree kondisyon, pou ki nou kapab annan bann Lalwa ki asiz lo fondasyon ki nou Konstitisyon in kree, zisteman pou ranforsi partisipasyon lepep Seselwa dan nou demokrasi.

En lor pwen enportan Mr Speaker dan sa Lalwa se Lartik 5 sa Lalwa.  E Lartik 5 sa Lalwa pou mon i en bann Lartik pli fondamantal ki annan dan sa Lalwa, akoz i koz lo en linisyativ, ki ou, ou kapab pran konman en Seselwa pou anmenn en petisyon lo en size ki ou konsider enportan, me sa ki pli enportan ankor se ki ler ou’n ganny lakantite sinyatir pou sa petisyon sa Referendum ankor enn fwa i bezwen ganny fer.

Napa personn pou deside si wi oubyen non sa Referendum pou ganny fer, sa Referendum i bezwen ganny fer !  Akoz i dir ou ‘’a Referendum shall be held.’’  E se sa ki en eleman enportan dan sa Lalwa se ki everywhere kot i mete i dir ou en ‘’Referendum shall be held  where a petition signed by not less than 35%, shall be held.’’  Se sa ki enportan.

So ler nou regarde Mr Speaker i annan i annan en loportinite pou nou ozordi koman Lasanble Nasyonal, pou nou donn sa Lalwa lepep Seselwa e donn sa lelan si oule sa civic activism partisipasyon ki nou vwar Seselwa pe partisipe.  Met zot lo sa lot nivo ki ava permet zot kapab konmans demann bann kestyon ki zot anvi demande, koz lo bann size ki zot anvi koze.  E sa i ava tou ed nou.  I ava ed nou konman en pep pou nou  evolye plis.  E pou nou anmenn plis partisipasyon tou dimoun da sa ki nou oule vwar konman liltim  – si oule liltim gold si oule liltim landrwa, kot ou oule nou pei i arive.  E sa i enportan pou nou konsidere ozordi Mr Speaker.

En lot pwen enportan Mr Speaker, ki nou bezwen koz lo la se ki sa Lalwa li menm enn bann keksoz ki pa le tire se ki i pa retir pouvwar par egzanp ki bann lenstitisyon bann lenstans parey Lasanble Nasyonal i annan pou li pran serten desizyon.  I kapab en Lalwa i kapab ganny pase pou Referendum lo en size spesifik.

Sa pouvwar pa’n ganny retire.  So ler nou annan en Lalwa ki a en moman ranforsi sa ki Lasanble Nasyonal i kapab fer, dan lot vole ranforsi demokrasi participatif oubyen demokratik kot lepep i kapab partisip plis dan sa ki pe pase, mon krwar i bezwen en bon Lalwa ki non konman Lasanble Nasyonal nou bezwen donn nou sipor.

Me Mr Speaker nou bezwen aksepte osi pou dir i annan bann eleman dan sa Lalwa, ki nou bezwen klarifye, e nou bezwen fer sir pou dir nou ganny li byen.

E se pou sa rezon Mr Speaker, ki mon ti’n submit serten lamannman  vizavi sa Prozedlwa, e mon tous brièvement lo bann rezondet, akoz mon krwar pou dir nou bezwen annan serten diskisyon lo sa bann provizyon.

Premye Provizyon Mr Speaker ki mon oule tous lo la se provizyon 5 (1).  Lasanble i ava apresye Mr Speaker pou dir sa wording ki nou annan anba 5(1) ozordi ki kree en anbigite.  Akoz i kree en anbigite Mr Speaker, akoz konmansman lo 5 (1) i koz lo ‘’a Referendum shall be held.’’  E mon krwar nou bezwen klarifye e separ le de, ok ?  E ki mon’n propoze Mr Speaker mon’n propoz en lamannman ki termin avek en fraz enportan.  Sa fraz se ‘’a Referendum shall be held.’’  It shall be held, akoz?  Akoz sa dimoun ki’n fer sa petisyon in ganny lakantite vot, in ganny lakantite sinyatir pou li kapab anmenn sa petisyon devan.

Ou a permet mwan Mr Speaker si dan Committee Stage pou mon pas an detay lo sa bann lamannman.  Lot proze lamannman ki mon’n propoze se ki, ti bezwen osi annan en dele letan, pou ki ou pe siny en petisyon.  Ti pou enportan sa.  Eski nou pou konmans  siny en petisyon depi konmansman lannen ziska finisyon lannen?  Eski nou pou siny en petisyon padan 2an?  Eski nou pou siny en petisyon pandan 3an?  Sa ti en eleman enportan dan sa Lalwa ki mo santi nou pa ti’n enkli lo konmansman.

Sa ki mon krwar nou devret pe fer Mr Speaker se ki Konvansyon ki nou annan ozordi atraver Konstitisyon atraver lezot Lalwa, nou etablir en barenm 90 zour pandan ki en keksoz i kapab ganny fer.

Me sa Mr Speaker i en propozisyon.  I kapab annan lezot Manm ki feel differently about sa.  E mwan mon krwar nou bezwen annan en time frame ki en petisyon i bezwen ganny sinyen,  pou li ganny submit. 

Si sa petisyon i an deor sa letan ki’n ganny preskrir, then sa petisyon i tonbe.      Koumsa i ava fer ki bann dimoun oubyen nenport endividi ki anvi anmenn en size oubyen en kestyon devan Prezidan Larepiblik pou towards a Referendum, i ava fer sa travay pou fer sa preparasyon pou sa.

Lot eleman enportan Mr Speaker ki mon ti a kontan koz lo la se ki, ki arive dan lenstans par egzanp en dimoun i siny en petisyon e apre i pass away, oubyen i ganny retire lo lalis voter par egzanp pou en rezon kelkonk?

Eski sa i nullify si oule, oubyen i retir lenportans son sinyatir ki’n mete lo sa petisyon?  Mwan mon santi ki non Mr Speaker.  Ou kapab ganny ou en dimoun ki li i pe inisye sa petisyon, a sa moman i annan en serten laz, me soudennman i pas atraver petet en peryod maladi e i nepli la, sa petisyon pa devret tonbe, akoz i annan ase  dimoun ki i santi pou dir sa size i en size enportan ki kapab ganny met devan.

Mon kapab donn ou legzanp Mr Speaker, dan lezot pei kot i annan bann keksoz parey ki’n ganny fer.  Akoz i enportan pou ou valoriz kontribisyon ki sak endividi sak elektora i kapab anmennen vizavi en size ki pe ganny met devan zot.

E i annan plizyer size ki kapab ganny met devan Mr Speaker.  I kapab annan en size ki koz lo ler vann lalkol par egzanp.  I kapab annan en size ki koz lo limigrasyon.  Par egzanp parey  La Suisse in deza annan en Referendum lo limigrasyon.  I kapab annan en size lo prohibition par egzanp, whether nou pou kontinyen annan konsonmasyon lalkol i kapab annan diferan size, diferan kestyon ki kapab ganny anmennen.

Me sa bann kestyon parey Lalwa in fer provizyon, i ava determinen lo baz son lenportans, akoz Lalwa in etablir son baz lenportans pou sa pou sa bann kestyon.  E sa Mr Speaker, e vwala kot i enportan akoz menm dan son finisyon in donn nou en laliny si oule en direksyon lo ki mannyer pou sa dimoun pe anmenn sa petisyon, pou kapab pran sa bann size anmenn li devan lezot dimoun, pou ou kapab ganny sa kantite sinyatir regannyen.

Mr Speaker en lot landrwa kot pou al vwar pou dir nou bezwen nou bezwen si oule fer sa Lalwa vin pli for, se dan Clause 6 sa Lalwa Seksyon 6 sa Lalwa.

Akoz mon dir sa  Mr Speaker set akoz ok i byen pou par egzanp ou dir mwan mon annan 90 zour pou mon provide, fer sir mon’n siny mon petisyon e anmenn li devan.

Me ki kantite letan prezan Prezidan li i pou annan pou li submit mon petisyon pou li ganny konsidere pou en Referendum? 

Nou bezwen etablir en barenm, i bezwen annan en  time frame.  Eski  i pou pran 6 mwan pou li anmennen ? I pou pran 1an pou li anmennen?  Mon krwar nou bezwen al lo en baz ki i bezwen annan en letan ki ganny preskrir, pou ki once sa petisyon i ganny resevwar, nou kapab met li devan pou li kapab ganny reprezante.

E se pou sa rezon dan  propozisyon lamannman ki mwan mon e koz lo la, nou pe donn ankor enn fwa nou pe servi Konvansyon ki egziste, pou donn 90zour pou ki sa petisyon i ganny prezante.

Mr Speaker, mwan mon santi poudir avek sa bann lamannman ki mon’n propoze, i pou fer sa Lalwa vin bokou pli for, depandan lo ki Attorney Zeneral i annan pou dir lo la, l osa propozisyon ki mon’n fer.

E mon santi poudir i pou fer en Lalwa ki deza ase for, bokou pli kler e osi fer li pli fasil pou lepep an deor ki pe ekout nou, pou zot konpran kote zot stand egzakteman, vizavi en size ki li en dimoun i le anmenn devan.

An konklizyon Mr Speaker, dan Lasanble Nasyonal nou’n ganny sans diskit plizyer size.  E nou ganny sans fer deba lo sa bann size, nou ganny sans koz lo sa bann size.  E souvandfwa nou dir pou dir nou pe koz sa bann size lo lapar nou elektora bann dimoun ki’n elekte nou.

E mon konnen ki nou tou at the back of our mind osi nou mazinen pou dir, eski tou mon elektora i dakor avek sa ki mon pe dir.

Eski tou mon elektora i siport sa ki mon pe dir.  E lesansyel pou nou konman mon kapab dir konman politisyen, se ki nou devret les sa lespas pou dimoun kapab partisipe lavantaz.

Nou devret allow  loportinite pou lepep, pou elektora osi anmenn bann kestyon devan.

Me nou devret osi allow elektora, pou desid bann kestyon ki pe vin devan Lasanble Nasyonal, oubyen devan Gouvernman, akoz sa bann keksoz pou afekte zot a lafen dizour.

Ler mon ti konmanse Mr Speaker mon ti koz lo preanbil nou Konstitisyon, mon ti koz lo sours tou nou pouvwar ki nou annan.

E tou nou pouvwar ki nou annan Mr Speaker i sorti from lepep, from elektora ki elekte nou.  Ozordi 6enm Lasanble i annan loportinite pou li si ou le ekrir listwar. 6enm Lasanble ozordi i annan loportinite pou li fer 2 keksoz.  Swa koz lo lepase, swa pou nou focus lo lefitir.

Nou pei in ariv lo en konzonktir kot nou pep pe demann nou ki zot le partisip plis nou’n entrodwir Lalwa lo Access to Information, nou’n entrodwir lezot Lalwa dimoun pe demann plis kestyon, dimoun i le konmans partisip plis dan bann konsiltasyon lo bann Prozedlwa.

Alors baze lo sa bann keksoz ki nou pe vwar, eski pa in ler alors pou nou al dan sa direksyon?  En direksyon ki a permet sa dimoun ki’n leve bomaten 5an pase pou li al vote dan Eleksyon Prezidansyel,  in osi leve bomaten pou li al vote Eleksyon Lasanble Nasyonal.  Pou li ankor kapab ganny en say ; pou li kapab dir pou dir mon annan en drwa pour mwan fer en desizyon e mon pa dakor ek desizyon ki zot in pran.

San ki, san ki parey Vis-Prezidan in eksplike, Clause 9   dan sa Lalwa, san ki lendepandans bann lenstans gouvernans ki’n ganny kree, i ganny afekte.

Mwan mon santi Mr Speaker, ki Lasanble Nasyonal ozordi, nou annan devan nou en Lalwa ki pou fer nou ganny rapel konman sa Lasanble ki ti donn lepep en loportinite, pou li annan en partisipasyon aktiv dan son demokrasi.

E mon krwar ki mon pe get reaksyon mon bann koleg lo lot kote latab,  mon konnen poudir zot pou siport sa Prozedlwa e ki tre byento, tre byento Mr Speaker nou ava trouve ki enn nou bann group ki pe fer civic activism, i ava anmenn en petisyon lo en size ki en bon – ki enportan.    E avan mon bliye Mr Speaker i enportan pou note par egzanp i annan bann size parey Assumption pros pou mwan bliye, i pa vedir pou dir Assumption is off the table of sa Lalwa, non.  I pa of the table akoz napa okenn Lalwa ki vin devan Lasanble ki’n fini ganny napa okenn Lagreman ki’n ratifye devan Lasanble ok.

        So i enportan Mr Speaker pou nou fer sir pou dir lepep i konnen kote i sitye dan sa Lalwa, e kwa nou pe donn li e ki loportinite nou pe donn li!

E pou terminen Mr Speaker, apre ki en kantite keksoz ou ganny dir dan sa Lasanble ozordi apre midi Mr Speaker, apre tou nou koze ki nou pou’n koze, i annan en parol ki nou tou kontan servi li konman politisyen se,

’Lepep ki pou ziz Nou!’’ ‘’

‘’Seselwa ki pou ziz Nou!’’

‘’Elektora ki pou ziz Nou!’’  E nou aksyon ozordi i ava demontre si nou’n pare pou nou pas sa lot letap dan nou demokrasi, oubyen si nou pou  reste ankre fermeman dan lepase !  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Sebastien Pillay.  Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi VP, avek AG.  Bonn apre midi tou Manm e tou dimoun ki pe ekout nou.

Mr Speaker, depi 3enm Repiblik, in annan bokou demars pou amelyor evolisyon, nou demokrasi dan Sesel a plizyer lenstans.

Me konman nou konnen, sa i en prosesis gradyel, i bouz avek realite, evolisyon dan pei.

Me ankre dan nou Konstitisyon, prensipalman Lartik 91, i koz lo ‘’alteration of the constitution.’’  Sa ki devan nou i zisteman, pe propoz fason pou donn pouvwar kot i merite.  Pou zisteman kontinyen fer viv demokrasi dan nou pei, ki tre dinamik, pou benefis popilasyon e pep an zeneral.

Ozordi nou Konstitisyon, i selman donn pouvwar  Prezidan Larepiblik e Manm Lasanble  sirtou lo size Referendum.  Sa Bill devan nou, i istorik akoz, i pe fer en propozisyon tre enportan.  Sa se pou osi donn pouvwar, pep Seselwa an zeneral, pou zot kapab osi, desid lo bann size, tre enportan pou nou pei.  Dan sa sans spesifik, se size Referendum.

Mr Speaker, ozordi dan nou Konstitisyon, Lartik 110 (4)(a) i dir ki ler Lasanble Nasyonal, i vot kont okenn mezir, oubyen propozisyon Gouvernman, oubyen lo en Referendum, ki’n ganny mazorite vot,  Oubyen Lartik  110 (4)(b) ki si i annan propozisyon, en sanzman  dan Sapit 1, 3 Lartik 91, e sa in ganny aprouve, dan en Referendum, anba Lartik 91, e en Bill pou donn lefe, sa propozisyon, pa ganny sipor Lasanble, parey Lartik 91(2) I egzize, Prezidan i kapab, apre ki donn 7 zour notis Speaker Lasanble en Proklamasyon, pibliye dan Gazet, dizourd Lasanble Nasyonal, dan lespas 30 zour.  Apre ki Lasanble in vot kont mezir oubyen propozisyon, anba Paragraf (a), oubyen, anba paragraf (b).  Lasanble pou dizourd, en zour, apre piblikasyon Proklamasyon.

Mr Speaker, sa de paragraf  ki mon’n koz lo la, nou konstitisyon pe koz pirman, bann pouvwar ant Lezislatif e Egzekitiv.  Me sa Bill devan nou, pe al bokou pli lwen.  Pou premye fwa, i fer provizyon ki  permet, Referendum lo en petisyon inisyale par piblik, atraver en petition organiser.

Me fodre ki sa petisyon, in ganny sinyen par 35poursan dimoun, ki’n anrezistre, lo lalis voter, ki ti ganny servi, dan dernyen Eleksyon Prezidansyel selman koman en pwen referans.

E soumet dan biro Prezidan, demande pou fer en Referendum lo en size Konstitisyonnel, oubyen lo en size ordiner, oubyen lo en size normal ki annan en lenportans signifikan pou lentere Nasyonal.

Mr Speaker, sa dan li menm, se donn pouvwar pep Seselwa, pou zot osi kapab egzers serten pouvwar, ki zot in toultan annan, me pa ti posib pou zot egzers en tel pouvwar dan labsans sa Bill.

Sa, i en devlopman tre enportan, dan nou zenn demokrasi, sirtou ler pouvwar, pe ganny met avek lepep, lo bann tel size enportan.  Sirman ler petisyon i ganny soumet, dan Biro Prezidan, Prezidan pou bezwen, refer sa petisyon, kot Biro Konmisyon Elektoral, pou verifye sa petisyon an detay, pou asire ki tou sa bann non, i aktyelman lo lalis voter.  E ler sa legzersis in fini ganny fer, Biro Komisyon Eleksyon, i bezwen resoumet, en raport avan 30 zour, kot Biro Prezidan. Se apre sa, ki desizyon final pou Referendum, i ganny pran e bann demars i kapab konmanse.

Mr Speaker, fodre fer resorti ki ler en size Konstitisyonnel, oubyen, en size ordiner, in ganny propoze avek Biro Konmisyoner Eleksyon anba Seksyon 1.  Biro Konmisyoner Eleksyon,

i annan selman 14 zour, pou formil sa kestyon pour Referendum, an konsiltasyon avek Biro Attorney Zeneral.  E swivan sa, biro Konmisyoner Eleksyon, pour bezwen fer sa Referendum, dan lespas 90 zour.

Mr Speaker i kler ki tou bann prosedir, in byen ganny defini, dan sa Bill, pou fasilit travay tou bann konsernen, enkli bBo Konmisyoner Eleksyon.

E finalman, i kler ki dan sa Bill ki nenport Referendum, ki swa,  en Referendum, konsernan en size  Konstitisyonnel oubyen en propozisyon ordiner, tou pou bezwen ganny, pa pli mwens ki 60poursan   lakantite vot dan sa Referendum, pou li ganny aksepte.

Amwen Prezidan Larepiblik, atraver en regilasyon, ki preskri, ki laprouvasyon, i devret selman par mazorite vot cast dan sa Referendum.

Mr Speaker, mon pou aport mon sipor pour sa Bill, san okenn ezitasyon.  Akoz donn pouvwar en pep, pou kapab desid, lo size enportan, dan son pei, se la demokrasi vivan e vibran.  Savedir pep Seselwa, pa pe ganny kit deryer!  Mersi Mr Speaker,

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Churchill Gill.  Onorab Sylvanne Lemiel.

 

HON SYLVANNE LEMIEL

Mersi Mr Speaker, bonn apre midi tou Manm koleg Onorab, bon apre midi VP avek Attorney Zeneral.

Mr Speaker, ozordi, preski partou dan lemonn nou pe tann koz lo la demokrasi, me ki si sa la demokrasi?  Dan en lesplikasyon pli senp se ki la demokrasi i en sistenm gouvernans kot pouvwar pran desizyon i dan lanmen lepep.

Lepep i kapab egzers sa pouvwar direkteman, oubyen atraver zot reprezantan ki zot in elekte pou reprezant zot dan Lasanble.

Malgre ki lepep i elekte zot Manm Parlman ki pou reprezant zot dan Lasanble, Manm Parlman napa pouvwar absoli lo desizyon lepep.  Pou serten desizyon mazer, sirtou bann gran desizyon ki pa ti dan zwe letan ki sitwayen ti pe elekte zot reprezantan, lepep i bezwen ganny re konsilte pou zot dir  ki sa ki zot panse.

Dan en sosyete demokratik, sa i ganny fer atraver sa ki nou apel en Referendum.  I bezwen kler lo ki bann size ki devret annan en Referendum e ki mannyer Referendum i bezwen ganny fer.  Sa, Mr Speaker i size sa Prozedlwa ki devan nou ozordi.

La demokrasi Sesel pe evolye e modernize.  Lepep Seselwa pe evolye.  An plis ki sa, i annan bokou lasosyasyon e lorganizasyon ki an plas konmela pou advocate pou byennet e drwa pep Seselwa.  Nou bezwen donn zot sa lespas.

Mr Speaker, dan dernyen Eleksyon Septanm 2016 pou elekte bann reprezante pou bann distrik dan Lasanble Nasyonal, zabitan tou bann distrik ti kapab swazir zot reprezantan atraver zot vot, e zot in deside swazir serten nou koman sa bann dimoun, ki zot santi i kapab vin zot lavwa dan Lasanble Nasyonal e koz lo zot par e osi pran bann vot oubyen desizyon lo zot par.

Mr Speaker, menm si dan laplipar ka nou koman bann Manm Lasanble, nou pe pran sa bann desizyon, nou napa monopoli lo tou desizyon nou bann zabitan.  Napa enn nou la dan sa Lasanble ki pli gran ki sa pep.  E nou bezwen donn zot osi sa pouvwar pou egzers zot drwa e donn zot lopinyon lo serten gran desizyon.

Dan en pei ki pe pratik la demokrasi, i enportan ki nou annan bann lenstriman ki ganny met devan lepep, pou ki zot osi zot kapab ganny sa sans pou zot fer konnen zot lopinyon atraver en vot lo serten size, oubyen sanzman mazer ki pou kapab afekte zot.

Sa Bill ki devan nou ozordi i enn ki annan bokou lenportans, akoz i en loportinite pou edik nou pep lo ki si sa en Referendum e kan ki en Referendum i kapab ganny fer.

En Referendum se en Eleksyon ki ganny fer pou ganny pwennvi lepep lo en size Konstitisyonnel oubyen ordiner.  I en vot direk kot swa ou aksepte, oubyen ou pa aksepte sa size Nasyonal oubyen ordiner ki ganny met devan ou pou ou donn ou pwennvi atraver ou vot.

En Referendum Konstitisyonnel li, i ganny fer kan Prezidan i refer en size Konstitisyonnel oubyen propoz en size Konstitisyonnel pou Referendum.

Referendum Konstitisyonnel i kapab osi ganny fer par Lasanble Nasyonal ki anmenn en Mosyon lo en size Konstitisyonnel e si plis ki de tyer 22 Manm nou Lasanble aktyel i vot an faver, en Referendum i kapab ganny fer.

Referendum ordiner se kot Prezidan i kapab vwar li neseser pou demann bann voter, pou desid lo en size ordiner oubyen lo en propozisyon ki annan lenportans Nasyonal ou signifikan.  Avek en vot pa mwens ki de tyer par Lasanble Nasyonal, an faver en Mosyon ki refer lo en size ordiner oubyen propozisyon pou en Referendum, Speaker Lasanble Nasyonal i a refer sa size ordiner oubyen propozisyon avek Prezidan.

Sa ki pli enteresan ek sa Bill ki devan nou se ki; en Referendum i kapab osi ganny inisye par piblik atraver en petisyon ki ganny sinyen par pa mwens ki en sif ki reprezant 35poursan voter ki anrezistre lo nou rezis voter ki pli resan, e ki ganny anvoye kot Prezidan pou demande ki en Referendum i ganny fer lo en size Konstitisyonnel, oubyen lo en size ordiner en propozisyon ki annan lenportans nasyonal.

Sa i ganny met devan Prezidan pou konsidere, si i neseser ki sa size oubyen propozisyon i ganny met devan bann voter pou determinen dan en Referendum.

La i enportan note, ki pou sa Referendum ganny fer, dan ka en petisyon fodre i ganny konsidere par Prezidan.

An gro, sa ki kler se ki depandan lo sirkonstans, en Referendum i kapab ganny inisye par Prezidan oubyen de tyer Lasanble Nasyonal oubyen manm piblik atraver petisyon.

Met en legzanp, sa size baz militer lo Assumption menm si Prezidan in dir ki pou napa okenn baz militer lo sa zil, me sa i en size enportan pou bokou dimoun, menm si parkont i osi annan bann ki an faver pou entel proze, e bokou i demande akoz Prezidan pa fer en Referendum lo sa size, e la nou’n vwar ki dan sa Lalwa dimoun ki fer petisyon e ganny sa lakantite poursantaz dimoun neseser, zot kapab  anvoy kot Prezidan pou demande ki en Referendum i ganny fer lo la.

Nou osi koman Lasanble nou kapab anmenn bann size ki annan lenportans Nasyonal e osi Konstitisyonnel, atraver bann bon Mosyon e si 2tyer ou plis i vote, sa i a ganny konsidere atraver Referendum.

Parkont nou bezwen osi pran konesans ki i annan bann leksepsyon kot nou pa kapab fer Referendum.  Par egzanp pou tir Prezidan, Vis-Prezidan o pouvwar, bann size ki konsern sekirite pei, ladefans, eksetera.

Mr Speaker, i annan plizyer pei atraver lemonn ki annan en Lalwa Referendum an plas, e bokou i donn zis Prezidan tousel pouvwar pou deside kan ki en Referendum i devret ganny fer.

Isi sesel, Referendum pa nouvo.  An 1993 ti annan en Referendum Konstitisyonnel pou aprouv amannman Konstitisyon ki ti ganny met an aplikasyon an 1992.

An konklizyon Mr Speaker, mon pe vwar ki sa Bill pe donn en pe plis pouvwar Lasanble Nasyonal ki oparavan i ti napa.  I pe osi met pouvwar dan lanmen lepep Seselwa, pou zot donn zot lakor oubyen pwennvi lo bann size oubyen propozisyon ki kapab annan en lefe direk lo zot lavi toulezour.

Alors Mr Speaker, mwan mon pa vwar nanryen mal avek pou donn pouvwar avek lepep Seselwa pou zot fer konnen zot lopinyon lo okenn size ki zot santi i annan lenportans pou zot, e ki kapab afekte zot lavi toulezour.  Nou Konstitisyon i demann sa, e depi 1993, nou’n fer bokou progre, e i normal alors ki nou bouz lo lot letap.

Lepep Seselwa i devret ganny sans, pou zot fer tande zot lavwa atraver zot prop vot ki zot avar fer dan en Referendum, olye ki sa 33 Manm Lasanble e Egzekitif i fer tou desizyon dan zot plas.  Mr Speaker, mwan pou donn mon sipor total sa Bill akoz i enn ki bon e i pe donn pouvwar Seselwa !  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Lemiel.  Onorab Jude Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi.  Bonn apre midi tou koleg Onorab e tou Manm piblik ki pe swiv nou, Vis-Prezidan, AG. 

Mr Speaker annou konmans lo konmansman, Lartik 50 nou Konstitisyon, i defini klerman egzakteman post Prezidan Sesel.

Lartik 50 i lir koumsa, there shall be a President of Seychelles who shall be No.1 Head of State, (2) Head of Government, and No. 3  Commander of Chief of the Defence Forces of Seychelles. 

        I tre enportan pou etablir prominans Prezidan dan nou Konstitisyon byen boner, an relasyon avek Referendum Bill. 

        Senpleman akoz, sa Bill li menm i plizyer fwa refer lo laprezidans, e lo bann pouvwar ki ganny conferred dan sa post.

Alors Mr Speaker,  Referendum Bill 2019, ki Bill No.9 pou sa lannen i provide 3 fason, par lekel Referendum i kapab ganny inisye, e mon osi mon met lanfaz lo sa 3.  Sa se sa i par Prezidan, baze lo son prop desizyon parey in ganny dir.  Par Lasanble Nasyonal lo en Mosyon ki’n ganny adopte par pa mwens ki de tyer bann Manm Lasanble, e No.3 Mr Speaker ki mon santi i vreman enportan pou sa popilasyon annan tye sa se par en linisyativ piblik popiler baze lo en petisyon ki’n ganny soumet avek Prezidan.

Konman en Manm Lasanble Mr Speaker, mon 100poursan dakor avek sa Provizyon, ki permet Lasanble, e non pa zis Prezidan pou inisye en Referendum. 

        Sa i en lepa dan en tre bon direksyon, pou nou la demokrasi.  Konman en sitwayen Sesel Mr Speaker, en zabitan distrik Pointe Larue, mon pe selebre lefe ki sa Bill pe fer provizyon pou ki en nenport ki sitwayen Sesel, en nenport ki zabitan Pointe Larue i kapab inisye en Referendum. 

A kondisyon ki nobou gather ase sinyatir atraver en petisyon, la nou pe koz lo 35poursan lo lalis voter.  E sa Mr  Speaker i pa en keksoz nouvo, nou vwar dan lepase in annan bann linisyativ piblik, menm dan mon distrik, en legzanp se bann linisyativ ki dimoun i siny petisyon pou demande ki nou fer en semen ki pou benefis en kominote plis ki 10, 20 fanmir.

Alors sa i zis en ou kapab dir ti en letensel.   Alor la nou ede met parey nou dir met en pe bennzin avek fer li alimen, fer li flanbe.

Alors sa lanvi la demokrasi la pe ganny promote e i pou ganny promote par sa Bill ki pe vini.

Mr Speaker sa Bill pa avans pe avans lo demokrasi délavant le moman ki Bill i vin Lalwa sa i pou met en lenstriman demokrasi dire parey mon’n dir dan lanmen nou pep.

Sa i en keksoz istorik dan nou listwar nou pei.  Nou selman non selman eski nou pep i kapab vote pou determin direksyon pei atraver Referendum.  Me zot egalman kapab inisye sa menm Referendum.

        Mr Speaker diverzans lopinyon Sesel ozordi i annan en kantite diverzans lopinyon lo tou kote.  I annan bann diferan mouvman ki pe leve en pe partou, partou pou kontribye e ede avans lo demokrasi pli devan.

Sa ki sa Referendum pe fer, se met en zouti demokratik a zot laporte pou ede ki bann lopinyon pli divers ava ganny pran kont dan devlopman nou sosyete.

Mr Speaker, nou toultan regard bann lenstitisyon demokratik entern lo 3 pilye.  Sa se Egzekitiv, Lezislatif, e Zidisyer.

La konmela dan sosyete modern nou osi rekonnet medya ki toultan nou mansyonnen koman enn bann pilye la demokrasi.

Me sa ki sa Bill pe fer li se ki i pe anmenn lepep Seselwa li menm pou partisip direkteman mon repete direkteman, dan legzersis son drwa demokratik, sa ki nou apel en sistenm demokrasi participative.

An fezan sa Mr Speaker, Prezidan Faure in esansyelman deley son prop pouvwar, e in retourn pouvwar desizyon direkteman dan lanmen pep Seselwa.

Sa pou mon i pou en pe pli for dan sa Bill.  San ki personn i demann li Prezidan Faure in dissolve son pouvwar ki ti dans on lanmen, e in remet sa dan lanmen lepep Seselwa.

Alor Mr Speaker pou konklir mwan mon pou dir mon pou sipor sa Bill konman lavwa zabitan Pointe Larue pou ki garanti ki zot osi zot ava annan sa pouvwar direk fer desizyon pou determin zot fitir e direksyon nou pei Sesel.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Valmont.  Onorab Audrey Vidot, eski ou krwar ou ava’n fini by 3:30? Ou menm si ou extend, en pti gin mon ava permet.

 

HON AUDREY VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker, VP avek Attorney General tou Manm piblik ki a lekout e tou Manm Lasanble.

Mr Speaker i evidan ki nou bezwen kontinyen ranforsi e kiltiv nou zenn demokrasi atraver, revizyon nou bann Lalwa, pour fer zot vin pli modern, e pli relevan pou Sesel pou sa Sesel ki nou oule.

E asire ki nou sitwayen Seselwa i ganny akse avek lazistis a tan, dan en fason zis e pouvwar e promouvwar en lapros partaz pouvwar avek pep Seselwa.

Mr Speaker, lide e loptik en Referendum, i trouv son lorizin dan nou Konstitisyon pei.   E nou Konstitisyon pei i fer provizyon pou ki i annan en Lalwa pou gouvern Referendum.

E mekanizm demokratik ki’n ganny servi pou nou ariv a en Referendum, in osi ganny tre byen definir dan sa Lalwa ki devan nou Lasanble Nasyonal ozordi.

Mr Speaker, enn bann pwen ki enportan pou note, se pouvwar Lasanble Nasyonal vizavi Referendum.

Apre ki en propozisyon in ganny aksepte par Referendum, sa propozisyon pou ganny refer avek Lasanble Nasyonal koman en Lalwa.

Nou Lasanble Nasyonal i bezwen en mazorite 2tyer vot ou plis pour sa Lalwa pase, parey in ganny dir pli boner.

Me sa ki osi enteresan avek sa Lalwa se si Lasanble Nasyonal i vot kont en Lalwa ki pep Seselwa in vot an faver dan en Referendum, Prezidan Larepiblik i annan sa pouvwar dizourd Lasanble Nasyonal, e donn sans pep Seselwa refer zot swa pour Lasanble Nasyonal.

Sa Lalwa i enn ki anmenn en vre balans pouvwar ant Egzekitiv, Lasanble e nou bann elektora.

Mr Speaker, a tou moman nou bezwen respekte separasyon bann pouvwar parey in ekrir dan nou Konstitisyon.

Nou osi bezwen rekonnet ki partisipasyon aktiv en pep dan son demokrasi, i en evolisyon tre enportan pou Sesel.

Prezidan Faure in toultan dir ki i ganny gide par Konstitisyon pei.  E in demontre ki i en Prezidan ki krwar dan la demokrasi par respekte drwa pep Seselwa ki’n vote pour elekte en dirizan, e protez zot lentere dan lafason nou trwa brans gouvernans i fonksyonnen.

Mr Speaker, Prezidan Faure i senserman krwar dan donn Seselwa en lavwa, dan lavansman son pei, e rod lavolonte son sitwayen, lo bann size ki zot krwar i annan en lenportans signifikan Nasyonal.

E nou dan United Seychelles, nou zwenn lapros Prezidan Faure pour plis demokrasi, akoz i pli an bonn sante pour nou koman en Nasyon.

Alors si tou dimoun i vreman krwar dan rol santral sosyete sivil, dan promosyon la demokrasi, drwa imen, bonn gouvernans e devlopman soutenab, nou bann politisyen pa devret enpoz kontrent e restriksyon, lo pouvwar desizyon nou Nasyon, me plito ankouraz bann lorganizasyon non-gouvernmantal e sosyete sivil zwe rol aktiv dan prosedir ek size ki dan  lentere Nasyonal pei.

Mr Speaker, pou konklir,  nou’n koz bokou lo evolisyon nou demokrasi, eski i zis pou nou dir ki zis sa 3brans gouvernans ki devret desid tou pou sa pep ?

Alors oli problenm ozordi dan partaz pouvwar avek sa menm Seselwa ki’n donn nou pouvwar, gide par nou Konstitisyon ?

Wi zot in elekte nou bann leaders pour reprezant zot.  Konbyen nou, espesyalman dan sa Lasanble Nasyonal ki pe vreman egzekit sa ki nou’n promet piblik pour fer dan nou manda e atraver manifesto nou parti politik, espesyalman lo bann size ki dan lentere Nasyonal.  E mon termin la Mr Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Vidot.  Bon in ariv nou 3:30.  Nou pou adjourn ziska 4er.

 

(BREAK)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, bonn apre midi tou bann Manm Onorab, tou dimoun a lekout.  Nou pou kontiny avek, nou pou kontiny avek deba lo nou Bill ki devan nou.

E prosennman mon annan, mon ti annan Onorab Chantal Ghislain, me mon pa vwar li la.  Mon a donn zot letan, eski in ale?  Bon be mon ti a kontan a sa pwen, alor demann avek – vi ki, mon ti a kontan zis konplet lalis pou bann dimoun ki pe al koze.

Mon ti a kontan demann tou bann Manm ki anvi entervenir, silvouple lev zot lanmen, so nou ava annan en lalis konplet pou nou kontiny nou travay.  Tou bann Manm ki anvi entervenir e mon pou frenm lalis.

Mon annan 5 entervenan ki’n lev lanmen.  Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Wi zis, Mr Speaker mon pe mazinen si, akoz mon vwar en nouvo lapros pou ferm lalis.

Eski ou pe anticipate nou fini deba ozordi lo sa Bill oubyen -?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Well si nou kapab fini deba lo la, omwen ti ava bon, avan 5er.  Well depan ki mannyer nou ale.  Me akoz mon pe remarke sakenn pe fer omwen 10 minit.

So ziska konmela avek 5 dimoun, nou pe ariv nou avan 5er.  So si i annan ankor lezot entervenan ki oule koze.  Ou deza lo lalis Onorab Gill.

 

HON SIMON GILL

Sa ki mon pe dir se mon krwar Onorab Ghislain i  ok?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Be nou a kontinyen, mon a donn laparol Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker.  Mersi bokou pou donn mon laparol pou koz lo sa Bill ki devan nou Lasanble.

Mr Speaker konman bann dimoun matir dan politik, nou konpran ki pe pase e nou vwar ki pe pase.  E nou konpran ki rol a diferan moman bann politisyen i pran, e ki pozisyon zot retenir dan politik Sesel, e menm isi devan nou Lasanble e dan nou Lasanble Mr Speaker,  nou vwar ki pozisyon e ki rol, menm nou Speaker e nou Deputy Speaker i pran.  Dan bann diferan moman ki nou pe debat lo bann size ki devan nou Lasanble.  Seselwa deor i konpran, Seselwa deor pe obzerve, e sa Seselwa, i entelizan.

E mon konnen malgre tou sa ki zot ava oule dir,    zot pa pou fool sa Seselwa ki la deor.  E Mr Speaker Prozedlwa ki devan nou Lasanble, i annan en misyon enportan,  Kkanvi akonplir dan nou demokrasi.

E sa misyon ki sa Prozedlwa i anvi akonplir Mr Speaker dan nou demokrasi, se elarzi baz legal – definir bann paramet legal pou permet nou pep pran bann desizyon.

E kontribye dan en fason aktiv, e angaz zot pou anbelir ankor plis sa prosesis demokrasi ki nou’n komanse.  Si nou pou pran li o pwennvi, en transformasyon istorik apartir lentrodiksyon nou 3enm Konstitisyon, Konstitisyon nou 3enm Repiblik.

Mr Speaker sours pouvwar nenport ki Gouvernman, sours pouvwar nenport ki politisyen; sours pouvwar nenport ki parti politik Mr Speaker, se i atraver lepep.  Or i atraver elektora, si nou pou pran li dan nou bann diferan distrik elektoral ki nou annan.

Se laba kot bann Manm Lasanble Nasyonal, i sours pou zot ganny pouvwar.  Zot fer zot kanpanny.  Moman ki kanpanny eleksyon in deklare, bann kandida pou Lasanble Nasyonal, i sey ralye bann elekter dan zot distrik, pou donn zot en pouvwar, donn zot en pouvwar Lezislatif ler zot in ganny elekte.

E zot vin isi dan Lasanble Nasyonal, nou konstitye Lasanble Nasyonal Sesel.  E nou tou nou’n sours nou pouvwar ankor enn fwa atraver bann elektora dan sak nou distrik elektoral.

E Prezidan Larepiblik Mr Speaker, li osi i met son kandidatir devan, atraver son parti politik kot plizyer parti politik, zot bann kandida i la.

E ler enn, i ganny elekte, nou sours pouvwar ki sa Prezidan i gannyen se in sours son pouvwar atraver la mazorite elektora ki elekte li, e i donn li son manda pou diriz sa pei avek en lekip pou administre sa pei.

E pou enplimant son progranm ki in met devan sa elektora, e ki’n donn li sa pouvwar anfen kont pou egzekit son progranm.  Me ki i arive Mr Speaker dan bann demokrasi modern?

Ou vwar nou annan group or brans Lezislatif – ki nou dir dan nou langaz politik i egzers oversight lo L’ Egzekitif.  E nou annan brans legal or Zidisyer, ki osi egzers, si nou kapab servi menm term –  oversight, tan lo bann Manm dan group lezislatif e tan nou bann Manm dan group Egzekitif.

E i annan tousala, i annan bann Lalwa ki, ki si oule donn nou, ankadre sa lankadreman.  Pou nou kapab azir e reazir tout en respectant bann Lalwa, e sa Lalwa siprenm ki nou apel nou Konstitisyon.

Konstitisyon nou pei, Konstitisyon, la nou pe koz Konstitisyon 3enm Repiblik Sesel.  Mr Speaker sa i ti dan form mon lentrodiksyon.  Mon lot pwen ki mon oule koz lo la,  se koz ki mannyer sa Prozedlwa prezan pe esey donn elektora, donn nou pep, donn sa senp sitwayen la deor, sa posibilite reel,  pou li egzers son pouvwar.  E determinen dan bann paramet legal ki sa

Bill pe propoze.

Se deside si demen bomaten i annan en size ki preokip en sekter nou popilasyon –  an relasyon byensir avek zot legzistans, si i annan en size ki pro pip en kominote dan nou sosyete.

Zot pas zot petisyon, zot koze, zot diskite, zot agree ki wi i annan sa size la, commun, nou ti ava kontan anmenn sa, devan latansyon Prezidan, pou ki Prezidan apre ki byensir tou bann requisite ki Lalwa i demande, in ganny akonplir.

Prezidan i pran en determinasyon pour met sa size devan Lanasyon Seselwa atraver en prosedir ki nou’n servi sa terminolozi Referendum.  E dan sa Referendum nou annan nou Komisyon Eleksyon avek son tim.

Donnen bann paramet legal ki Lalwa Referendum i ava etablir e ki Lalwa eleksyon i etablir.  Byensir i ava annan en call pou en Referendum Mr Speaker.  E la Lanasyon lepep elektora i ava deside si zot pou vot an faver, oubyen si zot pou vot kont sa, lo sa size spesifik ki ava ganny met dan Referendum.

Mr Speaker sa nouvo Prozedlwa i al pli lwen.  E nou pep, nou popilasyon i bezwen ganny sa kler dan en langaz tre senp.  Nou Lasanble Nasyonal, si i annan serten size ki nou santi i preokip lanasyon Seselwa, or en kominote enportan, significant dan Sesel,  nou osi konman en Manm Lasanble, konman en Manm Lasanble, nou kapab met sa size devan, atraver nou Mosyon, nou vot lo la, nou ganny, bann Manm i siporte, nou anvoy kot Sef D’Eta, si nou kapab servi sa term.

Or Prezidan, nou anvoy kot li, tou bann requisite ki Lalwa i demande in ganny akonplir, sa size finalman i al devan Komisyon Eleksyon.  Komisyon Eleksyon i fer bann determinasyon.

E sa size apre tou ankor enn fwa bann requisite in ganny akonplir, sa size i ganny met dan en Referendum.  E Lanasyon Seselwa i ganny demande pou pronons zot lo sa size.  Mr Speaker nou al pli lwen;

Prezidan li menm, Prezidan li menm, bann provizyon legal in, pe ganny definir, Prezidan ti annan serten size ki i santi pe preokip Lanasyon Seselwa, son legzistans konman en Nasyon, konman en pei,  Prezidan i kapab determinen atraver bann requisite legal, anvoy sa size kot Komisyon Elektoral.  Komisyon Elektoral i fer  bann determinasyon e met sa size dan en Referendum  e demann lanasyon Seselwa, elektora Seselwa pou pronons zot ‘’wi ou non’’ lo sa kestyon ki’n ganny met dan en Referendum, e ki son lorizin safwasi se Prezidan.

So la nou vwar.  Nou vwar 3 letap enportan, 3 letap, 3 staz enportan.  Nou vwar sa senp sitwayen ki mobilize, respekte tou bann rekizit legal, en Referendum i kapab ganny fer.  Lasanble Nasyonal i osi, i determin en size ki krwar i annan en nesesite pou rod lopinyon lepep lo la.

Tou bann rekizit legal i ganny respekte, bann prosedir i ganny met an mars, en Referendum i ganny fer.  E ankor enn fwa Prezidan li menm li konman 3enm letap i determinen, size i al kot Komisyon Eleksyon e en Referendum i ganny fer.

Me tou sa Mr Speaker, tou sa, i montre nou staz ki nou demokrasi pe evolye.  Si yer Mr Speaker, nou ti annan en dout si en Referendum i kapab ganny apele dan Sesel, atraver sa Prozedlwa ki devan nou Lasanble Nasyonal.

Ki Biro Attorney Zeneral in travay lo la avek son lekip ki’n anvoy kot Cabinet Ministeryel, e Cabinet Ministeryel in donn son laprouvasyon, in ganny pibliye dan Gazette Ofisyel, in vin kot nou Lasanble Nasyonal, in ganny met lo lord dizourd Lasanble Nasyonal, in pas kot Bills Committee Lasanble Nasyonal ki anba chairmanship respected Onorab Georges in diskite e in dir nou poudir i pa trouv nanryen controversial dan sa Prozedlwa.

Baze lo bann dokiman ki’n ganny met lo nou latab.  Mon ekspekte Mr Speaker ki sa Prozedlwa i ava ganny laprouvasyon nou Lasanble Nasyonal.  Mr Speaker bann entervenan avan mwan in pronons zot lo sa size.

Mon pa oule prolonz deba lo la.  Mon krwar ki Onorab Flori Larue i anvi entervenir apre mwan.

 

(Off-Mic)

 

HON SIMON GILL

Pardon!

 

MR DEPUTY SPEAKER

Se Onorab Flory Larue.  Mon’n fer li kler, ou kapab kontinyen.

 

HON SIMON GILL

Ok.  Be ler mon pe koze Mr Speaker, mon krwar i enportan ki i tenir li, i konport li byen parey tou bann lezot Manm i fer!

Mwan mon pa entersepte dan okenn lentervansyon ki bann Manm i fer.  Mon respekte zot, mon donn zot tout zot respe e i enportan ki nou donn respe tou nou bann koleg Onorab dan sa Lasanble!  Si i annan ki fer li, mwan mon pa fer.

Me i enportan ki nou donn respe tou bann Manm Onorab dan sa Lasanble.

 

MR DEPUTY SPEAKER

En pti moman Onorab Gill.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker i pa fer premye fwa dan sa Lasanble ki Onorab Gill i montre mank respe pou en Manm, sa menm respe ki i fek koz lo la, par mal pronons son non.

I fer plizyer fwa ki i apel Onorab Flory Larue, Flo.. ri.  Mon krwar ki in ler pou li enn fwa pou tou montre sa respe pou nou apel dimoun par son non.  I apel Onorab Flory Larue.  Se tou pwen ki monn anvi fer resorti.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.

Onorab Gill mon krwar ou konn byen dan konteks kreol ler nou pronons non dimoun, nou kapab fer li dan en fason kot nou pe fer li ekspre, oubyen nou kapab fer li dan en fason kot nou konnen egzakteman ki mannyer i prononse.

Alor i pa premye fwa.  Mon ti a demann ou silvouple pou annan sa respe, sa kourtwazi pou adres sa dimoun dan lafason ki nou tou nou konnen, nou tou nou pronons li.  Alor i son non se Onorab Flory Larue.

Annou pronons li byen silvouple.  Ou kapab kontinyen, annou pa prolonz sa deba, nou lo en Bill enportan, annou kontiny sa deba.

 

HON SIMON GILL

(Off-Mic)

Wi Mr Speaker.  Mr Speaker mersi bokou pou ou komanter.

Mon ti ava kontan egaliz pou dir avek Onorab Flori Larue pou li aret entersepte, ler mon pe entervenir lo bann size ….

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Gill se mon Chair. Se mwan ki deside si nivo interjection ki pe antre i pou disturb en Manm.

Byensir ou kapab atir mon latansyon.  Me selman mon santi i annan bann interjection toultan, tou le de kote latab.  E i annan en nivo ki ou bezwen anpes li arive.

E mwan mon pran sa responsabilite pou fer sir poudir deba i ganny fer dan en fason kalm, tout en respectant pwennvi ki pe ganny eksprimen, tout en respectant non dimoun ki pe ganny servi.

I fer 2enm fwa, ou’n fer referans ankor, e ou pa’n servi li parey i prononse.  Alor mon ti a demann ou silvouple, pou annan lakourtwazi pou adres li parey i ti a kontan son non i ganny adrese, se tou. Mersi.  Ou kapab kontinyen.

 

HON SIMON GILL

Mersi Mr Speaker, pou allow mwan pou mwan kontinyen lo en size tre enportan dan nou Lasanble Nasyonal –  size Referendum.

 

MR DEPUTY SPEAKER

En moman Onorab Gill.  Mon annan en point of order.  Onorab Audrey Vidot.

 

HON AUDREY VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Zis dir mon anba ki Order ou pe entervenir silvouple?

 

HON AUDREY VIDOT

Onorab Ramkalawan pa’n dir ou ki Order Mr Speaker.

Mon’n ekout li tre byen letan in dir.  Avek tou respe Mr Speaker, parey ou’n donn li laparol, mon oule dir ler i aplike i aplik lo tou lo de kote latab!  Akoz bokou fwa i annan zot ki’n mank respe, mon sinyatir maryaz la i Vidot.

Akoz dan de bokou le fwa zot donn mon tou sort kalite sinyatir!

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou.  Ou pwen i tre kler, mwan personnelman mon’n tann detrwa fwa kot zot in mal dir ou sinyatir.

Me selman sa ki mon rapel se ki a sak fwa ki sa in arive in korize.  In ganny korize e in demann ou leskiz.  Alors sa i en diferan ka.  Me selman ankor enn fwa mon dakor ek ou pwen, nou bezwen respe non dimoun.

Mersi bokou, ou kapab kontinyen Onorab Gill.

 

HON SIMON GILL

Mersi bokou.  Mr Speaker nou riske dezagree lo vre lentansyon sa Prozedlwa ki devan nou Lasanble ozordi.

Mon pou demann ki nou Lasanble i konsider seryezman merit sa Prozedlwa.  E si i annan bann lezot amannman ki merite ganny fer dan sa Prozedlwa, parey Onorab Sebastien Pillay in fer serten propozisyon devan nou Lasanble.

E ki i pe les lespas ler nou antre dan Staz Komite, pou prezant bann detay, e argimant son bann propozisyon amannman.  Mon ti ava voudre ki sa Prozedlwa ki devan nou, i en Prozedlwa ki nou bezwen donn li son merit.

E i en Prozedlwa ki pou mwan dan mon lanaliz i en Prozedlwa istorik.  E ki pou kree labaz legal neseser.  Byensir ankor enn fwa mon repete, si i annan bann lezot propozisyon pou amande, pou anbelir li, pou anrisi li.

Nou bezwen profite pou fer.  Akoz sa pou permet nou demokrasi, pou permet lepep, lanasyon Seselwa ganny en baz legal, pou zot pran bann determinasyon lo plizyer size, ki mon pa pou mansyonnen ozordi.

Me mon konnen ki apre ki sa Prozedlwa in ganny laprouvasyon sa Lasanble Nasyonal, mon konnen ki la deor i annan bann dimoun ki’n deza konmans koze lo bann diferan size ki zot ti ava voudre demann lanasyon, demann lepep pou donn zot pwennvi atraver en Referendum.

E Mr Speaker mon pou aret la avek mon lentervansyon.  Mon pou atann Staz Komite pou mon kapab al dan bann detay e analiz bann diferan provizyon ki kontenir dan sa Prozedlwa.  Mr Speaker mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab, mersi Onorab Gill.

Onorab Ghislain mon krwar ou ti’n lev lanmen, mon a donn ou permisyon pou entervenir.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker e bonn apre midi tou dimoun.  Mr Speaker sak pei i annan son prop fason inik pou gouvernen.

Nou Konstitisyon ki Lalwa Siprenm nou pei, i spesifye ki Sesel i en repiblik souveren e demokratik.  Souveren lefe ki Seselwa, ki nou en pei endepandan, e pa anba lotorite, ouswa dominasyon okenn pei.

Repiblik lefe ki nou pa ganny gouvernen par okenn Larenn ouswa Lerwa.  Me nou ganny gouvernen par nou menm, par enn nou menm e demokratik.  Lefe ki nou pep seselwa ki vote e desid pou nou pep.

Endirekteman se nou pep Seselwa ki gouvern nou pei.  Pou bokou lannen nou’n koz lo bann pilye nou demokrasi.  Sa se Egzekitiv, Zidisyer e Lezislatif.  Apart ki zot osi bann lebra Gouvernman, me zot osi bann lenstriman la demokrasi.

Konmela nou’n antann menm medya koman 4enm pilye ouswa lenstriman nou demokrasi.  Me dan tousala nou’n konpletman oubliy lepep ouswa lavwa lepep konman 5enm pilye.

Kan anfet lepep ti devret premye pilye nou demokrasi, senpleman akoz se lepep ki touzour deside e donn pouvwar.  Se lepep ki donn pouvwar Egzekitiv pou egzekite atraver eleksyon prezidansyel.

Ki laplipar, ki apre sa i donn pouvwar Zidisyer atraver lapwentman bann Ziz e Mazistra.  Se lepep ki donn pouvwar Lezislatif pou fer Lezislasyon atraver eleksyon bann Manm Lasanble Nasyonal.

Donk Lavwa e pouvwar lepep i par lao tou.  Mr Speaker, ozordi devan Lasanble, nou pe debat lo Lalwa Referendum.  En Lalwa ki pou senpleman redonn pouvwar lepep, pou zot osi desid lo bann size ki afekte zot.  Sak pei i annan son prop fason gouvernen.

Me anmezir ki zot evolye keksoz osi i sanze.  Avek retour miltiparti an 1993,  sistenm politik Sesel ti sanze.  E pandan sa dernyen 20an bann diferan parti politik ki’n ganny kree zot in organize, reorganize e aziste ziska ki zot in byen organiz zot.

Me pandan tou sa letan, lepep li in la, in obzerve, ekoute ziska ki zot osi zot komans organize.  Bokou plis group dimoun ki partaz menm lopinyon lo en serten size, in regroupe e form bann group advocacy.

Ouswa lasosyasyon dan preski tou domenn, depi lanvironnman ziska drwa imen, e personnel.  Lasante e bokou lezot ankor.  Ozordi peser e fermye pe regroupe pou form zot Lasosyasyon.  LGBTI, Drayver, Avoka, Citizens Watch, Medya e plizyer lezot ankor.

E la zis pandan weekend nou’n antann bann chef lakwizin osi pe regroupe.  Senpleman akoz zot osi zot pe sers zot lavwa.  E koman en pei demokratik e toleran, Gouvernman i bezwen met an plas bann striktir legal ki pou accommodate pou sa bann regroupman osi.

Si preanbil nou Konstitisyon i dir ki Sesel i annan stabilite Nasyonal e matirite politik, malgre tou presyon dan lemonn.  Kwa ki pe anpes nou koman en Gouvernman redonn pouvwar lepep pou deside?

Mr Speaker donn sitwayen en pep, en pei, en lavwa direk dan bann desizyon politik, i souvandfwa form parti sistenm politik en pei.  Me par kont bann kestyon ki nou kapab pe demann nou lekor, ozordi konman en Lasanble, i eski loportinite pou lepep pran aksyon ouswa desizyon i devret ganny limite, selman zis ler zot pe elekte zot reprezantan dan sez Prezidansyel, e zot reprezantan dan Lasanble Nasyonal?

Eski i devret osi enkli loportinite pou zot desid lo serten size ki pou afekte zot osi?  E si wi, dan ki fason legal ki sa i kapab ganny fer?  En kantite pei atraver Lerop zot deza annan an plas en serten kantite demokrasi direk.

E bokou lezot pei atraver lemonn, pe osi fer fas avek presyon politik, pou entrodwi ouswa ranforsi bann mekanizm parey Referendum.  E laplipar bann nouvo pei demokratik, sirtou dan Sant ek Les Lerop, pe deza enkli bann eleman demokrasi direk dan zot Konstitisyon.

I enn bann zouti ouswa eleman demokrasi direk se Referendum.  E Konstitisyon Sesel i fer provizyon pou fer en Lalwa pou en Referendum.  Donk se sa ki ozordi nou pe trouv sa Bill devan Lasanble.  Referendum i senpleman enn bann zouti ouswa mekanizm demokrasi direk.

I en prosedir ki donn elektora en vot direk lo en size spesifik, ki nesesit plis lavwa olye zis lavwa 33 Manm dan Lasanble, ouswa 12 Minis.  Referendum i senpleman ganny vwar konman en kalite demokrasi ki pratik e efektiv.

Donk i permet lepep pou koze atraver en vot wi si zot dakor, ouswa non si zot pa dakor lo en serten size ki afekte zot.  Me i byen note osi ki sa kantite, la kalite demokrasi i osi annan son lefe pozitiv ensi byen ki negativ.

E nou pep i bezwen byen ofet avek bann lavantaz e dezavantaz sa kalite demokrasi.  Parmi bann lavantaz, se ki i promot plis latransparans, progre e devlopman en sosyete i kapab ganny plase dan lanmen lepep.

E sa i fer ki Referendum i a donn lepep en pli gran responsabilite.  E lefe ki sak dimoun pou annan nen drwa pou koz lo zot bezwen e krentif atraver en vot wi ouswa non,  Sa i a fer ki bann politisyen a donn plis latansyon konsern e desizyon ki piblik i pran.

Referendum pou osi promot plis korperasyon dan kominote.  Lefe ki lepep i annan pouvwar pou fer konnen zot lopinyon atraver en vot direk, sa i a donn piblik en sans pou travay pli pros e an armoni avek bann politisyen.

E an retour anmenn plis kontribisyon dan lavi sivik nou sosyete, e bann desizyon ki ganny pran, i a bann desizyon byen enformen, kot pa zis Egzekitif  ek Lezislatif ki’n pran en desizyon, me piblik osi.

Mr Speaker lefe ki sa Lalwa pou permet ki nenport ki sitwayen, endividi ouswa group i kapab propoz en size pou ganny deside dan en Referendum,  sa ki kapab anmenn serten problenm osi dan nou pei.

Malgre ki sa Bill devan Lasanble i serten, e serten lartik kot i donn bann restriksyon lo serten size ki pa kapab ganny petisyonnen pou en Referendum, mon santi ki i mank ankor.

Malgre ki en desizyon i senpleman bezwen en vot wi ouswa non, i pou touzour annan en group ki pou prefer en 3enm opsyon.  Donk annan en lefe osi lo kantite nonm dimoun ki partisipe e donk vwar en minorite ki pe desid pou en mazorite.

Me de lot kote nou kapab vwar osi en mazorite ki pou kapab desid pou en minorite.  Se pou sa rezon alors, ki mon pe propoze ki anba Lartik 11 nou devret pe azout ankor.  Parey dan bann ka size moral, ouswa size ki kapab anmenn divizyon dan nou pei.

Mon oule koz lo la, letan i ariv dan letan, kot nou pe al diskit lo sa Bill, dan Staz Komite.  E la mon pe koz lo bann size ki konsern LGBTI, par egzanp lavortman i osi bann size etnik ouswa ras.  Mr Speaker dan nenport ki sosyete i annan serten size ki sansib.

Sa i bann size ki annan pou fer avek drwa egal.  Gay marriage par egzanp.  En mazorite dimoun pa kapab desid pou en pti group, ki sa rezilta wi ouswa non pa pou annan okenn lefe lo zot, eksepte lo sa pti group minorite li menm.

En lot legzanp se lavortman.  Ki mannyer zonm i kapab desid pou fanm, ki se zot ki anmenn pti baba.  Unless zis fanm ki pou pran par dan pa sa prosesis vote.  E en lot pli gran size se size etnik ouswa nasyonalite.

Ozordi nou pe viv dan en sosyete kot dimoun in vin pli zenofobi.  Laprev i la atraver medya sosyal e dan nou lavi toulezour.  Avek sa tandans pou pli anplifye sa sityasyon, demen en ekstremis i kapab profit lo sa sityasyon.

Dizon i vini, i dir ou ki i annan tro bokou en serten nasyonalite dan nou pei.  E malgre ki Lalwa i dir ou ki Prezidan i annan sa pouvwar pou deside si en size pou kapab anmenn divizyon dan pei.

Me ki mannyer en Prezidan i al kont desizyon 50 ou menm 60 poursan dimoun ki’n siny en petisyon?  Menm si desizyon final i ganny dirize par en vot mazorite, dan bokou sa bann ka, ouswa size, swa mazorite, pa pou neseserman sa swa ki byen.

E finalman sa pou anmenn posibilite pou anmenn en stabilite.  E pou finalman evite ki desizyon i ganny pran lo reaksyon emosyonnel lepep olye lo bann fe lozik.  Donk mon krwar sa Clause i osi devret ganny enkli dan sa Lalwa.

An konklizyon Mr Speaker, Referendum i en mwayen pou rekonnet pouvwar siprenm lepep e ki pe redonn lepep sa vre pouvwar ki i merite.  E ki okenn politisyen ouswa public servant (pa kapab anpese), pa kapab ranplase plito.

Mon oule felisit Prezidan Faure pou son limilite, kouraz pou retir demann ki i ti’n fer lo sa size.  Apre ki in ekout diferan lopinyon eksprimen lo meyer fason fer keksoz.  E met sa size Referendum devan Lasanble Nasyonal parey lopozisyon in osi demande.

Mon pe osi demann lepep Seselwa pou selebre sa pouvwar ki nou Lasanble i dwa zot.  Mon oule osi demann piblik lepep Seselwa pou servi sa pouvwar avek responsabilite e touzour dan lentere Sesel an premye.

Mon lapel final i avek nou Lasanble, pou ki personn pa rod leskiz e rezon pou vot kont donn pouvwar lepep Seselwa oubyen servi delaying tactic pou defer sa size pou leternite.  Oubyen vote pou aret deba lo sa size, akoz tousala Mr Speaker lepep pe kontinyen note!  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER
Mersi Onorab Ghislain.  Onorab Bernard Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou bann Manm e tou dimoun ki pe ekout nou.

Mr Speaker premye keksoz ki mon ti a kontan dir apre midi, se raport en leskiz avek bann Manm pou lefe ki rapor Bills Committee ki zot fek resevwar apre midi in ariv osi tar kot zot.

Lentansyon sete pa sa ditou.  Lentansyon sete ki sa rapor ti avan ganny anvoye depi semenn pase, pou ki Attorney Zeneral avek Vis- Prezidan ti avan kapab vwar en pe sa ki i annan dan sa rapor.

Annefe napa en gran kantite kontrovers dan rapor Bills Committee.  I annan 2 pwen ki ganny souleve e ki mon pou pas lo la ozordi anmezir ki mon pe koze.  E sa se dernyen pwen No. 7 dan sa rapor.

Mon vwar Vis-Prezidan pe regard nou.  Ou napa kopi.  Zot napa kopi.  Kekfwa, vwala nou a kapab donn zot.  Mersi.  Nou, nou byen regret sa Mr Speaker.  E zot ava, Vis- Prezidan, Attorney Zeneral e bann Manm, zot ava pardonn nou pou sa lapsus.

Annefe sa ki Bills Committee in anvi fer se dan en fason relativman kler eksplik konteni sa Bill, anba detrwa sapit senp.  Pou montre bann diferan kalite Referendum, lekel ki kapab call pou en Referendum.  Lekel ki pou desid poursantaz en Referendum.

Lekel ki formil kestyon ki pou al dan en Referendum.  Epi parey mon’n dir 2 pwen, 2 pwen diskisyon.  E mon ava pas en pe lo sa 2 pwen diskisyon ozordi.  Mon pa bezwen re eksplik sa ki dan sa Bill, in deza ganny fer par Vis Prezidan li menm.

E par bann Manm ki’n koz avan.  Me i enportan pou, pou soulinyen apre midi.  Akoz mon’n tann bokou mon bann konfrer lo lot kote latab pe koz for lo nesesite dan en pei demokratik, pou annan en opsyon Referendum.

Mon krwar ki sa Bill ozordi i pa pe entrodwi Referendum kot ti napa Referendum, e nou bezwen konpran sa tre byen.  Referendum i la dan nou Konstitisyon, dan lartik 91 parey in ganny eksplike pou bann Referendum konstitisyonnel, e sa set en provizyon direk.

E dan lartik 110 ek 164 dan en fason endirek.  110 i dir ki ler nou Lasanble i vot en propozisyon ki Gouvernman in anmennen, e ki en Referendum i vot an faver, e ki nou, nou re vot kont,  nou kapab ganny dizourd.  Donk i pe fer en propozisyon endirek ki pou annan en Referendum akoz i koz lo Referendum.  E 164 parey i dir ki pou annan en Lalwa ki pou ganny pase pou reglemant bann Referendum anba Konstitisyon.

Donk 91 ek 110.  Me osi an deor Konstitisyon.  E donk sa Bill parey Bills Committee i dir dan son rapor.  Sa Bill pe vin anmenn 2 keksoz.  Prensipalman i pe vin etablir en prosedir, akoz Konstitisyon pa ti eksplike ki mannyer prosedir Referendum pou arive.

E i pe sezi sa loportinite anba 164 pou dir, pou donn en levantay fason ki ou kapab apel for en Referendum.  E se sa en pti pe mon krwar pwen kontrovers ki, oubyen pwen ki nou pou annan en pti pe diferans lo la ozordi.

Alor avek sa bann zafer, avek sa bann detrwa mo lentrodiksyon Mr Speaker.  I annan 2 keksoz ki mon bezwen dir o konmansman.  Enn se sa Referendum i pa en Referendum pou donn pouvwar Prezidan Faure.

E mon tann bokou zot apre midi ki’n koze in dir, Prezidan Faure i en boug brav, i en dimoun i pe dilute son pouvwar e i en, onnet; i pou bezwen en striktir pou li apel en Referendum.

Sa ki nou pe fer apre midi se ki nou pa pe donn okenn pouvwar, oubyen nou pa pe pran okenn pouvwar avek Prezidan Faure.  Prezidan Faure i Prezidan ozordi.  Me i pa pou Prezidan tou son lavi.

Sa ki nou pe fer se pas en Lalwa pou sa dimoun ki pou Prezidan pei.  E ek sa Lasanble ki pou Lasanble pei ek sa pep Seselwa, ki pou pep Seselwa a nenport ki moman.  Nou bezwen konpran sa tre kler.

Nou pa pe donn Prezidan Faure okenn keksoz ozordi ki i napa, e nou pa pe pran avek li okenn keksoz ki i annan!  Ozordi i Prezidan Faure, demen i pou Prezidan Ramkalawan.   Inevitab!

Alor annou pas en Lalwa apre midi ler nou, oubyen ler nou arive pou vot lo la, ki bon pou nou pei, quelque soit sa dimoun ki pe asiz State House, quelque soit sa dimoun ki pou egzers sa bann pouvwar.

Sa se mon premye, a se mon premye keksoz ki mon ti anvi soulinyen la apre midi.  Mon 2enm, 2enm keksoz ki mon anvi fer apre midi.  2enm parantez ki mon anvi fer avan nou al lo size.

Se balans pouvwar anba nou Konstitisyon li menm.  2 semenn pase a lokazyon nou zournen Konstitisyon oubyen 3 semenn pase.  Mon ti annan sa privilez pou mon adres Zidisyer lo pouvwar Lasanble dan sa balans pouvwar ki i annan, ki egziste dan nou pei.

E mon vwar Clerk in sirkil sa prezantasyon ki mon’n fer.  E mon’n lir lo  Le Seychellois ki zot ti’n met li lo dernyen paz.  Mon pa pe koz lo la ozordi akoz mon ti koz lo la 3 semenn pase.  Mon pe anmenn sa ozordi pou nou dir, nou bezwen tre, tre konsyan ki nou balans pouvwar, i en keksoz ki bann dimoun ki ti ekrir sa Konstitisyon, in fer avek bokou latansyon.

E nou pa kapab, nou napa sa pouvwar, nou pa devret san ki nou balans li byen, entelizanman ozordi, upset sa balans pouvwar.  E konmans koz lo lepep annan pouvwar a lafen.  Lepep i annan toultan pouvwar a la fen.

Toultan se lepep ki deside lekel ki pou vin son Prezidan, lekel ki pou vin son reprezantan dan Lasanble.  Me sa pouvwar Referendum, nou bezwen konpran li tre byen.  Se pa en pouvwar egal a sa Lasanble dan son bann fonksyon Lezislatif e egal a pouvwar Prezidan dan son fonksyon Egzekitif.

Set en pouvwar ki pou ganny servi rarman.  E zis dan bann sityasyon tre, tre, tre, enportan.  I pa dan nou striktir, konstitisyonnel Mr Speaker.  Pou remet tou desizyon avek lepep parey par egzanp La Swiss i fer li.

I pa dan nou striktir ditou, akoz konman nou pou fer sa, nou pou upset sa balans pouvwar ki bann dimoun ki’n frame nou konstitisyon in pran bokou letan pou zot egalize.  E donk, sa dezir pou nou gard nou balans pouvwar i anmenn mon lo en refleksyon, lo ki pouvwar nou pe vreman mete avek lepep, avek Prezidan ek avek Lasanble Nasyonal dan sa proze ki devan nou.

Mon pa krwar ki okenn dimoun i ava annan en problenm, avek lefe ki en Prezidan dan en sistenm Egzekitif parey pou nou, i bezwen annan posibilite ler i santi li, bon pou li trigger en Referendum.

E osi mon pa krwar personn i ava renye ki en Lasanble Nasyonal li osi i bezwen annan pouvwar pou li trigger en Referendum si i santi li i bezwen.  E menm popilasyon an zeneral an deor.

Si Prezidan avek Lasanble pa fer li, zot devret annan sa pouvwar residual pouvwar pou zot kapab trigger en Referendum.  Alor sa 3, sa 3 posibilite ki sa Referendum Bill i met devan nou, mon pa krwar ki i annan okenn gran problenm lo sa nivo.

Son problenm i vin dan son detay Mr Speaker.  E pou mwan, pou mwan mon krwar ki si nou pa veye nou pou pe upset sa balans pouvwar san reflesir si nou al tro vit avek sa propozisyon Lalwa ki devan nou.

Mon ava dir zot akoz mon dir sa.  Parey mon’n dir i annan 3 kalite, 3 posibilite prezan pou fer en Referendum si sa Bill i pase.  Prezidan i kapab, lo li tousel san demann personn okenn keksoz trigger en Referendum.

E personn pa kapab anpes li, konman i pou trigger li, Komisyon Elektoral pa kapab pas zizman lo son zizman, i bezwen fer li.  Sa se premye problenm.  Lasanble Nasyonal li i annan en hurdle.
Son premye keksoz i bezwen fer, se pas en Mosyon isi avek 2tyer

Prezidan li i leve bomaten i deside nou, nou bezwen ganny 2tyer  Lasanble Nasyonal, ki li menm li i pa fasil.  E dezyenmman en fwa ki nou’n ganny nou 2tyer e nou anvoy sa propozisyon kot Prezidan.

Si Prezidan pa santi ki i bon, i toufe.  Donk sa se 2enm, sa se 2enm problenm ki, ki mon vwar anba sa, anba sa Bill.  E donk pouvwar pa egal.  Prezidan en sel kou i ganny bokou plis pouvwar pou li call en Referendum ki Lasanble.

Me, me annou kalkil en keksoz.  Nou pe dir i annan 3 kalite kategori dimoun ki kapab call en Referendum.  Akoz dapre zot ki en Lasanble pou bezwen call en Referendum?

Nou annan pouvwar pou vot nenport kwa a nenport ki moman par 50 poursan plis 1. Akoz nou pou al rod en Referendum?  Akfer nou pou al laba deor, ler nou kapab fer li nou menm nou isi avek mwens problenm?

Demann nou lekor sa kestyon.  E 3enm 35 poursan popilasyon deor laba. Mr Speaker 35 poursan i, konmsi ou pe dir avek bann dimoun deor laba, zot pa pou zanmen annan posibilite fer en petisyon ki pou ariv kot Prezidan.

35poursan.  Savedir mon’n ganny, si nou regard dernyen, dernyen sif i apepre 24 mil dimoun.  24/25 mil dimoun ki bezwen siny sa petisyon.  Nou annan 25 distrik, savedir anvoy mil dimoun dan sak distrik.

Nou bezwen al rod sinyatir.  Mwan Mr Speaker Mamelles zanmen mon’n ganny 1000 dimoun pou vot pou mwan.  Pou mwan vin isi dan sa Lasanble.  Savedir mwan mon bezwen al rod plis dimoun pou siny en petisyon, ki mwan mon’n deza gannyen pou vin dan sa Lasanble zis pou trigger en Referendum.

Konmsi nou pe dir avek dimoun, sorry lo papye zot annan en pouvwar me finalman zot pa kapab egzers sa pouvwar.  Son poursantaz i bezwen bokou pli mwens.  Si ou anvi vreman, parey zot tou zot in dir apre midi, met pouvwar dan lanmen lepep, ki nou, nou dakor.

Nou bezwen redwir sa poursantaz e fer li vin enn ki achievable.  Akoz finalman, akoz finalman si nou pe regard sa ki nou annan la devan nou, nou, nou pa bezwen al en Referendum, akoz nou kapab vot nenport ki propozisyon nou menm ki nou anvi.

Sof pou sanz Konstitisyon, e sa personn, sa i la deza dan Konstitisyon.  Lepep deor laba pa pou zanmen ariv 35poursan, oubyen pou ariv avek gran difikilte 35poursan pou zot fer en petisyon.

Alors sel keksoz ki nou pe fer ek sa Lalwa finalman se donn Prezidan en drwa pou li call en Referendum, ki i napa strikteman ozordi.  That’s the basic, that’s the basic problem Mr Speaker.   E se pou sa rezon ki mon’n demann zot, e mon demann nou tou, akoz nou osi nou bezwen fer menm refleksyon, pa zis zot.

Annou reflesir byen.  Mon vwar, mon konnen ki lentansyon se pa sa.  Mon lentansyon i kapab pou sorti isi tanto, mont dan lakour kot mon madanm, me dan semen mon riske fer en aksidan e pa arive.

E se sa ki mon pe, ki kon pe warn nou ozordi.  Annou, mon konnen ki lentansyon i bon.  Lentansyon se annan e nou bezwen aksepte sa ki
Attorney Zeneral ti dir lotrozour lo, lo televizyon e ki Vis-Prezidan in dir nou ozordi.

Sa ki, lentansyon se etablir en prosedir, akoz i pa egziste anba nou Konstitisyon.  E sa nou bezwen.  Sa napa okenn dout ki nou bezwen etablir en prosedir pou dir ki mannyer Referendum pou ganny fer.

Sa, sa personn napa okenn dout.  Me, me eski nou pe fer li byen?  Annou pa bliye ki i annan en dikton ki dir ki semen ki al dan lanfer i ganny pave avek bon lentansyon.  ‘’The road to hell is paved with good intentions. ‘’

Annou pa, annou pa, mon pa konnen si zot kontan sa, si zot kontan sa santer Angle ki apel Chris Rea, mwan mon kontan li akoz i sant en sanson ki apel, “The Road to Hell”.  Donk Mr Speaker vwala, vwala en pti pe mon refleksyon apre midi.

Nou pa kont lide an zeneral.  Nou pa kont lespri annan en, en Bill procedural. Procedural Bill ki eksplike ki mannyer keksoz i devret arive.  Me i pa sa ki nou annan devan nou.  Me i pir ankor, i pir ankor.

Mwan mon krwar ki non selman nou donn Prezidan en pouvwar ekstra e larg
Onorab Valmont.  Mr Speaker mon, mon pa pou kapab swiv son, son lozik ki nou pe annefe. Anfen ki Prezidan Faure pe redwir son pouvwar.

O kontrer mon vwar ki nou pe donn sa Prezidan ki pou o pouvwar whenever en pe tro pouvwar.  Akoz regard sa ki nou, regard sa bann pouvwar ki nou pe donn li.  Nou pe, nou pe donn li en pouvwar parey mon’n dir pou li call en Referendum a nenport ki moman san bezwen konsilte personn.

Leve bomaten, Referendum, Electoral Commission i fer.  Kont sa 2 lobstak ki sa 2 lezot brans i annan.  Par egzanp.  Dezyenmman i ganny drwa blok nou Referendum.  Si nou, nou demande, ler nou regarde nou ava vwar.

Nou, nou vote pou 2 chair.  Annan en Referendum Prezidan i kapab dir mon pa krwar ki i neseser oubyen oporten.  Prezidan, Vis- Prezidan in servi sa mo, neseser e oporten.

I kapab dir zot in vote zot 2tyer.  Nou pa krwar ki i neseser oubyen oporten, Referendum dead.  Trwazyenmman Prezidan i ganny drwa redwir poursantaz ki en Referendum i bezwen gannyen.  I mete kler la.

I pou 60 poursan pou en ordinary Referendum, akoz pou en Referendum konstitisyonnel i 60poursan deza dan Konstitisyon, sa nou pa kapab touse.  Me pou bann lezot i pou 60poursan unless Prezidan i determinen ki poursantaz i devret vin mwens.

Akoz ki li ki bezwen ganny sa pouvwar.  Par egzanp si lepep laba deor in siny en petisyon, oubyen si nou isi nou’n pas en propozisyon.  E finalman i kapab dir a nenport ki moman pou sa petisyon ki sorti deor avek 35poursan vot, ek sa enn ki sorti is kot nou, i kapab dir, i pa neseser e i pa oporten.

Alor, e finalman tou bann petisyon, tou bann Referendum ki i sorti kot li, ki i sorti kot nou, ki i sorti deor dan en petisyon, tousala i bezwen al kot Prezidan pou li apre anvoy kot Electoral Commission.  Why? 

Sa enn ki sorti kot li i sertennman, i sorti kot li, i al kot Electoral Commission, be akoz fodre pou nou i al kot li avan, pou li servi, pou li pran en desizyon lo la, epi pou anvoy laba.  Akoz nou pa kapab anvoy nou direk laba?

Akoz bann dimoun deor pa kapab anvoy pou zot direk laba?  Akfer nou bezwen pas par Prezidan ki pou premyerman desid si i bon, oubyen si i pa bon.  Mwan, mon pa pe koz ki Prezidan Faure pou veto en keksoz mwan.

E mon pa pe koz Prezidan Ramkalawan demen pou veto en keksoz.  Be si nou annan en Prezidan a en serten moman ki pa anvi sa legzersis demokratik ki zot in koz lo la ozordi, e ki dir non.

Nou’n stuck, nou’n stuck.  Alor se pou sa rezon ki mon pe demann nou, annou reflesir tre byen, annou pa mazin Prezidan Faure oubyen Prezidan Ramkalawan.  Annou mazin the worst case scenario.

Eski sa set en Bill ki nou kapab viv avek?  Eski sa set en Bill ki reponn a sa ki nou anvi ki i fer?  Ki donn, ki elarzi latant.  Ki elarzi latant demokrasi.  Pa ki restrikte li.

Annou pa bliye Hitler ek Mussolini in vin o pouvwar atraver bwat vote zot.  Tou le de ti ganny elekte.  Zot in ganny elekte par bann bon, Prezidan Trump in ganny elekte par en bon boug, zot in ganny elekte par bann bon boug.

Prezidan Trump in ganny elekte koman en bon boug.  Get sa ki i fek fer yer swar.  Bon boug li, in ganny elekte.  Annou, annou mefyan, annou mefye nou Leaders, parey nou bezwen mefye nou prop pouvwar Lezislatif.

 

(laughter)

 

HON BERNARD GEORGES

Mwan mon mefye mon prop lekor mwan.

Mon mefye mon prop lekor toultan.  Mon dir ek mon lekor tou le bomaten Bernard mefye ou, mefye ou1

 

(laughter)

 

HON BERNARD GEORGES

Fer sa ki byen, pa fer sa ki mal.  I tro fasil pou nou krwar ki nou eksper e ki sa ki nou pou dir i byen.

Sirtou nou bann Avoka ki kontan koze, i absoliman esansyel ki tanzantan nou bezwen remet nou pandil a ler.  Alor Mr Speaker la ki nou’n ariv 5er apre midi.  Les mwan, les mwan fini avek sa detrwa refleksyon.  Nou Lasanble Nasyonal, nou pa vreman bezwen en pouvwar Referendum.

Nou pa bezwen akoz nou annan li deza.  Demen, menm si ti napa sa Lalwa, demen nou kapab pas en Lalwa, Private Members Bill pou dir annou annan, nou pe demann en Referendum lo nenport ki size.

Nou kapab fer li demen, nou pa bezwen en Bill.  Nou fer li vin nou Bill nou menm anba 164.  Mon pa krwar ki poursantaz i devret dan diskresyon Prezidan pou li sanze.

Mon krwar ki si nou pas sa Lalwa i bezwen en poursantaz fix, annou deside, swa i 60, swa i 50 plis 1, whatever.  Nou, nou ava deside.  Nou bezwen annan en gardfou.  Akoz si, swa nou konman Lasanble, swa lepep laba deor, swa Prezidan li menm i desid fer en Referendum ki pa dan lentere Nasyonal, nou bezwen kapab aret sa Referendum avan ki nou konmans depans larzan pou li.

Konmela Prezidan i annan sa pouvwar lo nou.  Nou, nou napa sa pouvwar lo li.  E mon krwar sa osi nou bezwen pran sa byen an konsiderasyon.  E Mr Speaker, finalman mon krwar ki at the end of the day sa Bill mannyer i ete, avek tou son bon lentansyon, i upset sa balans pouvwar, akoz i anvoy –

Kekfwa pa dan lanfer me nou pe al, nou’n ariv dan pirgatwar.  Si nou pas sa Bill, nou pas en pe letan pirgatwar, annou pa fer li.  Annou re mazinen, mon konnen ki nou pou al aret koze la prezan, annou pran sa lannwit, annou fer sa lannwit anmenn en pe konsey pou nou, pou nou kapab, parey in ganny demande lot kote, pas en Lalwa ki nou kapab viv avek.

Pas en Lalwa ki ava reponn sa bann legzizans nou Konstitisyon.  Pas en Lalwa ki ava etablir en prosedir, en prosedir ki kapab ed nou dan lefitir.  E mon a fini lo en ton, mon a fin lo en ton.  Kekfwa zot ava krwar i negativ e ki i pa, e ki pa dan mon fason fer.

Eski, eski sa set en priyorite?  In ariv devan nou, nou bezwen dil avek.  Oubyen eski, oubyen eski sa ki nou pe ganny demande pou fer ozordi i pa dan en serten fason, met, remet seval devan saret ki Prezidan ler i ti call son Referendum lotrozour ti’n fer lanver?

I ti’n met saret devan bef.  Mon kit zot avek sa kestyon Mr Speaker e mon swete ki lannwit i ava raport konsey.  Mersi.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi, mersi Onorab Georges.  Bon in ariv 3 minit apre 5er, e mon annan ankor omwen 5 entervenan ki anvi entervenir.

Mon krwar dan lentere pou nou annan en deba ki konplet, en deba kot nou permet tou dimoun ki anvi eksprim zot lekor lo la, i kapab koze.  Mon sizere ki nou pous deba pou demen bomaten.

E mon ti a kontan alor demann Vis-Prezidan si i pou fer li disponib demen bomaten, demen 9er, ki nou kontinyen avek travay lo sa Bill?  Mersi bokou Vis- Prezidan.  Alor mon ti a kontan remersi Vis Prezidan e Attorney Zeneral, e eskiz zot parmi nou.

 

(THE VICE-PRESDIENT AND HIS DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

E nou pou, byensir nou pou revwar Vis-Prezidan e Attorney Zeneral demen bomaten.  Bon e avek sa, nou ariv a lafen nou sesyon pou ozordi Mardi le 16 Zilyet.  Nou pou repran byensir avek deba lo Merit Zeneral e prensip sa Bill ki devan nou, Referendum Bill, nou pou repran alor demen bomaten 9er.

 

(ADJOURNMENT)