::
Home » Verbatim » 2019 » Verbatim Wednesday 10th April, 2019

Verbatim Wednesday 10th April, 2019

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Wednesday 10th April, 2019

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Deputy Speaker in the Chair

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon bonzour tou bann Manm

Onorab.  Bonzour tou dimoun a lekout dan lakour e partou kot zot ete.  Byenveni ankor pou en sesyon Lasanble Nasyonal ozordi Merkredi le 10 Avril.

Lo nou Revised Order Paper ozordi nou pou kontiny avek travay ki nou’n konmanse yer, e yer nou ti fini dan 5er, avek en statement par Minis pou Ledikasyon e ti annan plizyer Manm Onorab ki’n lev zot lanmen pou demann kestyon.

Parey zot konnen, anba Standing Orders normalman nou pa demann kestyon.   Me se a diskresyon Speaker ki kestyon i kapab ganny demande e zot ganny zot ganny permisyon pou rod klarifikasyon.  Sa size i en size ki mon konnen i preokip bokou zot i en size Nasyonal parske i konsern ledikasyon, rezilta e ki mannyer sistenm pe performen.   E alors mon pou permet byensir bann, bann Manm pou demann zot kestyon.

Mon ti ava fer en lapel spesyal avek zot, pou gard zot kestyon kourt, presi, kler ki Minis i kapab konpran sa egzakteman ki zot pe demande, e egalman mon pou demand avek Minis osi pou fer son mye pou kapab gard bann larepons kourt, presi e relevan avek kestyon ki’n ganny demande.

E avek sa mon pou demann Parliamentary Clerk pou envit
Minis e son delegasyon dan Lasanble Nasyonal.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  E bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki pe ekoute.

Mr Speaker swivan sa enteraksyon ki nou’n gannyen yer avek Minis an relasyon avek SACOS mon’n aprann ki pou dir i annan en rapor, ki Central Bank of Seychelles ti fer an relasyon avek – konmsi  en Financial Stability Report ki regard tou sa bann size e yer i’n annan  sa eleman whether SACOS i stab  – whether i pa stab ki posibilite an relasyon avek nou Pension Fund e tou sa bann lezot bann risk ensidswit.  E from sa ki mon’n kapab gannyen,  i annan serten keksoz ki ti ava enteres nou Lasanble an zeneral.

E ki petet ti ava kapab ed nou koman en Lasanble, pou nou reflesir pli seryezman lo sa bann eleman.  E ou konnen Mr Speaker konmsi i annan serten, i annan serten pwen ki ki vreman trakasan.

Alor mon pe zis mon pe zis demande, si napa okenn posibilite pou Lasanble Sekretarya rantre an kontak avek Labank Santral, pou ki Labank Santral i kapab fer available avek Lasanble, ki bann Manm i ava gannyen, en kopi sa rapor pou nou kapab pou nou kapab asimile e pou nou kapab pli byen pli byen konpran egzakteman kwa ki nou pe koz lo la.

Akoz parfwa i annan bann lenstitisyon ki pe fer serten rapor, e nou koman bann Manm nou napa tou sa bann lenformasyon nou, nou vini nou demann kestyon Minis me kan ou fet i annan bann dokimantasyon ki’n ganny prepare par bann eksper ki nou, nou napa akse avek.  E sa i kapab fer ki parfwa olye ed en sityasyon nou plito nou plito anmenn nou, nou kapab ede anmenn konfizyon o fet.   Alors mon ti ava mon ti ava demande Mr Speaker, si nou ti ava kapab e mon kapab an kontak avek ou pou donn ou serten lenformasyon, so that nou kapab al spesifik lo dan ki direksyon, ki nou pe dan ki direksyon ki nou pe ale pou nou ganny sa rapor e pou nou kapab partaze e asimile.  Si fodre nou fer en Sesyon spesifik lo la nou kapab nou kapab fer li mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Mon krwar i en pwen ki  valab i en pwen ki enportan osi.  Parske swiv deba ki’n annan anfen, kestyon ki nou’n annan e larepons ki nou’n gannyen e mon’n not tre byen pou dir ti annan konsern sertennman lo en kote, latab kot ti pe demann sirtou lo  fon ki bann larzan ki Fon Pansyon in envestir dan sa pos e ki lenplikasyon bann lenvestisman ki SACOS i fer?

E ki lenplikasyon i kapab annan lo bann dimoun ki pe fer kontribisyon anver zot pansyon.  E alor si nou kapab ganny koman en Lasanble lenformasyon ki relevan, ki enportan, ki azour, ki kapab ed nou mye konpran sa sityasyon nou koman Lasanble nou pou fer le neseser, pou nou an kontak avek bann lenstitisyon tel ki Labank Santral, pou nou ganny bann rapor e nou a partaz li avek byensir avek bann Manm.  Mersi Onorab Ramkalawan.

Les mon a swet la byenveni,

Minis Jeanne Simeon, Minis pou Ledikasyon Devlopman Resours Imen e ou lekip teknik Dokter Linda Barallon ki Sekreter Prensipal Tertiary Education and Human Resource Development Department, Mrs Merida Delcy Konseye Spesyal, Mr Selby Dora konsiltan Regulatory Affairs and Governance, Mr Alex Souffe
Chief Officer Teacher Management and Development.

Byenveni dan Lasanble Nasyonal.   Minis mon ti zis avan ou antre fer rapel tou bann, bann Manm parske nou annan letan limite ki ler zot demand zot kestyon zot poz ou kestyon ki zot fer li dan en fason presi, dan en fason kourt, e kot ou kapab konpran tre vit ki zot pe sey rode koman lesplikasyon.

Alor pareyman si mon kapab fer sa lapel avek ou pou gard bann larepons kourt, relevan, ki nou kapab pas lo lenformasyon avek zot avek piblik ki pe ekoute, dan en fason presi e vit parske nou annan en kontrent letan osi.  Avek sa mon pou kontiny avek bann kestyon, e prosen lo mon lalis se Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mon premye kestyon  i konsern lo lakantite zanfan ki’n ganny grad 2 an de sandan, e bokou sa bann zanfan mon koz  dan kategori P6 la en,  bokou zot, zot pe ganny problenm laprantisaz.

E alor mon oule konnen ki progranm spesifik ki annan dan bann lekol, pou adres sa problenm laprantisaz dek ki nou zanfan i ankor dan nivo primer?  E dezyenmman pou bann teachers i ankor annan konsern akse avek bann resours pou zot kapab prepar leson bann keksoz koumsa, e apre lakantite bann travay papye konmela ki zot annan pou zot fer, bann lesson plan e i annan en konsern ki sa i pe enpakte lo letan ki zot kapab dedye a teaching.

Eski Minister i okouran sa sityasyon, e kwa ki zot  pe mazin fer pou adres sa konsern ki bann ansenyan in deza met devan?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Kot ti konsern zanfan ki annan difikilte pou catch up avek lezot, bann ki’n ganny kin score grade D to E parey mon ti dir zot pa pe fail me zot bezwen lasistans.

E dan nou sistenm ledikasyon nou annan bann special education programs.  Dan sak lekol primer i annan en dimoun ki apel en Special Education Needs Coordinator nou apel li in short en SENCO.  E sa SENCO se li ki fer bann individualized program pou sa bann manrmay ki annan bokou difikilte, pou ed zot kapab catch up avek lezot.

I annan diferan fason ki dan lekol li menm zot organiz sa.  I annan ki fer bann pti group withdrawal ki zot pran serten laspe spesifik pou travay lo la si i son, si reading, si matematik kote zot lackin i ete, e i fer sa e i annan ki pran li within the class room.  Ok?

Ler teacher in fini delivre son leson, prezan i annan son bann group works ki i fer e li sa bann sa bann ki bezwen sa lasistans i ganny li in class.  Sa ki mannyer nou take care.  E apre teacher osi i kapab pran zot – zot class teacher i kapab osi pran zot separeman apre lekol, within the after school services kot zot a kapab fer sa.  Me pou sa bann zanfan, lekol i konnen lekel zot.  Akoz lanaliz legzanmen in ganny fer parey mon’n fer la, me osi with individual school management dapre rezilta legzanmen.

So zot konnen dan zot dan zot lekol ki annan parske nou fer legzanmen parey mon’n dir ou.  Nou pa pe esper zot dan 6enm me nou esper legzanmen lo dan P2.  So from P2 zot konnen lekel sa bann zanfan i annan en lot legzanmen dan P4, zot konnen lekel sa bann zanfan ki zot bezwen travay avek. Sizyenm in en pti pe tar me selman zot bezwen atrap zot boner parey mon pe dir, e nou osi lo kote Minister Ledikasyon nou annan sa kot nou pe met sa solid foundation.  Nou pe konsantre bokou lo literacy and numeracy; kot nou build sa bann skills akoz nou konnen literacy ek numeracy se sa ki nou bezwen pou teach lezot size.

Anmezir ki  zot monte, si i pa konn lir  i pa pou kapab fer lasyans, si i pa konn lir  i pa pou kapab fer matematik, unless i fer li mechanical i add  up numbers – ok?  So i bezwen sa bann i bezwen reading skills pou li kapab atak lezot size.  Konsernan akse avek resours, parey mon’n dir yer parey mon’n dir yer, kot lekol nou pe nou pe donn plis akse avek bann lezot resours ki pa zis liv, whatever nou pe go into ICT  –ok?

So teachers pe ganny lezot resours ki i kapab servi ler i fer son leson dan laklas, e osi i kapab servi ler i pe planifye son leson, kot li apre ler apre ler travay.  So sa bann nou’n fer sir ki lekol i ganny access to internet ki zot a kapab servi pou zot kapab download keksoz, rode bann i annan kantite site, kantite progranm kantite sa lo internet ki ou kapab servi pou ou kapab amelyor ouswa donn en lot dimansyon ou leson oubyen just chalk ‘n’ chalk.

Pou planifikasyon ler nou pe dir malerezman mon pa konnen si erezman, en teacher i bezwen prepare; i bezwen prepare pou li al dan laklas.  Nou, nou pa kapab annan en teacher  ki zis i antre dan laklas okenn preparasyon, i annan 28 i annan 32 manrmay devan li i pa konnen kote pou komanse kote pou ale, kote i pou fini.

Akfer i la?  Ki bi son leson ki i pe al fer?  So tou sa bann refleksyon ki la, sa teacher in bezwen fer avan ler i vin dan laklas.  E sa nou’n senplifye fason ki fason ki i bezwen i bezwen prepare.  Nou pe minimiz tou le lannen nou pe revwar ki mannyer i prepare e ki mannyer nou kapab minimiz.  Nou menm donn zot bann grid, ,bann frame works ki zis zot plas zot bann zafer ladan olye zot ekri swa zot tipe, ok?

So nou, nou pe fer sa pou nou minimiz letan ki zot pas dan preparasyon, me malerezman preparasyon i enn ki parmi bann official records ki en teacher i bezwen annan – ok? I bezwen annan son preparasyon leson, e sa i donnen dan Lalwa Ledikasyon.

Koman en teacher ou bezwen annan ou preparasyon, koman en teacher ou bezwen annan ou lafason ki ou assess ou bann zanfan; koman en teacher ou bezwen annan ou rapor, ou rezilta ou rapor pou ou laklas.

So  i enn ki nou demande parey mon’n dir,  nou, nou pe sey minimize, pou minimiz sa letan ki i pa spend bokou letan pou li prepare, nou donn tou sa tou sa sipor posib.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Jude Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Mersi Mr Speaker.  E bonzour Minis delegasyon, tou koleg Onorab, tou piblik ki pe swiv nou.  Minis mon pou al lo en pti pe lo sa size lotonomi lekol.  Well mwan mon ti a voudre konnen lo nou ou’n donn nou en bon deskripsyon bann ki pe arive lo leta nou ledikasyon e performans.

Mon ti a voudre konnen a ki staz zot in arive dan zot demars pou fer bann lekol autonomous?  E eski i annan okenn challenges ki zot pe prevwar, e osi ki zot pe fer dan sa laliny pou cater pou bann demann parey ou’n dir resours i tou bann demann bann lekol pou extend sa bann lekol pou met plis fasilite.

Ou konnen i annan letan ki laklas i i i limite; zanfan i bokou ladan alors ki zot pe fer pou cater pou sa bann demann.  E Minis yer mon’n tann en Onorab in fer sorti ki saler bann teachers i merit R25 mil ou plis.  Mon rapel mwan mon ti refer sorti sa, ti annan bokou ti riye.

E la mon kontan sa Onorab in met lanfaz lo la e mon demann Minis si i pare pou siport sa demars e si i krwar sa i fezab?  E 3enm kestyon dernyen se lo kestyon ICT mon kontan Minis in refer sorti sa, me mon ti a voudre demande si Minis i okouran ki teachers osi i servi bann fasilite parey YouTube,  pou download bann progranm edikasyonnel.  E eski sa i en problenm pou zot kot lekol pou ganny akse? Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.   Minis

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker. Mersi Onorab pou ou kestyon. Pou kestyon lotonomi lekol sa i en prosesis ki’n komanse depi en bon pe letan pase.  E i annan en S.I. lo la S.I. 65 of 2010. E   apartir sa, lekol Minister Ledikasyon ansanm avek lekol pe fer serten preparasyon, akoz nou pa kapab zis aswar, lannmen dir lekol la la, ou ganny ou lotonomi.

I annan serten preparasyon ki nou bezwen fer nou bezwen prepar nou bann nou bann Direktris, Direkter lekol nou bezwen prepare ki mannyer nou pou ale avek sa devolution of responsibility.

Vwar i a – e i petet nou pou pran li en phased approach pou nou regarde ki mannyer i marse, apre pou nou al dan al dan lot, akoz nou pa oule ki nou lans sa lo zot, ki apre nou vwar pou dir problenm pou retourn lo nou.   So pou le moman la nou sipoze, sa lannen nou annan training ki nou’n fer avek bann Headteachers an preparasyon.  Lo kote finansyel, lo kote management e nou ekspekte ki nou pou al lans sa lannen la, pou vwar ki mannyer i marse dan nou bann lekol.

E i enportan dan sa nouvo fason gouvernans lekol, ki nou donn nou donn sa lotonomi lekol pou li ger en pe plis son management kot lekol, i pran sa an men.  Ki petet mon pa konnen dan 5an, dan 10an petet pa pou Minister Ledikasyon ki pou bezwen pibliye legzanmen.

Me i a bann en body, ok – ki make up avek lezot sa, dan lekol ki pou kapab compile e donn e donn lapros.  Minister Ledikasyon i pe i pe, tant pou li tir en pe sa essential responsibility ki i annan e donn; akoz kot lekol se sa kot keksoz i happen laba, se sa kot teaching and learning happens!  Not under Ministry. 

Ministry li i donn sa gidans, sa leadership, me laba ki i arive, e zot, zot bezwen pran sa an men vwar pou dir pa tou pti keksoz ki ou bezwen tay kot Minister Ledikasyon pou pou demande  ki mannyer ou deal avek kot ou lekol.  E sa osi i form parti zot training, ok? Ou pa pou vin en manrmay, ou fouy dan son sak ou war drog, ou telefonn Minister Ledikasyon pou dir i annan drog dan sak manrmay?  Ou bezwen konnen ki mannyer ki mannyer ou pou dil avek sa, ok?  I annan bann guidelines ki la, ok ki ou bezwen adhere to, ok?

So sa i pou lotonomi.  E pou extend lekol, donn plis plas or whatever pou klas size e kantite laklas ek lezot landrwa ki i annan pou bann specialist rooms, sa nou annan en standar dan Minister Ledikasyon.  Pou en lekol 3 streams, ou bezwen annan tan kantite laklas, tan kantite specialist rooms, konbyen computer room, library  or whatever. 

Sa i en standar ki nou annan dan Minister Ledikasyon.  Ler nou build bann nouvo lekol, nou go according sa standar.  Me si i annan lekol ki’n deza ganny build avan sa, avan ki nou ti set sa standar, nou pe amelyore.  Se sa ki nou ape nou pe nou pe fer nou pe fer en rehabilitation ouswa upgrading of facilities lekol pou nou donn zot sa ki zot bezwen, ok?

Me   i kapab ki, an ki i annan bann intakes dan lekol ki dan en laklas, ou pe vwar ki olye annan 28 manrmay nou war nou avek 35 manrmay.  Sa i kapab bann manrmay ki’n transfer – ki pa sa.  Me selman nou osi annan en norm pou klas size. Ok?  So i sa, i kapab arive.  E ler i arive koumsa nou i pa pou nesesit nou al fer, en al dan en lot laklas.  Kekfwa lannen ki vini, i napa sa kantite. Ok?  So enteryerman lekol i kapab fer  sa laranzman.

Konsernan resours.   YouTube, yer mon’n mansyonnen pou dir nou’n, nou’n annan en diskisyon avek Mr Choppy, PS of ICT, e nou pe donn access bann teacher’s dan lekol ek school management access to YouTube.  Ok?  Sa apre zot pou annan serten, dan vakans nou pe organiz en serten training, pou montre zot kote ki zot devret ale e ki bann sites ki annan kouraz.

Akoz nou konnen pa tou nou bann teachers ki ofet avek ICT, ok?  I annan ki bann ki, ki vwar sa i ok avek li me i annan osi ki bezwen sa lasistans.  So nou pou nou pou fer sort of training pou zot pou zot kapab konnen kote zot pou ale? Ki kalite materyo ki zot kapab download?  Ki mannyer i kapab servi dan zot leson.  So sa i i ankour parey nou’n dir.  I an progre, akoz nou’n already diskite avek PS Choppy.

E pou saler teachers nou, parey mon’n dir nou fer tou sa ki nou’n kapab pou nou kapab fer saler teachers ogmante.  Teachers i  annan en Scheme of Service.  E tou le lannen nou pe revise Scheme of Service

Last year, nou’n fek donn teacher’s en keksoz, noun entrodwi en keksoz ki ti napa dan zot Scheme of Service.  Akoz nou vwar bokou teachers i kit nou i ale.  E nou pe dir, be teachers i annan marketable skills.

Akoz lezot lorganizasyon i pran zot kot SRC, wherever kot zot ale savedir teachers i annan keksoz ki lezot dimoun pe rode, e sa bann keksoz i la ek nou.  So nou pe dir nou bezwen fer sir, ki zot reste avek nou e donn zot sa incentives, pou bann keksoz ki nou annan nou’n entrodwi sa ki nou apel marketable skills allowance.

E sa i marse dapre ou sertifika ki ou annan; ou certificate ou Diploma ou Advance Diploma ou Degree whatever, e sa osi incremental depending on your level of qualification, ok?

So sa nou’n entrodwi.  E i annan lezot osi; nou annan lezot keksoz ki nou pe regarde, akoz  sa mon dir ou i en keksoz ki nou fer li faz par faz.  Nou meet avek teachers, nou diskite, nou vwar ki bann zot bezwen, ki zot annan, e nou fer le neseser pou zot kapab.  Minister Ledikasyon ankor pou petet, pou ankouraz teachers letan nou ti pe koz lo zot pe koz lo resours, me nou annan en Scheme ki teachers i ganny lasistans pou li aste en laptop from The Ministry of EducationOk?

Ministry li i rode i met la e teachers i kapab aste e i pey sa monthly. Ok? Sa nou konnen petet ti annan en pti problenm finans, so i kapab re peye monthly over a period of time, e i kapab ganny access avek en laptop pou li kapab servi son bann IT resources, ki pe met zot a zot dispozisyon.

Wi nou ti a kontan ki teachers i ganny plis me nou pe fer   apartir ki Bidze ki nou gannyen nou pe toultan asire ki nou reget en pti pe zot saler, me nou get osi zot kondisyon travay.  Sa i e lot eleman.  Ok, saler li tousel i pa marse. Nou bezwen regard kondisyon travay bann teachers.

E se sa atraver dan The Teachers Council sa i pou gete ki, ki kondisyon travay bann teachers pou asire ki zot annan en  bon kondisyon travay.  E osi si ou pe regarde lo kote gratwite osi nou’n travay lo la sa gratwite ki ti 6poursan across the board, pou tou dimoun.  Pou bann teachers nou’n fer en ka spesyal kot zot pe ganny 10percent gratuity.  Ankor enn fwa en keksoz ki pou kapab ankouraz zot.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis. Me zis mon ti pou remind, avek respe si mon ti kapab remind ou, pou gard bann larepons osi kourt.  I annan mon krwar 3 kestyon lo pou li.  Eski bann lekol zot bouz ver zot lotonomi?  Larepons se teori, e zot pe fer le neseser lo si ou pe donn resours?  Larepons sete wi.

Me selman i annan serten standar ki zot bezwen adopte.

Eski zot pe al lo YouTube, zot pou servi wi nou pe koz ek ICT e  i i ok R25 mil wi me pa zis li ki neseser, nou annan lezot kriter ou ti deza koz lo la avek Onorab Georges, ou ti deza adres sa size.

So ankor mon pou repete, si i annan kestyon ki repetitive mon bezwen koupe, parske nou nou’n ganny larepons annou bouze avek kestyon avek larepons.  Onorab Flory Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.   Bonzour tou dimoun.  Bonzour Minis pou delegasyon.  Pou donn en review lo lenvestisman pei pou ledikasyon nou vwar ki dan bidze pou sa lannen 2019 nou’n donn R1. 44 bilyon ki’n ganny prevwar pou sekter Ledikasyon sa i reprezant 12.1poursan bidze Nasyonal ouswa 4.5 poursan GDP.

47poursan i al dan saler e reminerasyon. Minister i anploy en total 2461 travayer ki reprezant Minis 23.8poursan lafors travayer dan servis piblik Sesel.  Si nou remark nou rezilta i montre ki dan P6 – 5124 zanfan in ganny mwens ki grad C e dan S3 – 5536 zanfan in ganny grad C e pli ba, eksplik nou ki mannyer ki koman en pep nou pe ganny valer pou nou larzan, pou nou zenerasyon ki pe vini?

Kestyon (2) Onorab Georges in tous lo striktir saler pou bann ansennyan pou anmenn bann ansennyan pli kalifye dan Minister; mon krwar sa i kantmenm nou’n koz lo saler mon krwar ki Onorab Georges pe sey montre nou en legzanp diferan.  (Onorab Georges)

An Finlande nou vwar ki ansennyan in mandatwar pou annan en Masters Degree avek sa nide annou pa bliye ki ansennyan i form bann zelev, ki pou vin bann fitir avoka, dokter ouswa enzenyer.  Eski Minis pa krwar ki si striktir saler i vin atiran, i annan en group zenn pli kalifye ki pou atire, avek sa swa karyer pou ede enplimant en meyer sistenm imedyatman?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Minis

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab. Pou Bidze pou Minister Ledikasyon ki ou’n met detay lo la, mon krwar ou’n already konnen poudir nou pres pou nou servi lanmwatye nou Bidze zis pou nou pey saler bann teachers ki nou annan, e osi lezot travayer Minister Ledikasyon.

E sa ki reste nou bezwen spend li dan resours pou ledikasyon.  Nou bezwen spend li osi pou lenfrastriktir ki nou annan pou ledikasyon.  So mon krwar ki letan ou pe get sa ki nou fer dan en lannen, avek sa saler, mon krwar i donn en valer pou larzan.  Me selman pou ledikasyon rezilta nou konnen pou dir Sesel lekol piblik i en comprehensive system, ok?

Nou annan zanfan dan tou kours sosyete, ki dan lekol ki dan lekol piblik. Ok i pa’n ganny selected pou li al dan en special school or whatever.   Zot tou zot vin la avek nou, e nou bezwen cater pou tou sa bann diferan abilite ki sa bann zanfan i annan.

E e sa i zis dimoun ki ladan ki kapab konpran sa bann sa bann defi, ki sa i kapab poze. Parey yer mon’n mansyonnen bann defi, e mwan osi mon’n mwan mon’n dir bann stratezi ki nou pe servi, pou nou kapab amelyor sistenm.  I pa pou vin lannen prosen ouswa dan 2an akoz sanzman dan ledikasyon i pran i pran en bon pe letan.  Mersi, Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Larue klarifikasyon vitman.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Minis nou annan la sa sistenm pou 40an.  Eski ou pa krwar avek sa kantite larzan ki nou pe envestir dan Bidze, ki in ler pou fer en audit of the Management in Education, rather than pe retourn an ron pe sey remet menm keksoz dan lekol.

Me selman dan management side of it pa pe ganny gete, letan nou pe get kantite dimoun ki anploye, pou sa rezilta ki nou pe gannyen.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Nou, nou pe revwar striktir lekol mon’n dir yer e osi nou’n revwar striktir Minister Ledikasyon.  Parey mon’n dir sanzman i a vin apre i pa pou vin tanto pou demen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon. Bonzour tou koleg.  Minis.  ‘’Better teacher wellbeing is associated with better student wellbeing and with lower student psychological difficulties.’’

Sa in aparet dan Journal of Affective Disorders volume 240, 01 Zanvye 2019.  Sesel an se moman nou annan nou sityasyon kot ou annan teachers ki dir ou letan vakans pe vini zot blood pressure i bese.

Be koman larantre pe vini zot blood pressure i komans monte.  Mon kestyon se, eski ou Minister pe fer en zefor dan direksyon wellbeing teachers?  Pa zis mental wellbeing me zot wellbeing an zeneral, physicals, spirituals.  Mental wi.  E si sa zefor i involve home grown, bann teachers zot menm pe sers solisyon pou zot bann issues olye enport solisyon sorti ayer.

E si ou rekonnet ki wellbeing teachers, i annan en lenpak direk lo rezilta e performans zanfan?   Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker, Mersi Onorab.  Wi nou tou dan Ledikasyon nou rekonnet ki wellbeing teachers i annan en lenpak lo learning e Minister Ledikasyon pe fer sa ki i neseser pou nou kapab adres sa sityasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Bonzour Minis ek ou lekip. Tou Manm Onorab ek tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker avan mwan fer lentervansyon mon ti a kontan dir bann ansenyan mersi, pou sa travay ki zot pe fer, malgre ki zot dezapwente parfwa.  I annan bokou fakter parey konportman zanfan mank resours mank sipor paran osi byen ki parfwa Minister osi.

E osi ankor ki zot pe demand en pti logmantasyon kantmenm in koz lo la taler, e osi ki zot laspe sosyal ki parfwa pa tro regard ladan.  Mr Speaker mon premye konsern i Regilasyon ki
Minis ti koz lo la pou paran ek etidyan.

Eski sa i an lir avek Code of Conduct e Whole  School Behavior policy ki egziste pou etidyan konmela?  E dezyenmman ki nouvo Lalwa ki zot pe mete pou asire ki sa bann regilasyon i efektiv?  Vedir kot nou pou fer bann zanfan konmans zot letid pli o serye.

Kot nou pou war plis partisipasyon aktiv –  paran dan laprantisaz zot zanfan?  Osi dan sa Regilasyon kot nou pou vwar ki Minister Ledikasyon in ogmant sipor ki zot donnen kot lekol.   E dernyerman eski paran pou annan en Kontra pou ki bann paran i a oblize sinyen e respekte?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Sa regilasyon ki pou responsabiliz etidyan, paran, teachers, management of course i relye avek Lalwa ledikasyon.  OkAlready i annan dan Lalwa ledikasyon, nou, nou pe zis ranforsi lo la.  E i pou i pou very much inline avek Code of Conducts, Whole  School Behavior Policy  ki nou pe nou pe revise pou sir ki i relevan avek sa ki pe vini.

E akoz already dan Code of Conduct paran i siny en Kontra.  Ok? I already annan something ki i sinyen.  Me nou’n vwar pou dir o kour lannen sa in pe perdi en pti pe son lenpak, son valer.  So nou pe revize pou nou retournen e met li vreman an viger.

 

MR SPEAKER

Mersi Minister.  Onorab Phillip Arissol.

 

HON PHILLIP ARISSOL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  An vi konsern performans lekol Anse Boileau, ki’n bese, eski Minis i kapab dir sa Lasanble si bann etidyan P6 e S3 ti fer mock exam an preparasyon pou legzanmen Nasyonal, lannen pase, e ki diferans i’n annan an rezilta ‘’mock exam’’ e rezilta legzanmen final?

Eski Minister Ledikasyon ti prevwar okenn lendikasyon, performans  dan legzanmen final la apre rezilta ‘’mock?’’  Eski okenn travay spesyal ti ganny fer apre rezilta ‘’mock exam’’ pou amelyor rezilta legzanmen final?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER  JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Ankor en fwa nou retourn kot devolution of responsibilities. Sa issue of mock exam i pa ganny divize par Minister Ledikasyon.  Sa i sak lekol i fer son laranzman, son progranm pou li fer son mock exam.

Kan i fer li e ki swivi i annan apre sa mock exam pou preparasyon pou legzanmen, sa nou’n met sa responsabilite dan lanmen management lekol.  Minister Ledikasyon i administre the exam per se.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Egbert Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Minis mon krwar nou pe diskit lo en size vreman enportan, e pou nou raport bann solisyon.  Ler nou’n koz avek bann ansenyan, ki zot osi zot annan en gran parti rol pou zwe dan ledikasyon.  So zot osi zot form parti en solisyon dan sa, dan sa problenm ki nou pe fer fas avek.

E enn bann fakter ki’n ganny met devan, se bann propozisyon ki zot menm zot bann ansenyan i anmenn devan, atraver bann miting ek pou managements.

Minis premyerman kot i konsern legzanmen nasyonal ki bann P6 in fer.  Eski zot pa ti pou swete vwar, parey ti fer dan lepase, kot legzanmen P6 ti ganny fer separeman e zanfan ti vin zot tousel.  Sa avek bi pou valor bann manrmay, bann etidyan valoriz sa legzanmen parey i ti fer avan, ki bann teachers i dir ti marse.  Sa i enn.

Dezyenmman; i annan bann sizesyon ki bann teachers osi in mete ki kot i konsern zot spesyalizasyon sirtou pou bann lekol primer ki zot swa side ki zot at least kapab spesyaliz dan serten size me dan plas tou teachers i vin bann zeneraliz kot zot a spesyaliz la dan e la zot a war zot doue dan en domenn e zot a donn tou.

Akoz ozordi zot dir pou dir ler zot en zeneraliz, zot pou donn priyorite serten size ki zot zot doue ladan, e sa pe fer ki i anmenn serten mankman kot manrmay i perdi.  E dernyerman se ou’n koz en pe lo paper work.  Bokou travay ki bann teachers i fer e zot pa pe ganny ase letan pou zot fer zot lesson plan e menm e sa pe fer lefe sirtou kot i annan bann teachers ki napa asistan.

E dernyerman, Minis bann teachers in dir mon demann ou pou dir zot Scheme of Service, ou’n mansyonn en pti gin lo la kan pou pran lefe depi ler mon krwar Minis Morgan ti la.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab. Minis

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.

Kot ti konsern legzanmen 6enm pou fer li dan en zour spesyal nou pa konnen ki sa ki i i pou anmennen me selman sa nou a kapab konsidere nou ava vwar nou ava ekout.

Akoz mon pe pas dan bann lekol, e ziska prezan monn fer apepre en 16 lekol parla –  mon pa ankor okenn teacher  pa’n met sa devan mwan.  Akoz ler mon vizit lekol mon fer miting avek teachers sa   lekol, pour  mwan ekout zot konsern ekout konsern zot lekol.  Mon pa ankor mon pa ankor tande sa enn me petet kot ou’n pase in dir nou ava regarde.

Ok? Pour spesyalizasyon teachers dan en size spesyal, nou curriculum ki mannyer i ete pou primer i demande ki sa teacher i kapab teach, 1 group size already nou annan sa semi specialization already dan primer zot annan semi specialization.

Early Childhood nou pa war ki mannyer nou kapab fer sa pou le moman la, petet a lavenir.  Me selman dan P4, P5, P6 i already annan semi- specialization, kot sa teacher i spesyaliz dan en group size.  Ok?

Langaz avek Social Science, Maths avek Science eksetera, ok?  E i osi annan lezot special subject like
P.E. like T.E
sa tousala i spesyalize.  E so nou already annan spesyalizasyon dan lekol segonder.

Pou Scheme of Service monn koz lo la taler, monn dir nou pe kontinyelman revize, pou donn li e mon’n dir pou dir lannen pase dapre Minis Morgan lannen pase i annan keksoz ki nou’n donnen dan Scheme of Service ki marketable skill.

So i pe kontinyen akoz sa i ganny revize tou le tou le 5an, ok? Nou’n osi donn allowances, nou’n revwar bann allowances pou bann subject leaders lekol, bann HODs tousala nou’n revwar.

In ogmante bann teacher in charge lakres in ganny en logmantasyon dan zot allowances.  So parey nou pe dir nou pe nou pe regard tou sa bann laspe la. Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Minis.  Bonzour Minis delegasyon, tou Manm e tou dimoun a lekout.  Minis internet i ede dan ledikasyon nou zanfan, mon oule met dan ou latansyon Minis ki dan library lekol Praslin segonder napa internet, e 8 computer a se moman pa pe marse.

Tou le 8 aktyelman computer pa pe marse.  Alor mon anvi demann ou Minis.  Ki problenm ki ou Minister pe fer fas avek kot i konsern internet e sirtou maintenance lo bann computers dan bann lekol, sirtou lo Zil Pros?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Taler mon’n mansyonn akse internet dan lekol e nou ti konnen pou dir Praslin segonder ti pe ganny en problenm e nou pe already depi mon krwar 2 semenn pase ti annan dimoun ki ti monte  pou esey vwar ki’n arive laba e ki mannyer i kapab i kapab amelyore.

Konsernan computers sa mon pa ti okouran me mon ava follow up lo la.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi mersi minis.  Onorab Chantal Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker atraver ou Minis mwan pe demand kestyon Minis atraver ou.  Minis dan lekol primer ou’n dir i annan sa SENCO ki Special Needs Coordinator.

E nou konnen pou dir osi dan lekol primer bann teachers i bann teacher Seselwa and i fasil pou letan en zanfan pa pe kapab konpran en keksoz dan langaz ki pe ganny ki pe ganny ansennyen parey Franse, Angle i fasil pou zot sey translate ouswa sey eksplike an Kreol pou sa zanfan konpran.

Me ler i ariv segonder Minister ki i arive avek sa SENCO pou annan sa swivi avek, bann etidyan segonder? Akoz menm bann dan segonder i annan bann teacher etranze, e i annan bann, size spesifik ki enn pti pe pli difisil par egzanp Biology, Geography, History.

And letan zanfan pa pe konpran – menm Sciences ki i pa pe konpran en keksoz dan sa langaz ki pe ganny ansennyen e and  i difisil pou sa zanfan kapab konpran ou menm kapab asimil kwa ki pe ganny dir, menm si i annan notes parfwa zot kantmenm, zot pe lir zot pa pe kapab konpran li byen.

Bann senp lesplikasyon an Kreol parfwa manrmay i ganny en konpran.  Ki i pe arive dan  segonder ki akoz napa sa Special Needs Coordinator, pou kapab fer en swivi, sa bann zanfan  ki’n dan primer in monte in ariv segonder?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Pou lenformasyon Onorab depi 2016 nou annan SENCOs dan lekol segonder. Parey i annan dan lekol primer i annan osi dan lekol segonder.  E kot i konsern zanfan ki pa pe kapab konpran keksoz akoz dan segonder nou konnen nou annan bokou expatríate teachers.

Se pou sa rezon ki nou pe fer tou posib pou nou ranforsi parey mwann dir taler.  Strengthen Literacy Skills dan primer.  Si i annan sa bon fondasyon ler i mont dan segonder nou pe espekte ki i kapab follow instructions in English in kapab lir keksoz an Angle e konpran ki i pe lir.

So se sa ki nou pe met lanfaz lo fondasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Klarifikasyon.  Onorab.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Minister ou’n dir depi 2016 i i annan sa special on needs dan segonder.  Eski i annan dan tou lekol sa?  Ouswa i ou pe mean TVET.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

I en keksoz ki’n ganny etabli dan lekol segonder depi 2016.  I kapab ki i annan 1 ouswa 2 lekol kekfwa i annan enn in transfer ouswa i annan enn in kite in pran retret or whatever.  Me selman i annan sa provizyon i la dan lekol.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Norbert Loizeau.

 

HON NORBERT LOIZEAU

Mersi  Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Mr Speaker mwan anvi demann Minis, parey nou konnen tou legzanmen i bezwen reflekte travay ki bann etidyan i’n ganny montre pandan term oubyen pandan sa lannen.

Eski alors Minis i kapab dir nou si sa bann legzanmen Nasyonal ki pe ganny donnen i osi reflekte travay ki manrmay in fer pandan lannen e si bann ansenyan osi  ki’n travay ek sa bann manrmay pandan lannen zot in osi enkli dan preparasyon sa legzanmen?

Dezyenmman i annan en konsern parmi bann teachers ozordi, ki Minister Ledikasyon i fer tro bokou sanzman, dan fason lantrennman pandan lannen.  E sa i konsern bann liv leson ki ganny donnen.  Konsern bann teachers se ki zot ganny en liv en term, zot travay lo la pou sa lannen, apre dan milye lannen zot ganny demande pou met laba.  Zot ganny donnen en lot e zot bezwen re travay lo la lannwit lizour pou zot re organiz zot travay   E sa i fer i konfiz manrmay bokou e manrmay i souvan fwa zot pa fer byen, zot pa fer byen dan zot legzanmen.  Mon anvi demann Minis si sa i en bon pratik  par son Minister ki sa bann sanzman i ganny fer tou dilon lannen.

E dernyen Mr Speaker, Minis ti’n koz lo management lekol.  Mon anvi demann Minis lekel ki  enkli dan management, eski sa School Council ki zot ti promote lo televizyon i osi form par management lekol?

Akoz nou kot lekol Bel Eau nou, napa en Council.  Akoz nou Council in ganny detri par serten Manm, serten o zofisye dan zot Minister ki’n detri School Council lekol Bel Eau.

Ozordi nou endup napa en Chairman, nanryen pa pe marse.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Kot i konsern legzanmen, mon a repet ankor sa ki mon ti dir yer.  Tou legzanmen ki nou administre, i devret mezir sa ki sipoze mezire.  E i devret donn loportinite tou etidyan pou demontre son konpetans dan sa ki in aprann.  E nou fer sir ki nou legzanmen i go according to sa.

Pou liv, text books ki sanze, sa  mon pa okouran si in  annan sanzman, kot nou’n entrodwi nouvo liv dan milye lannen whatever.  Me selman on konnen pou dir i annan text books ki dan lekol primer, ou servi li pou en term, akoz i annan son work book etidyan ki mars avek, so lot trimes sa work book i sanze.   Akoz i, i al dapre bann topik ki i annan dan zot dan zot text booksAnyway sa nou ava kapab find out, me selman nou pa okouran.

Pou School Council; School Council i pa form parti management lekol.  School Council li i parey en Board dan en lorganizasyon.

Lorganizasyon i annan son management, apre i annan son BoardSo i dan gouvernans lekol pa dan school management.  School management i son Head teacher, son Studies Coordinator, son crèche Teacher in-charge dan primer, son bann Deputy Heads.  Sa ki form parti dan management ki ansarz pandan daily running of the school. 

Management manages school on a daily day to day basis.  Gouvernans li i en lot nivo – ok?  Konsernan School Council, Bel Eau mon pa okouran pou dir Bel Eau napa en School Council.  Akoz nou ti fer miting an Mars e son Chairperson ti dan miting e mwann zwenn avek Chairperson apre miting.

So mon pa okouran si school council Bel Eau in dissolve.  Anyway si i ti’n dissolve osi mon ti bezwen ganny en notice formal – formally pou dir nou pou dir School Council Bel Eau nepli an egzistans.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Klarifikasyon.  Onorab Loizeau.

 

HON NORBERT LOIZEAU

Minis mon okouran ti annan sa miting avek Chairperson akoz Chairperson ti’n deside resign koman Chairperson akoz bann keksoz ti pe arive lo School Council. 

E pou ou lenformasyon Minis, depi Oktob lannen pase School Council pa n’in zwenn e dapre konpran nou pe sey rod Minutes MeetingMinutes Meeting in perdi, nou napa en Minutes Meeting pou kapab fer miting.  E bann Manm in dekouraze e sa ki ozordi ki lekol Bel Eau i dan sa mess ki i ete ozordi.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Wilbert Herminie.

 

HON WILBERT HERMINIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Bonzour tou dimoun ki a lekout.  Minis parfwa dan Minister Ledikasyon i annan bokou expert ki sorti aletranze ki vin isi avek zot prop prodwi e zot vann sa avek nou e nou dan Minister nou aste sa e san gete si i aplikab pou nou pei.

Epi sa ki  translate, nou war ki i annan detrwa semenn pase, i annan bann dimoun i vin dan media i dir ki 50 poursan nou bann zanfan primer i  pa’n pass zot legzanmen.  Mwan ki mon oule Minis i fer, donn nou en lespwar Minis ki nou bann zanfan ki la dan primer ki dan P6 la bann zanfan, bann donn en lespwar bann paran Larivyer Anglez,    Ki sa bann zanfan ki la ki sa rezilta i sorti ki i annan bann lankadreman ki’n ganny mete an plas, ki sa bann zanfan zot menm zot kapab achieve zot goal ki zot anvi fer, e ‘’Be what they want to be!’’  Mon lot kestyon Minis special needs dan primer, mon oule konnen ki bann resours apropriye ki zot in mete, pou siport sa progranm?

Sa i enn.

Epi TVET ki ozordi i apel General pathway; konbyen larzan in ganny envestir dan sa progranm e ki rezilta ki sa progranm in anmennen ozordi?  Epi regarding incentives pou bann teachers, la mon pe koz spesifikman pou lo sa responsibility allowance pou bann teachers ki dan management.

Let’s say ki nou pe pran, nou pran Special education Needs Coordinator, dan bann pti lekol zot ganny sa allowance R720 dan bann medium i R920 epi dan bann large rol i R1000.  Prenan kont ki bann teachers i kapab fer rotation pandan zot karyer teacher.

Eski sa i fer pou zot kapab en teacher ki pe ganny R1000 allowance i desann lo R720? Mwan mon krwar ki en sizesyon ki mon pe met devan ou ki sa allowance i vin R1000 across the board, prezan ki en teacher pa santi li dezavantaze ler i pe fer rotation.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Herminie.  Ou’n demann 6 kestyon.  Mon ti a demand ou sey gard li pli presi ki ou kapab.  Minis mon pa krwar ou oblize reponn sennla lo donn lespwar bann zanfan parske ou’n deza koz lo la yer.

Oun deza koz lo la ankor bomaten.  Me selman si ou ti kapab adres sa ki in demande lo etranze, bann teacher etranze ki isi.  Special needs, TVET, bann incentives ki ou pe donnen e dernyen ladan kekfwa ou kapab adres sa zafer rotasyon. Mersi.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Ler nou pe koz lo expert aletranze, nou Sesel osi i bezwen aprann avek lezot pei, nou pa kapab reste ensiler pou nou fer tou nou zafer nou menm.

Nou bezwen osi parey nou parey nou get resers ki pase dan lezot domenn, pou nou kapab amelyor nou sistenm.  So si nou ganny en expert ki nou ki nou’n vwar ki i kapab add value tou sa ki nou pe fer dan nou bann lekol, nou diskite e nou vwar.  E si i pa  – nou vwar poudir  dir i napa bokou pou li donnen, pa akoz i en expert etranze, ki  nou bezwen pran tou sa ki i sa ki i dir nou.

Akoz i annan keksoz ki nou gannyen from outside ki nou bezwen revwar, re aranze, amend avan ler ki nou met dan nou lekol baze lo nou context ki nou annan.

So i pa vedir ki nou dan tou sa ki nou ale ki nou pran nou, nou transplante.  Pou lo kote allowance pou bann SENCOs, bann Studies Coordinators ki lo ki lo SMC.  Bann allowance i baze lo size lekol.

Akoz si ou dan en pti lekol ki i annan li en pti popilasyon, so, nou ti ekspekte ki ou pa pou ganny bokou sa bann cases pou dil avek, as opposed to an extra large school ki annan son ta problenm.  So allowance i baze lo la e ler malerezman i baze lo ou responsabilite – se sa nou apel li en responsibility allowance ler ou responsabilite i diminyen, nou pa ekspekte ou pou met plis.

E sa ti sorti kot bann teachers zot menm.  Akoz avan ti ti across the board si mon pa tronpe.  Zot menm zot ki ti fer monte pou dir be i pa fair, it’s not fair.  Akoz dan en gran lekol ou annan en kantite entervansyon ki ou bezwen fer as opposed to a small school.

So sa ti sorti kot zot, zot menm.  Mon pa pou koz lo TVET la pou le moman, akoz i pa en size kot dan lekol segonder e mon napa sa osi sa figure ki mon kapab donn ou.  Ok?  Si  oule nou ava donn ou lenformasyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Klarifikasyon.

 

HON WILBERT HERMINIE

Mersi Mr Speaker.  Minis pa’n tous sa bout special needs ki bann resours apropriye ki zot in mete pou sa progranm.  Mersi.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Special needs i en size ki nou’n adrese atraver nou national curriculum.

 Ok, i annan son parti ki deal avek sa bann zanfan, ki bezwen sa special attention pou zot kapab progrese dan zot dan zot  laprantisaz.  So resours ki nou donnen dan lekol i resours ki reflekte curriculum ki nou annan an plas.  E si li sa teacher parey mon pe dir la nou, nou’n ouver laport pou zot.

Si oli i anvi lezot resours pou anbelir sa ki nou nou’n donnen, nou pe nou, nou fer provizyon pou sa.  Ok?  Me selman sa ki nou annan dan lekol i bann ki ‘n preskri parey nou dir i dapre nou curriculum. Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Terence Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou lekip.  Minis eski ou Minister i fer sa bon konsiltasyon avek bann ansennyan, avan ki zot fer sanzman dan zot system laprantisaz?

E dan menm laliny eski Minis i kapab dir nou ki bann sanzman ki zot in fer, ki dan le pase ki’n anmenn en lefe negativ e afekte rezilta skoler?   E zis an pasan Mr Speaker mon oule demann Minis ki lannen ki nou bann zanfan ti raport meyer rezilta pou sak nivo skoler?  La nou pe koz P3, P6, S3.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab. Minis,

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Lo konsernan konsiltasyon bann ansennyan, pou okenn sanzman ki nou fer dan ledikasyon nou toultan konsilte nou bann ansennyan pou okenn sanzman ki annan direct relevans avek zot travay avek rezilta lekol.

En legzanp se ler nou ti pe entrodwi, ler nou ti pe entrodwi bann nouvo progranm dan lekol, tou ansennyan ti ganny konsilte pou vwar sa progranm si i adapte si i pa adapte, e nou fer, e nou menm fer parfwa en pilot pou nou gete si i marse ouswa non avan ler ki nou rollout across across the board.

So konsiltasyon i annan i annan konsiltasyon avek ansennyan – ok?   E osi i annan lezot konsiltasyon avek paran. E osi i annan lezot konsiltasyon ki nou fer o kour lannen.  Parey zot in aprann tou le lannen at the end of the year, lannen pase, lannen avan Minis i pas dan bann rezyon pou li zwenn avek bann ansennyan ki anvi, Head teachers, paran, manm lakominote pou nou pou nou vwar ki mannyer nou pe fer e kote nou pe nou pe ale.

Nou donn zot sans pou zot dir nou dan sa bann rankont ki in fer.  E ler mon vizit lekol nou osi, parey mon’n dir taler ler mon fini vizit bann laklas mon meet avek teachers dan sa dan sa dan sa lekol avek son management, pou nou koze pou nou dyaloge pou nou vwar sa ki pe marse sa ki pa pe pa pe marse.

Ler ou pe ou pe dir nou ki rezilta – meyer rezilta ki’n ki nou’n gannyen lanaliz ki mon’n fer la i lanaliz over 5 yearsOkSo zot a kapab vwar pandan sa 5an dan sa dan sa 2 dan sa 2 level ki mon’n koz lo la, 6enm avek S3 ki mannyer rezilta in marse.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Klarifikasyon.  Onorab Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Speaker.  2 pti klarifikasyon, ler mon ti pe demann meyer rezilta mon pa ti pe fer referans ek sa dernyen  an, ki’n ganny prezante e ki mon ti anvi konnen ki bann lannen ki nou’n ganny pli meyer rezilta?

Apart ki sa unless I dan sa  dan sa dernyen 5an ki ou’n prezante.  Mon ti anvi konnen en presedan ti annan bann meyer rezilta pou nou kapab fer konparezon, en pli gran konparezon.  Minis pa’n koz lo bann sanzman ki’n afekte bann sanzman ki’n annan en lefe negativ. Ee mon anvi met atansyon Minis ler mon koz konsiltasyon.

Lannen pase ti entrodwi AS pou bann etidyan lekol ‘A Level.  E i ti ganny entrodwi malgre ki ansennyan pa ti an faver.  E eski ou kapab dir nou, eski si in annan en sanzman, en rezilta negativ lo rezilta?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Alors Minis pou fer li pli kler.  Eski ou annan en legzanp, en sanzman ki ou’n sizere?  E apre pa’n marse? E dezyenm eski par egzanp 15 an pase rezilta A to C nou bann size ti pli bon ki rezilta A to C 2018?

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Si nou’n annan en sanzman ki annan en lenpak negativ dan lekol, mon a kapab dir ki ler nou fer sanzman nou fer sanzman pou le  meyer.  Ok?  E si nou vwar 1 ki I annan mon pa konnen si I annan en lefe negativ, me selman parfwa nou vwar pou dir  annan i annan son de kote.

Ok? I kapab annan kek laspe negativ.  Me Selman nou get  pli lo son lapse pozitiv.   Ler ou pe koz lo AS sa level kot SALS. Ankor enn fwa akoz nou ti pe fer sa, nou ti pe fer sa pou lentere zanfan ki pa ti pe kapab fer the full subject ki i ganny, at least, I kapab sorti avek en pass dan en size ki I kapab deal lo la pli tar pou fer the whole program.

So mon krwar    I ti pou donn lentere zanfan, zanfan ki tip e ganny en pe difikilte lo nivo sa. E konsiltasyon pou sa ti ganny fer avek bann avek bann teachers ek managementA Level. ‘

Anyway mon krwar ki sa I ti en issue ki I annan serten dan zot menm dan serten size spesifik ki ti get a latansyon Minister Ledikasyon.  Pou lekel parmi sa bann legzanmen la ki lannen ki ti ki in fer pli byen anyway nou analiz pou sa 5an ki la parey mon’n dir, pou other years nou ava nou ava tyeke e nou ava fer ou konnen Onorab.

Ok?  E lanaliz la ki nou’n fer pou sa bann legzanmen nou pan get vreman best of year or whatever.  Sa ki nou’n gete se ki lekol ki pe meet nou target ouswa non.  E ki, pou nou kapab fer lentervansyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Paul Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Minis, ou delegasyon, bann koleg Onorab e tou dimoun a lekout bonzour.  Atraver ou Mr Speaker eski Minis I kapab eksplik nou si I annan en plan pou amelyor performans bann zanfan ki nou consider bann slow learners ouswa bann zanfan ki napa lentere dan laprantisaz?

E dezyenmman eski Minister pe consider eksplor nouvo approach dan laprantisaz; par egzanp letan nou pe koz interactive learning ouswa bann lezot approach ankor?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.   Pou bann manrmay ki I annan difikilte parey mon’n dir, nou annan dan lekol bann program ki nou’n met an plas pou ed sa bann manrmay ki I annan en pti pe aryeraz dan zot laprantisaz, pou zot kapab catch up  zot osi.

New approaches, me nou pe entrodwi toultan.  La nou pe al lo competency base to curriculum, ki pou kapab donn nou vreman skills ki nou bann zanfan I annan.  Nou annan nouvo lapros dan matematik ki mon ti dir yer ki nou pe entrodwi.

 So mon krwar nou, wi nou annan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Sandy Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Mr Speaker mon ti a kontan retourn lo kestyon ki Onorab Ghislain in demann Minis an relasyon avek lekol.

Mon ti a kontan si Minis I dir avek mwan.  Par egzanp pou primer nou tou nou konnen I annan sa special needs e pou La Rosiere mon’n aprann poudir  defen Ms Magda ki ti ansarz Special Needs.

Bel Ombre par egzanp mon konnen Ms Jeannie ki ansarz Special Needs.   Mon ti a kontan si Minis I dir ek nou, an vi ki in dir ek nou depi  2016, I annan en program dan segonder ki’n komanse.  Dir ek mwan lekol Belonie segonder ki tonm dan mon distrik lekel ki ansarz Special Needs?  E lekel Beau Vallon segonder kot mon zanfan I al lekol, lekel sa dimoun ki responsab Special Needs, ki’n la depi 2016?

Dezyenmman mon ti a kontan demann Minis an vi ki nou pe koz lo pwen –  lo rezilta performans e avek en mankman ansenyan ki nou tou nou konnen.  E Minister zot pe sey zot mye pou zot accommodate,   eski Minister pa krwar pou dir, annan tro bokou aktivite spesyal, ki deroule pandan ler lekol avek sa mankman ansenyan e nou zanfan i ganny enplike ladan.

Ki mon pe koz lo la.  Par egzanp I annan sa zafer aktivite Festival Kreol, kot nou zanfan I ganny pran dan ler lekol, pou li al practice avek 2 oubyen 3 ansennyan – dan sa mankman ansenyan, pou li al practice en zournen, 2 zour, 2 semenn ziska Festival Kreol I fini.  La letan nou pe koze tou bann lekol I an preparasyon Hits.  E Hits bann zanfan I ganny tire dan ler lekol – nou zanfan i ganny tire dan ler lekol dan ler time table, pou zot al practice dan sa mankman teachers dan sa pwen ki nou pe koz lo la.  Eski pa en ler pou Minister pou Ledikasyon revwar tousala pou nou kapab ankadre byen nou zanfan?  Letan nou anvoy zot lekol pou zot al lekol.  Me bann lezot, lezot aktivite I a ganny fer apre ler.  Me pa dan ler lekol kot nou zanfan I ganny anvoye dan ler lekol avek mankman ansennyan ki nou pe koz lo la.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR  DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Arissol.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mon napa non dan latet la.  Nou ava fer ou ganny en lalis sa bann non sa bann dimoun bann SENCOs ki dan lekol primer ek lekol segonder. Ok?    Konsernan lezot aktivite ki ou’n mansyonnen, petet ou pe regarde koman aktivite sosyal, nou, nou  pe apel li extra curricular activities. Bann lezot aktivite, ki kapab osi ede pour devlop nou bann nou bann zanfan, akoz nou pe get holistic development of the child.  So sa bann aktivite I osi ed lid an son laprantisaz.  Me Selman nou kapab nou kapab revwar pou vwar si nou kapab konsantre zot en pe plis, apre ler travay.  Me selman mon vwar pou dir sa bann aktivite I annan osi zot lavantaz, pou nou pou devlopman nou bann zanfan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Klarifikasyon Onorab Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis pou ou repons.  Minis an sa ki konsern bann aktivite holistic ki ou pe koz lo la, apre ler lekol mazorite bann lekol ozordi zot annan sa ki nou apel ECA, Extra Curriculum Activities ki ganny fer apre ler.  E bann aktivite ki nou  pe koz lo la ozordi, la nou dan peryod legzanmen.  I annan lekol ki’n bezwen kennsel zot  progranm legzanmen zisteman, akoz I annan Hits.   E lekol Grand Anse Mahe  i enn  ki mon’n ganny lenformasyon.  E Bel Eau mon aprann I en lot lekol, so letan nou pe koz lo sa zafer pwen ki nou pe sey balanse, sanmenm sa ki mon dir I enportan pou nou revwar, pou nou Minister Ledikasyon pou nou gete,  dan pli bon fason pou nou kapab ankadre nou zanfan, pou ki zot pwen I monte, e nou ariv pli o posib avek Bidze ki Onorab Larue in koz lo la, kantite larzan nou pou met dan ledikasyon.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Ou ti a kontan Minis I fer komanter lo sa lo ou, ou, ou remark Onorab Arissol?

 

HON SANDY ARISSOL

Mr Speaker mon ti a kontan Minis i, i dir ek nou en pti zafer an relasyon avek sa 2 lekol ki mon’n mansyonnen la.  Nou dan period legzanmen la, nou pe koz lo pwen zisteman ozordi kot bann lekol legzanmen in ganny kennsel  senpleman akoz nou annan Hits.  Eski Hits i priyorite legzanmen nou zanfan?    Oubyen Hits I vin apre ler?  Sa pwen ki mon ti  oule pe balanse.

 

MR DEPUTY SPEAKER

I kler.  Ok.  Minis mon a envit ou komanter lo la.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mon’n dir mon’n note akoz mon nou pa ti okouran, mon’n note nou ava nou ava regarde.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Mersi bokou.  Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon ek tou koleg Onorab e manm piblik.  Mr Speaker en bon pe mon bann kestyon in ganny pran, me kantmenm mon krwar i enportan mon demann 2, 3 ki reste.  Premye kestyon nou konnen parey Onorab Henrie in demande, ki mannyer nou kapab anmenn bon rezilta dan nou lekol? Si lafason ki mannyer nou bann teachers, paran i, i zot menm zot pep e vwar sa, sa, sa prose li menm li sa prose lansennyman laprantisaz.  Ou konnen mon konmans koumsa, akoz i annan en kantite zanfan Seselwa dan nou lekol.

E petet en sif ki Minis pa’n koz lo la se, ki kantite zanfan Seselwa ki annan dan nou sistenm Ledikasyon antye? E kestyon enportan poze se depi tous nou bann eksper ki nou annan si I annan kek dokiman, ki zot in met ater, ki dir pou nou adres kestyon rezilta performans dan ledikasyon, vwala bann meyer lapros.  E nou pran sa koman en mwayen pou nou form nou bann teachers atraver sa.

Eske i annan sa dokiman ki donn sa serten direksyon?  Bon, mon pa konnen si i annan, mwan ti ava kontan ganny en lesplikasyon lo la.  E lot kestyon, mon’n tann Minis dan son lesplikasyon in dir zot pa pran neseserman sa ki deor anmenn isi.  Me dan bann leksperyans ki nou’n kapab anmase dan bann lezot pei, kwa ki nou’n kapab konklir ki i bann meyer fason fer?

E sa meyer fason fer eske tou nou bann ansennyan pe ganny met okouran sa meyer fason fer, ki parey mon pe dir i baze lo bann leksperyans ki nou’n anmase atraver bann vizit, atraver bann dyalog avek bann lezot pei, avek dan zot sistenm ledikasyon.  Eski i annan en dokiman ki lo la ki servi koman en gid pou prepar nou bann nou bann nou bann ansennyan?  Eske i annan sa?

Lot kestyon, ki mon krwar i enportan ki’n ganny ki’n ganny poze la depi yer, e ozordi nou annan en problenm reel.  Sa problenm reel se nou napa ase ansennyan Seselwa, pou kapab ansenny dan nou sistenm ledikasyon an antye.  Now, mon kestyon ki konkret dan Plan Stratezik Minister Ledikasyon, dan zot dan lafason ki recruitment bann, bann teachers potansyel pe ganny fer,  ki kantite ki zot pe gannyen par lannen?  E eske i annan en peryod letan ki zot in tonm dakor lo la, ki si nou kapab tou le-z-an target nou  10 fanm/zonm potansyel pou kapab vin ansennyan ki dan en lespas letan dizon 10an sela, nou kapab rezourd sa problenm, ranplas bann ansennyan etranze dan nou sistenm ledikasyon.  Now, prezan  nou bezwen gate kwa ki pe fer nou pa kapab arive meet sa bann target ki nou’n set pou nou kapab, vreman dan en fason serye, sistematik adres sa kestyon recruitment ankor en fwa, recruitment bann, bann dimoun potansyel e met zot dan sa dan bann lenstitisyon pou nou form sa bann teachers.  Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Gill ou’n demann 3 kestyon la, so e ou pe fer en pe statement tou dan milye.  This is not a Question Time, this is statement e a diskresyon speaker pou permet detrwa kestyon pou klarifikasyon.  Alor mon pou demann Minis pou reponn sa bann.  Eski i annan okenn dokiman, reser ki montre ki mannyer pou amelyor lansennyman dan lekol e kalite teachers ki ou pou gannyen?  Eski sa bann teachers i annan akse avek sa e ki zot pe fer pou amelyor lafason zot fer keksoz?  E ki ou pe fer pou ganny plis teachers Seselwa pou ranplas etranze ki i annan ozordi?  Minis mon pas kestyon avek ou.

 

HON SIMON GILL

Wi, mon konnen i annan detrwa, detrwa Speaker dan Lasanble, i ok.  Mon konnen i annan detrwa.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Non, non, non i pa akseptab Onorab Gill, sorry.  Mon bezwen tenny ou mic.  Mon demann ou pou silvouple calm down, nou dan en statement.  Minis i demann, ou demann detrwa kestyon at the discretion of the Speaker, mon’n permet ou demann 3, ou’n pran 4 minit pou ou demann 3 kestyon.  Larestan dimoun in pran 1 minit pou demann 1 kestyon e dapre standard ki nou’n konmanse avek bomaten.  Nou pe perdi letan la. I annan depi 10.18 nou’n komanse 10.24 Minis pa ankor reponn.  So mon’n demann 3 kestyon.  Minis laparol i pou ou.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Ler Onorab pe koz lo ki dokiman nou annan, nou plan sa ki Minister i anvizaze fer pou li relev sistenm ledikasyon, pou li fer en amelyorasyon, en improvement –  tousala i annan dan nou Plan Stratezik ki nou apel nou Medium Terms Strategic 2018-2022.  Savedir nou annan en peryod letan 5an la pou nou kapab adres sa bann problenm.

E ladan i annan ki stratezi nou bezwen servi pou lansennyman, pou laprantisaz, pou an formasyon ansennyan.  Tousala i annan dan sa dan sa dokiman.  E prezan sa ki travay avek sa dokiman li prezan i bezwen al kas li pou fer li son bann aksyon, ki i anvi akonplir pandan sa pandan sa 5an.  Meyer fason fer keksoz i annan, mon pa konnen si i annan en meyer fason fer keksoz, akoz resers letan ou gete enn, i dir ou koumsa pou li i pli bon, fer koumsa, lot i dir ou pou mwan ki pli bon, fer koumsa.

So at the end of the day ou bezwen regarde dan ou konteks pou ou, kwa ki kapab marse i kapab en blend of approaches rather than one approach.  So sa osi nou pe regarde.  Par egzanp nou nou’n dir annou met lanfaz dapre resers ki’n gard lanfaz fodre met lo fondasyon.  Nou’n regarde pou dir be wi nou fondasyon i feb.  

So annou gete ki mannyer nou kapab ranforsi fondasyon pou donn nou pli bon rezilta anler.  Ok?  E apre osi nou’n vwar pou dir si nou konmans target ki konpetans bann manrmay nou kapab track li gete si in achieve sa avan ler ki nou mont lo en lo en lo en lot nivo.  So lapros par konpetans nou pe, nou pe nou’n deza komanse lo la.

Recruitment teachers i annan  recruitment, apre i annan ki nou Lenstiti pou Formasyon Ansennyan i pe fer, li osi in lans li dan en kanpanny, mon krwar depi 2 ou 3an pase pou li kapab vwar ki mannyer i kapab attract zenn Seselwa pou pran lansennyman koman en karyer.  Nou konnen si i annan diferan challenges ladan – ki mannyer nou kapab attract bann zenn, kan zenn osi i i pe trouv sityasyon ki mannyer i ete.  So pou SITE pou par egzanp pou sa lannen in annan en intake, kot in kot nou annan en, en group zenn sorti dan bann dan nou bann lekol segonder e osi nou annan en group mature.  Bann dimoun ki ti out there dan lasosyete ki anvi sanz son karyer pou pran ledikasyon.

So si nou annan en intake of 26 sa lannen, nou annan en pti lalimyer pou vwar pou dir at least i annan en group la, ki nou komans sa lannen, e nou kapab annan 1, 2 ki drop out along the way, me selman nou’n komans avek en sif ki nou kapab travay avek e pou nou kapab kontiny sa semen.  Apre pou lezot lannen osi ki la already, i annan in dan i annan dan, dan lenstitisyon ki pe ki pe follow training. 

So i annan serten parey mon pe dir ou zefor ki pe ganny fer pou nou kapab ganny nou bann zenn, nou bann zenn ansennyan pou, pou, pou vin sa, SITE pardon, in komans en, en kozri dan bann lekol segonder i apel en Aspiring Teacher Program kot ti ale i komans koz avek sa bann sa bann zenn dan zot dan zot lekol segonder, avan ler ki zot komans mazin zot swa, zot karyer pou lavenir, in the hope of ganny detrwa ki kapab join teaching.  E sa in komanse depi 2 ou 3an pase e nou pe ranforsi lo la a lavenir.  Mersi Mr Speaker.

 

MR  DEPUTY SPEAKER

Klarifikasyon vitman.

 

HON SIMON GILL

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Minis in mank en presizyon dan larepons ki mon ti pe rode.  Donnen lakantite  intake e zefor ki pe fer e donnen lakantite ansennyan etranze e nou needs ki nou, eske sa prozeksyon i anmenn nou pou dir lannen 2025 – lannen 2030 nou pou kapab redwi tan poursantaz teachers aletranze ki annan dan nou sistenm skoler, se sa ki mon pe rode.

E  2enm klarifikasyon Minis i menm dir, in dir pou dir i annan, i annan en kantite zefor pe fer.  Me eske nou’n kapab idantifye dan sa kestyon, rod bann zenn potansyel pou vin nou bann teachers, eski nou kapab idantifye sa, sa 1 ou 2 de fakter ki, ki fer zot pa vini e kwa ki fer zot pa vini?  Mon’n tann taler saler ki’n ganny mansyonnen.  Si nou tou, nou tou dan sa pei an Sesel, nou rekonnet ki saler i enn bann problenm, annou resolve, annou pran en desizyon si nou krwar ki pou dir zot worth, mon pa konnen mon’n tann nonm
25000 mil.  Si sa nou krwar i sa main fakter, i pou i pou enpakte fondamantalman e pou transform nou sistenm ledikasyon pou anmenn sa bon rezilta ki nou tou nou pe rode, then annou resolve donn sa bann teachers zot worth!  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Alor vreman 2 kestyon.  Eski ki, ki lavites ou pe ranplas bann teacher?   Sa se enn.  E eski ou’n vwar parmi bann dimoun ki ou pe rode pou ranplas sa bann etranze avek, eski ou’n vwar en group spesifik ki ou kapab servi?  Lo kote saler mon ti a kit sa an deor pou le moman,  parske in ganny leve plizyer fwa ou’n donn egzakteman menm larepons alor i pou vin repetitious.  Mon konpran tre byen sa pwen ki ou’n fer – i relevan me in fini ganny adrese par Minis deza.  Alor lo sa 2 ranplasman e si ou pe vwar en group dimoun ki ou annan lespwar lo la pou kapab ranplas bann etranze.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Parey ti’n dir nou’n, nou’n komans sa progranm Aspiring Teachers ki nou asire nou pe gannyen, akoz already nou’n vwar sa lannen nou’n annan en group ki’n vini.  E nou pe kontinyen avek sa progranm e dan hope ki nou kapab kontinyelman ganny en group zenn ki pare pou li vin zwenn lansennyman.  E parey mon’n dir mwan mon’n – depi yer mon’n dir.  Larzan i enn, i pa tou.  Nou ansennyan i travay dan bann kondisyon.  So nou pe esey aranz bann kondisyon fer pli meyer pou nou kapab atrakte larzan i zis enn ladan.  I pa the one and only factor ki deter dimoun pou zwenn lansennyman.  Nou konn tou nou, nou tou nou konnen pou dir lansennyman i en karyer i en profesyon ki very stressful, ki demann bokou lo nonm letan ki ou kapab invest ladan.  I ki ladan ou travay i pa fini avek 4er, ou bezwen go on apre, apre ler travay apre dan lakour dan weekend eksetera.  

So i osi, e nou konnen osi pou dir dan nou bann lekol i annan plizyer fakter osi, ki nou pe sey travay lo la pou nou kree sa kondisyon favorab, pou ki teachers i ava anvi al teach dan nou bann lekol.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Bon i 10.30 i reste mwan ankor 3 dimoun  – 3 Onorab ki pou demann kestyon.  Si nou al ase vit nou a fer sel ale nou a fini 10. 45.  Si zot dakor ale.  Prosennman lo lalis Onorab Sebastien Pillay.  En pti moman.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon pe zis, ou, mon pe ledo lendilzans pou petet les mon demann kestyon, parske i annan en Anbasader ki pe atann mwan.  Si mon ti ava kapab poz mon kestyon e demann Onorab Pillay osi tou pou konpran mwan silvouple.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Dakor, Poz ou kestyon Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Ok.  Mersi bokou, mersi bokou Mr Speaker e mersi bokou Onorab, Onorab Pillay.  Mr Speaker i fer premye fwa ki Minis i vin fer en statement an relasyon avek rezilta legzanmen.   I parey ou’n dir nou annan bokou lentere e nou’n swiv sa bann lentere.  Me sa ki mon’n tande i totalman diferan avek sa ki Mr Benstrong ou expert in dir lo media piblikman.  Eski i annan en konfli ant persepsyon Minister e persepsyon Mr Benstrong?

Dezyenmman eski mon kapab ganny 3 legzanp, koman levidans ki Minister in aktyelman aplik e servi bann findings, bann diferan letid lo nou sistenm ledikasyon, fer par bann eksper lokal e enternasyonal.  Ki bann outcomes lo, e follow-up sa bann konferans anyel ki zot fer, e ki mannyer bann spesyalis lokal ki pa direkteman annan pou fer avek Minister Ledikasyon, me selman zot bann spesyalis, ki mannyer zot pe ganny servi pou ede lev sa ledikasyon?  E finalman Mr Speaker, lannen 2000 bann eksper Afriken ti vin Sesel anba Commonwealth  pou etidye nou sistenm espesyalman SIP.  19an pli tar nou pe anvway nou bann teachers Botswana pou etidye, eski nou pa war sa koman en regresyon?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Lo lentervansyon ki Mr Benstrong i’n fer lo medya nou, nou pa vwar ki i annan diferans dan sa ki nou pe dir; akoz li i osi i rekonnet pou dir nou annan challenges dan ledikasyon.  I osi i rekonnet pou dir bann rezilta ki nou gannyen i pa dapre target ki nou’n, ki nou’n set.  E li in osi al pli devan pou dir poudir nou pa pou vwar rezilta la demen, akoz i pou en long term e nou bezwen involve lezot, lezot dimoun, e menm sizer en dyalog Nasyonal lo la pou nou kapab vwar ki, ki semen nou pou fer.  So mon pa’n vwar bokou diverzans lo sa ki’n sa …  Me in petet in konsolid sa ki already la akoz, akoz Mr Benstrong i konmela i an deor Minister Ledikasyon me avan sa i ti konmela i en konsiltan, avan sa i ti en zofisye Assessment Examination. 

So se li ki ti pe fer bann analiz legzanmen dan Minister Ledikasyon, ziska mon krwar very lately la i ti pe fer e la osi i pe kontinyelman an kolaborasyon avek bann dimoun dan Sesyon Legzanmen kot i konsern lanaliz e rapor lo, lo, lo legzanmen.  So i konn byen sistenm Minister Ledikasyon ki mannyer i marse.

Kot i konsern 3 keksoz ki nou’n kapab gannyen ki konkret, ki nou kapab apre met an mars nou, nou konsilte bann eksper e etranze nou annan travay ki nou pe fer avek UNESCO pou le moman la lo Competency based approach for Curriculum development.  E sa travay in komanse depi lannen pase e i osi form parti nou medium term strategy so nou ti’n met li dan nou stratezi e nou’n al rod eksper lo la.

Nou annan en, en travay ki nou en Manm SACMEQ sa consortium lo measurement of education quality i parti bann pei Lafrik Les avek Lafrik Sid.  Nou form parti sa group, ki pe travay pou regard lo kote assessment e lo kote performance indicators pou nou bann pou nou bann etidyan at different levels of education.

E pou le moman nou ganny nou ganny rezilta zot bann lanaliz, zot vini zot vin fer lanaliz zot nou sistenm e nou ganny rezilta ki kapab konpar nou avek lezot pei dan Les avek osi dan Sid Lafrik.  Nou’n osi ganny leksperyans lekspertiz dan Commonwealth Secretariat ki pe travay avek nou, pou nou get nou gouvernans, nou lekol.  Aktyelman la nou Sekreter Prensipal pou Early Childhood Primary and Secondary i Langleter la.  I pe swiv en sesyon kot zot pe reviz en frame work for school governance.  So anyway mon krwar mon’n donn ou 3 la.

E osi ou’n koz lo ki bann follow-up, bann swivi lo nou konferans anyel.  Nou konferans anyel i annan, i annan diferan theme.  Ok?  E lannen pase son tenm se, ‘’Ki mannyer nou kapab ganny la kominote pou travay avek lekol pou donn nou en pli bon outcome.’’ Lo kote nou bann etidyan e ladan nou pe vwar sa ki sa ki pe de-koule la nou pe vwar nou  pe revwar nou, nou’n met mars nou Konsey Lekol.  Nou pe get bann diferan striktir dan lekol, kot paran i kapab vini pou vin pou vin donn en koudmen kot lekol.  So i annan i annan swivi.

Ler ou’n koz lo school improvement at that time it was the Theme.  I annan kantite pei ki ti involve dan school improvement programme.  Nou ti met li anmars.  Nou ti annan en proze pilot lo la, apre nou’n roll li out dan tou dan tou bann lekol.  I ti annan bann diferan ankadreman ki nou ti annan pou donn sipor nou lekol.  Be mon krwar la sa ti dan, in the 90s, in the 90s.  So  i annan i annan keksoz from then ki ankor relevan dan nou lekol.  Akoz mon rapel dan sa progranm nou ti etabli en sistenm kot tou le semenn diferan rezyon, diferan group lekol zot ti’n dedye en apre midi parti zot apre midi pou professional development of the teachers.  Sa i ti home grown, school based, professional development of teachers.

E sa i ankor pe  happen dan nou bann lekol kot bann teachers  dan lekol i swazir ki tenm zot pou trete over a term e sak semenn zot trete en size i relye avek laprantisaz, i relye avek devlopman holistic bann zanfan.  Parfwa zot ganny bann eksper from external dan bann diferan lorganizasyon parey CARE, parey NCC ki vini pou donn plis bagaz lo bann lo bann ansenyan.  I annan menm ki’n deza ganny en profeser ki ti around from overseas, ki zot ti konnen ki i ti anvi vini, kot lekol in vini in donn en lentervansyon kot lekol.

So nou pe nou pe travay lo la.  Ler nou koz lo teachers ki pe ganny train an Botswana, ler nou’n ler nou’n regard, nou pa’n zis deside overnight pou nou anvoy nou bann teachers Botswana; in annan en long travay ki’n ganny fer par Minis avan mwan, e ki nou pe kontinyen par bann Minis avan mwan , akoz mon krwar i date back en pti pe plis ki 5an deza.

E nou ti vwar, nou ti regard zot

sistenm.  sistenm training; diferan konponan ki ti adapte tre byen avek sa ki nou, nou pe fer e nou osi nou ti vwar pou dir Botswana i son sistenm ledikasyon i ase konparab avek e i ti annan en bon sistenm of training of teachers.

I annan dimoun ki’n ale laba in spend en pe letan dan sa liniversite, in etidye, in regarde, zot in vwar course materials ki zot pe prodwi laba the level; SQA in evalye level zot qualifications ki zot donnen at the end of the training.  So nou’n vwar poudir vi ki i i la, dan nou pa konnen si nou kapab apel li dan sa rezyon, me closer to home.  So e osi dan sikse nou bann ansenyan ki’n sorti laba parey mon’n dir ou zot qualification i annan en lekivalans enternasyonal.

E nou bann nou bann ansenyan i fer tre byen laba.  Nou annan ansenyan ki ti pe swiv kour Botswana, ki ler in vini i parmi meyer dan sa cohort international. Akoz alors i annan lezot etidyan enternasyonal ki vin etidye Botswana e nou, nou bann etidyan i come out avek bann awards, ki dan sa liniversite zot donnen overall.  E so nou vwar pou dir, i annan en plus.  E nou remarke osi ler zot vini keksoz ki zot ki zot in aprann laba, ki zot pe sey met an pratik dan zot lekol.  Zot annan bokou lentere ladan.  Zot in gard zot pti serk group teachers kot zot konsilte avek kanmarad, sharing of resources and so on.  So mon war i en bon i en bon lapros ki nou’n servi.

E parey nou’n dir ou sa nou pe nou pe regard son devlopman.  E i osi sa ki bon avek Botswana, son sistenm in dir nou ler nou anvoy 5 etidyan ouswa 10 etidyan pou train Botswana zot, zot pare pou anvoy the equivalent Sesel e sa i ede pou bous trou sa bann la kot bann kot nou bann teachers in ale.   Sa nou fer sir ki sa bann ansenyan zot laklas pa reste tousel. Size ki zot pe fer pa ganny abandonnen ler zot pe etidye Botswana.  Me mon pa pou kapab osi dir, pou dir everything is rosy.  I annan ki’n ki ler in vin Sesel in ganny en pti pe problenm adaptasyon in bezwen tournen.  But within the memorandum of understanding this is what it is stated, e nou pe fer sir ki sa i pe i marse.

E osi tanzantan zot vin vizite, zot vin vizit nou, e share en pti pe ki nou bann etidyan pe fer laba.  Nou osi ale, nou al regarde e ler zot vi isi zot vin vwar ki zot bann teachers, ki mannyer pe adapte dan lekol zot meet avek zot bann teachers.  E mon krwar i   pe i pe marse ziska prezan satisfactorily e nou ava regarde ki mannyer i progrese.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Klarifikasyon.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Zis enn ptipti vit, spesyalman lo sa dernyen pwen.  Be zisteman si nou bann teachers i al –   i pe fer zot basic training isi e apre sa zot al laba zot fer li zot fer li byen.  Mwan mon pe, mon pe regarde, lo sa nivo nou annan nou en liniversite Sesel ki pe fer avek London School London University, ensidswit.  Be akoz ki nou pa kapab dan sa ka fer en progranm avek Liniversite Sesel pou met sa bann progranm, pou ki nou bann nou ava kapab anvway plis teachers; zot nivo i ava monte e nou ava kapab nou ava pli byen nou ava kapab pli byen pli byen forni nou bann lekol.   Akoz ki nou bezwen al Botswana pou anvoy 10, kan nou ti a kapab fer sa menm course isi an swivan bann legzanp e an servan bann eksper lokal ki nou annan.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis eski sa i en posibilite ki zot kapab konsidere.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  I  pa en posibilite me i already on akoz ler nou ti anvoy bann teachers Botswana, Liniversite Sesel pa ti pe ofer, zot pa ti pe ofer sa bann progranm e la nou’n fek annan diskisyon avek Liniversite Sesel e nou’n aprann ki i pe i pe al lans en progranm B.Ed.  Akoz avan zot pe fer zis en B.Ed in English and French e la zot pe al lans en progranm B.Ed avek en lenstitisyon etranze, zot osi zot pe link avek en lenstitisyon etranze.  So once this is settles si i annan i pe fer en B.Ed in English nou a aret anvoy Angle Botswana, nou fer li Sesel.  Me lezot size ki napa malerezman nou pou bezwen kontinyen anvoy laba.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Tre byen. Mon pe zis mazin an term letan parske I reste detrwa entervenan.  Eske zot ti a prefere nou Break la. Nou tourn 11.15 e nou fini avek Minis by midi, apre nou pran larestan?  Ok  dan sa ka nou ava adjourn. E nou ava retournen 11.15.

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon bonzour tou bann Manm Onorab.  Bonzour Minis.  Bonzour tou dimoun a lekout.  Nou kontiny avek bann kestyon swivan statement par Minis Ledikasyon,  Mrs Jeanne Simeon.  Prosen lo mon lalis mon annan Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou koleg Onorab.  Bonzour Minis.  Bonzour tou dimoun ki a lekout isi Sesel oubyen ayer.  Mr Speaker mon kestyon I koumsa.  Mon ti a kontan demann Minis pou eksplik nou ki modalite zot pe servi pou preparasyon bann mock exam e si zot pa krwar petet ti ava pli meyer anvi konsern ki zot annan avek performans pou revwar sa modalite e fer li dan en fason plito centrally driven zot ava match sa  mock exam pli pre avek son legzanmen final ki’n ganny prepare, as opposed to desantraliz li e allow sak lekol pou fer preparasyon dan son fason?

E dan sa konteks reini ansanm bann ansennyan dan bann diferan group spesifik.  Dan bann diferan group par egzanp Matematik, Langaz akoz zot bann size parey dan lepase nou’n deza fer li e kot in annan serten mezir sikse dan lafason ki nou’n fer li koumsa.

Dezyenmman mon ti a kontan demann Minis, ou’n mansyonn bann size bann fakter ki pe afekte laprantisaz dan lekol.  Mon ti a kontan demann ou par egzanp an se ki konsern par egzanp fakter ki relye avek teachers.  Enn bann konsern I zot saler e bann starting point ki bann teachers I annan.  Eski Minis I okouran ki annan serten konsern eksprimen par bann teachers ki annan Masters ki’n plis ki’n dan ledikasyon pou pli bokou letan, as opposed to bann ki fek antre, e zot pe koz lo bann diskrepans ki egziste ozordi dan zot based salary, dan zot saler ki annan?  E eski Minis I kapab dir nou an se ki konsern par egzanp paran prezan, pou nou tou sa lot lapse bann keksoz ki nou bezwen tackle.  Eski Minis I kapab dir nou, kan eski sa Behavior Contract ki en paran I bezwen sinyen.  Avek son avek son zanfan parey Lalwa ti prevwar e parey diskisyon ti ganny fer otour Lalwa pou ganny entrodwi ki ava fer, ki a  fer bann paran responsab pou bann aksyon ki zot zanfan I komet dan bann lekol.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Pou modalite mock exam ankor en fwa dan nou mouvman, pou desantraliz en pe, responsabilite Minister Ledikasyon dan serten laspe.  Nou ti’n esey akoz avan I ti santralize, be nou’n esey move li dan lekol pou lekol kapab organiz zot, fer zot mock exam e apre nou Minister Ledikasyon nou ansarz the formal exams.  Me parey nou’n dir ou nou si nou vwar an konsiltasyon avek bann school management an konsiltasyon avek bann teachers, si nou vwar pou dir I annan serten defayans ladan, nou pare pou nou re vwar pou nou rekonsidere.  Me selman parey nou pe dir ou, tousala ti pe ti pe pran lapant kot nou pe al pti-a-pti donn serten responsabilite lekol. Ok?  Fakter ki enpakte lo rezilta legzanmen atraver bann teachers, mon’n donnen yer bann challenges ki nou annan  e ki kapab I tradwi son bann fakter ki afekte sa.

E yer osi mon’n koze pou dir nou rekonnet pou dir I annan plizyer fakter ki kapab an zwe avek kanmarad la.  E  nou annan finans larzan koman enn,  me mon ti osi dir pou dir i pa neseserman  the only one.  I annan lezot fakter e ki osi kapab annan en lefe negatif lo  teaching –  lo kote teachers teaching and learning.

Me lo kote teachers nou’n koz en bon pe lo lanvironnman ki i pe travay ladan; kondisyon bann ansennyan ki lapey I enn ladan.  I annan lezot kondisyon ansenyan apre nou’n vwar osi sipor ki ansennyan I enn gannyen avek lekol avek paran avek lakominote.  Ou’n koz lo teachers  ki la depi lontan.  Ki annan en Masters level.  Ki pa pe ganny ki annan discrepancies dan zot saler. Nou ava kapab regarde, mon pa pou kapab donn ou en lenformasyon direk la be nou ava regarde,  si I annan sa e ki mannyer nou kapab rezourd sa.  I pa relye avek sa legzersis ki ti pe fer lannen pase avek DPA and so on sa. Non. Ok.  Lobligasyon paran parey nou’n dir  sa S.I. ki’n nou’n fini met lid an Lalwa san lobligasyon, ki pe vin en legislation.  So nou pe lanse mon’n dir nou pe lanse sa lannen nou pe al lans li   e I pou sipoze vin anfors zour ki nou ki nou lanse.  Nou’n travay avek AG’s Office lo la pou nou drafte sa lalwa, sa morso Lalwa, so atraver sa morso Lalwa I pou annan paran pou annan son lobligasyon.

E si I annan okenn defayans lo son kote, ki pa pe al apre Lalwa, dan Educational Act I annan son bann aksyon ki nou kapab ki nou kapab pran.  Dan Educational Act ki nou’n revize.  Nou’n anyway taler osi mon’n koz  lo presently kot mon’n mansyonnen taler ki paran already i annan en Kontra en sort of Kontra ki sinyen atraver The Code of Conducts.  E nou’n war pou dir I pa pe marse.  Parey mon’n dir taler.  So nou pe al nou pe al ranforsi something.  Make it better ki nou ava kapab annan ..  Nou konnen poudir apre, ler ti komanse ti ti mars byen, akoz mon ti dan ledikasyon at that time.  Paran ti obzerv sa me apre detrwa lannen, sa nou’n komans regrese, so nou’n vwar pou dir it’s high time now ki nou retourn ankor serye avek sa ki zot sinyen, and  make it binding for them pou obeir a sa.  E se sa ki nou’n met li dan Lalwa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Klarifikasyon.  Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr speaker.  Ou a permet mwan fer de pti presizyon lo kestyon ki mon’n demande.  Premye presizyon ki mon oule fer Mr Speaker,  si nou get nou get resers ek literatir lo ledikasyon, I ava dir poudir apre en cycle bann reform ki en sistenm enternet in entrodwi, I bezwen prezan revwar sa bann reform e re entrodwi lezot mekanizm pou la kapab tackle bann problenm ki pe fer fas.

Now, Minister Ledikasyon I at en cross road kot I pe ganny problenm avek nivo performans.  Nivo performans I relye avek abilite Minister Ledikasyon, pou teste zanfan dan en fason apropriye e pou fer sa tes vin en tes ki formative rather than regard li zis lo en nivo summative.  Problenm ki zot pe fer se ki zot pe rely on the summative results pou zot kapab donn en apersi performans sistenm ledikasyon.  Sa ki zot bezwen, zot bezwen en lapros interventionist konmsi.  En nivo lentervansyon ki bezwen centrally driven.  Tou sistenm Ledikasyon in pas ladan Singapore in fer li, Ferlann in fer li, Bahamas in fer li.  Tou sistenm in fer li.  So mon kestyon Mr Speaker, eski Minis pa krwar dan desantralizasyon sa konponan testing – sa konponan formasyon  ki zot pe koz lo la?  Zot pe plito desantraliz problenm rather than desantraliz en solisyon pou sa ki pe anmenn zot pou ganny sa bann rezilta dan sa 2 legzanmen summative which is the P6 National exam which is the P6 coordinated exam.   Sa i mon premye pwen.

Mon 2enm pwen Mr Speaker an se ki konsern bann ansenyan; bann ansenyan ler zot antre lo en step dan sa grid Mr Speaker I devret kapab pe bouz across bann different step sa grid.  Sa I ava fer sa travay ansenyan vin pli atraktif.  Ki Minister Ledikasyon pe fer pou ankouraz lo nivo HR pou zot vin en pe pli proaktiv dan budgeting exercise ki ganny fer pou fer ki ansenyan I bouz across sa bann step baze lo lakantite lannen servis ki zot  annan e leksperyans ki zot annan.  E la mon oule entrodwi en lot eleman Mr Speaker, eski zot pa krwar ki Minister Ledikasyon I devret fer en reprezantasyon for, pou revwar modalite kalkil konpansasyon ek end of service.  Sa end of service dues ki en teacher I gannyen prenan kont kantite travay ki en teacher I donnen ler li  i pe travay pandan letan  ki i pe fer li.

E trwazyenmman, trwazyenm presizyon mon oule fer Mr Speaker,  ler Lasanble Nasyonal ti diskit Lalwa Ledikasyon, e nou ti koz spesifikman an relasyon avek bann lensidan ki ti’n arive ki ti’n ganny pase lo rezo medya sosyal, ti’n annan  en base dan sa bann kalite aktivite dan bann lekol.  Me apre in aksyon , mon bezwen dir apre linaksyon kot nou pa’n entrodwi sa Behavior Contract a sa moman parey nou ti’n devret fer li sa bann lensidan in komans repet ankor dan bann lekol.  So mon ti a kontan demann en presizyon avek Minister Ledikasyon,  kan eski zanfan dan bann lekol pou siny en Behavior Contract ki ava fer ki tou zanfan i liable pou son behavior dan lekol ki ava travay pou ed sa lanvironnman zisteman ki Minis pe koz lo la dan lekol?  Mr Speaker mon oule soulinyen mersi pou donn mon sa pti letan, mon oule soulinyen ki mon pe seye adres li, de problem ki Minis in koz lo la.

  • konsern ansennyan vizavi son reminerasyon. E
  • konsern lekol vizavi lanvironnman laprantisaz ki nou annan ozordi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Pou, kot nou regard ki mannyer nou kalkil, tann servis ansennyan e son Gratwite.  Sa fodre nou fer resorti.  I nou already nou’n fer demars e olye 6poursan parey tou lezot travayer  nou’n fer li kapab ariv 10poursan pou teachers.  Sa i en pa an avan.  E si i parey nou pe dir if there  is a need pou nou revwar the whole thing, nou ava angaz DPA akoz sa i dan ka saler travayer.  Nou ava angaz DPA dan sa legzersis pou nou regarde kwa ki nou kapab, kwa ki kapab ganny fer.  Lo kote korelasyon – korelasyon ant rezilta legzanmen, performans etidyan avek mock exam being administered at school level, anyway nou pa’n vreman fer en letid pou vwar pou dir i annan en direct correlation ant rezilta – move rezilta ki nou pe gannyen avek mock exam being administered at school level.  Me parey nou pe dir, nou pa pe pran li koman nou pe shed en problem sorti kot Minister Ledikasyon kot lekol.  Sa ti pe ganny vwar dan loptik.

Donn en pe responsabilite lekol li osi ki konn sa ki’n kouver antre zot dan lekol, syllabus ki zot in kouver.  Nou konnen nou pran kont osi sa ki pa’n ganny kouver, zot, zot pli konnen ki nou centrally.  Sa ki in ganny kouver, sa ki pa kapab, sa ki pa’n kapab ganny fer and so on.  So se sa ki nou ti donn zot sa pou mock exam and then zot ti a travay from the mock exam to the examination proper.  Kwa ki zot bezwen konsantre lo la, pou zot kapab bridge the gap avan ler zanfan i sit  for the exams ki nou santral ki nou administer.

E fodre osi note ki lekol osi i annan en rol pou zwe dan legzanmen santral.  Akoz questions and so on –  the chief examiners, you name it  i pa sorti Santral.  In i sorti osi dan lekol.  E la nou pe dir osi, nou pe travay avek en dimoun from International ki pou vini pou komans ed zot mannyer nou kapab prepar en bank of, me petet sa i ava ed nou retourn li Santral ler nou annan sa bank of questions then zot ki pou anvoye kot nou, e nou prezan nou kapab fer en papye legzanmen.

So tousala  i ankoz e nou pe nou pe travay lo la.  Lobligasyon paran dan sa bann regilasyon mon’n dir i pou paran, i pou etidyan, i pou teachers, i pou management lekol, ler nou lans li dan, very soon dan 2enm trimes.  Zour nou lans li, nou pou annan bann striktir an plas ki pou asire ki sak sa bann diferan group endividi, i pran zot responsabilite pou sa pou sa ki mon’n nonmen.  Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Yes Minis?

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mr Speaker si ou permet mon eski mon kapab donn Msye Onorab Arissol kestyon ki ti demande taler pou SENCO?

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Oule donn…?  Me avan ou  al lo la,  si mon ti kapab demann ou adres sa size ki Onorab Pillay in lev lo  la se Scheme e lafason zot appraise bann teachers regilyerman sirtou lo salary grid pou fer sir ki, zot reminerasyon i reflekte zot zefor.  Akoz sa mon pa krwar ou’n reponn lo la.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Ok.  Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Parey mon’n dir  pou nou regarde ki mannyer, akoz sa grid i en grid Nasyonal.  Ok?  I pa en grid ki Minister Ledikasyon in come up avek.  Sa ki Minister Ledikasyon i annan kontrol lo la, se the Scheme of Service for teachers.  Dan Scheme of Service se nou ki’n  etabli sa bann responsibility allowances ki nou donnen, inducement allowance ki nou ki nou donnen, marketable skills ki nou donnen.  E sa nou fer li conjointement avek DPA.  But the salary structure – the salary grid i pou tou dimoun dan Gouvernman, e si nou pe gete ki mannyer nou kapab move en teacher lo la ou bezwen fer li an partenarya avek DPA, akoz li ki annan custodian of the of the Scheme.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  En dernyen klarifikasyon Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker I beg the indulgence of the House e mon remersi ou pou donn mon sa pti letan.  Minis sa ki mwan mon pe fer ou konpran se ki  whilst sa grid i egziste Lalwa i prevwar pou ki en travayer i kapab bouze across bann step dan sa grid.  Se sa ki mon pe fer zot konpran.  E se sa ki zot, zot bezwen deside si zot,  zot pou fer reprezantasyon vizavi zot HR pou fer ki zot etablir en sistenm kot en teacher i kapab bouze across sa bann step ki ava ogmant son saler, without ki nou annan nou annan nou annan en sanzman dan grid. 

Grid i kapab sanze  dan nenport fason, baze lo Lalwa me sa ki enportan se ki internally sak landrwa travay i annan en rol pou li zwe e zot ki bezwen fer reprezantasyon.  Mon krwar ki fodre pa ki nou pri nou lekor dan en krwayans ki sa i set in stone e ki sa travayer pa kapab bouze across sa bann steps.  Akoz Lalwa i prevwar.  I annan bann Seksyon dan Lalwa ki dir se sa ki devret pe arrive.  E se lo sa baz ki mon pe demann Minister Ledikasyon eski zot in angaz zot dan en travay, pou fer sa ki mon pe koz lo la, la prenan kont zefor ki bann teachers pe mete swa lo en nivo management, ki ozordi Minis mon bezwen dir ou i annan konsern ek bann allowances ki zot pe pey bann teachers ki lo nivo management swa dan en nivo sertifikasyon ki bann teachers i annan.  I annan konsern lo nivo ki zot pe pey bann teachers ki annan Masters.  Lo nivo Doktora i osi annan konsern.  So mon krwar se sa ki mon pe demann Minister Ledikasyon pou adrese rather than, pou nou regard li koman en legzersis ki tonm zis dan lanmen DPA i en legzersis bezwen komans enternelman kot Minister Ledikasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Mon krwar Minis kestyon it re senp.  Eski Minister Ledikasyon i annan lotonomi lo li menm, pou bouz en teacher 2 step kan i fodre e regilyerman; par egzanp tou le lannen, san bezwen laprouvasyon DPA?  Se sa kestyon.  E si wi eski ou pe fer li?

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Sa i arive akoz nou annan sistenm appraisal.  Sa i kapab arive e osi sa i arive ler en teacher i ganny en lot kalifikasyon pli o, i otomatikman i bouze lo sa laliny.  E mwan mon’n byen konpran sa ki Onorab pe dir mwan,  me selman mon’n fer li osi konpran nou kapab fer sa legzersis, me nou bezwen involve lezot partner.  Sa mwan osi ki mannyer mon’n konpran li.  Mersi Mr Speaker,

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Mersi Minis ma permet ou reponn kestyon Onorab Arissol.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Bon, mersi Mr Speaker.  Onorab Arissol nou’n ganny lenformasyon konsernan SENCO pou sa ki ou ti pe demande.  Lekol Belonie i Ms Daniel Hoareau.  Pou le moman i an maternity leave.  Me selman se li SENCO.  Pou Beau Vallon segonder i Mr Marc Mathiot.  E mon krwar ti annan en pti konsern osi lo kote La Digue, avek Onorab Ghislain, pou La Digue i Ms Josette Ernesta.  E Ms Josette vi ki La Digue i en pti lekol, i fer for both primary and secondary.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Dernyen kestyon.  Onorab Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis si son Minister i annan plan anvi pou improve rezilta, pou revwar parey letan mwa mon ti lekol, bann teacher parey Ms Telcy, Mrs Mondon ensidswit, kot bann zanfan ki annan lentere pou aprann i ganny groupe ansanm.  Parey ti annan A, B, C lontan, apre ti annan remedial pou vwar bann ki kapab aprann,  ek bann teacher i a kapab montre zot en pe pli byen.  E lenerzi i a ganny focus lo bann ki bezwen en pti pe plis lenerzi.  Sa i enn.

Dezyenmman eski Minis i kapab dir nou si son Minister pou konsidere, pou zot pa fer bann sanzman dan lekol menm lo management e bann zanfan sitan vit, letan zot pa ankor ni menm adapte avek sa enn avan, aprezan zot pe war zot dan en lot sityasyon.  E trwazyenmman eski Minis i kapab dir nou si son Minister pou konsidere pou redwir louvraz administrativ ki teachers i annan pou fer?  Koumsa i ava annan li plis letan pou focus lo donn latansyon bann zanfan pou kapab fer sa bann rezilta monte.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Lo sa ki konsern groupman bann etidyan, bann ki kapab debourye e bann ki bezwen sipor, already  lo nivo lekol, i annan diferan grouping of students.  Nou annan streaming kot son S1 i komans avek sa ki pli kapab e desann and so on.  Sa i apel streaming, apre within the class in subjects we have settings.  So i annan i annan groupman pou sa.  E nou osi annan parey mon’n dir taler, bann ki pe swiv sa Special Needs programme i osi en groupman etidyan.  Ler nou pe koz lo change in management pa fer li tro souvan, or -.
Bon i annan i annan de ka ki i anba nou kontrol.  I annan de ka osi ki i pa anba nou kontrol.  Si en member of the management i deside pou li ale, nou bezwen rod en lot dimoun pou ranplas li.

Si en member of of management i demann en transfer dan en lot lekol, nou bezwen regarde.  Si i annan i annan byen fonde ladan nou donn li sa transfer.  E parfwa sa ki nou, nou transfer osi nou gete ki mannyer sa transfer i kapab ed lekol pli byen.  Sa osi nou ganny konsidere.  So i pa zis ki nou fer parey pyon nou sanze tou le lannen.

I annan i annan bann rezon akoz ki nou fer.  Redwir travay administrativ bann teachers, yer ouswa bomaten mon’n koz en pti gin lo bann travay ki bann teachers i bezwen fer ki konsern papye or whatever, bolpenn, computer, se planifikasyon son leson i bezwen plan son leson.  Teacher i bezwen koriz kaye; i bezwen rikorde, i bezwen prepar legzanmen pou son laklas, bann tes, continuous assessment i bezwen fer sa.  E osi pou, i annan i annan son rezis k ii bezwen pran bomaten pou gete si tou son zanfan i la dan laklas, si napa ki’n sove, ki pa, ki malad or whatever.  Sa i bezwen fer, e sa i raporte tou le 2 semenn konbyen.

Nou osi nou bezwen annan nou statistics pou nou gete bann manrmay ki pe mank lekol souvan, ki mannyer nou kapab fer keksoz.  E an plis ki sa lo nivo son lekol.  Vi ki nou konnen lo lekol, dan nivo lekol nou bezwen dimoun pou supervise bann zanfan, dan break time e sa i pa li toultan ki fer.  I annan i annan en rota, i annan en Time Table kot i annan i annan ki vey bomaten, i annan ki vey apre midi, i annan ki vey apre lekol.  Me in terms of paper work, sa ki mon’n donnen la se sa ki nou pe demann teachers.  Unless sa teacher lid an lekol osi i annan diferan group – bann pti group, group subject groups, or whatever; kekfwa li sa teacher i kapab en sekreter lo sa group.  So si ou en sekreter ou bezwen pran Minutes. 

So nou pa pe  – nou mon pa pe war ankor ki lezot keksoz administrative petet an deor son travay  ki en teacher  i fer.  E parey mon’n dir osi nou pe redwir lakantite paperwork dan preparasyon leson.  Toultan nou pe nou pe regarde ki mannyer nou kapab fer sa pou alezir en pti gin sa travay ekrir, pou ki i bezwen fer.

Me selman parey mon’n dir en teacher i bezwen prepare, en teacher i bezwen donn tes pou li tyek son progre son zanfan.  I bezwen rikorde e i bezwen raporte.  At the end of the of the term i bezwen ekrir son rapor.  Sa nou pa kapab tir sa avek li, akoz napa en lot dimoun ki pou kapab vin fer sa pou li.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Klarifikasyon, Onorab Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.  I annan 2 pti klarifikasyon.   Minis mon pa tip e dir sanzman dan management lekol.  Me mon ti pe dir bann policy ki ganny mete ki son sanzman i tro frekan; letan menm mon’n dir menm management pe sey adapte avek e menm zanfan.  Enn lot i vini, konmsi zot pa ankor adapte avek sa enn ki’n ganny mete e i sitan i annan bokou bann sanzman ki pase en pe vitman,  vitman.

Se sa ki mon ti pe dir zis pou klarifye sa.  Apre lo 3enm kestyon dan term paperwork ki ou’n dir pe redwir.  Minis sa i en konsern ki mwan letan bann ansennyan in koz ek mwan, in eksprimen, so si ou pe dir, akoz ler ou dir nou la dan Lasanble, ou dir nou i annan zis 3/4  papye  ki  bezwen fer.  Lontan se sa menm sa ki bann teachers ti fer.  Ms Delcy, Mrs Mondon, Ms Onezime ensidswit, mwan pa’n ganny sans lekol avek ou, me  sa ki zot ti fer.

Me zanfan son rezilta ti o.  Akoz si i ankor pe fer menm parey i annan konplent e rezilta in tonbe?  Mon ti a kontan manrmay rezilta i as high as nou ti ete letan Deputy Speaker ti pe lekol.  Nou tou nou ti pe lekol. Nou ti annan, nou ti napa internet.  Me nou ti fer osi byen.  Ozordi manrmay i annan internet ou kapab dan en fasilite kot ou, dan en lasanm kot ou, ou annan akse ek sa.  Lontan nou ti pou esper 3 semenn pou nou ganny en liv library.  Mersi,

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Mersi.  Minis petet si ou kapab adres sa kestyon lo kote sanzman policy ki ase regilye, ki vin en lenteripsyon pou bann dimoun.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou sa klarifikasyon.  Si i annan sanzman se zefor Minister Ledikasyon pou anmenn en sanzman.  Si nou pe sanz serten keksoz savedir nou’n vwar pou dir it’s time ki nou revwar, ki nou regete e nou vizyon se i ava fer keksoz mars pli byen.  I i pa pou met nou retar ki nou pe fer serten sanzman.  Me parey ou konnen tou sanzman i annan diferan dimoun ki adapte avek sanzman.  I annan ki vwar pou dir petet i  i pa bon, i tro bokou, i tro pti gin.  Me selman nou dan nou loptik, ler nou fer sanzman nou konsilte problenm, se nou konsilte sa bann dimoun, nou konsilte nou lekol e  nou asire ki ler nou pe sanz en policy zot well aware akoz nou pe sanze e ki pou anmennen dan sa sanzman.

Ou’n koz lo paperwork in relation to exam results.  Mon ava azout ankor en kou, mwan ava dir poudir rezilta legzanmen i pa depan lo en keksoz tousel.  I depan lo plizyer fakter ki combine – ki kapab donn sa.  Petet dan sa letan la sa combination ti annan keksoz ki ti napa ki konmela dan lekol i annan.  Ou konpran mwan? Nou pe viv dan en lot. Dan ou letan, letan ou ti lekol nou ti nou pa ti tann pe kriye lo medya  pou dir i annan problenm disiplin dan lekol or whateverOk?  I  ti annan problenm – ti annan.  Mwan  osi dan mon letan ti annan lager dan lekol.  Me selman lager dan lekol parey mon’n dir nou pa ti pe piblir li lo medya, pe anvoy partou portre, partou get 2 ti fiy pe lager, pe deplim kanmarad!

Me ti annan lager dan lekol.  Pti garson ti kontan lager dan lekol, pti fiy osi ti lager dan lekol.  Me selman nou pa ti anplifye li pou fer li vin en problenm.  I already en problenm, en lager nou anplifye li nou fer li vin en double problenm.  Prezan tou dimoun pe koz lo la, nou kontan, nou sa i ok pou lekol.  Apre lekol Minister i dir ki ou pre fer laba?  Tel dimoun pe lager dan semen.  I  annan diferan fakter!

Dan petet lontan osi si  nou pe gete lo nou lanvironnman li menm dan lekol, i   parey? I pa parey lanvironnman konmela.  So i annan diferan fakter.  Letan nou pe, nou pe get rezilta legzanmen ki mannyer nou kapab improve.  Se sa ki mon pe dir, i depan i bezwen met diferan stratezi anmars.  Nou pa pe kapab get zis enn.  Nou pa kapab zis  teacher avek son lapey.  Nou pa pe kapab get zis resours ki napa.   Tousala i zwe en rol.  Mon kapab annan en zoli teacher la pe donn li R50 mil me si napa resours pou li travay avek ki i pou fer dan lekolOk?

So nou bezwen nou bezwen regard tousala.  Nou pa kapab osi get zis resours la, ou ki annan en ta resours paper resources, IT resources.  Me selman si sa teacher li i pa pe kapab mannye sa, ou pa pou gannyen rezilta.  Nou’n dir i annan plizyer fakter ki impact lo sa lo sa lo  rezilta.  Ok?  So nou bezwen get li dan tou son lansanm pa single one out as ‘’the’’ factor.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker ase vit mon ti ava premyerman kontan demann Minis vi ki nou sa statement ki lo National and International Exam result, mon ti a kontan demann li lo nivo National Exams.  Eski ki i kapab reasir sa Lasanble lo sa lenformasyon ki nou, nou pe gannyen, ki mwan mon’n gannyen, konmkwa zot in zot in fer desann standar pou zot kapab ganny en pe plis rezilta pozitiv?  Konmsi bann nivo, bann nivo bann kestyon, nivo  legzanmen eksetera, in ganny in ganny bese,  pou ki Minister Ledikasyon i kapab montre, poudir manrmay pe pass en pe pli fasilman.   Sa i en konsern ki la deor.  E mon e sa i en lokazyon ki mon krwar Minis i devret kapab reponn.

Mon 2enm kestyon i konsern bann teachers.  E mon ti a kontan demann Minis si i satisfe ki ou pe ganny fer pou lev moral e e kondisyon finansyel of course.  Me moral sirtou sa group profesyonnel.  Notaman, eski Minister oubyen Gouvernman in sanz,  in sanz son lapros, pou li regard tou posibilite, pou ki en ansennyan i kapab fer en pti travay an plis, pou li kapab ganny en pti reminerasyon an plis e ki ganny en larzan an plis?  Se pa en keksoz kriminel ki en teacher pe fer.

Me en keksoz ki nou pe ofer li posibilite pou li ganny en pti keksoz.  Eski Minister i pe osi regard ki mannyer nou kapab re-anmenn bann teachers ki’n retired, dimoun i retire 63an konmela.  Zot ankor annan 10an zot kapab.  Lenerzi dimoun i en lasante pli bon, ki mannyer nou kapab anmenn zot?  E plito pey zot en keksoz pli bon plito ki nou al rod en dimoun Zambia!  Kot sa larzan i ava isi Sesel.

Ki zefor ki pe ganny fer dan sa domenn? E  eski pou bann lekol, pou bann teachers eski i annan en rekonpans pou meyer teacher dan en lannen.  Eski i annan sa?  Eski i annan en rekonpans pou en meyer lekol? Eski i annan sa bann system kot nou pe sey leve e met en pe konpetisyon ant bann teachers ek bann lekol?  E eski Minister pe sey plas bann ansennyan dan sa distrik, dan sa vilaz kot zot reste?

Pou nou, nou konnen annou pa kasyet laverite. –  dan lepase nou’n dir nou pou tir bann ansenyan ki Mont Fleuri nou pou anvoy li Anse Royale, akoz nou pa oule i annan en lenfliyans lo sa zanfan.  Leta Gouvernman, sa parti ki ti o pouvwar ki ti anvi annan lenfliyans!  E sa in detri sa kominote ansennyan.  Eski zot in reflesir lo posibilite re-anmenn sa ansennyan, pou li travay dan son kominote kot i konn son zanfan pli byen, e kot i kapab anmenn en sirveyans e en e  en sipor bokou plis pou sa zanfan.  E vwala Mr Speaker.

E mon dernyen kestyon,  se ki akoz mon pe sey konpran si mind set in sanz en pe?  E mon ti a kontan konnen si automatic promotion pe e e kantmenm en zanfan i fer problenm dan lekol Mont Fleuri ii pa anvi lekol, i disturb tou lekol, i bat en teacher, Minister i ankor pe sey rod en lot lekol pou met li ladan.  Plito ki deside pou dir sa zanfan in ariv a lafen e ki i bezwen al travay.  Me selman nou ankor dan sa sistenm konmsi nou’n pri, eski nou’n pri dan sa sistenm kot akoz nou’n dir tou zanfan i bezwen ganny ledikasyon, akoz Lalwa in met koumsa nou viv ek sa.  E nou pa sa – nou pa fer nanryen.

Finalman mon ti a kontan en repons onnet avek Minis.  Ler Minis, ler ou vwar Onorab Loizeau, ou war mwan menm mwan, ou war plizyer lezot MNAs pe angaze dan lekol, eski ou vwar sa avek en -? eski ou eski Minister i welcome sa, oubyen eski Minister i ankor pe fer, pe mazin parey 25an pase ler premye fwa mon ti vin en MNA,  tou lekol ti fermen pa les sa MNA antre dan lekol!  Eski sa in sanze?  Konmsi pou nou dir be sa – sa dimoun i  dan lakominote, i pe sey anmenn son kontribisyon, eski sa i en keksoz ki’n ganny welcome oubyen -?  Akoz la mon’n tande lotrezour zot in dir dimoun pe dir kot Minister Ledikasyon la, la lot kote la Mont Fleuri Ferrari in al fer politik dan lekol.  Eski zot pe welcome sa kontribisyon, free of charge, zenere, onnet, ki nou tou nou anvi pe donnen, pou nou lev nivo ledikasyon dan nou pei.  Mersi Mr Speaker.

 

MR  DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Nou komans avek teachers.  Teachers si i ganny posibilite pou li kontribye pou li donn en pti pe plis e ganny en pti larzan an plis.  Mon annan en bon pe teachers ki nou konnen ki i pe donn extra classes.  Ok?  Kot li, se li ok, e sa i ganny peye avek paran.  Napa, i pa dan okenn lalwa ki’n anfors pou anpes li fer sa pou le moman.  Lo kote lekol si i donn extra classes dan lekol Minister Ledikasyon, i pare i la i annan sa i donn li en allowance  baze lo konbyen erdtan i pe fer sa.  Sa i dan lo lakour lekol i pe fer sa.  I annan teachers ki reste apre lekol, sa ki nou apel after school services i ed manrmay avek zot home-work, ouswa i siperviz bann zanfan, ziska ler paran i sorti travay pou vin anmas son zanfan. Minister Ledikasyon i pey li pou fer sa.

So i annan teachers ki ede prepar legzanmen i ganny peye, i ede pou koriz legzanmen Nasyonal.   I ganny peye.  So i annan adisyonnelman keksoz ki teacher pe gannyen apard sa saler tou le mwan ki i gannyen.  Ok?  Retired teachers wi nou annan konmela la nou annan dan lekol bann teachers ki’n retired, ki pe travay part-time.  Ok?  E osi i, nou annan retired teachers ki dan sa Relief Scheme for teachers ki nou fek entrodwi sa lannen.  Retired teachers pe travay.  Nou annan lekol, mon konnen lekol Anse Aux Pins nou annan, lekol Mont Fleuri nou annan, lekol Beau Vallon si mon pa tronpe nou annan.  So wi they are coming back.  Me selman ki dir ou koumsa in pran son retret i anvi repoze, i pa anvi retourn ankor lo  lakour lekol.

E laplipar de zot se sa ki nou pran zot part-time akoz zot dir ou koumsa i pa i pa oule reste en zournen kot lekol.  Li i vini i ede apre i ale.

Teachers plasman dan zot distrik; as much as possible nou ti a kontan ki nou teachers i reste dan son distrik pou li kapab i konn son – parey ou’n dir i konn bann etidyan dan distrik eksetera.  So nou ankouraz sa.  Me selman parfwa osi ou war teachers ki pa kontan.  I dir ou li i pa kontan dan sa  distrik li.  I konn bann paran, i konn mannyer zot ete, so i a prefere al dan en lot lekol pou li pou li al travay.  Dan sa ka nou balans keksoz e nou  e nou regarde pou sa.

Si nou pe kit li osi la k ii pa happy i pa pou i pa pou fer bon travay. Me osi i annan lot fas la.  Kot teachers nou met li dapre son spesyalite.  Si dan sa lekol, dan sa distrik, nou annan nou 5 teachers ki Maths.  Ok?  Ki’n spesyalize dan matematik nou pa pe kapab met tou le 5 la, si nou annan 3 vacancies.  So li i bezwen bouze al dan en lot en lot lekol, kot son expertise, kot son kalifikasyon i i bezwen.  Ok?  Pou konpetisyon ant lekol, pou le moman nou pa nou pa ankor entrodwi en konpetisyon ant lekol.   Se sa ki nou pe fer la se sa ki ou’n sa ki ou’n vwar dan bann lekol ki nou pe entrodwi pou motivate bann lekol kot zot zanfan i fer byen, se sa Hall of Fame.  Ok? Bann etidyan ki fer bye dan sa lekol i ganny sans pou met zot portre anler, bann paran i ganny envite pou vini, nou selebre zot achievements; sa nou pe fer.  E osi depi lannen pase nou’n komanse ki Sef D’Eta osi i vwar plizyer groupman dimoun.  So nou’n dir osi why not war sa bann etidyan ki’n fer byen.  Zot osi annan en pti mo felisitasyon pou zot, nou’n komanse.  Ok? Wi.  Pou teachers…anr ok.

Non, sorry mon koleg obor mwan  pe dir mwan pa  oubliye pou nonm Teachers Day kot sa  zour nou selebre teachers.  Nou donn award bann teachers, me me pou le moman nou pa ankor al dan sa ki meyer.  Sa nou bezwen annan en bon framework avan ler ou al dir.

Taler nou a komans dir poudir i pa deserve ou’ n donn li, ou pa’n donn mwan akoz sa.  Fodre nou annan sa bon framework ki nou met an plas pou nou etre fair and just.  I ava vini avek letan.  Me nou pe fer sa ki sa ki nou kapab pou selebre sa.  Langazman MNA dan lekol.  Teachers in – nou anba nou anba nou bannyer ki nou pe travay lo la, nou’n dir education is a shared responsibility.  Nou pe involve, nou anvi involve tou dimoun, son MNA, son DA, son distrik, son Council, dan distrik, Council, dan lekol, paran eksetera.  Menm lakominote, menm mon an deor bann businesses.  Zot osi zot pe engage dan lekol.  So  nou lekol i ouver pou sa nou.  Nou bann management i ouver pou sa, e mon krwar Onorab Ferrari si ou permet mwan, ou ti dan medya, mon ti vwar ou; kot lekol Mont Fleuri letan ti pe lans Hall of Fame lekol Mont Fleuri,  mon ti war Onorab Loizeau Bel Eau ler nou ti lans sa.  So laprev i la, ok?  E nou tou lezot MNA zot si lekol i envit zot ka i fodre prizegiving zot la kot lekol, so vwala, i annan sa langazman.

Automatic promotion nou apel li.  Nou apel li ‘’Grade repetition and promotion.’’  Nou’n sanz son non, ok?  So nou nou pe dir si en zanfan i pa pare pou li al lo lot level, lo lot grad i pa ankor ganny son bann aki neseser, nou kapab avek approval paran, management lekol, gard li dan sa nivo pou ankor en lannen, e travay avek li poo li kapab avanse lannen apre.  E  sa osi i pa zis pou sa ki nou pe dir, i pa zis pou repetition.

Nou  annan en policy ki  pe osi donn loportinite en zanfan ki fer ekstrememan byen, ki’n meet tou bann aki ki i bezwen dan P2 i kapab sot P3 si nou vwar sa bann aki is at a higher level – i kapab sote pou al dan dan lot laklas par devan.  So se sa ki nou oule dir Grade promotion, as well not only repetition.

Sispansyon manrmay ki nou vwar dan lekol, i annan i annan problenm nou annan en school, en Whole School Behavior Policy.  Ladan i annan diferan level pinisyon ki nou donn zanfan,  ki pa pe obeir Lalwa Lekol.  I annan ki i kapab ganny sispann pou 1 zour – sispann pou 3 zour, eksetera.

E nou, nou believe ki expulsion pou nou expel en manrmay in vreman ariv son limit.  Ok?  Ki nou die li be gete nou’n  donn ou tou sans ki ou kapab pou ou refer, me la nou vwar pou dir the only thing – e nou menm ed li bann ki dan S4, S5 i pare pou al rod en lanplwa, nou ed zot avek employment.  Nou met zot dan lanmen Skills Development kot Employment pran li ansarz.  E nou’n vwar nou annan success stories ladan.

I annan zanfan ki anba sa Scheme pe fer vreman, vreman byen.  So nou annan  nou bann aksyon ki nou ganny pran disiplinen, me osi i annan sa sipor ki nou’n donn sa zanfan.  Nou pa zis les li les li ale.  E parey mon’n dir osi i annan bann ki annan problenm disiplin dan lekol, nou annan bann diferan progranm, sipor ki nou donnen ki nou apel bann youth programs.  Nou annan enn  ki apel YEP.  Ok?  Nou annan AEP, nou annan lezot kot nou annan sa bann group zanfan.  Nou fer li both at school level and off-base.  Nou tire, nou donn zot en pe letan pou zot an deor lekol, travay avek zot, aranz zot behavior apre zot ganny re-entegre dan zot lekol.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Dernyen klarifikasyon.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Zis dernyen pwen.  Minis mon kapab, mon kapab dir alors ki kot lekol Mont Fleuri nou pa espekte ganny laplipar bann etidyan difisil.  Akoz laplipar zot i ganny anvoye  anfen – bon pe zot i ganny anvoye kot lekol Mont Fleuri e konplik nou latas osi. Si  i annan bann etidyan difisil sey partaz en pe, sakenn a pran en pe difikilte, me pa anvoy tou lo Mont Fleuri silvouple.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Mersi bokou pou, Minis mon ti a kontan remersye ou pou avek ou lekip ki’n vin dan Lasanble pou fer sa deklarasyon, e answit reponn kestyon bann Manm.  Mon krwar bokou kestyon in ganny poze; bokou konsern in ganny in ganny leve lo  nivo ki pe ganny fer dan Ledikasyon pou amelyor zisteman bann rezilta Nasyonal e Enternasyonal.  Resours imen, byensir i 1 bann keksoz pli enportan pou devlopman nou pei.  E nou espere ki bann zefor ki zot pe zot pe fer i ava aport fri, e ki olye ganny 300 parmi 1200 manrmay ki pe ganny en grad A to C nou esperons ganny 600 dan detrwa lannen avek bann zefor kip e ganny fer.  Parske 300 parmi 1200 i tro pti gin anter sikse pou anmenn Ledikasyon devan.  E mon’n mon’n sit zis en legzanp kot mon’n get bann rezilta ki ou’n deza pibliye.

Alor mon espere ki Ledikasyon i kontinyen amelyore, nou kontinyen prodwir avek sa masin ki apel Minister Ledikasyon ek son bann lenfrastriktir ek son lekol, kontinyen prodwir dimoun ki kapab ranplas sa zenerasyon ki la ozordi.  Byensir tou zefor i pa pou lo zot, i depan lo lezot lenstitisyon osi, problenm sosyal, lezot problenm ki annan dan pei ki afekte zot e nou pa pou zanmen plas sa responsabilite antyerman lo Minister Ledikasyon.  Me pou bomaten mon ti a kontan remersye ou, pa zis bomaten me yer, pou ou letan ki ou’n partaze avek nou e ansanm avek ou lekip teknik.  E  mon ti a kontan dir mersi Dokter Barallon,  Mrs Delcy, Mr Dora e Mr Alex Souffe, e nou ava eskiz zot parmi nou.  Mersi.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker.  Mersi bann Manm Onorab pou zot entervansyon.  Parey mon ti’n dir, bi anmenn sa Statement dan National Assembly se pou share avek zot nou bann defi e osi pou solisit zot, zot langazman lo zot kote, e zot, e zot sipor.

Parey nou’n nou , mon fatige dir Ledikasyon i en responsabilite partaze e zot osi lo nivo zot distrik ki zot pe reprezante, lo nivo paran ki zot annan dan zot distrik, zot elektora dan zot distrik ki zot kapab ed Minister Ledikasyon.

Akoz i i en travay ki nou bezwen fer ansanm.  Minister Ledikasyon pa pou kapab sanz sistenm li tousel.  I bezwen kolaborasyon tou dimoun.  Son  bann MNAs dan zot distrik vizit lekol ki dan zot distrik, koz en pti pe avek management, avek School Council, vwar, sizere propoze keksoz ki lekol i kapab fer pou amelyor, pou amelyor rezilta.

Parey mon pe dir nou tou nou devret travay avek en sel bi, e nou tou nou bezwen annan enn menm vizyon.  Nou tou parey Mr Speaker in dir, nou ti a kontan ganny 600 etidyan ki pe score A to C.  Nou’n already met en target kot nou pou annan 50poursan sa bann etidyan pou score A* to C.  Nou ankor pe lite pou nou  ariv lo sa target.  Nou pa konnen, i pa pou ariv demen, i pa pou ariv apre demen, i annan.  Ok?  Me selman si nou tou nou met lanmen ansanm, nou ava kapab fer en keksoz.  Sa target i en target long term.  Mersi Mr Speaker e mersi osi pou ou mo lankourazman.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Ferrari ou ti oule fer en pwen?  Nou kapab eskiz -?

 

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Non mon ti anvi zis ki Minis i reasir nou ki Mr Benstrong pa pou perdi son Kontra.  Akoz -? Non i enportan, non i enportan akoz se Mr Benstrong ki’n promot sa deba ozordi.  So nou en pti pe per pou li.  Ok, mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Minis ou’n ganny eskize parmi nou, so, mersi bokou.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

 (AND HER DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

12.12 zis en pti lanons pou endik zot ki i annan en miting, Women’s Committee ki pou komanse byento dan Committee Room 3.  En miting avek NCC.  E si non nou pou kontiny nou travay avek 2er apre midi avek larestan bann item lo nou Order Paper.  Alor nou pou adjourn ziska 2er apre midi.

 

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, bonn apre midi tou bann Manm Onorab, tou dimoun a lekout. Nou pou kontinny travay lo nou Order Paper pou ozordi Merkredi le 10 Avril, e nou’n ariv lo item nimero 9 parmi 11 item ki annan. Alor nimero 9 item se kontinyasyon deba lo Public Service Salary (Amendment Bill) 2019. Mon krwar tou dimoun ki’n swiv size lo sa Bill, i konnen ki sa Bill i ankor dan Lasanble Nasyonal.

I ankor an diskisyon dan Staz Komite, me in annan diskisyon ant le de kote. Le de kote vedir kote Gouvernman e lo kote LDS ki ti’n propoz serten amannman lo sa Bill.  Alor petet mon a donn le 2 Leaders e sirtou the mover of the Bill. E Leader Lopozisyon pou donn nou en pti kontrandi kot nou ete lo la. Alor mon a pas laparol avek Onorab Leader of Government Business. Si ou le dir nou kot ou ete lo sa.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Chair mersi bokou.  Bonzour Mr Speaker, bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout. Mr Speaker nou lo nou kote nou annan zis en keksoz pou dir. Mon le ankor ennfwa pour nou withdraw the Bill.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Parey ou konnen ou pa kapab move en Motion ki’n fini ganny dealt with.  So in fini ganny dealt with resaman, non nou pa pe deal avek Motion pou quash nou pe deal avek Motion to withdraw.  Sa osi ti pran en vote lo la.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker sa ki ti pase dan sa Lasanble sa zour la, la i pa konstitisyonnel, i pa dapre Standing Order.   I  ti mal a mon avi!  E mwan mon pe remet ankor, akoz sa i kler, sa Mosyon i kler li!  Sa Mosyon ou mete, ou segonde me napa vote lo la!  Sa ki’n anmenn son Bill i kapab retire.  So, mon pe move ankor ennfwa pour mwan retire sa Bill se tou!

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Leader of Government Business, Lasanble in fini pran en pozisyon lo la ou kapab annan ou pwennvi lo .

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

… be nou napa nanryen pou dir ankor,  mersi!

 

MR DEPUTY SPEAKER

Si ou napa nanryen pou dir it’s fine.  Mon a pas laparol avek Leader Lopozisyon.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker apre ki nou ti zwenn semenn pase mon anvi raporte ki in annan serten devlopman. E mwan mon ti pran li lo mon menm, pou anvoy en mesaz pou Msye Faure dan son kapasite konman Prezidan, pour mwan dir avek li ki mon ti ava kontan diskit sa size, vi ki nou dan en lenpas e ki mon met mon a son disponibilite pou rantre li letan ki li i anvi, ki li i lib pou rankontre mwan. Msye Faure ti rann mwan larepons menm zour menm e demen bomaten, demen Zedi 7.15  bomaten mon pe zwenn Msye Faure in donn mwan lapwetman pou rankontre li 7.15 bomaten.

Kot e mon’n demann li osi si mon kapab ganny akonpannyen par ou menm vi ki ou’n fer bokou travay. E alor demen 7.15 bomaten Msye Faure pou resevwar mwan menm dan mon kapasite konm Leader Lopozisyon e Onorab Afif kot nou pou prezant avek li nou pwennvi.  E la mon anvi dir Mr Speaker ki ofet nou’n fini travay e nou pou prezant li sa. Nou’n fini travay lo en dokiman, en salary grid kot nou pou diskite e apre sa la nou ava konnen ki lot move. Me Mr Speaker, mon pou dir serten keksoz la ki ou, ou deza okouran. Ou konnen i annan, an mezir ki nou’n koz avek Minister Finans, mon anvi dir avek zot ki pou dir i annan plis konfizyon.

E i enportan pou Lasanble konnen sa. Par egzanp letan Minister Finans avek DPA i koz lo core avek non-core. E ki bann carers par egzanp i tonm dan non-core.  Be  Mr Speaker sa ki nou’n dekouver se ki bann carers zot pa tonbe anba sa salary grid zot non-core. Me sa ki pli enteresan ankor se ki sa ki zot resevwar i pa ganny apele en saler. I ganny apele en allowance, e ki depi le 1 Zanvye 2019 tou bann carers in fini ganny en logmantasyon 5 poursan lo zot allowance, sa i en keksoz.

Dezyenmman Mr Speaker i enportan pou mwan dir ki menm lo dan sa Bidze e letan ou regar payroll i annan ankor en lot konfizyon e la mon ava eksplike.

I annan serten Lazans  ki’n vin totalman endepandan, par egzanp SFA – National Parks Authority. Non bann travayer i ankor lo payroll me selman sa bann dimoun e alors sa i fer ki lakantite dimoun ki lo payroll i ogmante. Me nou’n ganny serten dyalog avek serten dimoun ki ansarz sa bann agencies ki dir ki zot deza annan zot Bidze, e ki sa Bidze ki nou ti vote lo la in deza enkorpor sa logmantasyon 5 poursan.  So, i separe.

Alors Mr Speaker mon pa pe anvi antisip en deba parey ou’n dir pou mwan donn en kontrandi, mon pe senpleman donn en kontrandi lo kot nou ete.  E parey mon pe dir nou’n fini prepar nou latab e nou soumisyon e demen bomaten 7.15 nou pe zwenn avek Msye Faure anler State House pou nou diskite e apartir la nou pou konnen.

Avek sa de parol Mr Speaker mon ava dir ou mersi bokou, e dan en serten sans, anyway mon konpran pozisyon Onorab De Commarmond. Mon konpran son pozisyon e konstisyonnalite e pa konstitisyonnalite.  Byensir i en deba dan li menm, me vi ki Onorab De Commarmond in dir ki a sa pwen i napa nanryen ankor pou dir; se sa ki in dir avek Lasanble mon espere ki.

Eksepte ki i anvi tire, i anvi retire me selman ki, anyway mon pa pou al lo sa pwen.  Me selman mon krwar Mr Speaker avek sa mon ti ava dir nou kapab move on to the next topic.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou Onorab Leader Lopozisyon.  So i kler poudir kontinyasyon lo sa deba i a vin apre ki nou’n ganny en pozisyon avek Egzekitiv pour nou konnen ki direksyon nou pou ale. So, sa i kler e nou pou fini lo sa item nimero 9.  Onorab Pillay ou annan en point of order.  Ale dir nou anba ki Order ki ou pe lev sa.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker mon pe lev mon point of order anba Order 24.  Anba Order 24 i donn ou lord biznes Lasanble. E lord biznes Lasanble ki nou annan pour nou transakt ozordi se nou annan Motion of which notice has been given apre nou pran Bills. Ou’n met nou dan en pozisyon konplike la par lefe ki ler ou’n entame, ou’n konmans  Lasanble apre midi, i paret mwan ou’n al anba Order, sa Order ki dir sa bout ki vin avan sa e efektivman ou’n anmenn nou dan en diskisyon lo sa Bill.  E prezan nou la a sa moman la dan en diskisyon lo sa Bill. E pour nou kapab adjourn diskisyon lo sa Bill nou bezwen annan en formal adjournment lo la. Mr Speaker sa ki Standing Orders i dir ou, ou sipoze swiv.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Wi, Standing Orders i posib i dir parey ou pe dir i sa, me sa ki mwan mon’n, kantmenm nou’n met li konman Public Bill la nou pe zis rod en update. Nou pa pe al dan Committee Stage la nou, nou pe zis rod en update e mon ti anvi zis ganny en lenformasyon lo la e nou pou, mon pa pe al ouver deba lo la. Sa in fini, nou’n fini konn pozisyon Gouvernman, nou fini konn pozisyon LGB, nou’n fini konn pozisyon loto. There is no further debate lo la! This is the end of it.   Nou pe al direk lo Mosyon.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Me Mr Speaker la mon pa pe ganny en konpran ki ou pe dir la.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pillay mon pa’n donn ou laparol, nou’n fini diskisyon lo la.  We are moving on to Motions!  Nou’n fini lo la.

Mwan mon’n fer en Ruling lo ou pwen ki ou’n leve lo anba ou point of order, mon’n fer en ruling lo la that’s the end of it, we are moving on to motions! Bon, Mosyon ki devan nou, Mosyon ki devan nou, nou annan 5 Mosyon e premye Mosyon i par Onorab Gervais Henrie. E mon ti endike avan ki mon ti met li premye parske i kourt e nou ti’n ganny laprouvasyon dezyenm mover Mosyon ki i kapab pas par devan. Onorab Henrie mon envit ou pou prezant ou Mosyon.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun.  Nou Mosyon ki devan nou mon ava lir li konmsa;

This Assembly approves the revised terms of reference of the Media Committee of the National Assembly.

Mr Speaker sa Mosyon i senp Komite Medya pe demann laprouvasyon Lasanble pou elarzi son manda. Orizinalman letan sa Komite ti ganny kree pandan 4enm Lasanble pli presizeman an 2009, i ti ganny formen pou reponn en bezwen spesifik.

Sa se pou drafte en Code Kondwit travay Lasanble Nasyonal par medya e dezyenmman pou asir  kouvertir Lasanble Nasyonal dan fason zis, profesyonnel, ki prezerv dignite bann Manm e sirtou anpese ki i annan okenn lenstans favoritizm atraver kouvertir medya. Sa ti 10 an pase.  Depi Sesel in sanze.  Stati Lasanble Nasyonal in grandi dan lizye piblik Seselwa. E akoz sa reprezantasyon nou lenstitisyon atraver nou medya pe preski dir regilariz son lekor.

Kantmenm sa, en kad travay kot i merit annan kon konversasyon kontinyel e respe mityel ant nou de lenstitisyon fodre i reste. Aprezan depi ki 6enm Lasanble in vini, en topik ki’n kontinyelman domin nou bann meeting, se lavenir sa Komite.  Kwa ki i kapab akonpli ankor apard zis angaze avek medya. Apre bokou refleksyon, e sirtou resers lo model bann lezot Parlman ki Manm Lasosyasyon Commonwealth nou’n tonm dakor ki nou merit rod laprouvasyon Lasanble Nasyonal, pou nou Komite elarzi son Manda e annan en rol oversight lo 2 lezot size. Alor lekel size?

Bann ki pli pre avek medya, ti annan Teknolozi Lenformasyon avek Kominikasyon oubyen ICT Sport Kiltir e Lazenes.

Sa bann size ler nou get zot ansanm, zot permet kreasyon en lanvironnman ki ed en endividi e sirtou bann zenn ki partisip aktivman, e kontribye dan transformasyon e devlopman socio-economic zot menm, e nou kominote konmela me pli enportan nou pe koz lavenir. Kantmenm ozordi nou pe koz lo Lekonomi Ble, proteksyon lanvironnman, sanzman klima e devlopman soutenab, si ou tir ICT, ou tir spor, ou tir kiltir e tir lazenes ou pou annan en gran mankman.

Aprezan ki mannyer nou konman en Lasanble serye, nou kapab, i merit pe promouvwar enn ou de sa bann size, menm si  zot pa kapab dil avek tou an menm tan. Nou Komite in tonm dakor pou azout lazenes avek kiltir akote nou travay avek sekter medya.

Sa ki nou krwar sa komite i merit pe fe parmi bann lezot keksoz, se annan en lentere dan devlopman ki pe arive dan sa bann sekter. Fer bann lanket neseser e reprezant bann rapor spesyal avek Lasanble kan e kot bann stakeholders i santi i annan en konsern ki merit adrese lo nivo Nasyonal.

Etidye e propoz bann lamannman neseser dan Lalwa ki gouvern sa bann size spesifik.

Evalye progranm Polisi bann Minister konsernen e determin zot efikasite an konsiderasyon bann plan ki nou met devan nou Lasanble.

An gro Mr Speaker se vreman fer en travay oversight vizavi Minister, Departman avek Lazans ki depan lo Bidze leta e ki annan manda pou zer size medya, lazenes avek kiltir. Avan ki okenn Manm i santi ki sa term referans travay i kapab bokou, mon ou le asir zot ki i pa lentansyon nou Komite pout ay avek tou sa bann size a la fwa.

Nou plan travay se pou pran en size a la fwa ki merit sa latansyon e raport avek Lasanble. Me ki enportan i se ki pou premye fwa dan listwar Lasanble Nasyonal, size lazenes avek kiltir, i ava ganny enkli direkteman dan travay Komite.

An pasan fodre note ki UNESCO i dekrir ki sa lendistri ki enkli kiltir ek medya konman sa lendistri kreativ. Ki en eleman kle dan devlopman ekonomik en pei.  Selon son bann statistik, bann pei ki pe devlope, i mank sa kad regilatwar e lanvironnman pou siport sa lendistri dinamik dan zot sekter kiltirel e sirtou pou lazenes.

Alor en Komite kot i ava annan oversight Mr Speaker i ava ede ki Sesel, i ava anmenn en kontribisyon pou kree sa kad ki UNESCO i demande ki bann pei i annan. E sa 2 size in touzour ganny diskite zis atraver Mosyon ou deba Bidze a lafen lannen. Me la la nou pe rod permisyon pou anmenn zot pli pre avek nou responsabilite reprezantasyon e oversight.

Aprezan mon ti a kontan demann Lasanble pou aprouv lamannman dan term referans Komite Medya avek bi pou elarzi son manda e sa terms of reference in ganny sirkile atraver email pou tou Manm Mr Speaker.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.  Eski i annan okenn Manm pou segonde.  Onorab Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mon segonn sa Mosyon Mr Speaker e mon le dir de mo lo sa size.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mr Speaker Mosyon Onorab Gervais Henrie ki osi Chairman Media Committee, pe demann Lasanble Nasyonal pou amann referans travay Komite Medya. Apre plizyer deliberasyon Manm Komite Medya ki mon osi mon en Manm lo la, tou Manm nou Komite ti agree ansanm pou amann TOR Komite Medya, pou elarzi nou manda e enkli 2 lezot sekter  enportan, ki nou santi plis lanfaz e oversight i merit ganny mete lo la. Sa de sekter se lazenes avek kiltir. An se moman rol prensipal nou komite se pou monitor e analiz polisi e ladministrasyon e rol medya – sirtou bann medya leta anba portfolyo Minister.

Annefe nou Komite i annan oversight lo Minister ki annan portfolyo medya. Atraver sa Mosyon Mr Speaker, nou pe propoze, nou pe demann nou Lasanble pou enkli lazenes ek kiltir anba nou term of reference, pour ki nou Komite i osi kapab annan oversight lo Minister ki annan Portfolyo Lazenes avek kiltir. Mr Speaker nou santi ki nou Lasanble i merit pli enklisiv e ki i annan lenportans e nesesite pou annan plis dyalog enteraksyon avek sa de sekter enportan.

E konman en zenn mon senserman krwar ki nou merit pe met plis lanfaz lo lazenes. Lazenes i fitir e lavenir nou pei.  Anba tax and responsibilities dan lamannman ki pe ganny propoze dan term referans Komite Medya ki annefe i enkli en sanzman dan nou non. Dan non sa Komite pou apel Media Youth and Culture Committee – NYCC. Nou santi ki Lasanble sirtou atraver sa Komite i kapab ede e asiste dan kapasite bann zenn e osi anforsi relasyon avek bann lorganizasyon e menm bann NGO lazenes.

Deza nou Lasable pe donn sipor Lasanble Lazenes.  Byento en MOU pou ganny sinyen ant nou Lasanble avek Lasanble Lazenes. E nou’n vwar dan lepase kot Speaker nou Lasanble in deza enkli Speaker Lasanble Lazenes lo en vizit lo en travay ki ti ganny fer, en travay IPU aletranze, pou obzerv bann zenn Parlmanter fer zot deliberasyon, an giz pou donn plis leksperyans bann zenn Manm dan nou Lasanble Lazenes.  I osi enportan ki i annan plis monitoring enquiries lo distribisyon depans larzan leta dan non selman medya, me osi dan kiltir ek lazenes.

Mwan konman en zenn ki travay ase pros avek bann zenn, sirtou dan bann domenn sportiv, sosyete sivil e menm dan bann diferan antite gouvernman lazenes, mon santi ki i annan en problenm finansman kot i konsern ankadreman nou bann zenn Sesel. I enportan ki nou envestir plis dan nou bann zenn e siport nou bann zenn.  E Mr Speaker nou kapab siport nou bann zenn atraver bann Lalwa ki afekte nou bann zenn direkteman e pran an konsiderasyon bann input pou met devan nou Lasanble Nasyonal.

A plizyer repriz dan lepase Mr Speaker, nou Lasanble in met plizyer konsern in anmenn plizyer konsern bann zenn dan Lasanble Nasyonal mon menm le pase. Mon’n koz lo bann issue bann zenn Youth Hostel bann etidyan STA Shannon College, alokasyon finans pou bann youth workers dan distrik e lezot manm in koz lo plizyer size atraver bann  Mosyon, Kestyon, deba lo Bidze e menm lo nou larepons Leta Lanasyon. Mr Speaker i enportan ki i annan plis vizit e enteraksyon ant sa Komite avek sa 3 stakeholders – medya, lazenes avek kiltir.

E sa nouvo term of reference i egzize ki nou fer sa. Kot i konsern kiltir Mr Speaker, nou kiltir i nou idantite. Nou bezwen prezerv e promouvwar nou kiltir. Annan en regar lo bann antite ki safeguard nou kiltir i vreman enportan. I enportan ki i annan en oversight lo la fason ki larzan Leta i ganny depanse dan sa sekter.

Annou pa bliy sa saga stad lanmizik, ki ase kontroversyel ki ti vin dan nou Lasanble Nasyonal. Mr Speaker nou osi konman en Lasanble nou annan en rol patriyotik.  Dan nou rol reprezantiv nou bezwen reprezant pep Seselwa.  I nou devwar pou promot e protez nou kreolite laspirasyon e kilitr nou pep.  Alor mon dakor ki kiltir i merit ganny enkli dan sa nouvo term refrerans travay.

Avek sa Mr Speaker mon pou siport sa Mosyon pou amann nou term referans travay pou enkli lazenes e kiltir e sanz nou Komite medya pou vin Media Youth and Culture Committee – MYCC.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Wavel Woodcock.  Eski i annan okenn lezot entervenan lo sa Mosyon? Si napa okenn lezot entervenan lo sa Mosyon nou pou al direkteman pour nou pran en vote lo la, e avan nou pran sa vote mon a demann, mon a lir sa Mosyon pou zot.

‘’This Assembly approves the revised terms and reference of the Media Committee of the National Assembly.’’ Tou Manm ki an faver? Okenn Manm ki kont?  Madanm Clerk ou a donn nou -?

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker mon’n rikord 21 Manm ki’n vot an faver e personn kont.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi, lefe ki 21 Manm in vot an faver sa Mosyon i pase e i form – Alor Onorab Henrie e tou Manm sa Media Committee zot annan zot nouvo manda. Onorab Pillay ou ti’n lev ou lanmen.

 

HON SEBATIEN PILLAY

Wi, yes Mr Speaker mon ti pe zis going back tou your previous ruling demann ou pou met dan matter before ABC at least next meeting avek ou permisyon, ki nou konsider lord ki nou’n pran.  Akoz I submit to you again Mr Speaker ou ti’n fer nou antre dan deba lo sa Bill e nou pa ti ankor sorti lo deba lo sa Bill.  E ou’n transact en lot biznes before ki nou formally adjourn debate on the debate under your rule.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mwan mon napa problenm pou include that as an item for debate at, or an item pou diskisyon lo ABC. The next Speaker will take up the issue at ABC parske i pou la. Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker,  mon krwar ki ABC i devret tackle sa parske up to now, si Onorab Pillay ti al en pti git pli lwen, mon ti ava mazinen osi ki poudir that would have been one of his arguments ki anba 24, Motions i vin avan Bills. E ki ziska aprezan in fact this is, kekfwa Standing Orders Committee i ava regard sa kot pou regarde ki Bills i ava pran priyorite lo Motions. E sa i ava enkli Motion of which notice have been given. Parske letan ou regard 24 (2) (n), motions of which notice has been given e apre sa i vin Bills.

Me ziska aprezan mon krwar pou dan sa lespri ki Bills ki, travay Gouvernman pour li ganny priyorite, ki alors nou’n met Bills avan e Motions in vin apre. Sa ankor ennfwa mon ti ava dir en keksoz pou ABC re regarde.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Mon napa problenm avek sa, i en kestyon lord e nou kapab byensir diskite. Zis pou port ou latansyon osi ki anba 24 (2) (m), i mete ki any motion Bill or other business. E malgre ki lo Order Paper nou’n met li konman Bill, lentansyon ti kler sete pou ganny en update ler mon ti anonse mon ti dir mon ti anvi en kontrandi.

Nou pa ti’n antre dan deba nou pa ti’n move, parske dernyen ki nou ti’n kit sa Bill nou ti dan Committee Stage. E nou ti report to the Assembly vwala pozisyon kot nou ti ete, so nou pa pe re-ouver deba as such lo la.  Mon ti pe rod en kontrandi lo kot nou ete.  Mon ti pe ouver deba pou Lasanble. So, vreman mon kapab konsider li konman antre dan 24 (2) (m). Alor that is the end of the matter, nou’n met li lo ABC. So fine nou ava diskit sa.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker mon pou osi submit avek ou, ki dan 2 ka ki Lakour in rule kont lo konstitisyonnalite Lalwa ki Lasanble Nasyonal i pase, tou bann prosedir ki Lasanble Nasyonal i servi pou pas en Lalwa i ganny konsidere.  E sa i dapre bann prensip ki’n ganny etabli.  Se pou sa rezon ki mon ti pe alert ou ki nou bezwen fer sir ki nou swiv lord ki’n ganny etabli e si nou ti le al anba (2)(m). lefe ki ou pa’n fer li konman en kominikasyon se sa ki mon’n alert ou lo sa size.

Ti ava preferab next time ki nou fer konman en form ‘’kominikasyon’’ avan ki nou antre dan Formal Business of the House.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Well these are issues ki ou kapab met dan ABC, so fine napa problenm.  Bon nou kontinyen avek travay lo nou Order Paper e Onorab Audrey Vidot in enform Speaker ki i pa pe kapab prezan ozordi, pou rezon personnel e  nou’n aksepte sa.   E alor nou ava pran son Mosyon kan i pou available e nou pou postpone son Mosyon.  Me i pou anmenn nou alor lo item 3 konman Mosyon e sa se en Mosyon par Onorab Bernard Georges Manm pour Les Mamelles, e mon ti ava envit Onorab Georges pou lir son Mosyon.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker. Mon reponn a ou lenvitasyon.  Bonn apre midi tou bann Manm Onorab Lasanble e okenn dimoun ki pe ekout nou dan lakour.  Mr Speaker sa Mosyon i en pti Mosyon e i pe demann sa Lasanble pou demann avek Gouvernman met an plas en sistenm lifeboat  e lifeboat  station dan tou bann landrwa neseser lo Mahe, Praslin e La Digue. Avek ou permisyon mon pou konmans mon lentervansyon apre midi avek en zistwar e 2 refleksyon.

Detrwa lannen pase en dimoun dan mon distrik ti’n tonm byen malad e i ti’n ganny admit lopital e son fanmir ti call mwan pou dir mwan ki zot pa war ki i annan lavi e i posib ki i pa pou fini lazournen.

Mon’n zot mon ti somewhere mon ti dir zot call mwan si son sityasyon i deteryore. Efektivman dan pti 5er apre midi pandan ki mon ti dan en meeting Arpent  Vert zot in call mwan e dir mwan ki sityasyon pa bon si mon kapab vini e etandonnen ki mon ti lanmenm la obor mon’n marse mon’n al Lopital e mon’n vwar  pasyan o lili lo ward ek son ser, en msye alaz, son ser ek son nyes pe okip li. E sa msye ti an detres i ti pe ganny problenm pou respire i ti annan en mas lo son figir e son ser ek son nyes ti pe ed li.

Ti annan en sel travayer lasante lo ward, set en nurse e li i ti dan deryer son stasyon pe ranpli en form. Alor mon’n ale, mon’n dir li be ‘’Miss sa msye laba pa byen.’’ I dir mwan ‘’Wi, wi i pou mor.’’

Mon dir be ou pa krwar ki ou devret pe sey montre li en pe konfor?  I dir ‘’Non, non be tou mannyer i pou mor.’’ Mon dir,’’ Be  pa koumsa ki i devre si i ti pou mor li tousel ek son ser ek son nyes i ti a’n mor dan lakour.  Si i la Lopital at least montre en pe lentere. Aranz son zorye, pran son pou mon pa konnen mwan, pran son tanperatir montre lafanmir ki ou annan serten care pou sa dimoun ki pe mor.’’ I dir mwan ‘’Non pa, kantmenm mon pou fer sa still i pou mor.’’ E efektivman en pe pli tar sa imsye in mor.

Sa in fer mwan mazin bokou lo sa laspe, konfor ki ou bezwen donn dimoun menm si sa konfor pa pou abouti a nanryen. E i fer mwan vin lo mon de refleksyon.  Depi 1972 avyon pe apoze Airport toulezour. E erezman Bondye in pitye nou, nou pa ankor ganny en aksidan avyon me malgre sa, sak fwa ki en avyon i apoze fire tender i fer sir ki zot tank i plen zot start zot masin e zot sorti an deor stasyon zis an ka – zis an ka en keksoz i arive.

E bann dimoun ki asir lakaz, nou asir nou lakaz tou le zan malgre ki zanmen dife i pran zanmen lateras i grennen, zanmen flood i antre dan nou lakaz. E nou pa asir nou lakaz apre detrwa lannen dir zot tou a pake lasirans ki mon’n peye mon lakaz zanmen in brile pour mwan kapab al fer en claim lo lasirans?  Zanmen nou fer sa me still toulezan nou al pey nou lasirans. E sa i anmenn mwan lo sa laspe  lasirans, e mon’n realize ki sa Mosyon ki mon pe anmennen apre midi  i en Mosyon ki rod konfor ek lasirans par lao tou.  E se pou sa rezon ki mon’n deside Mr Speaker konmans mon lentervansyon koumsa. Personn pa pou sirprann ki se mwan ki pe ranmenn sa Mosyon akoz zot in tann mwan lannen ale lannen vini sak fwa ki nou dan Bidze lev sa pwen e met devan.

E zot ava rapel  ki an Novanm Lannen pase e an Desanm ler SMSA ti isi mon ti demann sa kestyon e kaptenn Valmont in byen akeyir mon lide. E in dir ki se en tre bon lide e enn ki zot pou etidye. Efektivman SMSA avek serten zot bann stakeholders, zot bann propriyeter Yacht, bann propriyeter bato eksetera zot in fini deza setup en Emergency Response Team e apre diskisyon avek Apostola De la Mer, bann lasosyasyon boat owners, bann lasosyasyon peser en pe partou. E zot in deza fer en sistenm volonter  kot ler pou ariv en aksidan oubyen en bato an detres e la nou pe koz bann bato en pe pli konsekan.

Bann bato ki al lapes en pe lwen bann yacht, bann keksoz koumsa, sa Emergency Response Team i ava kapab met en repons anmars pou al anmenn serten lasistans. Mwan mon Mosyon i a en nivo bokou pli rezyonal, bokou pli ensure mon pa pe rod bann keksoz ki arive an ot mer, mon pa pe rod sekour dan bann bato ki al lwen. Mwan mon pe rod pou bann keksoz ki ariv obor nou, obor nou lans, obor nou brizan, obor nou zil pros avek nou.

I annan sa emergency Response Team i annan Coast Guard zot pe fer en, zot annan en manda, zot pe fer en travay e nou pe apresye bann travay ki zot fer. Me mwan mon pe rod en keksoz ki pa egziste ozordi e mon pe anmenn en lide pou met devan Lasanble pou rod zot sipor dan en fason ki nou ava kapab met sa ofisyelman devan Gouvernman pou vwar ki mannyer sa keksoz i a kapab arive. Mr Speaker i tris pou dir me nou en pei Maritime.  Nou annan 1.3 milyon kilomet kare losean, e i tou nou bann dimoun i kontan al dan bato eksetera bato i antre sorti.

Dimoun i al piknik lo zil i toutafe – ou bezwen ekspekte ki tanzantan en bato pou tonm an detres oubyen pou savire pou divers rezon e dimoun pou an detres e pou menm perdi lavi.  Mon pa anvi retourn lo bann dimoun ki’n perdi zot lavi, akoz mon pa anvi fer bann fanmir reviv zot soufrans me nou pa kapab pa mansyonn le 15 Out. Tou le an kot souvandfwa i annan kot problenm i arive ant Praslin avek La Digue, in arive lannen pase menm.

E nou pa kapab bliye ki isi menm nou Lasanble in ganny touse par en aksidan 1an, 2an pase ler bann en pe staff Lasanble avek zot fanmir ti pe retournen apre en zournen detant ek piknik lo Ile Therese. Mr Speaker mon Mosyon i adres sa bann pti bato ki sorti pa lwen e ki annan de fwa i savire oubyen i annan en problem ki arive. Mon konpran ki pa tou lavi ki kapab ganny sove. Menm is ou pran tou prekosyon i annan dimoun ki pou still perdi zot lavi e ou pa pou kapab anpes sa akoz aksidan i vin vit e 1 minit ou vivan e apre ou’n perdi ou lavi. I posib ki okenn lavi pa pou sove, tel parey Fire Brigade i bezwen star son masin menm si i konnen ki sak fwa avyon pou apoze sen e sof e apre i pou bezwen fer aryer e antre dan son langar en tenny son masin esper sa enn ki pe vini.

Me i annan de keksoz ki okenn sosyete i bezwen a tou moman e san annan konfor ki tou keksoz pe ganny pran pou ki en aksidan i ganny minimize ek lasirans, pou fer sir ki ler sa aksidan i arive i annan en keksoz ki kapab ganny met an plas fasilman pout ant pa anpes sa aksidan arive me tant sov lavi ek sov health bann dimoun ki pe ganny afekte. Alors sa ki mon pe propoze Mr Speaker, se en striktir baze lo volontarya, se pa en striktir mon pe demann Gouvernman al trouv en Bidze pou met an plas en keksoz ki pou kout larzan e ki kekfwa zanmen pou ganny servi.

Me en keksoz ki pou annan a son baz volontarya, e isi Sesel nou en popilasyon mon kapab dir ki parmi bann popilasyon ki pli angaze dan volontarya.

E nou vwar sa dan tou laspe nou vwar dimoun kot legliz ki angaze la mon fek ganny en SMS ki dir ki pou annan en group dimoun ki pou al donn disan ki pe demann dimoun vini Red Cross. Sa se bann dimoun ki donn zot letan volonterman pou asiste bann sitwayen e fer sir ki nou improve lavi nou bann kominote. Nou menm nou, nou tou isi dan sa Lasanble nou annan en leker volontarya se sa ki anmenn nou dan politik.

Nou pa al dan politik parey dimoun i kapab krwar pou avans nou karyer oubyen pou met larzan labank. Nou al dan politik, en politik parey zot tou zot konnen i en high risk game. I kapab ki ou travay 5an asarnen ou fer sir ki tou dimoun i al vote epi ou perdi eleksyon. I arive sa e ou pa les ou lebra tonbe, okontrer ou ale e ou fight ankor pou ou sey gannyen next time. Se sa ki anmenn, se sa lespri volontarya, se sa lespri anvi e nou kominote ki anmenn nou Mr Speaker asiste bann dimoun kot zot bezwen. E nou pa pe envant sa isi Sesel, mon lide volontarya i pa enn ki mon fek dekouver.

Bokou mon ava dir menm laplipar bann lifeboats, ek lifeguard, ek lifeboat station dan bann pei maritime i travay lo en baz volontarya.  I travay. Se bann charities ki anmas larzan pou kontinyen gard sa sistenm lifeboats. Sa enn pli vye ki nou konnen dan lemon RNLI Royal National Lifeboat Institution Langleter i konpletman volonter.

Bann dimoun pa ganny anploye, zot annan zot job me si i annan en detres zot toutafe pare pou zot sot lo en bato al sey sov en lavi. E se sa ki mon pe sey prekonize ek ki mon pe sey demann zot la apre midi pou swiv mwan dan sa lide e demann Gouvernman met sa keksoz an mars. Ki mannyer mon vwar sa sistenm?  E  i en sistenm ki deza egziste.

Mon premye pou rekonnet ki tou bann propriyeter bato, dan tou kwen Sesel, ler zot konnen ki i annan en keksoz ki’n arive e ki zot lib zot pou sot lo en bato, zot pou sot lo zot bato si zot annan enn pou al sey anmenn en sekour.

Sa ki mon pe sey fer ozordi se pa les sa sistenm  lo en nivo dezangaze, me ankadre li dan en serten striktir ki pou still gard son laspe volonter konpletman ouver. Alor mannyer mwan mon vwar se sa, dan bann distrik oubyen dan bann landrwa kot nou krwar i devret annan en lifeboat e mon pe propoz sa bann lokasyon swivan.

Sa se Bernard Georges ki pe propoz sa se pa – I pa’n ganny koul dan beton nou kapab sanze me se mon lespri ki dir mwan nou ava annan enn Roche Caiman. Ki ava secourir okenn bato ki tonm an detres dan St Anne marine park oubyen Ile Aux Cerf.  Apre nou ava annan enn Anse au Pins, apre nou ava annan enn Anse Royale, enn Anse Forbans, enn Baie Lazare, enn Anse La Mouche, en Anse Boileau, enn Port Glaud, enn Beau Vallon/ Bel Ombre, enn Anse Etoile, enn Grand Anse Praslin, enn Baie Ste Anne, Enn Cote D’or, enn La Digue somewhere e kekfwa enn de lezot zil, malgre ki mwan mon Mosyon i restrikte lo sa 3 zil prensipal. Lespri se ki dan sakenn sa bann landrwa lokasyon, i ava annan en dimoun ki ava sa focal person ki i en propriyeter en bato.

E ki pare pou nonm son bato konman sa safety boat ki ler pou annan en problenm, i ava organiz pou al ed bann dimoun ki dan detres. Se pa en bato ki pou ganny anmare pou esper en detres. Se en bato ki pe ganny servi pou lapes, pe ganny servi pou plezir whatever me en dimoun ki pou pare pou angaz son lekor pou dir, ‘’mwan mon a met mon bato a dispozisyon sa lifeboat structure.’’ Sa dimoun i ava toultan within reach, Langleter sa ki zot fer zot annan en pager. Sak dimoun i annan  en pti masin ler sa masin i sonnen i konnen ki i bezwen dil avek.

Me isi Sesel i kapab annan en telefonn, en telefonn mobile avek en nimero dedye pou sa keksoz or whatever me toultan son bato a nenport ki moman ler i pa pe servi pou fuel up. Son tank pou plen e i pou pare pou li bouze e sa dimoun pou reste dan en landrwa ki pa tro lwen avek sa bato pou bann rezon ki evidan. Sa focal person i ava annan 3 ou 4 lezot dimoun konman son asistan anba son direksyon ler i ganny apele i call sa 2 ou 3 dimoun zot fall in zot bato zot start e zot al ede.

I ava annan en prosedir kontak parey mon fek dir en telefonn portab avek en limero dedicated kekfwa, sa bato ava annan en minimum lekipman sovtaz en pe life jacket en pe life buoy en pe lakord bann keksoz senp e sa bato i ava ganny pey en pti retainer tou le mwan pou kouver son depans e pou ankouraz li dan sa keksoz ki i pe fer. E mannyer mon vwar sa sistenm Mr Speaker se ki si sa i ganny aksepte sa dizenn dimoun dan sa 10enn lokasyon. Ou sa kenzenn lokasyon ava ganny en training ki SMSA ek Coast Guard ava donn zot.

En basic training dan life saving dan First Aid eksetera e bann upgrade bann training anyel zis pou fer sir ki tou keksoz i mars byen e ki bann dimoun i ganny bann nouvo teknik sovtaz a nenport ki moman.

SMSA mon’n koz avek zot, zot absoliman pare e  zot krwar i en tre bon nide parey mon fek dir. Zot absoliman pare pou pran sa anba zot responsabilite e pou fer sir ki sa keksoz i kapab ganny met an plas. Alor nou annan nou striktir; nou annan nou dimoun ki’n nou’n idantifye; zot in ganny zot training dan bann landrwa apropriye ki mannyer prezan sa keksoz avan ganny manage?

E parey mon’n dir SMSA mon krwar oubyen Coast Guard mon pa la pou dir lekel ki pli apropriye, me tou lede in dir mwan ki zot krwar i en bon nide e zot pare natirelman pou donn lasistans neseser. Apostola De la Mer avek lekel mon’n koz avek zot osi zot krwar i tre bon nide. Apre osi mon’n koz avek bokou dimoun ki annan bato ki dir mwan ki demen bomaten si en striktir konmsa i vin an plas zot pare pou met zot bato an dispozisyon. E join dan sa sistenm.  Si ou kapab ganny detrwa bato dan sak distrik pli bon ankor akoz ler enn kekfwa in al lapes lot i ava touzour la.

Me sa se bann detay ki nou kapab evantyelman work out lo la. E mon devret remersye ozordi Kaptenn Valmont ki’n siport sa linisyativ depi lo konmansman. E Kaptenn Ernesta ki mon ti koz avek lot zour, e lekip SMSA Ms Brigitte Ciseau zot legal Officer. Zot tou zot byen angaze e dan sa demars e mon bezwen osi mansyonn Mr Antoine Pool avek son frer Floran dan mon distrik ki’n donn mwan bokou lasistans dan sa lespri. E finalman

Mr Speaker, ki mannyer sa pou ganny funded kote larzan pou sorti pou met keksoz an mars?  Parey mon’n dir taler i pa bezwen sorti dan Bidze  Gouvernman, malgre ki mon krwar en serten parti, kekfwa Gouvernman i bezwen pran en serten responsabilite; toute omwen o konmansman. Mwan mannyer mon vwar, sa bato ki pe ganny demande pou met son bato an dispozisyon kekfwa i ava ganny en retainer omwen R5mil par mwan. mon pe donn en sif ki zis mon pe sizere i kapab plis depan lo kantite bato ki kapab, oubyen kantite funding ki kapab ganny rode. Sak helper i kapab ganny li R2, 500 par mwan konman en pti retainer.

E dan en fason ki avek R10 a R15mil par mwan sa bato i kapab toultan ganny gard an sirkilasyon e sa sistenm ganny garde. O konmansman kekfwa pou annan a en cost pou aste lekipman, pou donn lekipman parey mon’n dir lifeboat, life belt en pe lakord eksetera. Me ankor enn fwa si ou mazin en maximum R10mil par bato i pa enorm i en keksoz  ki nou kapab met an plas ase rapidman avek en pti gin larzan.

E menm la, mwan sa ki mon ti a kontan vwar Gouvernman i a kapab ede pou fer en sistenm atraver SMSA, al rod serten dimoun ki angaze deza dan lapes dan bann lokipasyon maritim e fer bann gro lakonpannyen sakenn sponsor enn sa bato. E ankor enn fwa mon pa pe montre ledwa mon pe rod sa bann dimoun neseserman mon pe mazin Land Marine mon pe mazin Hunt Deltel, mon pe mazin Inter Islands Boat, mon pe mazin bann dimoun ki angaze deza e ki kapab kekfwa atraver zot corporate social responsibility trouv R10 a 15 mil par mwan pou sakenn sponsor enn sa bann bato.

Bann lotel dan bann lokalite kot sa boat pou ete i kapab enn sponsor enn sa bann bato. Dan en fason avek pa bokou larzan en minimum lorganizasyon nou kapab annan en striktir. E parey mon’n dir Mr Speaker o konmansman – e sa i ava mon dernyen parol, menm si sa bann bato zanmen pou ganny call, menm si malgre zot pou ganny call zanmen zot pou kapab sov en lavi.  Sa ki dimoun i ava konnen – i ava annan en lasirans – i ava annan en konfor.  I ava at least annan en keksoz ki pe ganny fer.

I ava annan sa nurse ki olye asiz deryer son kontwar i pe tap pou sa pasyan ki pe mor, i pe bouz son zorye, pou fer li vin pli konfortab eksetera.  Sa i enportan en kantite dan lavi ki ou konnen ki i annan en fall back e ou konnen ki at least konman en sosyete ou’n fer tou sa ki ou kapab pou met en striktir an plas, pour ki si i ariv en keksoz en zour e en dimoun i ganny sove ki i pa ti pou ganny sove, i ava en rezon akoz nou’n fer sa keksoz ki nou pe fer ozordi.  Avek sa detrwa parol Mr Speaker mon demann enbleman avek bann Manm Onorab apre midi, pou siport mwan dan sa demars, ki pe ganny fer dan lentere nou tou, dan lentere sosyete, dan lentere nou pei.

Ki nou ava annan en sistenm lifeboat avek lifeboat station dan bann landrwa apropriye at least lo nou 3 zil prensipal. Mr Speaker mon remersye ou.  Mon remersye bann Manm pou zot latansyon apre midi e mon kont lo zot sipor.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Eski i annan okenn Manm ki segonn sa Mosyon? Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker.  Mon ou le segonn sa Mosyon Onorab Georges e mon le demann ou permisyon pour mwan kapab delibere lo sa Mosyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

HON JOHN HOAREAU

Mr Speaker Mosyon parey Onorab Georges pe demande se pou met serten bann bato ki nou apel bann lifeboats otour Mahe, Praslin e La Digue se nou bann zil prensipal kot i annan bokou aktivite notik. Mosyon i annan serten merit e mon pou koz lo la apre. Mr Speaker menm si sa Mosyon i vize ver i sistenm lifeboat mon pou osi koz lo lifeguard akoz i annan tre pros relasyon ant lifeboat ek lifeguard. Anfen zot pe travay pou fer menm lobzektif, me senpleman lifeboat li son louvraz i en pti pe pli konplike. Mr Speaker sa Mosyon i trouv son merit e son lenportans, dan lefe ki Sesel nou pe toultan promote nou destinasyon konman en destinasyon touristik ki en safe destination.

Safe pour ki touris kapab marse san ganny atake, oubyen ganny vole, me osi safe dan lesans ki i annan serten aktivite ki touris i kapab ganny fer lo delo sale.  Nou annan bann pli zoli lans o monn. Nou annan en delo turquoise parey nou kapab dir ki touris i kapab vini pou naze, pou fer water sport, yachting sailing, ekskirsyon, snorkeling, scuba diving lezot ankor, ki pou zot i en latraksyon prensipal pou en vakans ideal. Alor i en enperatif ki Gouvernman i met an plas en servis ki enkli lifeguard lo bann lans prensipal kot touris i frekante, e osi parey Mosyon pe demande pou et en sistenm lifeboat pou patrole e partisip dan search and rescue kan i annan sa nesesite.

Fodre fer remarke i laplipar pei dan lemonn, ki borde swa avek bann gran lak oubyen avek delo sale zot osi zot annan en servis koumsa. Mr Speaker en servis lifeguard i deza egziste lo serten nou bann lans par egzanp Beau Vallon. Me mwan mon krwar  nou kapab fer pli ki sa, malgre sa mon e realis e pragmatic e mon konnen i pa posib pou met lifeguard lo tou nou lans me mon konvenki ki nou kapab fer li lo laplipar bann lans ganny pli frekante.

Mr Speaker statistik Minister Tourizm i montre ki pandan lannen 2017 – 7 touris in perdi zot lavi dan lanmer. An 2018 – 6 e an 2019 ziska aprezan nou’n ganny en ka. Sa banns if i deza tro bokou e i pa zwe byen lo nou zefor pour nou mentenir nou destinasyon konman en safe destination.

Mr Speaker tou an respektan ki Bondye ki kapab pran lavi, me si nou annan en sistenm kot nou met an plas en sistenm lifeboat petet bokou sa bann ka ti a kapab pa end up avek lanmor. Akoz sa sistenm lifeboat ki i pou reazir pou ariv kot en ka i kapab fer diferans ant lavi avek lanmor.

Dezyenmman Mr Speaker se pa zis touris ki pou benefisye atraver en sistenm lifeguard e lifeboat. Me egalman nou popilasyon lokal pou osi benefisye, bokou Seselwa i kontan al enjoy en lazournen lo lans swa avek fanmir oubyen avek zanmi.

Ouswa souvandfwa zot al pran en benn mer e aksidan pa averti, i osi annan bokou zabitan ki fer water sport swa canoe, sailing, jet ski, e menm lapes dan bann pti bato otour nou lakot. An vi ki parey mon’n dir maler pa averti i annan risk e i kapab keksoz al mal, alor en tel servis ti a kapab reazir vitman lo lanmer ler i ganny en ‘’Mayday’’ call pour li kapab fer ladiferans. Mr Speaker en tel propozisyon mon konnen i kapab lev bokou kestyon, petet dimoun ti ava demande be pa nou annan Marine Police ek Coast Guard?

Eski nou annan ase resours imen e profesyonnel pou mentenir en sistenm lifeboat dan Sesel, an prenon kont ki en sistenm lifeboat pour li fonksyonnen i pou bezwen at least en 6 dimoun par bato. Petet pou mentenir 3 shift i pou bezwen li 18 dimoun e bann dimoun zot bezwen kalifye pou kapab run sa bato.

Petet dimoun i kapab demande si nou pou servi bato lokal oubyen si nou pou bezwen al aste en bato. Petet son kou sa bato si nou bezwen al aste en bato pou kout  nou apepre 2.7milyon Ero par bato, me nou’n ganny lasirans avek loter mosyon ki nou kapab servi en sistenm kot nou recruit bann dimoun lokal ki annan zot bato ki kapab met li a dispozisyon pou en tel keksoz koumsa.

Me selman an tou ka bann lifeboat i bann bato ki ase spesyal osi. Fodre nou pran kont ki sa bann dimoun ki pe met a zot dispozisyon zot bato, zot annan en lekipman debaz oubyen serten bato ki kapab accommodate oubyen sorti li i annan ka pou li sorti, akoz souvandfwa i annan aksidan ki ariv ler i annan movetan; ler vizibilite pa bon. Pete dimoun i kapab osi demande, akoz ki nou pa met plis resours deza lo Coast Guard e marine police e fer zot vin pli efektiv.

Akoz zot deza annan sa bann resours parey bato ensidswit, e mendev pou kapab mentenir en sistenm lifeboat. Eski en sistenm lifeboat pa pe mont lo lipye lezot sa bann service ki deza egziste?

Anfen tou sa bann kestyon se size en lot deba, e petet L’Egzekitiv li menm ki si i pe antreprann en legzersis konmsa i kapab mazin en pli o profon lo la.  Mr Speaker ler mon get la fason ki lifeguard  e  lifeboat i marse dan bann lezot pei parey Langleter, Mr Speaker, mon konstate ki mon’n fer en pti pe reser parey Onorab Georges in fer lo Royal National Lifeboat Institute ki en lorganizasyon parey in dir baze lo bann volonter.

E souvandfwa se bann dimoun ki deza travay lo bann merchantship oubyen lo Royal Navy ki ganny rekrite lo en baz volonter pou fer sa travay.  Zot mentenir zot lifeboat 7 zour e 24er lo 24er.   Zot patrol lo lakot Britanik e reponn bann ‘’Mayday’’ calls e search and rescue.

Mr Speaker nou bezwen rekonnet osi ki i bezwen serten konpetans.  Akoz pou ou fer search, pou fer rescue ou bezwen konn bann patterns ki pou bezwen travay avek kondisyon kouran; ou bezwen annan lenformasyon dan radyo e kominikasyon First Aid e petet lezot formasyon dan masin si menm ou masin i kase  ler ou pe al fer serten travay e ou bato parey mon’n dir, i bezwen en bato ki ase kalib pou li sorti dan letan move, akoz souvandfwa aksidan i ariv dan bann  letan ki en pti pe move.  Petet en lekipman plonze parey mon’n tann en pti whisper la. Me wi tou sa bann keksoz i bezwen ankadre ladan,.

Mr Speaker mon krwar ki en travay  i kapab ganny fer an konzwent avek Coast Guard e Marine Police pou entegre en sistenm lifeboart koman en parti zot servis e sirtou akoz zot annan bann resours ki zot kapab servi pou kordin en tel loperasyon parey. I pa e loperasyon   ki sitan fasil parey petet  nou mazinen,  zis pou al rod sa dimoun, me i annan en kantite keksoz ki involve ladan.

Ki fason nou kapab entegre en servis koumsa?  Mr Speaker napa nanryen ki anpes nou parey Onorab Georges in dir pou rod bann volonter setadir bann retired Sea Captain – bann ex-seamen, petet bann paramedics osi en pti fonksyonn parey Lakrwa Rouz i fonksyonnen.  Organiz refresher course kapasite building, training, e dizon fason ki ou servi radyo, e bann lezot keksoz, konn kondisyon kouran ensidswit.

Etabli en sistenm kordinasyon e mon mazinen SMSA pou annan en rol kle pou zwe ladan. Mr Speaker capacity building i vreman enportan en mon le met lanfaz lo la. Ler ou konsider lesplikasyon ki Onorab Georges in donnen.

Souvandfwa ler ou ekout bann anecdote, bann aksidan kot in arive ki i annan dimoun ki’n ‘’lost at sea’’ oubyen ki’n ‘’died at sea’’ ou vwar pou dir bann rescuers in mank zot bokou profesyonnalizm dan nou sistenm ki nou annan ozordi. So, mwan mon krwar  si nou pe mazin dan tel laliny nou bezwen konsantre bokou lo profesyonnalizm e konpetans. Mon rapel par egzanp rafal Mr Germain e Mr Lespoir ti perdi zot lav. Pandan letan ki zot ti fer zot dernyen kominikasyon avek zot fanmir ti osi annan bato Coast Guard ki ti war en pti bato pe sirkil a ron. Me li in kontinyen al fer sa ki i ti pe fer i ti anmar sa pti bato e anmenn li ater.

Me ou vwar la dan lesans ki si de moman ki i ti’n vwar en keksoz konmsa i ti’n apros sa pti bato, petet i fer ladiferans ant lavi e lanmor si i ti’n vwar sa bann dimoun pete pe struggle dan delo.  Me nou vwar pou dir sa Mosyon i annan en merit.  E Mr Speaker mwan mon pou siport sa Mosyon e mwan mon krwar i pou anmenn nou dan bon direksyon, akoz i pou permet nou rezouir en liable lo en safe destination lo kote touris akoz, nou’n war kantite aksidan i arive avek touris e menm lo kote nou dimoun lokal nou popilasyon ki petet i perdi zot lavi dan delo otour nou bann zil prensipal. Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab John Hoareau, mon pou demann Onorab  Roucou pou fer ou lentervansyon.

 

HON CLIVE ROUCOU

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker. Mr Speaker Mosyon prezante par Onorab Georges i annan en kantite lenportans, e konman en pei mon krwar nou bezwen en tel fasilite parey Mosyon pe demande. Mr Speaker an prenon kont nou pei koman en zil ki antoure avek lanmer, an prenon kont nou bann fasilite detour parey Airport Mahe/ Praslin i pros avek lanmer e tou nou bann aktivite lenportasyon, transportasyon i fe par bato, e nou bann aktivite touristic tousala nou fer dan lanmer.  So, lanmer i zwe en gran rol en gran parti nou lavi konman Seselwa. Alors Mosyon i annan en gran merit ler i pe demann lifeboats and lifeboats station. Mr Speaker mwan mon anvi al en pti pe plis ki loter Mosyon pe demande.

Mwan mon krwar nou bezwen en tel fasilite ki formel ler mon dir formel ki ganny atase avek bann inite parey SMSA Marine police e Fire and Rescue.

Mon krwar sa bann inite i annan sa kapasite e sa bann dimoun spesyal e spesyalize ki pou kapab attend pou okenn evantyalite isi iarive. Alors se pou se la ki mon ti pou demann loter Mosyon dan son summing-up pou li konsider sa ki sa bann fasilite i reste atase avek sa inite spesifik.

Mr Speaker lifeboat and lifeboat station, i ganny trouve dan en kantite pei. E parey 2 Onorab ki’n koze avan nou’n lenportans avek bann pei ki antoure avek lanmer.  E la mon pe koz spesifikman lo Langleter kot fasilite lifeboat and lifeboat station i ganny trouve partou dan tou pti kwen Langleter.

Antouka i annan 235 lifeboats station zis Langleter kot spesyalize dan search and rescue e se pour sela ki mwan mon ti a met lanfaz si nou si nou kapab etabli  en tel fasilite ki atase avek sa 3 inite ki mon’n dir oparavan. Lenportans en tel fasilite lifeboat and lifeboat station. Dan tou evantyalite ki pou ariv sa bann lifeboats pou bann premye ki pou ganny sorti premyerman pou sov lavi; pou anmas levidans an ka si en avyon ou en bato li menm li in ganny kraze. E sa fasilite pou asire ki tou bann kondisyon bann viktim ki’n konsernen dan bann tell aksidan i ganny sove, oubyen anpese ki zot kondisyon i agrave.

Alor Mr Speaker mon senserman krwar ki ozordi zistans ki nou’n arive avek devlopman pei, touris e lezot aktivite si nou napa en tel fasilite sanmenm sa ki nou apel preparedness and response.  So kot nou’n prepare an ka i arive.  Nou pa oule ki i arive, akoz nou’n war ki kantite aksidan in arive kot nou’n war kot dimoun in perdi lavi kot in kapab ganny sove. Mr Speaker mon senserman krwar ki ozordi plis ki zanmen fodre tel fasilite i ganny met an plas. Alors mon pe demann tou dimoun lo tou lede latab pou siport Mosyon Onorab Georges.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab  Roucou. Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

1515

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi  Mr Speaker.  Bonn apre midi.  Bonn apre midi tou dimoun. E, Mr Speaker sa Mosyon i, i enn ki tre senp, e mon krwar ki fodre nou, nou pa sey fer en fason pou nou konplik li more than it is already.

Ler mon’n ekout mover Mosyon, sa ki i pe demande i en keksoz ki dan mwan, dan mwan lopinyon i, i achievable, e ki pou nou al dan en laliny, pou kree en configuration otour li, kree bann, bann lezot eleman, pou zis probableman anmenn konplikasyon, ki apre nou pou vwar pou dir nou pa pou kapab menm fer li vin vivan.

Mon krwar sa ki, sa ki reste apriyori risk se regard configuration ki deza egziste.  Ki tou what extend ki nou kapab extend sa, pou include sa ki nou pe rode la,  tout an prenon kont lenportans bann lotorite ki deza egziste.

Mon dir sa Mr, Mr Speaker, akoz mon krwar, mon krwar lo term Mosyon petet si i pa’n ganny sans, si i pa’n ganny sans regarde, i annan deza dan en provizyon Lalwa, annefe, e sa se provizyon Lalwa Seychelles Civil Lavation Authority –  en Regilasyon anba son lalwa ki’n fer provizyon pou sa ki ou apel en Search and Rescue Coordination Unit.  E ler sa ti ganny fer Mr Speaker, i ti ganny fer pa pou enkli zis bann keksoz ki relye avek aviation.  E sa i, i S.I Mr Speaker i S.I.  26 of 2018, i pa ti ganny fer pou enkli zis bann keksoz ki relye avek aviation, me i ti ganny fer osi pou include bann vessels in, vessels in distress.

E dan sa konteks, dan sa konteks, i ti fer provizyon pou kreasyon sa, sa coordination si oule, sa Joint Search and Rescue Coordination Unit ki sipoze ganny met an plas.  Me sa dan li menm i enn ki, ki, ki ase larz e ase complex.

Akoz ou annan bann lotorite parey Seychelles Civil Lavation Authority ki li i annan bann eleman enternasyonal, bann, bann requirements enternasyonal ki bezwen meet an relasyon avek son license pou li pratik serten keksoz.

E si nou regard sa Mosyon li menm, sa Mosyon pe dir ki ok, ou annan sa bann keksoz, me dan en fason pli senp, akoz par egzanp sorti lo en lans, par egzanp Glacis, mon napa 2 bato, oubyen 2 dimoun Glacis ki mon kapab kontakte in the eventuality mon annan en dimoun ki off the coast of Glacis, la i dan en problenm, dimoun in war, e nou kapab deswit ale, sekour sa dimoun.  Mon krwar se sa ki nou bezwen, nou bezwen focus lo la.   E mon dir sa Mr Speaker, akoz ler nou regard li, nou annan bann, bann lasosyasyon, par egzanp bann Lasosyasyon Peser ki’n ganny formen dan plizyer distrik.

E zot petet zot kapab enn bann premye landrwa ki nou kapab dir par egzanp atraver bann lasosyasyon,  nou ava ganny en dimoun, en manm dan sa lasosyasyon ki ava vin si oule sa kordinater lo nivo sa landrwa kot i annan sa lasosyasyon.

Par egzanp Baie Lazare i annan enn, mon konnen Glacis i annan enn, mon konnen Praslin i annan, kot zot, zot a vin sa pwen, sa pwen focal, ki ava permet nou ganny sa kontak, pou ki ou ava annan sa bann dimoun ki kapab mobiliz serten resours, pou zot kapab al fer travay sovtaz pou en dimoun.

Akoz Mr Speaker nou bezwen garde lo en nivo, lo en nivo ase senp?  Se ki ler nou expand li, i annan bann lezot eleman ki antre ladan.  Par egzanp si nou pran rol par egzanp, Coast Guard par egzanp.  Si Coast Guard pe intervene dan en search and rescue incident, Coast Guard pou fer tou dimoun ki la around sa scene, kit sa scene.  Akoz li, li i ganny serten pouvwar pou li kapab fer sa ki i pe fer, e i ganny serten indemnity – si oule i ganny proteze dan en serten fason pou li fer sa bann keksoz ki i pe fer.

Me  that’s why ki Onorab Georges li i pa’n extend sa Mosyon, sa Mosyon dan sa laliny.  Akoz en bato ki pe anmenn sa kalite sekour, malgre ki nou kapab rod en kon figirasyon pou protez sa bann dimoun lo sa aktivite, i pa pou neseserman trouv li dan sa konteks ki la.

Kot ler Coast Guard pe intervene lo en scene.  Me i annan de ka kot Coast Guard i osi intervene avek bann bato bokou pli pti, avek bann mwayen bokou pli relevan avek sityasyon ki zot pe fer fas avek a sa moman.

Mr Speaker fodre nou pa souzestim lenportans annan en sistenm volontarya otour nou bann zil, ki antoure ek lanmer, e ki bokou aktivite i relye ek lanmer.  Mwan menm mwan personnelman Mr Speaker in annan, in annan en ka kot avek, avek en zanmi nou’n vwar nou dan en sityasyon kot nou bezwen sey al ed en etranze, ki’n vwar li dan en sityasyon a sa moman, pe rankontre difikilte akoz in naze, in al an deor, in al tri lwen, e kouran pe trenn li.  E nou ti santi osi sa zour ki Coast Guard ti Beau Vallon, ti annan en aktivite, ki zot ti kapab mobilize pou vini deswit.

Me nou kapab mazinen par egzanp dan konteks petet kot napa en gro aktivite Beau Vallon, ou annan en lensidan parey, ou napa sa resours pou mobilize, a sa moman en resours formel dan laform Coast Guard, kwa ki ou fer?   Se la kot sa Mosyon i ganny serten lenportans, e se la kot krwar kot nou bann lasosyasyon, sirtou bann lasosyasyon peser.

Akoz mon koz lo bann Lasosyasyon Peser Mr Speaker, se probableman zot ava vin enn bann resours primer ki nou a kapab kontakte, si sa letan zot pa lo lanmer.  Me osi akoz zot, zot vin dan sa milye kot ou kapab annan sa pwen kontak pou si ou annan en lensidan ki pe, ki pe arive a sa moman, pou ou kapab anmenn sekour pou bann, tou dimoun.

E si nou regard Mr Speaker, bann lensidan kot dimoun in perdi zot lavi, i annan ki’n ariv pre avek bann zil.  Tre pre kot en,  kot en mini Mahe  ti pou kapab arive kot sa bann lensidan in arive.  Mon pa pe koz lo bann lensidan kot ou bezwen deprim resours pli formel, e resours pli adekwat pou fer fas ek sa sityasyon.  Petet en dimoun ki’n pri plizyer mil avek Mahe, en keksoz koumsa.  Sa i annan en kon figirasyon formel, ki deza egziste pou, pou, pou li, pou li, pou, pou ki i kapab ede pou anmenn sekour pou sa bann dimoun a sa moman.

E dan sa laliny Mr Speaker, mon pa konnen si mover Mosyon petet ti a konsidere, rather ki nou apel li en, en sistenm lifeboat, petet why not en sistenm, nou dir sa en rescue boat rather?  Akoz petet sa i pli relatif avek sa rol ki a bann bato i  -.  Sa moman se sa ki zot pe fer.

Zot pe vin provide en, en, en rescue konmsi.  Akoz en, en sistenm lifeboat li menm i en sistenm ler mon regard sa ki mover Mosyon pe dir nou i, i, i pe al ver formalizasyon sa sistenm.  Me si nou oule fer li lo en baz i plito en rescue. E en rescue i en moman kot tou dimoun, a okenn moman kot ou santi en konpatriyot i dan en detres, ou pou pare pou ou sey provide sekour.  Menm parfwa a mepri ou prop lavi, akoz oule  ed sa lot dimoun.

E se pou sa rezon ki mon krwar si nou le pitch nou en baz  volontarya, nou bezwen koz petet lo en sistenm rescue boat.  E prezan si nou, si nou anmenn sa largiman zis en pti pe pli lwen Mr Speaker, kot osi mon siport sa ki mover Mosyon in, in, in propoze, se lefe ki ou annan bann antite ki trouve dan serten landrwa, ki kapab mobiliz serten resours, oubyen ki kapab provide serten resours, lo en baz, zot corporate, zot social responsibility, e sa Lasanble i bezwen soulinyen.

Par egzanp nou annan nou annan nou bann dive centers par egzanp, ok?  Nou kapab angaz sa bann dive centers osi dan sa konversasyon, pou ki zot form parti, si oule sa rezo ki ava ganny kree au long bann litoral; savedir au long bann lakot ki ou konnen pou dir ou annan, ou annan, ou annan, ou annan petet Mr Leo ki trouve anler bor Baie Lazare, ou annan, ou annan Mr Fideria ki trouve bor Beau Vallon, ou annan lezot ki ganny trouve dan lezot landrwa; mon’n nonm sa 2 akoz mon konn sa 2.

So ou ava annan sa bann dimoun ki ou kapab rely lo zot, e sa bann dimoun zot lavantaz ki ou annan ek sa bann dimoun, se ki sa bann dimoun i deza annan serten training, serten kapasite pou zot deal ek bann sityasyon detres.  Akoz se sa, i sort of louvraz ki zot fer toulezour kot zot pe anmenn bann dimoun fer plonze.  E mon krwar sa en bann resours ki nou pa pe tap into.

Si mon regard, mon regard travay ki petet SMSA pe fer, sa ki mon santi parfwa ki Gouvernman pe sey fer ek sa se ki, ler zot anmenn tro bokou formalizasyon, i annan tro bokou red tape ki ganny kree, tro bokou bann layers ki ganny kree, e i fer li vin en pti pe birokratik ki apre ou war ou bezwen fer bann sistenm ki antre dan bidze, rod bann lezot eleman ki ou pa neseserman bezwen annan.

Mon krwar apriyori, sa ki pou fasilit nou, se ki ou kapab annan en Lazans Nasyonal ki ganny kree, en Lazans pou en baz volontarya, angaz sa bann volonter  direkteman, fer zot form par sa rezo, e apre la ler ou’n ganny sa rezo partou along nou bann zil, nou a kapab dir nou annan bann dimoun ki nou a kapab call zot, e rely lo zot dan bann sityasyon detres, dan bann sityasyon difisil.

Mr Speaker lo en baz personnel, mwan mon annan mon fanmir ki’n menm perdi lavi.   Akoz en moman in war li dan en sityasyon, in al dan delo sale, e in – zot in perdi lavi.  E mon kapab mazinen par egzanp si a sa moman dan sa landrwa ti annan en dimoun avek en rescue boat ti’n  kapab petet sekour zot lavi.

E mon asire, tou dimoun la anndan, in kapab rankontre en leksperyans personnel, kot in annan sa sityasyon.  E dan sa ka spesifik Mr Speaker, mon pou enplor Lasanble ki annou pa propoz bann konplikasyon ki pa neseser avek sa ki mon vwar pou dir en Mosyon vreman senp, vreman tanzib ki nou kapab achieve li, avek en minimum resours, san ki nou bezwen al re envant – re envant larou.

E ki nou kapab as en, as en Lasanble, as en kolektiv politisyen la anndan, servi bann kontak e bann resours ki nou osi nou annan, pou nou angaz bann endividi ki nou konnen, i kapab form parti en rezo Nasyonal, e si oule nou ava ede pou provide en servis si oule, ki ozordi pa pe ganny provided for.

E mon krwar se sa laliny ki nou bezwen pran  in regards to sa Mosyon ki devan nou Mr Speaker.  Pou konklir Mr Speaker, mon realize nou’n ariv, nou’n ariv 3.30, pou annan lezot entervenan ki pou, ki pou entervenir, mon ti a kontan zis met lanfaz lo en keksoz Mr Speaker.

Nou, nou bezwen fer, fer tou sa ki posib, tou sa ki dan nou mwayen pou nou rod bann solisyon senp, pou bann problenm ki paret difisil pou ganny bann solisyon.  E sa i en solisyon senp, e mon krwar nou devret pe siport sa solisyon, e propoz bann mezir, ki nou kapab anmenn bann dimoun ansanm, lo en baz volontarya.

Pou ki nou kapab finalman annan en sistenm ki ava ede protez, ou sov lavi au long bann lakot, e ler bann dimoun i fer bann aktivite lo lanmer.  Avek sa mon remersi ou  Mr Speaker.

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay in ariv 3.30. I annan plizyer lezot entervenan.  Nou ava adjourn ziska 4er.

 

 (BREAK)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bonn apre midi tou bann Manm Onorab.  Tou bann dimoun a lekout. Nou kontinyen avek travay lo nou Order Paper. E sa se deba lo Mosyon par Onorab Bernard Georges Manm pou Les Mamelles. Prosen lo mon lalis pou koze mon annan Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker le 23 Zanvye 2019, ti annan en rankont lo La Digue kot responsab Seychelles Lifeguard Service ek Lazans Tenny Dife ek Sovtaz – SFRSA, ti zwenn lo La Digue pou konmans demars pou etabli Seychelles Lifeguard Service lo La Digue. En demann ki byen lontan Digwa ti pe espere, e mwan menm konman Manm elekte sa distrik, mon’n demande a sak fwa ki loportinite ti aparet. Sesel i antoure ek lanmer.  I ariv plizyer kot dimoun i noye, bato perdi ou bann lezot lensidan lo lanmer ki anmenn plizyer leokri dan bann fanmir, dan lendistri touris e i en gran konsern Nasyonal osi, e i met en gran kou finansyel lo pei.

Mr Speaker fodre tenir kont ki i annan bokou dimoun ki al fer plizyer aktivite lo lanmer. Lenportans sa Mosyon i pou ede sov bokou lavi, e osi redwir bokou sa bann ka lensidan lo lanmer, an servan en sistenm byen organize. Par egzanp parey loter Mosyon ti’n dir taler, lensidan ki arive pandan lafet 15 Out, ti posib anmenn sekour pli vit. Me akoz mank bon kominikasyon e kordinasyon in retard progre.

Mr Speaker mon krwar ki si nou met en rescue boat e partisipasyon aktiv Emergency Response Team sa pou osi ede lo sa demars. Sa Response Team i konpri plizyer group volonter parey bann operater oubyen met bato enkli reprezantan sorti kot SMSA, Seychelles Coast Guard e Apostola De la Mer zis pou nonm en pe. E i annan reprezantan 3 zil malgre ki zot prezans pa tro vizib.

Mr Speaker mon demande ki olye zis Gouvernman ki pou rantre dan sa demars  pou met anfors en sistenm sekour, oubyen sovtaz, mon krwar ki biznes dan Lendistri Tourizm, parey lotel, guest house, restoran ki obor lanmer i kapab annan life ring post lo lans pre ek zot letablisman.  Me bann ki pa obor lans i kapab siport sa bann letablisman ki obor lans, akoz zot tou zot benefisye dan sa biznes. Mr Speaker parey loter Mosyon in dir annou fer li lo baz volonter.  Mon konnen ki sa pe ganny fer.

Me volonter pa vedir antyerman gratwit.  Par egzanp son met bato a donn son letan e son bato.  Me i bezwen annan en morso kot i bezwen ganny en pti finansman parey pou son karbiran.   Mr Speaker La Digue plizyer ka noye, plizyer ka lensidan in arive. E mon war ki sa Mosyon i pou ede si lanfaz i mete ki nou ganny en bon sistenm efikas, ki pou benefis tou dimoun ler sityasyon i arive. Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Sophola.  Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker. Sa Mosyon ki devan sa Lasanble i en Mosyon ki annan bokou merit. Annefe mwan konman en Manm ki sorti dan en distrik ki annan pli gran lans Sesel e lo en zil ki annan bokou lans. Mon krwar ki vre i annan nesesite ki lifeboat e lifeboat station pa zis Praslin me en pti partou lo Mahe e La Digue e ki nou annan plizyer zil avek bokou lans. Mr Speaker parey Mosyon pe demande Mosyon pe demande pou met an plas en sistenm lifeboat ek lifeboat station dan tou landrwa neseser lo Mahe, Praslin e La Digue.

Pou met en sistenm lifeboat t, ouswa bann lifeboat station dan plizyer bann Zone bann spot ki annan lans ki ganny bokou frekante, i enportan ki nou osi annan lifeguards. Nou bezwen annan plis lifeguard ki pou baze lo plizyer bann lans dan Sesel.  Annefe ki mon sorti Praslin lo Praslin, annefe Mr Speaker lifeguard Praslin i tonm anba direktiv Ile Eve Fire Station. Me pli gro problenm ki nou pe fer fas avek Praslin se ki annefe pa bokou letan pase mon ti fer en vizit kot sa stasyon dife Ile Eve e mon’n koz avek zot e menm plizyer bann lifeguard e mon’n aprann ki i napa bokou lifeguard Praslin.

Mon krwar i annan apepre en 6 mazinen 6 lifeguard pou servi en popilasyon 8 mil dimoun. E sa ki enteresan Mr Speaker se ki sa bann lifeguard zot travay, zot baze zis lo 2 lans. Zot baze lo lans Anse Lazio e osi Cote D’Or. E enn napa ase resours imen e 2 i zis 2 lans, i annan plizyer Mr Speaker kot touris in noye Sesel e annefe sa i pa pou montre en bon zimaz lo nou pei e nou bezwen protez nou bann touris nou bann kliyan ki vin dan nou pei.

E nou osi bezwen protez nou sitwayen asir zot sekirite ler zot al bor lanmer. Mr Speaker lifeguard i en nesesite, parey mon’n dir pli boner pli gran lans Sesel i Grand Anse Praslin.  E i annan plizyer Manm piblik ki servi sa lans me napa lifeguard, napa ni en lifeboat station ki baze Grand Anse  Praslin.

E mwan mon santi ki i enportan pou annan enn, i enportan pou annan en e i enportan pou annan bann lifeboats.  E i pa zis Grand Anse Mr Speaker i annan lezot landrwa ki mon santi i annan ankor ki nou bezwen annan prezans lifeguard e osi bann lifeboats, lifeboat station, parey enn de landrwa ki ase ganny frekante Anse La Blague, Anse Posesyon, Anse Boudin, Anse Parsker. I annan plizyer lezot landrwa ankor kot i ganny bokou frekante, par bann touris ki vin Sesel e non sirman bann touris e menm nou Seselwa ki sirtou weekend zot kontan ale  pran en pti drink lo lans pas letan lo lans antre fanmir.

E mon santi nesesite pour mwan ranforsi en pe lo lakantite lifeguard ki nou, nou annan lo nou zil Praslin. En keksoz ankor ki, permet mwan Mr Speaker pou fer resorti se ki bann lifeguard, ti fer sorti i annan en nesesite pou annan bann beach vehicles. Bann transpor pou lans.  In annan plizyer landrwa bann lans i ase gran ki lanbilans i war li difisil  pou ganny  akse avek lans e avek lanmer, ki zot bezwen mars long zistans si an ka dimoun i noye,  bezwen mars avek en stretcher pou al sers sa dimoun kan ti pou pli fasil e pli efikas si nou ti annan bann transport ki nou kapab servi lo lans pou al anmas bann dimoun kekfwa ki’n noye ouswa kekfwa ki’n annan bann aksidan dan bann sityasyon danzere lo lanmer. Mon bezwen fer resorti Mr Speaker ki an se moman Praslin kot stasyon Ile Eve, nou annan nou zis en dingy.

Zis en dingy ki pe ganny servi pou kouver Cote D’Or avek Anse Lazio. Mr Speaker en dingy Mr Speaker zis en bato tousel, i pa ase. Zis mazinen si en lensidan i arive an menm tan enn Cote D’Or lot Anse  Lazio ou annan zis en dingy so ki mannyer ou pou kapab sov 2 lavi pou ou annan ou zis en bato?  So, Mr Speaker nou bezwen i enportan ki nou annan plis lifeboats lo Praslin. Plis sa bann ki Onorab Georges pe sizere. Mon’n dir dan lepase mon’n dir pli boner ki’n ariv plizyer lensidan, kot plizyer dimoun in perdi lavi lo lanmer e sirtou pandan letan vandswet. E mwan mon krwar ki nou bezwen at least pou konmanse at least 2 lezot station Praslin apard kot sa stasyon Ile Eve.

Mon pe sizere ki at least si nou kapab ganny 1 Grand Anse Praslin ki ava deserve sa gran lans Grand Anse e sa lot stasyon ki baze Cote D’Or pou konmanse apre pli tar Gouvernman i kapab gete ki mannyer i kapab  met lezot lifeboat station ouswa menm detrwa bann bato lo bann lans menm avek bann lifeguard ki kapab vey sa bann landrwa ki a risk.

Sirtou dan bann landrwa dan le pase kot plizyer touris ouswa menm Seselwa in perdi zot lavi. Parey mon dir  Mr Speaker ki sa stasyon kot i baze i en pti pe tro lwen. I vreman tro lwen kot i baze avek bann lans ki vreman ganny frekante parey Cote D’Or, Anse Lazio, Grand Anse avek bann lezot lans.

E alor Mr Speaker i bezwen annan en sistenm lifeboat ek lifeguard distribye dan plizyer rezyon kle lo Praslin. An ka detres lo lanmer, an ka bato savire Mr Speaker, i ase frekan lo Praslin, an ka ki dimoun i perdi lo lanmer mwan mon konn sa – mwan annefe mon’n viv sa in ariv de ka kot mon’n perdi manm fanmir lo lanmer, ki zot in perdi lo lanmer. In annan en mon tonton in deza al koule e avek en lot son konpatriyot e bato ti savire bato in koule e zot in reste lo lanmer pou plizyer, plizyer erdtan.  E mon konnen mannyer i ete sa presyon lo lafanmir ki ler en manm ouswa en pros in perdi lo lanmer. E mwan mon senserman krwar i annan en nesesite sa ti ariv lo kote Grand Anse e mon konnen in arive osi lo kote Baie Ste Anne dan bann sou distrik parey Cote D’Or e La Digue osi mon konnen in deza ariv sa bann tel ensidan.

En lot keksoz Mr Speaker ki mon santi i enportan pou mansyonnen, apard annan bann lifeboat, i osi enportan pou annan bann bato ki osi kapab tenny dife. In arive resaman pa tro bokou letan an deor La Passe an deor La Digue, kot en bato  ti pran dife en nou ti napa sa lekipman en bato ekipe avek sa bann lekipman e sa mon krwar i en keksoz ki nou bezwen. Pa zis pou Praslin nou bezwen li osi pou Mahe e why not pou plis detrwa ki ganny mete dan bann landrwa stratezik, kot si an ka sa bann sityasyon koumsa i arive nou konnen nou’n pare e nou annan sa bann lekipman e nou annan mwayen pour nou deal avek sa bann sityasyon.

Avek sa Mr Speaker mon pou siport sa Mosyon i en bon Mosyon, e mon konnen ki tou Manm lo tou lede latab nou war merit dan sa Mosyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Woodcock.  Onorab Egbert Aglae i pa la mon donn laparol Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon anvi premyerman felisit Onorab Georges pou en bon Mosyon e osi pou en bon prezantasyon. Mon krwar ki Onorab Georges in donn nou en posibilite pou nou regard dan en gran levantay atraver son Mosyon.  E sa alor i donn nous a posibilite pour nou regard bann diferan eleman ki kapab rantre dan son Mosyon. Me mwan Mr Speaker letan mon’n ekout Onorab e letan mon pe fer refleksyon mon konpar sa ki Onorab Georges pe dir avek nou, avek bann dimoun ki donn disan.

Bann blood donors.  E toulezan oubyen tou le 2an letan Minister Lasante i rasanble tou bann dimoun ki bann blood donors, pou donn zot pou rekonpans zot, pou rekonnet travay ki zot pe fer, nou tou mon krwar nou vreman eksprim nou lapresyasyon. E la ou trouv bann dimoun ki toulezan zot donn parfwa 2 fwa disan e prezan letan ou regard sa group dimoun se bann volonter.  Personn pa vin donn disan pou resevwar R200, pou resevwar R500, me selman zot vini akoz zot pran li konman en devwar konman en responsabilite pou zot ed en frer, pou zot en ser dan bezwen.

E Mr Speaker mwan mon krwar  i al dan sa direksyon, se sa lafason ki mwan mon war li. E plizyer dimoun in mansyonn lo bann ka trazik ki’n arive, e mon plis ki sir ki nou’n pas dan en sityasyon kot nou’n konn en zanmi, en manm lafanmir, oubyen menm en dimoun nou pa’n menm konnen me nou konnen ki pou dir in ariv maler.  Letan nou antann dan Nouvel ki pou dir en dimoun in perdi son lavi. De zanfan in perdi son lavi, tou sa bann keksoz in tous nou dan en fason.  E sa lensidan ki ti arive 15 Out ti melanze par sa dernyen lensidan kot sa 2 zanfan sorti Baie Ste Anne ti mor.  Me son 15 Out avan ti melanze bann santiman.  Lo en kote ti annan bokou latristes parske ti annan dimoun ki ti’n perdi son lavi.

Me lo lot kote ti osi annan en santiman remersiman, en santiman emosyonnel parski nou frer Aubrey gro zonm ki ti’n kapab sov en pti zanfan. Alor i annan tou sa bann diferan santiman Mr Speaker letan mon pe regard Mosyon Onorab Georges, mwan mon anvi al en pe lo sa eleman safety. Parski mon krwar se sa ki Onorab Georges pe dir avek nou.  Pou nou  prepar nou, pour nou met plis lanfaz lo ki mannyer nou ava kapab avangard dan en serten sans pour ki nou kapab anpes en maler arive e oubyen si en maler i arive nou ava kapab rantre e fer sir ki nou sov lavi.

Sa mon krwar i enportan en kantite, e la Mr Speaker mon anvi premyerman dir, ki letan nou pe koz lo sa eleman prekosyon, safety e tou bann lezot keksoz, mon krwar ki premyerman i annan en responsabilite vizavi Lotorite.

E Sesel nou konnen ki pou dir bann aksidan lo lanmer i pa ariv zis pandan vandswet me selman pandan vandswet nou toultan e dan nou parol Kreol nou dir ki konmsi letan i ariv vandswet konmsi vandswet li toultan i pe rod serten dimoun pour li pran.  E i vre i ariv ki, e letan en dimoun i noye, parfwa nou dir ki nou espere ki prezan vandswet i ava kalmi; konmsi in ganny sa ki i ti pe rode la aprezan i ava kalmi.

Be mwan mon krwar Mr Speaker, si mon pou konmans par egzanp lo kote 15 Out La Digue – en lafet ki kantite dimoun sorti Mahe i monte, kantite dimoun sorti Praslin i pran zot pti bato pou al atraver parski zot anvi partisip dan sa aktivite. Mon krwar ki premye eleman se ki rol ki sa Lotorite i zwe?  SMSA?

E mon krwar ki Mosyon Onorab Georges i kapab antre ladan; kot par egzanp si SMSA i pa e  met lanfaz ki pou dir pou napa okenn bato apre en serten ler ki pou kit apre soley kouse spesyalman ki pou kit La Digue e li SMSA  i annan radar i annan sistenm radar  ki kapab monitor.

E avek serten dimoun ki ava azir ki annan bann bato ki kapab azir konman bann volonter, definitivman zot ava kapab anpese. E sa dan li menm li i ava fer ki dimoun i ava pran zot prekosyon.  Parske sa premye eleman – safety.  Sa dimoun ki’n sorti Praslin i konnen ki i pou bezwen retourn Praslin in pas en zoli lazournen La Digue, i konnen ki pou dir avan soley kouse, i pou bezwen si i pou retourn Praslin i ava bezwen kapab kite pou retourn Praslin. Me annou  pa bliye ki sa eleman lalkol.  Zot in al en lafet kot ankor enn fwa i bezwen annan en eleman responsabilite, kot sa dimoun, e la ankor enn fwa Lotorite bezwen veye.  Nou konnen ki pou dir dimoun i rantre en pe partou, partou.

Me selman i bezwen annan en eleman kot sa Lotorite si i neseser pour li fer breatharlyzer test e pou dir non ou pa kapab azir konman skipper, akoz ou nivo lalkol i o then ou a fer li. E sa dan li menm i ava met en sans responsabilite  dan nou dimoun. Parke mwan mon krwar sa i premye eleman e sa bann dimoun ki dan lotorite zot pa pou kapab letan in ariv en serten ler zot osi tou zot dir be la nou pe desann ater nou pe al anmize. Apre sa ou tande aksidan i arive maler i arive e sa bann keksoz.

So, Mr Speaker mwan mon krwar ki premyerman Lotorite li menm li i bezwen met lanfaz lo kwa ki i fer e ki mannyer i diriz sa bann loperasyon letan i annan  bann aktivite le 15 Out.

Me annou al pli devan Mr Speaker, wi aksidan i pa avert, maler i pa averti me mwan mon krwar ki dan sa Mosyon Onorab Georges ki a pe koz lo lanmer, ki a pe koz lo delo mon krwar ki nou devret seryezman annan en progranm Nasyonal every Seychellois a swimmer!  Annou fer sir ki tou Seselwa i en nazer e i tris si nou ti pou fer en survey pour nou regarde Sesel tou Seselwa i leve bomaten i war lanmer, me nou antoure avek lanmer.  Dimoun i al piknik tousala me konbyen Seselwa ki konn naze, ti pou enteresan petet nou konmans avek nou prop Lasanble eski tou Manm Lasanble Nasyonal i konn naze?

E petet Mr Speaker nou ti a konmans en progranm konman every MNA a swimmer! E nou ti ava fer sir ki nou konmans lead by example, every MNA a swimmer! E mon krwar Mr  Speaker si nou konmans avek tou Seselwa en nazer i pa pou vin en gran nazer,  sepa ki fason me selman  omwen nou ava komans en landrwa kot dimoun i tonm dan delo, kot i ava kapab fer sa premye deboury. I ava kapab  sov son lavi.

Me aprezan Mr Speaker mon krwar ki lefe osi  tou ki nou antoure avek lanmer,  e spesyalman la mon pe mazin bann Lasosyasyon Peser, ki pe formen en pe partou ki pe vin an vog.

Mon krwar ki sa eleman first aid i enportan konbyen, konbyen bann dimoun ki dan en bato ki travay dan en bato ki annan en nosyon First Aid? Mon krwar ki nou pou etonnen ki lapli par dimoun non. Ou a tann roul sa dimoun lo lanmer lo lans, roul li isi fer is fer laba me selman sa nosyon First Aid kan nou tou nou konnen ki pou dir se sa premye eleman ki kapab sov en dimoun.  E  I’m sure ki no tou nou’n en progranm, en progranm kot parfwa en dimoun in anba delo pou en bon pe letan, me First Aid ki sov sa dimoun.

Alor mon krwar ki i bezwen osi dan sa lespri lifeboat  – lifeboat station ensidswit bann lasosyasyon peser. E petet Mr Speaker la mon ti ava dir lasosyasyon peser dan bann diferan landrwa ki tanzantan in formen Baie Lazare in formen zot tre aktiv, Glacis in formen, Roche Caiman in formen. Bel Ombre in formen be ki posibilite bann lezot landrwa ankor ki’n formen. Ki posibilite pou anmenn sa bann dimoun ansanm oubyen kot napa en lasosyasyon, me selman i annan en Kominote Peser parske zot, zot in annan en bato , zot zot annan en mini Mahe konman en baz. Alor anmenn zot ansanm e fer bann course First Aid pour ki dimoun i konnen kwa ki pou fer.

Mr Speaker letan nou pe koz dan sa direksyon nou ava annan nou pli dimoun. Plis dimoun ki konn naze annan nou plis dimoun ki annan en konnesans First Aid; nou ava annan en Lotorite ki bokou pli serye e mon krwar ki sa i ava ed nou pour nou al pli devan. E la Mr Speaker mon pe mazin en sistenm kominikasyon. En sistenm kominikasyon en pe parey en 999 oubyen en 911 whatever it is; konmsi pou ki i annan en sistenm kominikasyon; en maler i arive en dimoun i konnen ki pou arive i dir ki pou annan en nimero telefonn pour li call e letan i call sa nimero si sa maler i dan Anse Royale sa dimoun ki pou reponn sa telefonn, i konnen lekel ki i pou kontakte dan rezyon Anse Royale.

Si i ariv dan rezyon Bel Ombre i konnen lekel ki i pou kontakte.  So konmsi i ava li avek sa ki Onorab Georges pe dir ki i ava annan en sistenm kominikasyon, pour ki deswit aksyon i ava ganny pran e sa i ava kapab sov lavi. E  byensir letan nou sov lavi, nou ed dimoun sorti dan en sityasyon detres oubyen  rantre dan en sityasyon detres.

Be Mr Speaker letan mon pe koz dan sa direksyon parske  parey mon’n dir mon krwar ki sa ki Onorab Georges pe dir nou kapab fer li lo en baz volonter.  Parski mwan mon krwar ki dan leker Seselwa, kot i annan maler nou vini nou donn tou. Letan i ariv en maler, dizon i ariv en aksidan lo semen sa dimoun, sa premye dimoun ki vini, i war enn son frer i ater pe sennyen, i pa rode si son loto pou sal ek disan. I pou dir met sa dimoun dan mon loto, mon ava anmenn li, spesyalman si lanbilans pe pran letan.

Alor nou annan nou sa lespri.  E sak fwa i ariv en aksidan letan ou pou war ki mannyer Seselwa i pou mobilize e sa ankor enn fwa in vin parti nou kiltir. Kot nou’n dir letan i annan maler fanmir i koste ek kanmarad, letan i annan maler vwazen i koste ek kanmarad. Parfwa dan maler ki fanmir i rekonsilye ki vwazen i rekonsilye parski Seselwa i annan li en bon leker. E sa bon leker Seselwa mon krwar ki sa Mosyon i ava ede pour nou kapab revalorize sa leker Seselwa.

Ki pou dir be letan i ariv en maler lo delo ou ou’n vin la konman en volonter, ou’n met ou non konman en volonter akoz ou annan en bato, ou annan en fasilite ou annan  life jacket dan ou bato ensidswit alor nou kapab bouze. Me zisteman mon’n nonm life jacket.  Mr Speaker mon krwar ki sa ki Onorab Georges pe dir nou konsernan en sistenm kot dan bann vilaz, bann vilaz obor lanmer konmsi bann dimoun i ava pare pou donn zot bato mon krwar ki i pou osi enportan pour nou  annan en progranm. Mon pa konnen mwan ki mannyer nou fer li si sak distrik atraver zot Fishermen’s Association zot raise funds pou fer sir ki dan tou bato bann peser, dan tou bann bato, i annan en life jacket.

Praslin zot in fek fer zot Lasosyasyon Peser – in fek fer en konpetisyon Bourzwa. E letan mon ti pe ekout byen le mon ti vreman touse, letan zot ti anonse ki pou dir tou larzan ki zot ranmase, i pou al dan en fon, ki pou ed bann peser pou zot nobou ganny en pansyon.  Konmsi en fon spesyal. Me mon krwar ki sa bann keksoz konmsa e I’m sure ki pou dir sa bann lorganizasyon ki fer bann konpetisyon lapes, zot osi tou zot ava kapab rantre ladan pou dir be ok be sa lannen tou larzan ki nou pou ranmase nou pou servi li, oubyen lanmwatye larzan ki nou pou ranmase dan tel konpetisyon nou pou servi pour nou aste life jacket pour nou ed sa bann diferan Kominote Peser pour ki tou bato i annan en life jacket lo la.

E an plis ki sa pa zis bato. Mon admir mon frer anler Intendance. Mon annan enn mon frer anler Intendance ki annan en pti landrwa kot i vann juice me ki i osi fer Mr Speaker – in met, akoz i konnen ki pou dir Intendance i danzere in pran sa lo li menm. E se sa kalite linisyativ ki nou bezwen  salye avek Seselwa.  Sa mon frer in met en i annan en life ring e in dir avek mwan  dernyen ler mon ti pas Intendance in dir avek mwan in sov plizyer touris. En linisyativ lo li menm.  I annan nou lot frèr Takamaka ki apre i ti sov detrwa touris Prezidan ti’n resevwar li pou felisit li.

I ti ganny en meday.  Ankor enn fwa tousala se bann bon keksoz. Alor atraver life jacket lo bann diferan lans; selman la ankor enn fwa Mr Speaker bann life rings ensidswit, se pour nou montre dimoun ki pou dir zot bezwen pran osi zot responsabilite. La mon ti ava kontan si Onorab Woodcock ki oubyen bann Onorab ki monte/desann Praslin ou La Digue, si par egzanp atraver tou sa bann dimoun ki pas lo sa de lasose eski i vreman annan bann life rings la lo sa lasose pour ki si i ariv en danze en dimoun i tonm dan delo, zis en dimoun i kapab pran enn sa life ring  anvoy kot li.

Mon krwar ki parfwa nou bezwen regard bann ptipti keksoz.  Me parey nou ti pe koze lot zour, si nou ti pe met life rings lo lans,  be letan ou’n pase ou’n bwar ou 4 Guiness be kit sa life ring la! Parski sa life ring la, i pou ed ou frer, i pou ed ou ser. Pa bezwen letan ou pase ou pran sa zet li fer sepa kalite en sinifyan avek lager avek sey zwe anvoy dan likou kanmarad oubyen ki kalite. Mon krwar ki sa eleman responsabilite i tre, tre, tre enportan.

Me la Mr Speaker mon anvi letan mon pe terminen nou lo Komite Zil par egzanp letan nou ti al vizit serten zil spesyalman Aldabra. Ki ti arive?  Le moman letan nou ti pe al dan bato pour nou al lo lagon, premye keksoz ki nou ti ganny demande pour nou mete sete nou life jacket.

Pourtan dan en lagon i calm, me selman zot pe met safety first, e letan mon regard mon frer Kaptenn Pierre Grandcourt ki’n perdi son lavi dan en loperasyon. Konmsi ennler Lotorite menm bann dimoun ki dan Lotorite zot pa swiv, zot pa donn nou legzanp. Ou ti ava mazinen ki en gro vandswet en loperasyon sovtaz ki poudir premyerman tou bann dimoun ki ti dan sa loperasyon ti devret dan en life jacket. E en life jacket ti pou’n sov lavi sa maren. I ti pou’n sov son lavi, akoz ler i ti pou’n tonm dan delo i ti pou flote, akoz i ti ava annan son life jacket. E la ankor enn fwa nou bezwen tir leson parfwa bann leson ki pay in full.

La ankor  enn fwa letan nou get bann progranm Lostrali, letan nou pe regard zot Coast Guard ki mannyer, tou sa bann zofisye lo bato i annan en life jacket lo li. Akoz nenport ler spesyalman dan move tan ou konnen ki kapab arive. Alor menm parey avek seat belt ki dimoun i per ennler pou mete mon krwar life jacket osi tou dimoun i per pou mete. Me selman tou lede i de keksoz  ki protez nou ki ed nou e ki kapab sov lavi.

Alor Mr Speaker avek sa detrwa parol mon pou dir avek Onorab Georges ki son Mosyon i bon son Mosyon i enn ki regard nou kominote ki regard nou sosyete ki regarde  ki mannyer nou kapab sov lavi. E ki mannyer nou kapab pran prekosyon; ki mannyer nou kapab vin pli alert e tousala se bann motiv ki ekselan ki bon parski ei ed pour nou konstri en sosyete, ki pran plis swen ek kanmarad – en sosyete kot nou regard nou prosen  e spesyalman  dan sa moman, kot nou pe  al antre dan la Semenn Sainte semenn prosenn, ki mannyer nou pe regard nou pou ed nou prosen pour ki lavi i ganny sove.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan. Onorab Egbert Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi  Mr Speaker.  Mr Speaker mon pou raport mon kontribisyon lo sa Mosyon ki pe adres en sityasyon reel.  Ler mon dir en sityasyon reel, se akoz  nou antoure avek lanmer. E nou tou nou konnen ki nou annan de kalite letan nou annan letan ki nou fer fas avek bann movetan sirtou lo lanmer. E nou konman Seselwa sirtou bann ki i annan bato ki fer bann traze lo bato ouswa si nou pe al en piknik dan weekend parfwa i ariv bann tel sityasyon.

E Mr Speaker souvandfwa dan bann moman ki bann sityasyon i arive, mon kapab dir ki bann first responders se sivilyen menm. Nou pou war ki bann bato sivilyen kan lensidan i arive, se zot ki ariv lo first scene. E Coast Guard li ki annan son manda ki kapab fer search and rescue i pran en pe letan pour li arive. E souvandfwa ler i arive se i pe rod sa enn ki in noye ouswa sa enn ki’n perdi.  E dan bann diferan sirkonstans parey in arive dan mon distrik Port Glaud – dan traze pou al Ile Therese in arive diferan lensidan e en pe letan pase travayer Lasanble ti fer fas avek en sityasyon. E mon remersi bann ki annan bato. Sirtou la mon mazin Nicky Jerry e lezot ki’n touzour la pou ede kan i annan bann lensidan parey i arive.

E Mr Speaker nou’n pou dir i annan en nesesite pour nou annan bann lifeboat  ouswa bann rescue station ki ganny met an plas dan ban diferan rezyon.

Loter Mosyon in sit detrwa landrwa pour nou pa konplik keksoz pour nou pa fer keksoz dan en fason ki pratik mon kapab dir, e realis. Petet nou ti kapab konmans dan sak rezyon annan en stasyon ou kapab dir nou met enn Anse Royale ki dan sid, en ki kapab trouve dan was ki a kouver Anse Boileau Baie Lazare ziska Port Glaud e enn dan Nor e enn ava trouve dan les. E parey Coast Guard kot i sitye dan les pour li attend les me ler ou kalkil lezot rezyon otour Mahe san ki nou oubliy Praslin/ La Digue osi ki annan nesesite sa si nou kapab met an plas i ava kapab vin en realite.

Mr Speaker ler nou pe koz bann lifeboat station ki kapab ganny mete, i fer mwan mazin en pe lo later. I fer mwan mazin Emergency Brigade lo later ki ler i annan dezas ki zot fer sa lo en zes volonter petet  nou kapab met en model. En model parey ki pou vin lo kote lanmer, e sa bokou in nonm nou bann peser. E pou ou fer rescue dan en bato ou bezwen annan en bato ki kalib, pa nenport ki bato ki ou kapab servi pou ou al fer rescue ladan.

E ler mon’n fer serten resers Mr Speaker i detaye. I annan distenksyon ant  en lifeboat  avek en rescue boat laplipar ditan bann i trouve abor bann bato e i annan bann ki kapab ouver fermen akoz pete  ler ou ariv dan losean i ariv en lensidan e osi ou bezwen kapab  fer fas avek bann sityasyon. Pa zis bato koule me osi si i annan en dife ki ganny pran tousala, i kapab annan bann sityasyon kot i annan bann oil spill lo delo kot ler lensidan in ariv ou bezwen sot dan en lifeboat  pou fe ou an sekirite. Me sa ki nou, nou pe koze la se en lifeboat  ki stasyonn avek lakot.

Ou pou bezwen en bato ki annan ase lespas ki ouver byen e ki kapab pran en serten nonm dimoun, akoz ozordi petet nou pa ankor fer fas avek bann gran lensidan mazer parey Cat Cocos ki kapab pe pran li a kout 200 ekek dimoun so si en evantyalite i arive ou pou bezwen annan ou detrwa nonm bato avek kapasite.

Mr Speaker le mon pe koz lo bann search and rescues nou’n war ki pa ase ekipe pour fe sa stasyon li menm li, i pou annan en nesesite ki bann bato ki ganny met dan sa pool pou zot kapab fer search and rescue zot bezwen byen ganny ekipe.

Zot pou bezwen annan bann gears ki pou ede pou fer sa travay rescue. Zot pou bezwen annan training definitivman;  e pou bezwen annan en kordinasyon antre zot avek enn ki pou bezwen responsab, ki li ki pou bezwen lead kan bann lensidan i arive me non pa tou ki vin koman en commander, e la ou a war serten konfizyon ki kapab arive lerp e fer loperasyon.

Mr Speaker osi nou bezwen mazin sa bann dimoun ki bezwen dedye lo en baz volonter la pou zot form par sa pool pou kapab ede dan letan dezas lo lanmer zot osi pou bezwen ganny gete a en fason. Byensir akoz ler ou pe servi ou propriyete i kapab annan bann liability ki kapab  vin avek ou bato i kapab andomaze. Ou kapab perdi ou masin e men mou lavi osi akoz in arive ou lavi i kapab an danze akoz ou pe sov lavi en dimoun ou kapab perdi ou lavi.  Tousala i kapab gete dan en kad.

Petet i a vin konman en Regilasyon ouswa konman en form en polisi ki ler ou pe form par sa tim ou ava siny serten Lagreman afen ki si i ariv okenn keksoz avek ou ouswa ou propriyete petet Leta ava annan en rol pou zwe ladan. Petet soutyen ou fanmir apre ouswa propriyete ki’n kapab ganny andomaze.

Mr Speaker ler nou fer letour lo Mahe  li menm li ou get landrwa ki ganny frekante nou war pou dir i annan bokou defayans. Premyerman nou’n koz lo la dan lasanble kot i annan ase lifeguard lo lans nou war pou dir i annan en defayans. Petet si lifeguard i war pou dir i annan serten lensidan in ariv dan en proksimite i kapab sorti i kapab naze e ale.

Me si i en pe an deor i pa pou kapab san led en bato li menm, e se sa ki nou bezwen anforsi pwen lo la se ki menm si pou annan lifeguard i pa pou ase, nou pou bezwen serten servis  adisyonnel ki pou donn li sipor pou li kapab fer sa travay ansanm avek sivilyen.

Mr Speaker ler nou pe koz bann loperasyon i annan loperasyon ki kapab ariv lizour, i annan ki kapab ariv aswar. E ou’n Onorab Ramkalawan e ou menm Mr Speaker in fer resorti serten responsabilite nou’n war pou dir i annan bann aktivite ki nou imen nou fer byensir dan nou lanmizman nou konsonmen e ouswa nou ale ziska en pe tar e sa par ler in kree serten lenkonvenyans.

Nou’n war La Digue bann lensidan ki’n arive bann lafet 15 Out lavi in perdi e nou, nou santi ki nou bezwen annan en regilasyon en pe for. Lalwa i bezwen la pou lipye ater pou bann endividi ki deside pou kas sa Lalwa par lao regilasyon. Pour ki nou lavi, lavi bann ki al lo bato i bezwen ganny met devan a tou pri. I parey ler ou mont lo en avyon ler ou anbark lo en avyon avan i take off sa bann flight attendant lo screen i konmans montre ou bann safety measures.

Ki ou pou fer kote life jacket i ete kote laport exit i ete. be lo bato osi nou bezwen montre osi bann leksplikasyon lo bato menm si ou dan en pirog, ouswa ou dan en fibre glass, ou bezwen dir sa dimoun ki gete nou riske pas atraver bann moman letan kot laroul i pou tape vwala ki nou pou fer dan bann tel sityasyon. la kot ou pran ou life jacket si i annan manrmay ki ou fer ek manrmay i bann leksplikasyon  kin ou bezwen donnen. Pa akoz ou konn anmenn en bato ou konn start en masin ki vedir ou pli kalifye ki kalifye.

So, la kot bann ledikasyon i antre kot i enportan pour nou donn nou bann maren bann ki pou ansarz bato pou pass on avek son pasaze ki i annan bann kalamite ki arive e apre nou regrete pou dir se man fot ouswa lo serten lazistis ankour.

Mr Speaker avek sa de mo mon pe siport sa Mosyon e mon santi pou dir nou kapab konmans avek en fason sa ganny gran Bidze, pour nou kapab analiz sa ki sa Mosyon pe demande. Premyerman nou zwenn avek nou bann distrik ki zwenn avek lanmer la mon mazin Grand Anse, mon mazin Baie Lazare, Anse Boileau kot nou annan bokou bann peser e bann boat charter.

Kot nou zwenn ek zot nou lans en lapel e SMSA  i a vin  on board pour li donn en serten gid lo ki mannyer nou kapab konmans fer sa travay ki mannyer bann dimoun i a  engage. Parey nou annan brigad lo later nou kapab ganny en lekip ki kapab vin nou lekip sovtaz dan nou rezyon e osi mazin dan nor parey, dan les parey kot nou zwenn ansanm e nou fer sa sa vin en realite e i pou tir presyon Mr Speaker Coast Guard.

Akoz nou konnen ki difikilte zot pe gannyen ozordi pou nou vast teritwar delo, e li mon pou get enn son manda, mon bezwen dir li konmsa se pa pou vin petet ler i annan bann maler kot bato i savire lo lakot. Me mwan mon get Coast Guard konman enn bann responsabilite pli o se pou sof gard nou teritwar kot nou bann lezot lennmi e bann ki an menas nou souvrennte.

E annou fer ki nou bann sitwayen, bann sivilyen konman en Seselwa nou a met nou lekor dan en responsabilite e komitman pour nou angaz nou pour nou kapab ed nou lakot secure nou lakot atraver nou aktivite ki nou bann imen li Coast Guard i a  konsantre son manda lo en pli o nivo. Avek mon pou siport Mosyon Onorab Georges. Mersi.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Aglae. Onorab Chantal Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker bokou mon bann pwen in ganny kouver, me selman mon pou pran laparol akoz mon pe koz konman en dimoun ki vwayaz en kantite lo bato and tou le semenn mon’n fer sa pandan sa dernyen 7an a kou 3/4fwa mon pe monte/desann.  And apre osi mon pe koz lo konman enn bann dimoun ki ti form parti pou al fer voyaz pou al rod dimoun ki’n perdi – sa ti an 2016,  letan sa bato sorti 15 Out La Digue ti pe ale.  Sa Mosyon ler mon pe regard li in vin a en moman wi vandswet pe al komanse la.

And letan mon regard sa lensidan ki ti arive  dan 2016 i pa pe ki mon pe reviv – refer bann dimoun sa, me mon pe refer bann keksoz ki mon’n kapab retire ladan  e ki mon kapab aporte dan sa Mosyon. Ler sa lensidan ti arive bann premye dimoun ki ti ariv lo scene sete bann bato ki ti la – bann bato  – bann pti bato ki ti sorti la Digue evidaman zot ti  ale zot ti al rode.  And lo dernyenrer zot ti pe rod en bato akoz ti vandswet e laroul ti en pe bat bate e ti difisil  pou fer bann rescue parey, ouswa fer bann – pou regarde ouswa pou trouv bann dimoun – bann sirvivan.  And zot ti pe rod en bato ki  annan lalimyer anler, anler  lo la.  

And premye bato  ki nou ti  vwar lasose sete Cat Cocos sa zour.  And Cat Cocos ti’n vini ti’n fini fer son vwayaz 7er diswar ti ziske la and premye keksoz letan  – bann bato ti’n fini ale mon rapel mon call  Kaptenn Hoareau – frer Onorab Hoareau la, mon ti annan son limero telefonn, mon call li mon dir li be i annan sa bato ki’n perdi and zot pe rod tou sa bann pri bato ki’n ale, i difisil pou lanmer mannyer i ete zot pe rod en bato  ki annan lalimyer anler ki kapab kler partou.   And i ti difisil pou  tir en gro Cat Cocos – sa groser Cat Cocos ki ti’n la sa. Vre i ti call son propriyeter and deswit nou ti ale.  And  detrwa nou  ki ti la lo lasose nou’n  ganny sans  pou nou monte. I pa vedir ki nou  ti pou sot dan delo osi  pou nou ale, me selman ler i annan detrwa lizye ki pe gete nou ti kapab regarde.

And nou’n fer sa voyaz antye! Nou’n pas mon krwar pres 4erdtan  pe sey rode, rode lalimyer pe klere. And letan Coast Guard i arive, by the time i arive, ti annan bann lezot pti bato  partou, partou, and Coast Guard and  zis zot konmsi zot pa pe antre lezot, and zot pe ale, voyaz-e and zis zot dir tou bann bato ki la dan zanmirant, ‘’Sorti.’’ Prezan nou, nou la nou dir, ‘’Be nou pe sey rode nou osi!’’

And  nou’n  fer letour ,fer letour,  fer letour nou komans ganny bann mesaz  i dir nou’n anmas enn  sepa ki kote.  Zot  pe monte/desann napa sa kordinasyon. Vreman apre nou’n desann, retournen bann bato in retournen.  And sa leson ki ou kapab retire ladan sete;

(1) Ler  Coast Guard in vini ti’n azir ou a krwar dominer konmsi!  Ler in vini konmsi tou dimoun sorti!   Bann lezot zot in santi zot – konmsi en  pti pe aflize konmsi nou tou nou pe ede.    E apre nou realize en keksoz se  ki ler Coast Guard i vini la, konmsi se li ki annan responsabilite pou li fer rescue lo lanmer.   And li la i annan  – konmsi anba li, i annan son sekirite; i annan son – si deza i ariv en keksoz  dan sa zanmirant la;– par egzanp  letan in ariv en scene kot zot kordonnen – si i ariv en keksoz la, sa dimoun ki responsab konmsi se zot ki  annan -. Zot  responsab  zot loperasyon.  Si i ariv en lensidan and all.

Pou zot, zot pa responsab  lezot.   Leson ki nou kapab  tire ladan se ki ler sa i ava arive, i ava annan sa pool dimoun ki pe – bann pool bato ki pou fer parti sa rescue.   Kekfwa Gouvernman i ava antre  pey en serten lasirans, pou ki  – konmsi i ava vin en special insurance ki i peye or mon pa konnen ki mannyer zot pou fer sa me selman deza letan  bann dimoun i la – bann dimoun ki vini zis pou vin ede, at least zot ava ganny kouver letan si an ka i ariv en keksoz, en lensidan a sa moman.  Ki sa i enn.

Apre dezyenmman loter Mosyon ler i pe nonm lifeboat, konmsi annou fer konmsi byen kler eksplike; par egzanp letan mon pe mazin lifeboat,  se mon  konn lo Cat Cocos i annan lifeboat, and bann lifeboats i annan tou bann aprovizyonnman ladan klersi byen sa si nou pe rod rescue boats or lifeboats, akoz sa  i lifeboats  ou pou bezwen met tou bann ravitayman ladan – manze  and everything, telefonn, eski sa ki nou pe dir or nou pe dir bann rescue boats ki pou la pou donn lanmen? 

Apre osi Mr Speaker ler nou regard osi nou pwennvi bann lezot dimoun ki donn lanmen vini  pou vin ede, nou konnen poudir  tou dimoun ler in ariv en lensidan, tou dimoun i vini  al ede; konmsi pou nou pa touy sa sistenm volontarya kot dimoun ki i ale i al ede pou nou organiz li byen menm ki i ava amann en  serten pool bato k ii a dir be ok mwan mon deside mon annan mon bato mon  form; parti ladan definitivman zot ava annan zot  limero telefonn zot limero bato and everything zot bezwen al sivre – en  kek serten pou regarde ki mannyer pou rescue; non pa  zis al rescue lezot, me ki mannyer pou rescue dimoun osi dan zot bato.  Pou letan si ariv  – si ariv en lensidan avek zot osi tou.   Zot bezwen ganny train tousala and letan i ariv sa lensidan zot gannyen.

Onorab Ramkalawan ti’n koz en zafer lo life ring lo lasose.  Mon riye akoz i annan li me solman aswar zot anmase.  Mon’n deza vwar sa akoz ler mon debarke lo lasose parfwa  mon preski  dernyen dimoun ki sorti, akoz mon  pe esper taksi vini; Cat Cocos i anmas sa life ring i tire. Mon’n vwar Praslin i annan mon vwar li i anmase i pran i anvoy laba. Prezan mon  pa’n mazin nanryen –  mon  dir be anyway mon pa’n sa la letan ou pe nonmen ki i fer mwan mazinen poudir zot anmase.

Prezan mon pe mazinen akoz lo lasose aswar i annan en lord poudir dimoun pa ale lo lasose aswar.  E menm si pou dir dimoun pa ale lo lasose aswar still i annan dimoun ki pou ale.  Demen i ava ariv en lensidan kot si ou‘n anmas sa ki mannyer pou arive? E nou  konnen osi poudir  i annan bann bato la obor lasose, ki annan sekirite  ki la  abor, me si demann zot arive i annan  keksoz ki tonm dan delo, ki mannyer  i pou arive?  So si bann dimoun Cat Cocos pe tande silvouple, pa anmas sa life ring kit li lanmenm la, sekirite i ava vey son bato  – i ava vey sa life ring an ka marmay i vin pran i vin  zwe avek.

So mon krwar mon pou termin la Mr Speaker.  Preski tou nou bann pwen in fini ganny kouver and sa ti mon kontribisyon.  Mersi. 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ghislain.  Mon pa pe pran ankor okenn dimoun lo lalis mon ava demann Onorab Georges pou fer son closing.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mersi e mersi tou bann Manm ki’n entervenir lo sa Mosyon.  Ler i tar e mon pa oule gard nou pli lontan ki neseser.  Me mon pa ti pou pe fer mon devwar si mon pa ti anmenn en remersiman senser pou tou bann dimoun  ki’n siport sa Mosyon – ki’n koz lo  la apre  apre midi e menm bann ki’n anvi koz lo la, me ki letan pa’n permet; ki’n anmenn en seri lide ki menm mwan mon pa ti mazinen ti pou resorti atraver sa Mosyon.

Briyevman Mr Speaker en tel Mosyon an plizyer repriz akoz nou en pei maritim, nou antoure ek lanmer; nou tou nou kontan al lo la. I en Mosyon ki tous tou nou pwen isi dan nou pei e dan en serten fason i tous nou tou. E an mezir ki mon pe ekout bann entervenan ozordi apre midi mon mazin 2 keksoz.

Mon mazin premyerman Kaptenn Pierre Grandcourt ki ti lekol ek mwan ki nou ti fer tou nou laklas ansanm – segonder nou ti menm house nou ti rankontre souvan dan bann rankont nou lannen lekol. E parey in ganny dir i n kit nou dan en fason bet.  Be mon mazin pli spesifikman mwan menm, akoz annan de fwa ou bliy keksoz. E a kontan sa bann keksoz mon realize ki mwan osi mon ti annan a en serten lepok en bato, e mon konnen ki mon pran en kantite risk ki ozordi i fer mwan per.

Toulezan Mr Speaker windsurfing  competition Mahe/ Praslin pou en rezon ou en lot, mon ti deside al konman en safety boat.   Mon ti deside al koman en safety boat.   E akoz mon bato ti enn ki ti pli slow e toultan mon ti swiv sa dimoun ki ti pli slow.   Sa  i ok.  Sa i ok. E  toultan mon ti bezwen anmas li akoz sa dimoun ki mon swiv zanmen ti ariv Praslin. E nou ti bezwen donk anbark en lavwal avek en windsurfer ler bato-. Me sa ki enteresan mon ti fer tousala dan en bato avek en sel masin  avek ni en zaviron ni radyo ni en life jacket  -nanryen abor lo zour ki ti vant plis dan lannen. E kot lanmer  ti pli move.

Mon ti al Praslin e mon ti retournen. Me pli move ankor zanmen mon ti annan  sifizaman bennzin pou mwan ariv dan mon destinasyon. E sak fwa mon ti ariv Praslin mon masin i tennyen ler mon tous lans. Sak fwa mon retourn Mahe, mon masin i aret ek mwan akoz mon bennzin in fini ler mon Ste Anne e mon bezwen ganny en tow.

Se bann keksoz ki ozordi nou riye me se bann keksoz ki nou  bezwen edik nou bann dimoun pa fer sa bann keksoz; pa pran sa bann risk.  Ni ou prop lavi. E mon pa konnen mon madanm pe ekout mwan la e i pou dir mwan wi akoz li i ti manz son zong tou lazournen letan i ti konnen mon ti ale pou demann son lekor eski son aswar i ti pou annan en msye?

Alor Mr Speaker nou tou nou’n dan en serten fason  ganny afekte par lanmer e sa ki arive lo lanmer.  Sakenn parmi nou ki’n koze apre midi nou’n vwar nou distrik dan sa Mosyon. Nou’n vwar ki mannyer dan nou distrik, nou kapab anmenn  deza en serten amelyorasyon.  E Mosyon in fer nou focus lo en kantite keksoz ki mon pa ti’n mazinen – life ring par egzanp, lasirans pou bann dimoun  ki’n perdi zot lavi letan zot pe sov lavi; ki ou andomaz zot bato.  Tousala.

Bokou lide in ganny fer e mon remersye zot pou lafason dan nou pou met an plas en  striktir management; en striktir ki pou manage en sistenm volontarya dan en lankadreman; ki mannyer nou pou  rekonpans dimoun ki perdi keksoz; ki mannyer nou pou pool nou bann resours ansanm.

E nou’n realize ki Coast Guard i byen ki nou annan enn.  E nou bezwen enn.  Me ler Coast Guard i isi Ile Perseverance e en bato i savire Ile Therese, ou bezwen en rapid reaction force, ou bezwen en keksoz obor – ou pa kapab esper sa Coast Guard vini.  Coast Guard  i ava deal  avek bann  lezot keksoz ki pli enportan.  E  se en pti pe sa rapid reaction force, ki mon ti annan dan mon lide.  E wi nou bezwen servi Coast Guard. E wi nou bezwen servi Marine pólice, e mon kontan ki bann dimoun i mansyonn sa.

Me mon lide i al en pti pe pli lwen.  En lot keksoz ki nou’n war ozordi apre midi, se bann spin-off ki en tel keksoz pou anmennen. Nou’n ganny dir ki enn bann spin-off se ki nou bezwen focus en pti pe lo aprann naze, nou bezwen  focus plis lo First Aid ki sa bann dimoun pou pran, pran plis responsabilite la mon viz ledwa lo mwan menm, ki ler mon ti annan en bato  mon ti en navigater iresponsab.

Nou’n koz lo fund raising ki mannyer nou pou kapab raise larzan pou fer en tel keksoz. Nou’n koz lo safety first ki fodre nou safety avan tou, akoz se sa ki a labaz. Si nou tou nou pran safety first nou pa pou bezwen en tel keksoz ki nou pe koz lo la ozordi, me akoz nou konnen ki dimoun pa pou met safety first se pour ki nou bezwen annan sa lasirans – nou bezwen annan sa safety net.

Mr Speaker les mwan fini avek sa dernyen parol. Sa ki mwan mon pe rode se ki okenn dimoun ankor e mon konnen ki nou tou nou ep rod sa pa merit dir si zis ti annan en bato obor, nou dimoun pa ti pou’n perdi oubyen pa ti pou’n mor.  Mon krwar se sa ki nou ti pe rode.   Se sa konfor e toultan pou annan en dimoun at hand. Menm si –  menm si aksidan pou arive, at least nou konnen ki nou’n fer tou sa ki nou kapab pou met sa safety net an plas pou minimize okenn problem ki arive plitar.

Alor Mr Speaker mon remersye tou dimoun pou sezi sa lide; ki’n anmenn sa kontribisyon.  Annou prezan ansanm konman en Lasanble kontinyen dyalog avek Gouvernman e avek bann dimoun dan nou kominote, pou fer sir sa ki nou’n koz lo la pa zis reste en seri parol, me i ganny transformen an aksyon. Mon’n ganny raple par Speaker ki avan ki nou al devan fodre mon rapel zot Mosyon ki nou pe al vot lo la. Mosyon i demann Gouvernman met an plas en sistenm lifeboat   e lifeboat  station dan tou landrwa neseser lo Mahe Praslin e La Digue.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  In bliye azoute poudir si zanmen ou  fer bann lifeboat station  oubyen bann rescue boat pa zanmen met en avoka lo la. Bon. Wi kit bann avoka dan Lasanble Nasyonal oubyen dan zot Bills  Committee.

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker ou annan rezon kit avoka lo Bills Committee avek Standing Orders Committee kot zot konnen sa ki zot pe fer.  Pa met zot lo en kannot kot zot pou al met dimoun a risk. Anmezir ki mon pe vini mon tann mo rescue boat. Wi i en tre bon nide parey Shakespeare i dir ‘’ A rose by another name is still a rose.’’ Lide se ki pou annan sa bann bato ki pou vin bann rescue boat.  Mon krwar se sa lide ki mon kapte ozordi e mon krwar ki nou bezwen en lamannman formel dan Mosyon, me si nou bezwen. Annou vote lo lide ki nou pou annan rescue boat.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou, Onorab Georges.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

I bezwen ganny segonde sa Mr Speaker

 

MR DEPUTY SPEAKER

Non mon krwar i sous entendus  ki parey i ete enterprete  se en life  boat i parey en rescue boat. So, si nou konfortab pou al parey, i ete nou al parey i ete.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN  Ok.  So, Mr Speaker sa ki ou’n fek dir zafer avoka i pli enteresan ki en avoka dan Lasanble, ki sorti dan en distrik ki pa tous avek lanmer li ki anmenn en Mosyon pou rescue boats.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Touzour en premye … Bon in ariv ler pou pran en vote lo sa Mosyon.  Mosyon i dir sa Lasanble pou met en sistenm lifeboats e lifeboats station dan tou landrwa lo Mahe, Praslin e La Digue. Tou Manm ki an faver lev zot lanmen silvouple?  Okenn Manm ki kont? Madanm Clerk ou a donn nou kont.

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker mon’n rikord 25 Manm ki’n vot an faver e person kont.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

25 Manm an faver – savedir Mosyon in ganny aprouve par Lasanble Nasyonal.  Bon nou’n ariv a lafen pou ozordi le 10 Avril e nou pou bezwen adjourn ozordi e nou pou repran lot semenn – Mardi.

 

(ADJOURNMENT)