::
Home » Verbatim » 2019 » Verbatim Tuesday 9th April, 2019

Verbatim Tuesday 9th April, 2019

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 9th April, 2019

 The Assembly met at 9am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Deputy Speaker in the Chair

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Onorab.  Bonzour tou dimoun ki a lekout dan lakour, lo rezo sosyal lo YouTube e partou dan lemonn.  I en plezir pou mon ozordi dan Chair Lasanble Nasyonal pou sa Sesyon 2 zour, ozordi le 9 Avril e le 10 Avril.  Zis en lenformasyon ; mwan mon dan Chair ozordi akoz Speaker Lasanble Nasyonal – Onorab Prea i pe reprezant Lasanble Nasyonal dan 140enm Lasanble IPU ki pe fer Doha, Qatar.  E laba i akonpannyen par Onorab Waven William ek Onorab Jany De Letourdie.  Zot osi ganny akonpannyen par Clerk Madanm Isaac.

Mon ti a kontan ozordi osi fer mansyon ki se 25enm laniverser en levennman trazik, ki ti arive an Rwanda an 1994 kot preski 800mil dimoun ti ganny touye – ti ganny masakre pandan 100 zour ant Avril e Zilyet 1994 atraver lager sivil – Zenosid.  E le 6 Avril sa lannen 25an plitar Prezidan Rwanda Paul Kagame ti alim en laflanm lo zot Kapital ki pou reste alimen pou 100zour, pou mark sa levennman trazik ki’n mark zot pei – ki’n mark Lafrik, ki’n mark lemonn vreman par sa ki’n arive.  E ozordi mon profite lo lapar Lasanble Nasyonal, lo lapar pep Seselwa pou eksprim solidarite avek pep Rwanda, e pou dir zot ki dan sa moman difisil kot zot pe fer refleksyon lo sa ki’n arive, nou osi nou partaz zot douler. Parske se en levennman ki lemonn pa pou zanmen kapab bliye, e ki mon krwar nou devret servi li malgre tou sa bann trazedi ki’n arive, servi li konman en leson pou ki i pa zanmen repet ankor dan nou listwar.

E avek sa avan nou al pli lwen mon ti ava envit okenn bann Leaders ki ti a kontan dir okenn parol pou komemor sa lokazyon.  Eski i annan okenn lo kote parti US ki ti- ?  Si non mon a donn laparol Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour  bann Manm Onorab e tou bann dimoun ki pe ekoute.  Mr Speaker i annan serten parmi nou dan Lasanble ki’n ganny sans vizit Rwanda e pou nou bann Manm Panafrican Parliament nou ti ganny sa loner – dan en serten sans pou vizit Rwanda lannen pase.  E Onorab Gill, Onorab Lemiel, Onorab Mondon, Onorab Esparon e mon menm nou ti ganny sans pou nou vizit sa Memorial Center – The Kigali Genocide Memorial.

E mon krwar ki nou tou nou ti ganny – nou ti touse par sa ki nou ti war. E mon kapab dir ou Mr Speaker ki i ti menm annan serten nou bann Manm ki pa ti kapab vizit sa sant ; konmsi konplet sa vizit parske letan nou ti atann bann zistwar, e letan nou ti pe war levidans bann dimoun ki ti ganny touye dan diferan fason – bann zanfan espesyalman, ti vreman ras ker e nou tou mon krwar nou ti sorti dan sa memoryal avek en leker lour, e nou ti pe zis wonder ki’n arive ?

E Mr Speaker si ozordi mon pou met sa pti badge  la lo mon semiz, se en pti badge ki mon ti aste laba ki i komemor – konmsi i enn bann fason ki zot ede pou anmas fon pou zot kontiny zot travay.  E lo sa pti badge i met sa mo ‘’ubuntu’’ ki enn zot langaz prensipal i vedir ‘’limanite.’’

E alor se en fason pou regard sa limanite.  E letan nou pe spesyalman la an se moman ki pe selebre sa moman kot zot in pas atraver sa masak, pou mwan personnelman pou mwan nobou afilye mon pli byen avek zot.  E pourtan Mr Speaker ler ou regard listwar Rwanda, kot i annan sa mazorite sete bann Houtous, apre ti annan bann Toutsi ki ti an minorite e apre ti annan lot tribi ki ti apel Tua.  E ki mannyer over night  konmsi in annan sa masak ki’n arive depi ki avyon ; e pourtan zot ti pe koz rekonsilyasyon e zot Prezidan ti pe retournen sorti Arusha kot  en Konferans ki ti pou koz lo ki mannyer zot ti pou pli byen rekonsilye zot pep.  E apartir sa ti annan en bann problenm ki ti arive.

E se la Mr Speaker, kot mon krwar nou menm nou i annan en kantite leson pou nou aprann. E mon krwar ki erezman nou pa dan sa sityasyon.  Me letan par egzanp pou regard ou rol ki Legliz in zwe – parske i annan bokou bann zistwar ki efreyan kot serten Prêt ki’n fer zot kongregasyon antre dan Legliz e apre met dife dan sa Legliz pou touy zot kongregasyon.   Oubyen met dimoun dan Legliz  apre bulldozer fer kraz bann bout enportan, pou ki Legliz aprezan i kraz lo sa bann fidel.  Ziska ozordi i ankor annan Prêt/ Leser ki dan prizon.  Ki mannyer konmsi zanmi, vwazen i kapab tourn lo kanmarad?  Mon krwar tousala se bann leson pou limanite e ozordi i byen pou nou war ki mannyer Rwanda e nou tou bann Manm nou ti dakor ki Rwanda ozordi i en pei ki prop; i en pei ki annan en lapropte ekstraordiner,  kot dimoun i koste ansanm.  E ki mannyer bann ki ankor dan prizon i annan bokou ki ankor dan prizon e zot pe sey sa rekonsilyasyon.  Konmsi ki mannyer nou osi tou, nou kapab servi sa konman en legzanp, lo ki mannyer pou nou pa bouz devan.

Byensir i osi tris letan ou regard zistwar sa Zenosid, pou ou aprann ki sete en Afriken  Boutros Boutros Ghali ki ti Sekreter Zeneral Nasyon Ini e Kofi Annan ti ansarz peace keeping ;  konmsi 2 Afriken ki ti annan rol enportan, me ki zot pan kapab vreman protez en pti pei Lafrik.  Sa pei ki zoli e ki listwar li menm li i mazin li konman zoli.  Prezan Mr Speaker letan nou pe mazin sa Zenosid, e byensir nou pa kapab oubliye osi ki malerezman Sesel tou in ganny mansyonnen ladan an relasyon avek en Kolonnel ki ti ganny konsidere konman sa enn ki’n spearhead sa Zenosid – Theoneste  Bagosora ki pli  ti vin Sesel pou negosye avek en Sidafriken Wilhelm Ehlers pou aste bann Zarm  Malo.  E Malo parey zot konnen i ti ganny arete parske i ti pe anmenn zarm Somali, me Somali ti anba en Arms embargo e osi Rwanda ki ti anba en Arms embargo.  Me sa bann zarm ti ganny transporte sorti Sesel i ti al Goma e from Goma i ti antre dan Rwanda.

E mwan Mr Speaker mon ti fer li konman – mon ti pran li dan en serten sans konman en misyon.  Parske an 1994 letan sa Zenosid ti’n arive, mon ti demann kestyon dan Lasanble Nasyonal – Onorab Gill i ava rapel.  Mon ti demann kestyon dan Lasanble Nasyonal, e alor mon ti pran li konman en misyon pou mwan travel sorti Kigali pou mwan desann Gisenyi e apre sa pou mwan travers lafrontyer pou ariv Goma, pou ariv sa Erport kot sa zarm ti été.  E Mr Speaker i zis 3minit avek letan nou ariv lo border i zis 3minit avek sa border.  E letan ou pe koz avek sa taxi driver – nou ti fer sa vizit Onorab Mondon, Onorab Esparon ek mwan menm, ti vreman efreyan me  selman ti lanmenm la.  E  letan nou ti pe koz ek sa taxi driver ki ti anmenn nou i dir avek nou’’ be wi zarm zis ti traverse !’’

E parey nou pe dir Sesel nou non in osi ganny mansyonnen, e ozordi sa ansyen Kolonnel Bagosora ki annan 67an in ganny kondannen par Lakour UN ki ti asiz Arusha.  I ti ganny kondannen lavi prizon ansanm avek 2 lezot koleg e apre sa son santans ti ganny redwir pou vin 35an prizon e i ankor pe servi son santans dan en prizon La Zambie.

Mr Speaker i vre ki nou aprann en kantite atraver sa, e mon krwar ki ozordi wi nou eksprim nou solidarite avek sa pep Rwanda.  E enn bann keksoz ki enteresan, se ki ozordi zot pa anvi konsider zot Houtou, Toutsi oubyen Tua  zot anvi konsider zot konman bann Rwannde, e sa bann fason pou zot anmenn sa linite.

Alor mon zwenn avek sa pep ki pe refer zot pei ozordi Rwanda i pei ki ganny konsidere konman enn bann pei ki pli safe – espesyalman pou bann madanm dan Lafrik, e osi dan lemonn.  Lo kote ‘’ease pou fer biznes’’ ofet Lafrik i No.1.  E louvertir pou resevwar bann Konferans enternasyonal, ankor enn fwa zot vreman santi zot pe vreman ouver.  E lafason osi ki zot pe servi zot bann akademik, pou ede pou refer zot pei, i osi en legzanp pou Lafrik.

Alors Mr Speaker lo nou kote, nou zwenn avek sa pep ki pe kontinyen bouz devan, e nou eksprim nou solidarite e byensir dan nou leker, i annan en panse pou plis ki 800mil dimoun ki ti ganny masakre an Rwanda.  E an menm tan osi i enportan pou nou kontinyen mazin sa rezyon sant Lafrik, parske i kontinyen annan i kontinyen tanzantan ou tann bann regroupman ki pe arive, dan Repiblik Congo, e menm lo nivo Burundi pli anba, kot i kontinyen annan serten bann keksoz ki pe arive.

Alors Mr Speaker avek sa de parol, mon pou zwenn ou pou mwan eksprim nou solidarite anver sa pep, dan zot demars pou linite, e osi pou devlopman ekonomik e pou vin en legzanp pou Lafrik e pou lemonn antye.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Onorab Gill ou ti le dir de pti parol lo la?  Pa tro long.  Nou p pou bezwen rekonmanse.  Mon a donn ou laparol.

 

HON SIMON GILL

Bonzour Mr Speaker Sir.  Bonzour tou koleg Onorab, manm piblik ki pe ekout nou.  Mr Speaker mon zwenn Leader Lopozisyon e mon zwenn tou koleg Onorab dan Lasanble, e mon zwenn pep Seselwa lo non United Seychelles pou nou anvoy en gran solidarite e en lespri patriyotizm avek pep Rwanda.  Selebrasyon 25an – en levennman trazik ki Lafrik in konnen e ki pep Rwannde in konnen i pa en keksoz ki neseserman anmizan Mr Speaker.

Me an menm tan sa selebrasyon sa laniverser, alafwa ki i fer nou fer refleksyon sityasyon lemonn, e sityasyon Sesel i osi ranpli mwan personnelman e mon prezimen i ranpli nou tou avek en lespwar.  En lespwar ki zanmen Lafrik an zeneral e nenport ki pei dan Lafrik, e dan lezot parti lemonn, i konn en masak parey ki’n arive 25an pase an Rwanda.

Mr Speaker mon annan leksperyans personnel, viv, frekante, e marse dan diferan kwen Rwanda.  Mon’n fer plis ki 14 voyaz an Rwanda e mon santi mwan fyer ki dan bann moman kot ti annan bokou bann pei e bann lezot dimoun ti annan lafreyer pou antre an Rwanda, ki mwan avek en lekip bann profesyonnel dan domenn arsitektir, quatity surveying, designer, town planner nou ti antre e kontribye nou par pou anmenn en kontribisyon valab, dan devlopman lenfrastriktir dan sa pei.  E mon fyer ki nou reisir fer kontribisyon pozitiv dan lalit limit ki nou ti kapab fer serten kontribisyon.

E tou dernyerman parey Onorab Ramkalawan in fer resorti, nou ti ganny en sans pou nou apresye apre 25an en latak barbarik, zenofobik, ekstremis, par serten group dan sa pei, sa transformasyon profon ki’n arive dan sa pei, i en mervey pou Lafrik e mon pe dir sa avek tou senserite ; i en mervey pou Lafrik.  E i en model pou Lafrik Mr Speaker.

E mon krwar ou apel ler mon pe fer mon lentervansyon lannen pase, mon ti dir si i annan en model lapropte zeneral ki nou devret kapab pe emulate se zisteman se dan Rwanda.  Me Mr Speaker ler mon dir sa detrwa mo i enportan ki nou get o delà de Lafrik.  O delà de Lafrik malgre i annan serten bann divers lopinyon, lo ki mannyer bann pwisans ki zot apel zot bann super power ki mannyer i lenfliyans en kantite dega, dezas, kriyote, lanmor dan Lafrik.

Fodre zanmen nou perdi de vi sa Mr Speaker.  Sa Zenosid Rwanda 25an pase probableman i ekivalan avek kantite dimoun ki’n mor dan serten bann pei Lafrik.  E sa i dan bann zistwar resan Iraq,   i en legzanp. Libya en lot legzanp.  Congo en lot legzanp.  Plizyer nou kapab site Mr Speaker.  Mon pa oule konsonm bokou nou letan ozordi bomaten.  E sa bann lager Mr Speaker bann lager ant Palestinyen avek Izraelyen tousala i bann leksperyans ki nou ankor pe viv ziska serten degre e i tris pou nou Lafrik.  E nou tou dan lafason ki nou kapab entervenir atraver nou bann lentervansyon, e nou annan isi la nou Chairman dan IAC mon pe demande ki nou pran en pozisyon, e zwe en rol pli aktif konman en Lasanble Nasyonal, pou denons tou sa bann latak barbar ki touy imen.  Ki touy bann zonm/fanm e touy zot lespwar Mr Speaker.

Touy zot lespwar viv en lavi dan trankilite dan stabilite e prosperite.  E pourtan dan sa bann pei Mr Speaker, zot ranpli avek bann resours – bokou plis resours ki Sesel.  Me malerezman en pep i inonde avek resours, pa konnen ki savedir prosperite lavi.  I pa konnen ki savedir ni menm annan en lespwar ki zot pou viv – ni menm 24er apre ki zot in ne – let alone 10an/ 15an/25an e ariv en lavi kot zot in kontribye pozitivman dan devlopman zot pei, e devlopman par konsekans lemonn.

Mr Speaker mon war ou’n fer sir avek mwan.  Mon pou konklir an dizan ki i en moman apropriye. I en moman apropriye,  pou nou anvoy en mesaz.  Mon’n deza fer li e ozordi mon repete.  Anvoy en mesaz pou tou mon bann frer ser Seselwa, ki nou bezwen tonm dakor ki isi dan Sesel nou annan nou en sel opsyon e sa sel opsyon ki nou annan, se pou nou tonm dakor, pou nou travay ansanm e anmenn sa linite Nasyonal koman en pep.

 

(APPLAUSE)

 

HON SIMON GILL

E Mr Speaker i en moman apropriye pou mwan ozordi kondann tou sa bann deklarasyon, stetment zenofobik,  ekstremis ki pe ganny manifeste lo bann rezo sosyal.

 

(APPLAUSE)

 

HON SIMON GILL

Akoz si nou pa fer atansyon i kapab deglise.  Nou zanmen konnen ki kapab arive!  Nou zanmen konnen ki kapab arive!   E nou bezwen lo tou lede kote latab kondann okenn bann ak zenofobis – ekstremis ki kapab kree tansyon e kree en divizyon ki anmenn nou le kontrer avek sa lespri ki nou anvi.  Konman sa nouvo zenerasyon Leaders dan sa pei,  mon krwar nou deza resolve, pou nou travay ansanm e anmenn linite parmi nou pep.  E dan trankilite, dan stabilite, dan larmoni Mr Speaker, nou a servi nou bann resours imen ; nou kapasite fizik entelektyel pou nou anmenn en transformasyon e kit sa pei pli meyer ki nou ti vin zwenn li!  Mr Speaker mersi bokou.

 

 

(APPLAUSE)

 

 

MR  DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Simon Gill.  Bon nou pou kontinyen avek travay lo nou Order Paper ozordi.  Zis pou benefis bann dimoun ki dan lakour ki pe ekoute lo nou Order Paper nou pou annan tre byento prezantasyon bann papye savedir bann (SIs) lezot rapor ki’n ganny soumet devan Lasanble Nasyonal.  Answit sa pou swiv par bann kestyon.  E ozordi dan Question Time nou pou annan Vis-Prezidan Vincent Meriton ki Minis bann Zafer Etranzer, Lekonomi Ble, Lenformatik, Teknolozi, Lendistri e Devlopman Lantreprenarya.  E pou annan 4 Manm Onorab ki pou demann li kestyon ; Onorab Egbert Aglae, Onorab Churchill Gill, Onorab Gervais Henrie e Onorab Wavel Woodcock,

Sa pou swiv –  e mon prezimen sa Question Time pou al depi bomaten ziska midi, e si nou al dapre sa progranm 2enm apre midi nou a konmans PNQ – en Private Notice Question ki pou ganny mete par Leader Lopozisyon pou Minis Finans, Komers, Lenvestisman e Planifikasyon Ekonomik Mr Loustau- Lalanne ki malerezman i pa dan pei, me i pou ganny reprezante par Minis Jean- Paul Adam ki ti ansyen Minis Finans.

3er mon mazinen sa nou pou fini by 3er oubyen menm avan, ziska lafen lazournen pou nou annan en Statement ki pou ganny fer par Minis Jeanne Simeon Minis Ledikasyon e Devlopman Resours Imen e sa i pou en Statement  lo bann rezilta legzanmen Nasyonal e Enternasyonal.  E answit nou pou kontiny nou travay demen avek en Bill ki ankor devan Lasanble Nasyonal – e sa se Public Service Salary (Amendment) Bill.  Mon pou parske i lo Order Paper parske i ankor en travay ki nou pe kontiny lo la, e petet tou lede Leaders zot avek donn nou en kontrandi kot nou été lo la – ki mannyer diskisyon pe deroule.

Answit finalman nou pou annan nou bann Mosyon.  E i annan en Mosyon par tou dabor Onorab Henrie les mon a eksplike.  Onorab Henrie i pou anmenn nouvo Terms of Reference oubyen manda Komite Medya.  E mon pa espekte sa i pou long akoz sa i annan en lagreman bi- partizan tou lede kote so i ava prezante.  E parey zot konnen okenn manda okenn Komite i bezwen ganny donnen par Lasanble Nasyonal, alor mon’n deside met li konman premye item – nou pa pou long avek.  Answit nou pou swiv par bann lezot Mosyon – Onorab Audrey Vidot, Onorab Georges, Onorab Waven William e Onorab Wavel Woodcock.  I posib nou pa pou fini tou sa bann Mosyon sa semenn, me nou a gete ki mannyer keksoz i ale.  E san fer plis ki sa nou pou kontinyen mon pou demann Madanm Clerk pou li lir nou bann Papye ki pe ganny prezante.

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Lasanble.  konman prezantasyon papye sa semenn nou annan ;

 S.I. 13 pou 2019 ki Public Survey Special Pension (Live Certificate) Regulations 2019.

S.I. 14 pou 2019, ki Excise Tax (Imposition of Sugar Tax on Drinks) Regulation of 2019,

S.I. 15 pou 2019 ki ‘Food Act (Labelling of Pre-Packaged Foods) Regulations of 2019’. Answit

S.I. 16 pou 2019 ‘Food Contaminant and toxins in food or feed) Regulations for 2019,

        S.I. 17 pou 2019 i ‘Food (Import Certificate) Regulations of 2019’.

 E answit nou annan ‘2018 Financial Reports’ ki nou resevwar sorti kot Minister Finans e sa i fiscal performance for the year and 31st December 2018.

E finalman Mr Speaker nou annan rapor Komite Medya pou lannen 2018 e sa pou ganny sirkile zis apre ki in ganny prezante par Chair Komite.  Mersi Mr Speaker.

 

MR  DEPUTY SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Lo sa rapor Media Committee mon ti pou donn laparol Onorab Gervais Henrie ki Chairman Media Committee.  Zis ou a donn nou en rezimen ou rapor.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker mon plezir prezant rapor Komite Medya pou lannen 2018.  Sa Komite ki’n egziste dan Lasanble depi an 2009 i konpri 16 Manm sorti lo tou lede kote latab.  I annan Onorab Chantal Ghislain, Onorab Paul Ernesta e Onorab Simon Gill lo kote Parti US.  I annan Depite Chairman Onorab Flory Larue, Onorab Jany De Letourdie, Onorab Wavel Woodcock e mwan menm koman Chairman lo kote LDS.

Mon ava dir ki lannen 2018 in enn ki’n tre okipe prodiktif pou Komite Medya.  Sa i en stetment ki en realite Mr Speaker, kot nou kapab ranforsi nou relasyon avek bann media houses, Komisyon Medya Sesel, bann eksper medya lokal e bann antouzias rezyon sosyal.  Nou’n fer sa avek lentansyon promouvwar Lasanble Nasyonal pou en sours Nouvel e nou osi fer sa pou etabli en fondasyon pou dyalog ouver lo bann defi ki bann pratikan envestiser regilater e konsonmater medya pe fer fas avek e bann problenm ki kapab levé a lavenir.

Nou servi diferan metod pou enterakte avek bann ki konsernen.  Nou’n fer miting nou rann vizit dan bann landrwa travay e nou osi organiz bann deba isi menm kot Lasanble Nasyonal.  Apard bann miting regilye konman en komite nou fer de rankont avek bann parti an deor.  Premye tel miting ti fer avek reprezantan 8 reprezantasyon medya ki ti enkli 3 zournal 2 stasyon radyo prive en Lazans Nouvel, SBC e Komisyon Medya.  Bi prensipal sa miting sete pou agrandi kolaborasyon ant Lasanble Nasyonal e bann media houses.  En 10enn rekomandasyon i sorti dan sa miting e nou pe swiv zot dousman, dousman pou fer sir ki nou annan en bon lantant avek nou bann partner.

Lot rankont enportan pandan 2018 ti avek Komisyon Medya Sesel, pou nou konman en Komite mye konpran lasenn ouswa lanvironnman medya dan pei.  Swivan nou rankont nou Komite ti drafte en let rekomandasyon dan ki nou demann sa Komisyon pou enplimant omwen 8 mezir ki kouver promosyon kou etik sa Komisyon, akreditasyon bann zournalis lokal, organiz formasyon detanzantan pou zournalis avek rekomandasyon avek Liniversite Sesel e Lasosyasyon bann Journalis AMPS, diviz travay pou drafte en nouvo Lalwa medya ki a konsolid tou Lalwa medya dan pei.  E finalman organiz en survey medya pou kolekte statistik ki a ede lenfliyans bann sanzman, neseser dan sa lendistri.

Apar formasyon pou bann zournalis dan sa kolaborasyon avek Unisey, bokou sa bann rekomandasyon Mr Speaker, nou santi ki nou pa ankor antann tro gran keksoz lo la.  Lannen pase nou osi fer 3 vizit kot bann media houses sa ti kot Telesesel La Louise Plaisance avek SBC Hermitage Mont Fleuri an Zilyet e osi Zournal Nasyon ansanm avek son Print House an Septanm.

Bann tel vizit in ed nou mye konpran bann loportinite avek bann defi ki sak sa bann antite pe fer fas avek toulezour e osi siport zot bann travayer dan sa ki zot bezwen.  Ankor swivan nou bann rankont nou sirkil bann let rekomandasyon kot nou’n demann medya konman sa 4enm pilye nou demokrasi, pou demann en koudmen Lasanble Nasyonal dan son rol oversight, pou kit en lizye fikse lo omwen 2 diskour enportan pou ganny prononse dan Lasanble anyelman.  Sa i diskour Bidze lafen lannen e diskour Leta Lanasyon lo konmansman lannen kot i annan bokou promes ki Gouvernman i ganny fer e pou ki medya i kontinyen swiv sa bann promes.

Komite in osi rekomande ki i annan pli gran lentere dan travay Lasanble dan travay Komite Lasanble Nasyonal ; ki i langazman nou lenstitisyon dan larezyon lo kontinan Lafrik e osi enternasyonal i ganny swiv de pre.  E finalman ki medya i regard pli pre, ki mannyer prosesis lezislatif i reponn nou langazman konman en pei, ver bann Konvansyon Enternasyonal azanda 2063, e enplimantasyon bann goal devlopman soutenab oubyen SDGs.

Mr Speaker pli gro lakonplisman nou Komite, sete lorganizasyon en deba isi dan Lobby pou mark World Press Freedom Day 2018.  An tou 34 dimoun apard bann MNAs avek staff Sekretarya ti asiste sa levennman anba tenm ‘’Keeping power in check.  Media, Justice and Rule of Law.  Lobzektif sa levennman sete pou etabli Komite Medya konman en lavwa e osi en platform pou deba bann size pertinan konsernan medya lo nivo Nasyonal.  Sikse sa deba avek moderater endepandan, i fer ki aprezan nou swe se ki Lasanble i adopte li konman en levennman anyel son kalandriye aktivite, e deza plan i an mars pou son 2enm edisyon mwan prosen.

An konklizyon Mr Speaker mon le raporte ki atraver nou bann miting, vizit e enteraksyon formel e enformel avek bann akter dan lendistri medya, sa bann rekomandasyon swivan pe ganny propoze pou nou lenstitisyon.  Enn – se ki Lasanble i etabli bann prosedir kler ki a ed bann Komite fer bann lanket e prodwir rapor baze lo levidans baze lo fason pli transparan e etik ;

Ki bann Komite i ganny alokasyon bidzeter ki a pli byen ed zot fer zot travay oversight baze lo en plan travay oubyen formile.

Ki Lasanble Nasyonal i seryezman konsider konstriksyon en lasal medya ki ekipe formelman.

Ki bann levennman avek aktivite Lasanble Nasyonal sirtou bann Komite tel ki bann lanket i ganny filmen e distribye lo channel dedye pou bann video edikasyonnel sa lenstitisyon lo YouTube.

Ki bann form aplikasyon sirtou akreditasyon zournalis dezormen i fer atraver bann prosedir nimerik ki Lasanble i kontinyen eksplor bann posibilite ofer bann MNA, staff Sekretarya avek bann zournalis training kontinyel pou amelyor zot travay e osi ede elev nivo deba ki annan ozordi.

Mr Speaker avek sa, mon oule enform Lasanble, ki dan nou rapor, i osi annan nou stratezi e plan travay pou lannen 2019.  E pli enportan lo la i lagrandisman nou dernyen referans travay ki mon pou prezant en Mosyon pou laprouvasyon Lasanble plitar.  Mon ti a kontan demann ou pou aksepte sa rapor lo lapar Lasanble, ki tou Manm in sinyen a leksepsyon Onorab De Letourdie ki lo misyon aletranze me in an akord avek sa ki in ganny prezante ozordi.  Mersi Mr Speaker. Sa i kopi nou Rapor Anyel pour 2018.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.  Mon kapab dir ou ki nou tou dimoun i siport rol medya dan pei, parske nou konnen poudir medya i enn bann lenstriman – en pilye enportan dan nenport ki demokrasi.  Parske se atraver medya ki dimoun i kapab eksprim zot ; lenformasyon i ganny pase pou tou dimoun konnen ki pe arive e sa i ede vreman pou anmenn en pei dan en bon direksyon dan en fason demokratik, kot tou dimoun i kapab eksprim son lopinyon.  Mersi bokou Onorab Henrie.

Nou pou kontinyen aprezan avek travay lo nou Order Paper e zis pou mansyonnen mon krwar ler mon ti pe donn en rezimen travay mon ti mon pan fer en mansyon en Kestyon Irzan par Onorab Ferrari ki pou osi ganny poze avek Vis-Prezidan.  Avek sa mon a demann Parliamentary Reporter pou envit Vis-Prezidan pou bann pou li pran bann kestyon.

Zis konman en konsey mon ti a kontan ki nou sey fini bann kestyon – petet dan 1erdtan.  nou annan 6 kestyon e avek enn irzan.   Petet mon mazinen nou kapab pran sa enn la irzan apartir 11er oubyen apre 11er e sa 6 kestyon avan 10.30.  Alor mon ti a kontan ki okenn kestyon ki ganny demande i bann kestyon ki vreman lye avek kestyon ki lo papye.  E mon ti a mon panse si zot dakor nou ava pran sa dimoun ki’n demann kestyon an plis de dimoun lo son kote pou okenn kestyon siplemanter koumsa nou ava al pli vit ki nou kapab.  E zis pou dir osi ki kestyon 2 avek kestyon 6 enn par Onorab Churchill Gill e enn par Onorab Wavel Woodcock i vreman lye, alor nou a pran sa 2 ansanm.  Me larestan nou a pran zot endividyelman.  Onorab Pillay laparol.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker lo en pwen point of order pou prosedir.  Mon pe regarde ou pe dir nou pou pran 6 kestyon dan en pti pe mwens ki 48minit.  Me sa bann kestyon i en bann kestyon with notice ki bann Manm in anvoye sa.  So eski ou pe dir nou pou pran 1erdtan pou sa Urgent Question?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon a sey fleksib lo la.  Nou a gete ki mannyer nou ale zis en guideline pou nou manage nou letan, osi byen ki nou kapab.  Mon a swet labyenveni Vis- Prezidan Meriton dan Lasanble Nasyonal.  Byenveni Vis-Prezidan.  E mon annan bann zofisye ki pe akonpanny Vis-Prezidan bomaten Ms Angelique Antat Sekreter Prensipal dan Lendistri e Devlopman Lantreprenarya, Madanm Lucy Athanasius ki i CEO Industrial Estate Authority e Mr Barry Assary Deputy CEO Industrial Estate Authority byenveni dan Lasanble Nasyon.  E avek sa mon a demann Loter premye kestyon Onorab Egbert Aglae pou poz son kestyon.

 

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Chair.  Bonzour Vis- Prezidan ek ou delegasyon tou Manm Onorab e tou dimoun a lekout.  Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble si son Minister pe konsider pe konsider met an pozisyon later komersyal dan rezyon Port Glaud pou akomod bann pti biznes ki oule devlope dan distrik Port Glaud?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Aglae.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou bann Manm Onorab, tou bann dimoun ki a lekout.  Avek ou permisyon Mr Speaker mon ti a kontan azout de lenformasyon lo sa ki’n diskite bomaten konsernen Zenosid ki Sesel pe selebre sa semenn prosenn.  I annan James Mancham Institute of Peace, Studies and Diplomacy avek Unisey – pou annan avek UN country team ki Sesel zot pou lir mesaz Sekreter Zeneral Nasyon Ini ; pou annan alim bann labouzi apre en dokimanter ki pou fer kot SITE Auditorium – zis pou lenformasyon.  E mwan osi mon donn mon langazman konsyan nesesite ki nou gard posibilite, pou mwan pa fer okenn stetment isi lo bann diskour, e lo medya sosyal ki kapab deranz sa stabilite.  Mersi Mr Speaker.

 

MR  DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mr Speaker, Minister Lotorite Endistriyel ek zot bann partner pe konsider plizyer opsyon, pou asiste zabitan Port Glaud pou ganny plis landrwa pou lendistri ; promouvwar plis prodiksyon lokal a en serten nivo komersyal.

Gouvernman i annan lentansyon met a dispozisyon zabitan Port Glaud en sant lantrepriz.  Mr Speaker en bout later in ganny idantifye anviron  en demi arpan vedir 2159met kare.  E mon oule ozordi Mr Speaker profit sa lokazyon pou remersi bann zabitan distrik Port Glaud pou zot kontribisyon – bann kontribisyon tre valab ki zot ti fer pandan konsiltasyon, pou sa proze ki ti fer le 2 Mars kot sant kominoter Port Glaud.

Baze lo bann komanter – baze lo bann demann, IEA pe prepar en plan an prenan kont topografi an spesifisite sa site , avek bi donn maksimonmmaksimonm zabitan Port Glaud pou benefis bann antreprener sa distrik.

Nou pou retourn kot Lotorite Distrik avan ler nou soumet plan kot Planning ; savedir nou pou retourn kot Lotorite Distrik ler en plan in ganny prepare parey  ti tonm dakor.  Nou pe osi fer costing pou soumet avek Gouvernman pou finansman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi pou larepons mon kestyon.  Minis eski dan sa konsiltasyon ki pou ganny fer, zot pe pran kont poudir sa lokasyon pou sa sant mikro antrepriz, i dan en rezyon kot i mon kapab dir i lo residential? Savedir ki i annan serten aktivite ki par egzanp bann heavy machinery pa pou tro kapab ganny servi ?

Petet ki bann aktivite baze lo bann diskisyon ki ganny fer si zot pou stick avek sa bann aktivite, tel ki parey bann aktivite ki konsern valer azoute ; bann hair dressing ou kapab annan bakery – bann keksoz dan sa laliny eski zot pou mentenir sa san ki i annan okenn bann gran aktivite ki konsern machinery?

E dezyenmman, vi ki i annan bann lezot demann par bann pti biznes kot i konsern bann aktivite biznes ki konsern en pe tapaz, ki zot pozisyon pou sa bann rezidan ki anvi antre dan sa bann aktivite ouswa ki deza dan sa aktivite ki ankor pe sers en landrwa atraver Minister Lendistri?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Aglae.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Onorab mersi pou ou kestyon.  Toutafe.  Nou le focus baze lo bann demann ki bann dimoun ti fer dan konsiltasyon, me pa lo tou.  Nou le met lanfaz lo bann aktivite ki anmenn valer azoute ;- parey ou’n dir bakery salon kot seve e lofis, par egzanp parey in ganny mete.

Me selman nou le okenn keksoz ki nou mete dan sa sant antrepriz, i pou bezwen an lakor avek Land Use Plan pou fer sir ki ler nou pe rezourd en problenm nou pa pe kre en lot problenm kot i konsern polisyon sa landrwa.  E nou pe respekte – enn – dansite e byensir parey mon’n dir ou Land Use Plan.

Pou bann dimoun ki pe fer serten aktivite ki nou santi zot in debord lespas ki zot annan, oubyen ki pa an konformite avek landrwa kot pe reste i annan travay ki IEA pe fer pou kapab ganny en morso later pou donn zo,t an servan bann kriter ki’n etabli dapre Polisi Land Allocation kot Zone Endistriyel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  .Onorab Aglae mon a retourn kot ou en pti moman.  Mon a donn laparol Onorab Stephen Pillay.

 

HON STEPHEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan demann VP konmsi en klarifikasyon ler kestyon pe demann later komersyal pou bann pti antrepriz,  mon le konmsi en klarifikasyon ki pa bann premises nou pe koz lo la parey ki Mrs Athanasius in al prezante Au Cap.

Konmsi ki ou pe dir, later pou en dimoun gannyen pou devlope komersyal – si i pe ganny li sa later i pou al idantifye sa later li menm, pou fer li son biznes komersyal?

Akoz kestyon mon krwar i baze lo met a dispozisyon ‘’later komersyal’’ not premises dan en lasanm dan en building.  Se ki mannyer nou fer pou nou al idantifye sa later komersyal?  Eski nou vwar i annan en lalis available oubyen nou al fer resers zot menm?  Eski i aplik pou Port Glaud oubyen lezot landrwa parey Au Cap osi?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker later i en resours ki an gran demann – i en resours ki limite.  En kantite diskisyon in pran plas isi dan Lasanble lo sa size.

Kot i konsern pti biznes Gouvernman in konman en legzersis avek bann lezot partner an partikilye – MHILT Minister ki responsab pour Later, pou idantifye otan ki posib sak distrik en lespas pou kapab kree en sant lantrepriz, an vi ki nou pa kapab donn en gran bout later.  E en sant lantrepriz ki a permet ki nou maksimiz – nou optimizm sa lespas ki nou annan, ou kapab pa zis batir anba ground floor   be  azout bann lezot floor par lao, pou permet ki nou sey reponn bann bezwen bann antreprener dan bann distrik, tout an gardan respe avek Land Use Plan avek Lalwa ki an egzistans.

Pou kot i konsern bann lezot i annan travay ki pe ganny fer lo Industrial Estate Authority par Industrial Estate Authority pou kapab – enn ;

Met lord dan bann kalite lendistri ki pe devlope e osi an menm tan kot nou kapab avek bann proze ki pe pran plas – ou konnen i annan en gran proze konblaz ki pe pran plas – kapab donn plis lespas pou bann antreprener devlop zot bann proze.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Vitman Onorab Pillay.

 

HON STEPHEN PILLAY

Wi Mr Speaker vitman menm.  Savedir Vis-Prezidan pe dir nou napa later ki pe met a dispozisyon bann pti biznes ? Akoz sa i tre kler konmsi pou fer dimoun konpran.

Sa kestyon i demann alokasyon later, so nou pa pe donnen alokasyon later pou okenn pti biznes dan okenn landrwa me Gouvernman pou fer bann antrepriz – bann building – whatever ki pou accomodate sa bann pti biznes? Napa later ki pe ganny donnen okenn pti biznes swa aste swa lease?  Si i kapab konfirm sa Mr Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Kestyon se, eski pou annan zis en landrwa ki pou en sant, oubyen eski zot pe koz alokasyon plizyer later?  Mersi.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Vitman Mr Speaker.  I annan 1 nou le en sant par distrik nou pe al rode.  Me i annan lezot mazinen parey later lagrikiltir.  I annan later separe avek sa.  I annan lezot later dan bann Zone Endistriyel – mazinen nou annan nou 7mil met kare ki nou pou fer pou bann lendistri mekanisyen avek la marin.  Apre dan SONA Prezidan in koz lo 4,400mil met kare ankor later ki nou pou konble pou permet bann biznes pran plas.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Mon a donn Onorab Paul Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Vis-Prezidan, delegasyon e tou koleg Onorab e tou dimoun a lekout bonzour.  Mr Speaker eski Vis- Prezidan i kapab dir nou dan lefe kot nou koz sa bann proze kantite irzans zot pe mete pou lenplimantasyon bann proze, an prenan kont ki i annan bann dimoun pe espere bann landrwa pou zot kapab fer bann tel pti biznes.

Epi ou’n mansyonn ki i annan bann lezot distrik osi, zot pe idantifye pou zot fer sa bann kantite travay, eski ou kapab dir nou en lide e osi ki kote akoz nou konnen Takamaka i enn bann distrik ki nou deza pe koz lo la, si i annan bann posibilite parey?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Avan ou reponn sa Vis- Prezidan mon pou demann Onorab Ernesta annou limit kestyon lo, kestyon i lo Port Glaud mon pa pe ouver li pou tou distrik, selman mon a permet ou Vis-Prezidan selman nou limit li lo Port Glaud silvouple.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon apresye irzans.  E Gouvernman i apresye irzans pou donn lespas e bataz bann antreprener pou kapab devlope an prenan kont ki moter lekonomi se bann mikro ptipti e mwayen antrepriz.  E se pou sa rezon ki nou pe fer bann pa pou al dan distrik kree bann lespas pou dimoun kapab servi an mezir ki nou kapab idantifye lezot lespas pou devlopman lantreprenarya e endistriyel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Clifford Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Vis-Prezidan an vi ki in dir idantifikasyon pou fer sa bann letablisman, pou permet bann pti biznes operate ki enkli Port Glaud.  Konbyen letan apre ki Port Glaud in ganny en later in idantifye en later, ki Gouvernman pou kapab fer sa building pou permet bann biznes antre ladan, akoz sa i leka Anse Aux Pins? Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Andre.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Gouvernman in idantifye en serten nonm later, e i annan bann konsiltasyon ki pe fer deza dan 11 distrik pou kapab diskit avek piblik kominote ki zot le vwar dan en tel sant.  E ziska ozordi i annan 21 distrik ki later in ganny idantifye.  E nou espekte ki ler bann plan i finalize nou retourn kot distrik zot in endorse, apre nou al kot Planning, apre  met kot Gouvernman pou kapab ganny finansman pou enplimante.

Nou bezwen demann Gouvernman finansman e sa ki nou kalkile dan kalkilasyon estimasyon ki nou’n fer nou pe koz anviron R7milyon, pou nou fer en fasilite ki pou kapab lo sa bout later – par egzanp Port Glaud 2mil met kare savedir en  demi arpan pou pran en bon pe dimoun ki bezwen devlop lendistri avek lantreprenarya.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Audrey Vidot.

 

HON AUDREY VIDOT

Bonzour Mr Speaker, tou Manm Onorab, VP avek ou delegasyon avek tou manm piblik a lekout.  VP mon kestyon i annan referans avek sa ki Onorab Aglae in demann ou, kot bann biznes dan distrik ki bann pti biznes ki pe tous lo bann heavy work – an term parey pe servi bann heavy machinery.

Ou pa ankor spesifye si vreman zot annan en bout morso later apar ki sa striktir ki zot in fer pou bann lezot pti biznes ki petet zot kapab ed son distrik, enkli son rezyon lo bann pti biznes parey ; e mon panse zot annan en pa mal lalis bann dimoun ki pe espere pou sa biznes spesifik.  Akoz mon pa tro krwar ki rezyon petet ou a koriz mon kot rezyon Zone 20 pou ase pou cater tou sa bann distrik?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker nou apresye demann sorti kot bann dimoun ki pe antre dan lendistri konstriksyon, ki bezwen bann gro masin pou fer travay.  Nou apresye ki  i en eye sore dan bann distrik ki ou pase ki ou vwar sa bann masin an deor Zone Endistriyel.

E se pou sa rezon ki nou pe travay avek lezot Lazans, pou kapab idantifye lespas lo Zone.  Deza mon’n koz lo sa bann later ki nou pou konble ki ti ganny fer dan SONA 2018, pou kapab donn lespas nou bann biznes antre dan en keksoz konkret, ki pou zwe en rol dan devlopman ekonomik.

I en priyorite.  I annan en kantite dimoun ki’n demande pa zis kot i konsern konstriksyon avek bann gro masin, e dan lezot sekter.  E nou, nou bezwen gete ki mannyer nou priyoritize.  Sanmenm nou’n vin avek en Polisi lannen pase, pou fer sir ki i annan transparans e ki sa Polisi i zis – i  adres bann dimoun ki vreman bezwen, atraver sistenm tender ki i pou met an plas.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Vis-Prezidan si dan sa bann demars pou idantifye e devlop sa bann fasilite zot konsiltasyon pros avek Konsey Rezyonal pou gete ki mannyer pou en sinerzi i kapab ganny met an plas, pour ki tou sa bann sa rezyon i kapab fer en devlopman konpreansiv?

E dezyenmman ; vi ki nou annan leksperyans dan lepase bann Gouvernman ki’n vin avan in servi bokou politik dan alokasyon bann fasilite.  (Lekel ki’n koze la?)  Vi ki  – Mr Speaker vi ki nou annan leksperyans dan lepase bann Gouvernman ki’n vin avan,   e sirtou dan Port Glaud kot in annan bokou politik dan alokasyon bann fasilite, ki Vis- Prezidan i kapab dir nou ki i met an mars, pou annan en allocation policy ki vreman zis e dan lentere tou bann zabitan?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker zis mon a donn en pti apersi bann miting ki nou ti fer dan bann distrik lo nivo konsiltasyon ;

An Fevriye le 27 ti fer miting Plaisance, le 01 Mars Au Cap, le 2 Mars Port Glaud, le 5 Mars La Riviere Anglaise, le 9 Mars La Digue, le 14 Mars Anse Aux Pins, le 28 Mars Perseverance,  avek le 03 Avril Mont Fleuri, Roche Caiman, Les Mamelles.

E nou envit administrater distrik e nou osi envit bann Manm Konsey dan sa rezyon respektif, dan sa distrik pou vini pou form parti sa bann diskisyon ; konmkwa zot ganny osi zot ganny angaze dan bann prosesis.

Alokasyon ; Mr Speaker   dan lespri bon gouvernans, rann kont avek responsabilite, Polisi Alokasyon i en Polisi transparan ki annan bann kriter byen defini ki’n mete ki pou permet ki personn pa dir ki i annan lapreferans.

Nou annan en Board ki ganny Chair par en dimoun sekter prive apre ou annan en tim profesyonnel ki pou fer konsiderasyon ki konsider bann bids, pou fer sir ki tou keksoz i above board.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Vitman Onorab Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Chair.  Vis-Prezidan anvi ki sa konsep ti ganny prezante dan sa miting kot zabitan menm ki ti deside ki kalite lenfrastriktir ki zot ti a kontan vwar dan ti annan 3an plis 3 ladan.  Mon ti a kontan demann ou, ou ti fer resorti ki pou annan en konsiltasyon osi ki pou ganny fer avan plan final i al kot Planning, eski nou kapab petet tonm dakor lo en dele letan rezonnab pou ki anvi ki i annan an plis ki sa 20enn aplikan ki potansyel pou kalifye pou al dan sa bann sant mikro lantrepriz, ki en konsiltasyon ase boner i ganny fer avan plan final i ganny soumet ek Planning, pou ki si demen i annan okenn bann aliterasyon ki ou bezwen fer, baze lo sa striktir batiman, e ki kalite aktivite ki zot pou tonm dakor lo la i kapab ganny pran kont ase boner san okenn retar ki kapab vini a la venir.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker zisteman se akoz nou anvi konsiltasyon.   Nou anvi annan en nouvo fason fer keksoz.  Nou anvi annan en nouvo fason ki permet ki zabitan i zwe en rol enportan dan zesyon son kominote – son pei.  E zisteman Lalwa Akse a Lenformasyon, se ki ou donn dimoun plis lenformasyon pou li kapab konnen e pran en desizyon enformen.

Se pou sa rezon nou vini boner.  Nou’n pran sa i annan en konsep pli devlope nou pou devlop bann plan.  E avan ler nou al kot Planning e kot Gouvernman nou pou tournen pou endorse li la apre nou kapab bouze.

So nou espekte  ki di-si dan 4mwan nou pou retourn Port Glaud e dan bann lezot distrik osi ki nou mete pou nou ganny sa bann konsep, akoz i annan en prosedir rod larzan ki nou bezwen antreprann osi.

So  vwala – mon mazinen i annan 4mwan nou kapab tournen i pou annan endorsement Lotorite Distrik avan ler nou bouz devan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Nou pou al lo kestyon No.2 avek kestyon No.6 alor mon ava demann Onorab Churchill Gill pou prezant ou kestyon e ler ou ava fini Onorab Wavel Woodcock i a prezant son kestyon e Vis-Prezidan a pran tou lede.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour VP ek ou delegasyon.  Bonzour tou Manm Lasanble e tou dimoun ki pe ekoute.  Eski VP i kapab enform sa Lasanble, kan ki travay i espekte ganny konplete, lo lenfrastriktir lo Ile Eve ki’n ganny larzan dan Bidze 2019?

Dan konbyen letan ki later lo Ile Eve i espekte ganny distribye avek bann aplikan ki pe espere?

Vi ki i annan serten aplikan zot landrwa kot zot pe pratik aktivite mekanik pa adekwat e landrwa in plen VP i kapab fer Lotorite Later Endistriyel rann en vizit irzan pou evalye sityasyon pou fast track laplikasyon bann dimoun ki dan tel sityasyon.

Vi ki i annan aplikan ki santi zot kapab fer zot lenfrastriktir akoz VP pa fer Lotorite konsernen vwar sa bann ka –  diskit en solisyon avek bann aplikan pou ki zot proze i a bouz pli vit ?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Onorab Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis-Prezidan.  Ou lekip tou Manm e tou dimoun a lekout.  Etandonnen sa langazman ki Gouvernman ti donnen, pou revwar alokasyon later Ile Eve, eski Vis-Prezidan i kapab dir avek sa Lasanble ki plan Minister a nouvo alokasyon sa bann bout later ki ankor reste lo sa zil konble?  Mersi.

 

MR DEPUTYSPEAKER

Mersi Onorab Woodcock.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.   Mr Speaker, an se ki konsern lenfrastriktir lo Ile Eve Departman Lenfrastriktir dan Minister ki responsab pou Housing, Lenfrastriktir avek Transpor lo Later Departman Lenfrastriktir pe finaliz design pou semen avek drenaz swivan bann sanzman dan subdivision lannen pase.

Minister i anvizaze met en konponan semen ek drenaz lo tender ver lafen Avril sa lannen.  Nou espekte sa faz proze, i a kapab ganny enplimante an Zilyet sa lannen avek milye lannen prosenn – savedir milye 2020.  I annan anviron 2.9kilomet semen avek drenaz pou konstri pou konplet rezo – savedir network lo Zil Eve.

Nou estimen ki sa i kapab kout anviron R30milyon. IEA i annan en Bidze R5milyon pou 2019.  I annan osi R4.7milyon dan suspense account e nou mazinen ki premye faz i kapab konmanse sa lannen menm parey mon’n dir avan.

Lezot servis elektrisite, delo, osi tou ki bann design semen i konplete nou pou rod lasistans PUC pou etabli kou bann servis.  Lentansyon, se pou met lenfrastriktir avan distribisyon later atraver tender.  Tou pou depan lo lenplimantasyon lenfrastriktir ki ansanm avek nou bann partner, nou pe travay pou met an plas.

Letan pou depan lo lavites ki POU i konsider bann case prosedir tender e mazinen i annan kestyon appeal tou kapasite kontrakter pou delivre, me pli enportan en moman kritik ladan se bon zesyon proze.  Gouvernman i rekonnet bezwen plizyer sekter enkli sekter mekanik ki an kestyon.  An menm tan, pou asiste tou sa bann dimoun e nesesit evalye byen zot sityasyon pou asire ki zot vreman bezwen later oubyen workshop.

Onorab Gill in byen dir ; nou bezwen fer en evalyasyon serye pou pa repet sa ki’n ganny fer dan plizyer landrwa kot dimoun in ganny later be zot pa kapab devlope, me ki en workshop ti senpleman kapab rezourd zot problenm.  Lentansyon Gouvernman se pou met a dispozisyon dimoun later ek en sant antrepriz lo Eve Island.  Konsiderasyon i ava ganny donnen apre evalyasyon bann aktivite mekanik e lezot sekter.

Konsernan fast track nou bezwen asire ki prosedir i ganny swiv bann kriter prosedir i bezwen ganny swiv.  Lenfrastriktir i devret ganny fer dan en fason konpreansiv akoz la nou pe koz konstriksyon semen pou fasilit akse avek later, lenstalasyon elektrisite lenstalasyon delo laliny desarz e lezot servis kominikasyon.

I neseser ki lenfrastriktir i ganny met an plas avan alokasyon later i ganny fer pou asir devlopman pli organize.  E an menm tan, sa ki’n ganny later i a devlop zot later dan letan ki zot in gannyen e dapre Land Use Plan.  Bokou dimoun pa’n devlop zot later dan lepase akoz ki bann lenfrastriktir pa ti an plas.

Mr Speaker lannen pase Gouvernman ti aprouv en polisi pou alokasyon later endistriyel sa polisi i fer sir ki alokasyon i ganny fer dan en fason zis efikas e i pran kont kantite letan ki en aplikan in espere.

Alors pou alokasyon sa bann later ki ankor reste lo Zil Eve bann aplikan pou bezwen swiv prosesis tender kot tou aplikan pou bezwen anpli menm form kalite aplikasyon e soumet zot proze.  Sa pou ganny evalye par en Komite profesyonnel dapre kriter eski sa nouvo Polisi in etabli.

E bann Polisi bann paramet ki Polisi in etabli i konm swivan: sak paramet sak set paramet i annan en serten norm pwen e apre ou totale sa ki ganny plis pwen i pou ganny konsidere baze lo bann kriter ki’n mete.

Premye set paramet se priyorite aktivite e la nou pe koz bann aktivite valer azoute prodiksyon processing.  Osi enportan i kestyon repairs and maintenance, pou reflekte bezwen ki kantite loto ek veikil ki antre dan pei ki ou bezwen donn en servis apre lespas pou stok bann keksoz e en serten laspe komersyal.

2enm set paramet i kantite letan ki aplikan in espere.  3enm set paramet i bann ki’n ganny asiste oubyen bann ki pa’n ganny asiste ditou depi ler in fer laplikasyon.  4enm set paramet i koz lo litilizasyon lespas ki ou’n gannyen pou ou biznes.

5enm paramet i maksimiz ou lespas ki ou’n gannyen pou fer biznes.  6enm paramet i laprev finansman atraver labank oubyen ou larzan menm ki ou annan oubyen lezot sours finansman.

7enm paramet se natir biznes e la mon pe koz lo bann biznes ki annan en laspe inovasyon ki annan laspe ranplas lenportasyon e ki annan laspe eksportasyon i bann biznes ki ganny i pou ganny plis pwen.

Apre dernyen set paramet me ki pa mwen enportan se sa laspe soutenabilité ; eski dan biznes i annan bann aktivite resiklaz an servan lenerzi renouvlab oubyen rain water harvesting oubyen lezot pratik ki anliny avek proteksyon lanvironnman e oubyen sa ki nou appel bann pratik ver ?  Vwala Mr Speaker mon remersi ou pou ou latansyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok, mersi Vis-Prezidan.  Onorab Gill mon pa konnen si oule retourn ler zot in fer en letour oubyen oule i ou a atann?  Ok mon ava al direkteman lo Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour e bonzour tou dimoun.  Mr Speaker mon ti a kontan ki Minis i go back e sey adres pwen (d) dan sa kestyon ki dir ki vi ki i annan aplikan ki santi zot kapab fer zot lenfrastriktir?

Sa pwen mon krwar vreman i pa’n adrese akoz mon krwar i en pwen ki osi egziste lo Mahe.  Me mon pa oule ki Minis i koz lo Mahe, me spesifikman pou Eve Island.  Dan sirkonstans ki bann aplikan parey sa pwen in koz lo la, akoz ki travay pa ganny antreprann kot Lazans ki manage bann propriyete endistriyel, avek sa bann aplikan, pou ki zot a kapab fer sa bann lenfrastriktir devlop sa landrwa e agree lo en modalité ki par egzanp pou repeyman ?

Akoz prenan kont kantite letan ki pe ganny pran pou met lenfrastriktir lo sa bann landrwa e kapasite IEA pou kapab fer li, dan en dele letan pou kapab sa bann dimoun kapab fer zot biznes e non pa espere,  eski zot pa neseser pou zot rekonsider – rekonfigir sa size lenfrastriktir kot i konsern serten lantreprener ki kapab fer li zot menm ?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Onorab mon konpran sa volonte pou kapab trouv en solisyon, me selman an menm tan mon pa ti a kontan vin devan FPAC pou ganny dir ki nou pa’n swiv prosedir.

So nou’n dir ki annou donn bout later, me pou nou kapab donn bout later lenfrastriktir i bezwen la ; konmsi en kestyon chicken and egg.

Me selman i annan serten sit bann serten landrwa anba Industrial Estate Authority ki deza annan dimoun la.  I deza annan dimoun ki annan son bout later li, e kestyon ki mon demande se eski sa bann dimoun pa ti kapab kontribye?  Si en dimoun in fini ganny son bout later i kapab antre dan diskisyon avek IEA pou trouv en formil ki bezwen ganny aprouve par Gouvernman.  Me selman pou en dimoun ki apply la pou li konmans sa diskisyon i pou ganny gete konmsi i pe pas par laport deryer – i pa en keksoz ki nou anvi promouvwar.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon a permet en siplemanter.  Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan nou klarifye.  Sa kestyon pe demann dan sirkonstans par egzanp sa dimoun lets say in fini ganny son later mon konpran prosedir me i osi kapab etabli prosedir ki sa bann antreprener i vin ansanm e zot konplet sa lenfrastriktir, vi ki zot annan sa abilite pou fer li.

E vi ki IEA a sa moman napa kapasite oubyen abilite pou fer li, ki zot kapab kontinyen fer zot proze !  Olye ki zot espere e swa lapli swa keksoz i afekte zot and then zot pe perdi e IEA pe perdi akoz sa dimoun pa grosi – i pa kapab pey plis rent – i pa kapab kontinyen anmenn plis travayer.  So i en kestyon la chicken and egg la nou pe kas dizef pou nou fer lonmnet.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker pou bann dimoun ki deza annan i ok – nou kapab aranze ler zot vin pou tender. Me selman pa pou bann la ki pe al apply i pou en kontradiksyon.  Selman pou bann dimoun ki deza annan en serten bout later lo en estate sa i kapab pran plas.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Sa i kler mersi Vis-Prezidan.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Vis-Prezidan ek ou lekip.  Mr Speaker eski Minis i kapab dan en serten sans eksplik nou akoz ki lo tou bann Industrial Estates e la mon pe koz spesifikman lo Ile Eve i annan en dezord !  En dezord  total !  Mon pa konnen ki dernyen fwa ou ti vizit Ile Eve mon dernyen fwa mon vizit Ile Eve mon vwar en dezord.

Akoz ki konmsi sa planifikasyon pa ganny fer dan en fason normal ?  E an plis ki sa mon ti ava kontan demann Minis letan nou pe koz lo bann pti biznes ensidswit, akoz ki tou bann konblaz i ganny monopolize par detrwa gro kontrakter endyen Vijay, Allied e aprezan bann Seselwa ki annan zot plan, zot, zot trouv zot pe esper lasarite – zot pa kapab fer nanryen – pe ganny dir sa gro msye pa ankor tir son lekipman ; i pa ankor fer isi ; i pa ankor fer laba !  Kan eski nou pou trouv en lord lo sa bann zafer konblaz pou ki Seselwa i kapab benefisye?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon aksepte mon bezwen fer mon meakoulpa ki nou ti a swete ki i annan plis lord lo nou bann estates – estate endistriyel.  Wi i en sityasyon ki nou bezwen deal avek.

Se pou sa rezon ki mon demann avek Board pou antre an diskisyon avek tou dimoun an servan sipor e laspe legal pou kapab gete ki mannyer pou kapab met lord.  Akoz lobzektif ki IEA ti’n vin avek, se pou permet ki i annan devlopman endistriyel me annord.

Parey nou konnen ler ou al lezot pei dan en sekter si i annan zis sarpantye i annan zis sarpantye, me isi nou pase i annan tou kalite melanz, e prezan i pa get byen pou nou.

E travay ki CEO pe fer avek son Board i pa en travay fasil.  nou apresye dan lepase i annan en kantite keksoz ki’n arive ki pa neseserman an lakor avek Polisi.  E en pratik ki nou tonm dakor avek Prezidan Faure ki nou bezwen kit deryer e gete kot nou kapab koriz sa ki nou kapab korize e fer keksoz ki byen.

Lo bann Industrial Estates wi i annan bann gro konpannyen depi ki Seselwa i antet avek bann lezot endyen i antet zot annan zot bann gro morso.  Ou ti bezwen sa pou donn zot lespas devlope.

Me ozordi avek bann nouvo kontrakter ki pe antre dan sekter konstriksyon Gouvernman i anba presyon pou donn zot osi lespas taler en kestyon ki’n ganny demande.  

        So Gouvernman pe fer en travay atraver IEA ki mannyer pou kapab met lord ek tousala pou nou kapab adres sa bann kestyon fer li above board, transparan, pou ki dimoun i santi ki i annan bann ka zis, ki pe pran plas ; ki ‘’ou pa pe donn bann later ou dalon’’ parey bokou ka parler dimoun i dir.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan. En siplemanter.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon anvi osi dan sa menm laliry e la nou pe koz lo Ile Eve kwa ki sa Minister pe fer an mezir zot pe met sa lord pou fer sir ki sa bann dimoun ki’n ganny kare later – ki’n ganny en lease – parske ler mon pe koz ek ou i annan serten tranzaksyon ki pe pase, pou fer sir ki sa bann dimoun ki’n ganny en bout later atraver zot bann kontak – parske sa letan ti ankor kontak, pa sa ki nou pe koz lo la –  kontak dalon pou fer sir ki zot pa pe vann sa bann morso pou zot tir bann gro milyon, me ki si zot pa pe servi sa later e ki sa bann later  – parske i sipoze annan en lease ki si zot vann fulfill kondisyon zot lease, sa Minister – sa Agency i pase e i repran tou sa bann later ,pou ki lezot dimoun ki anvi fer zot biznes, me ki pa anvi fer biznes komersyal, kot zot in ganny en bout later ozordi zot pe rod milyon avek serten dimoun ki sa sistenm i arete akoz sa i pou en keksoz ki FPAC definitivman pou demann ou kestyon Mr Speaker !  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  alor Vis-Prezidan kestyon se eski zot annan en Clause dan zot bann lease ki zot fer ki annan en right of first refusal ?  Savedir si ou vann ou bezwen rann direk ek Gouvernman premye ?  Mersi.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Wi i annan, e nou pe servi tou bann zouti legal ki nou annan depi Planning, pou asire en dimoun ki’n ganny en morso later dimoun ki’n ganny en morso later i devlop li baze lo Lagreman, ki i ti gannyen pou fer sir ki reponn en bezwen spesifik.

Byensir nou denons tou bann sityasyon zis dimoun i vin fer gro milyon.  Pa ki dimoun pa devret fer milyon , pa devret antre dan biznes, me selman i annan serten etik serten lareg ki bezwen ganny swiv akoz otreman ou pa bezwen sa later les ki kouve apre pou kapab vann.

So mon krwar lord nou pe mete se zisteman fer sa. E i annan bokou dimoun ki deza nou fer serten travay lo la, ki pe zis dir ki pe dir dan sa ki ou pe dir la, nou pe repran pou kapab fer sir ki nou met lo tender apre, pou bann dimoun ki vreman bezwen i kapab gannyen.  E mon ti vizit Zil Eve 2semenn pase Mr Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Jude Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Bonzour.  Mersi Mr Speaker.  Bonzour VP e delegasyon.  Bonzour tou koleg Onorab.  Mr Vis-Prezidan mon kestyon i se ki ler mon tann ou mansyonn sa zafer form pou bann aplikan lo sa bann later ki pou allocate Ile Eve.  Mon anvi konnen kan ki sa bann form pou ganny met available?  E 2enm pti kestyon se konsernan sa Sistenm Pwen pou alokasyon sa bann later.  Mon krwar i 2enm paramet ki ou’n mansyonnen 2enm oubyen 3enm paramet ki ou’n mansyonnen ki’n koz lo sa letan ki ou’n espere.  Alor mon ti a voudre konnen ki mannyer zot pou kapab determin letan ki sa bann dimoun in espere pou ganny allocate avek sa pwen san ki Gouvernman pe akize pe ganny fer politik avek?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Valmont.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker otan an mezir ki bann later pou pare bann form pou sorti.  Annefe nou le fer li en pe avan pou permet akoz i pran letan pou anvoy kot bann form dimoun pou kapab servi.

Me selman ou’n demann en kestyon ki mannyer nou konnen ki bann dimoun in esper en pe letan?  Be anba pwen (2) konmsi bann seri paramet mon annan bann sou seksyon mon annan 4 ladan mon a dir ou en pti kou.

Bann aplikan ki’n apply pou later endistriyel ziska Desanm 2005 ;

Bann aplikan ki apply ant 2005 – 2010, bann aplikan ki’n apply an 2011 ant 2015 ek bann aplikan ki’n apply depi 2016.  Nou’n kategoriz sa bann trans 5an pou annan en fason fer keksoz pou nou bouz lo la.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Norbert Loizeau.

 

HON NORBERT LOIZEAU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis-Prezidan avek ou delegasyon.  Mr Speaker mon anvi demann Vis-Prezidan vi ki aktyelman lo Praslin parmi bann sportif i annan en demann pou en indoor gym pou en multipurpose court ki pou bann zenn Praslin kapab servi eski lo sa lo Ile Eve la i annan en morso ki’n rezerve pou sa kapab ganny fer pou bann zenn Praslin kapab servi?  Oubyen en sport complex ki kapab benefisye rezyon Praslin/La Digue?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Loizeau.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker ler mon ankor Gouvernman lokal mon rapel en lespas ti ganny earmark pou en morso kiltirel ki mon krwar en Amfi teat. Me solman mon napa sa lenformasyon nou kapab fer verifye apre les Onorab konnen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.  VP sa problenm lenfrastriktir, vi ki sa bann aplikan loZil Eve la i annan sote 4an 5an 6an 7an zot pe espere.  E pou benefis sa bann businessman Praslin eski Gouvernman ek sa bann kontrakter ki deza lo Zil Eve ki zot deza pe fer larzan zot in benefisye pa kapab antre avek Gouvernman an partenarya e rod en formil pou kontribye dan lenfrastriktir pou proze bouz pli vit ?  Sa i enn.

Apre pou benefis bann aplikan, konbyen bout later ki annan available an konparezon avek kantite aplikan?  At least bann dimoun i a konnen si zot pou vreman si i vo lapenn espere si zot pou gannyen oubyen si zot a fer lezot debrouy, dan plas pou esper tou sa letan apre finalman zis pou zot ganny dir i napa ase later?  Apre lo zILEve ozordi i annan bann landrwa kot i deza annan semen.  Wi i annan bann landrwa osi ki napa semen me sa bann landrwa ki annan semen i annan bann bout later ki vid obor zot i annan.

Sa bann sityasyon ki pli grav, se sa ki mon sizere dan mon kestyon al fer en vizit kot sa bann dimoun ki sityasyon zot in vreman nepli kapab travay kot zot été.  E sa bann bout later ki deza obor en semen at least en keksoz i ganny fer lo sa bann dimoun.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker en bon kestyon Onorab.  Mon krwar IEA avek laprouvasyon Minister Finans i kapab apros parey nou ti pe dir taler fer en tender ankor ouver en tender avek bann dimoun ki deza la ki kapab enterese baze lo bann term ki ava tonm dakor gete si zot kapab kontribye.  Sa enn.

Dezyenmman i annan 47 bout later ki reste 70 in ganny donnen i annan 47 ki reste e lo waiting list ozordi byen koze i fer byen konpran i annan 197 dimoun ki pe espere.  So i annan 47 bout later ki pe le moman ki bann design i fini apre i annan lo lalis waiting list 197 dimoun.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Gill en pti siplemanter.

 

HON CHURCHILL GILL

Pti.  Eski sa 47 ki nou pe dir i annan lo Ile Eve napa ki reste ki pou subdivide ? Sa pou benefis sa bann dimoun ki pou espere sa i lakantite ki i annan.  Si sa i leka eski sa later ki Vijay lo la ti lo al in ganny subdivide ?  I pa form par dan sa 47 ?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi sa ki ti pou ganny subdivide in fini subdivide. E s ou pe dir sa morso bout later ki ti pe stokaz i osi form parti sa lenformasyon ki mon annan so i form parti sa 47 bout ki’n ganny sou divize.  Wi – final – wi.   Me selman Mr Speaker in osi dir ki nou konnen i annan bokou plis demander ki sa ki nou kapab ofer, sanmenm sa travay ki nou pe fer lo nivo sant antrepriz pou nou kapab permet compensate pou bann ki napa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Dernyen kestyon Onorab Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Vis-Prezidan mon kestyon i baze lo mon mazinen CEO IEA i okouran sa e menm sa CEO avan li.  Mon ti fer en travay lo lalis bann dimoun ki’n vann zot lease Ile Eve.   Mwan mon ti a kontan konnen e sa lalis mon ti forward kot the former CEO e mon mazinen en kopi kot the current CEO of IEA.

Mon kestyon i ki bann aksyon zot pou pran avek bann dimoun ki zot in vann zot lease ? Eski i annan bann aksyon ki zot pou pran avek sa bann dimoun ki pe fer sa bann keksoz ki zot in ganny en lease pou R40ekek mil apre zot in revann pou milyon.

E Vis-Prezidan ou mansyonnen ki fodre lenfrastriktir i fini avan zot konmans fer alokasyon sa bann later sa 47 bout later e ou’n mansyonnen ki nek an 2020 milye 2020 ki sa bann lenfrastriktir pou fini.

Savedir ou pe dir ki sa bann businessman in apply pou sa later zot bezwen esper ankor 1an ?  Apre tou sa bann lannen ki zot pe espere plis ki 10an ki later in konmans ganny distribye Ile Eve, ki zot bezwen esper ankor 1an !  Konmsi akoz ki pe pran tou sa bann letan ?  Eski i pa en priyorite ou Gouvernman pou fer sir ki i annan later available pou bann biznes Praslinois ki pe espere pou bokou lannen pou plis ki 10an.

Ou’n mansyonnen ki prezan la i annan en nouvo Sistenm Pwen pe al ganny entrodwir dan alokasyon Ile Eve ou’n mansyonnen bann kriter ki zot pou servi.  Mon bezwen demann en kestyon par lefe ki IEA in ganny son lotonomi lekel ki pou determinen prezan alokasyon bann later Ile Eve?  Eski i pou zis Industrial Estate Authority ouswa i pou MHILT osi i pou antre ladan, e lekel bann lezot stakeholders ? Lekel sa group dimoun ki pou determinen lekel ki pou avek ki later i pou ganny allocate?

Mon lot kestyon – sa i en konsern lakominote biznes lo Praslin aparaman zot in ganny dir alokasyon later prezan pou ouver pou tou dimoun.  Mon kestyon eski bann biznes Praslin pa merit ganny priyorite kot i konsern alokasyon later Ile Eve, par lefe i deza annan Industrial Estate Providence Mahe e nou sitan pti git pou la demander, eski nou bann businessman Praslin nou pa priyorite pou ganny alokasyon later lo Praslin?

Finalman Mr Speaker mon bezwen demann sa osi.  Ti annan bann diskisyon ki’n deroule antre mwan menm e tou bann MNA lo Praslin avek the former CEO avek the current CEO lo kot i konsern alokasyon later nou pas lo lalis bann aplikan, me selman mon bezwen demande eski input ki tou lede MNA in donnen regardan sa alokasyon later, pou ganny pran an konsiderasyon?  E akoz ki nou napa en say lo lafason ki later pou ganny allocate lo Praslin?

Finalman Mr Speaker eski i annan en bout later Ile Eve ki’n ganny earmark ki’n ganny met akote pou fer en micro enterprise ki pou benefisye bann pti biznes Praslinois ki pa kapab afford pou lease en later or batir en konstri en batiman lo la.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Woodcock.  6 pti kestyon.  Vis-Prezidan aksyon ki pe ganny pran kont bann ki pe fer spekilasyon ? Akoz i pran sitan lontan ? Lekel ki pe fer alokasyon ? Si en Komite ? Si zot pou Praslinois ? E eski MNA pou ganny konsilte?  Laparol pou ou Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon pran tou le 6 i bann pti kestyon me selman … !  Mr Speaker nou pe fer lanket lo sa bann case ki pe met devan Onorab pou nou kapab konnen nou bezwen fe avan ler nou bouze akoz nou pa anvi tay devan nennen ouver apre nou vwar poudir nou pa’n prepar nou byen e apre nou kanmi.

Dezyenmman akoz i pran sitan kantite letan ? Nou annan en kantite priyorite e nou aksepte ki nou ti devret vin devan pli avan, me selman la nou pe en langazman pou nou kapab konmsi met lanmen lo la e les dimoun Praslin kapab ganny fasilite pou zot kapab devlope.

Mon’n dir taler nou annan nou 5milyon sa lannen nou annan 4.7milyon anba suspense account e nou annan 5mil lannen prosenn – i pou fer nou anviron R15milyon.  Me nou bezwen R30milyon nou pe diskite avek Minister Finans pou nou ganny tou nou larzan pou nou servi akoz irzans e lenportans sa lespas devlopman Praslin.

Dezyenmman, i annan Onorab Gill in demann en kestyon si nou pa kapab enplik dimoun prive ki deza la dan en formil ki akseptab ki  transparans.  So sa osi i en keksoz ki nou pou fer pou adres sa size.

Trwazyenmman lekel ki allocate ? Se Board IEA e Board IEA dapre Polisi ki mon koz lo la taler e i annan e Board IEA i annan reprezantan sorti Minister responsab pou Lendistri – CEO ki ex-officio ; dimoun Chamber of Commerce and Industry ; en dimoun sorti kot Minister Lanvironnman ; en dimoun sorti kot Minister responsab pour Later ;  en dimoun ki responsab  pou sorti kot licensing Authority ; en dimoun sorti kot Planning ; en dimoun sorti kot bann lasosyasyon bann Tenant and lessees Industrial Estate, avek en dimoun responsab pou sorti kot Departman Land Transport.  Vwala.

Nou ti a kontan envit tou bann dimoun kot i konsern koz lo Praslin’s Business Association – envit tou bann dimoun sorti Baie Ste Anne, Grand Anse Praslin, La Digue vin devan zot ti partisip ladan, pou fer sir pou fer sir ki zot case i ganny ekoute.  Me selman annou pa eksklir lefe, ki en dimoun i annan li en bon biznes i kapab sorti aryer ki ganny konsidere.

Parey nou’n dir taler nou le fer sir ki tou sa ki nou fer i anmenn stabilite i pa diviz dimoun so nou apresye ki sa proze i Praslin me selman nou osi envit tou bann dimoun pou vin servi loportinite a nou dispozisyon.

Si MNA i ganny sans zot sans zot pwennvi i ganny ekoute ? Wi i ganny ekoute atraver bann dyalog ki annan atraver bann diskisyon e sa i bezwen antre dan bann striktir ki’n ganny mete.  Apre ou’n koz mikro antrepriz – wi sa osi ki nou pe ede met an plas, pou kapab konplemant bann servis ki nou pe donnen atraver sa ki ganny endirek lo tender, pou bann ki napa pou nou kapab ed zot osi kapab zwe en rol dan devlopman nou zil Praslin.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Zis klarifikasyon Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Wi i annan en keksoz ki mon ti le met devan Vis-Prezidan pou nou asire fitir i ganny pran an konsiderasyon.  La kestyon i lo Zil  Eve me selman lo Board members, napa en dimoun Praslin ki ganny reprezante lo la.  So nou ti a voudre ki an fitir ler i annan keksoz ki konsern Praslin nou annan en dimoun Praslin ki reprezante lo Board.  Mersi.

 

MR  DEPUTY SPEAKER

Mersi Churchill.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mon aksepte sa e Gouvernman i ava pran an konsiderasyon.  Thank you.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou.  In ariv nou 10.38, mon pou bezwen adjorn pou nou tea break e nou a pran kestyon No.3, 4, 5 kan nou tournen.  E mon sizere nou tourn 11.10.  Alor Lasanble i ava adjorn ziska 11.10.

 

 

(BREAK)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon bonzour ankor tou dimoun nou kontiny avek nou travay lo Question Time dan Lasanble Nasyonal.  Nou prosen kestyon i kestyon No.3 e i pou ganny poze par Onorab Gervais Henrie.  Ou annan laparol Onorab.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis pou Zafer Etranzer i kapab dir avek sa Lasanble konbyen Seselwa i annan an detansyon dan diferan pei atraver lemonn lo ki sarz zot in ganny kondannen?  E eski i annan okenn demars pou fer ki zot vin kontiny zot santas isi?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mr Speaker baze lo rikord e lenformasyon kot Departman Zafer Etranzer ki nou gannyen avek fanmir bann ki enplike, sorti kot nou Lanbasad e nou Konsil – an se moman nou annan en total 19 Seselwa, ki swa an konsiny oubyen ki’n ganny kondannen dan diferan prizon atraver lemonn.  10 Seselwa i an konsiny – 9 in kondannen ; i osi annan 1 ki lo bail.

Fodre note ki prizonnyen i bezwen donn zot konsantman pou devwal lenformasyon lo zot sityasyon.  Sa 9 Seselwa ki an konsiny  – oubyen an detansyon – savedir zot pa ankor ganny kondannen zot pa ankor ganny prosekite, zot dan bann pei swivan:

Mozambique i annan 5 zot anba alegasyon lapes ilegal ;

Sid Lafrik i annan 1 anba alegasyon trafik drog ilegal,

Malta i annan 1 anba alegasyon kidnap e atanta pou mert,

Maroque i annan 2 pou anbet dimoun lo fo preteks, avek Italy i annan 1.  Nou napa ase lenformasyon ziska la ozordi.

Mr Speaker i annan 9 Seselwa ki’n ganny kondannen dan sa bann pei swivan:

Lezip i annan 3 pou trafik drog ilegal,

Moris i annan 1 pou trafik drog ilegal,

La France i annan 1 pou mert avek 1 pou vyol savedir i annan 2,

Sid Lafrik i annan 1 pou trafik drog ilegal,

Lemira Arab Ini i annan 1 pou trafik drog ilegal, avek Kenya i annan 1 pou trafik drog ilegal.

Mr Speaker i osi annan 1 Seselwa ki lo bail Sid Lafrik pou trafik drog ilegal.  Mazorite lofans  se trafik drog ilegal.

Mr Speaker i annan demars ki’n ganny fer, pou ki sa bann prizonnyen i vin kontiny zot santans isi Sesel.  Dan ka Lezip depi 2014, nou pe negosye en Lagreman pou transfer prizonnyen pou permet sa 3 prizonnyen Seselwa kontiny zot santans isi.

Dernyen kominikasyon avek Lezip ti an Desanm 2018 ler nou ti soumet nou komanter lo en lagreman avek Gouvernman Lezip.

De la par Sesel nou fer bokou lo nou Lanbasad Addis Ababa e osi annan lentervansyon politik lo pli o nivo.  Nou pa ankor kapab konklir en Lagreman ziska la.  Atraver diplomasi nou kapab negosye e reisir sanz zot santans lanmor pou lavi prizon.  Zot ti lo padport lanmor.  Nou bezwen pran kont ki sa negosyasyon i enkli de pei souvren avek de sistenm legal kriminel ki diferan.

Alors sa bann pei i bezwen pas a traver serten prosedir spesifik dan zot pei respektif pou konklir en lagreman transfer prizonnyen.

Mon oule enform Lasanble, ki nou osi nou donn sipor fanmir bann endividi atraver lasistans konsiler kan i neseser.  Par egzanp nou osi fer sir ki drwa de baz bann prizonnyen i ganny respekte nou donn led e konsey legal ; kot i neseser nou asiste zot avek medikaman pou okenn sityasyon lasante.

Nou Anbasader e kKnsil i osi fer vizit ler i neseser Departman Zafer Etranzer i profite pou lans lapel avek tou Seselwa pou respe Lalwa e koutim sa pei kot zot vizite oubyen kot zot pe reste.  Zot pa devret enplik zot dan okenn aktivite ilegal e riske ganny tyonbo e kondannen.

Sa i pou zot prop dibyen e osi pou pa andomaz zimaz Sesel.  Par kont si zot angaz zot dan bann aktivite ilegal e zot ganny tyonbo zot pou anba ziridiksyon Lalwa kriminel sa pei e zot pou bezwen fer fas avek konsekans Lalwa sa pei.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Permet mon zis swet labyenveni e rekonnet prezans parmi nou Anbasader Barry Faure Sekreter Leta dan Minister Zafer Etranzer e Lekonomi Ble, Dr Marina Confait ki Sekreter Prensipal Zafer Etranzer e Mr Christian Faure Direkter Consular Affairs seksyon dan Foreign Affairs.  Prosen kestyon i al Onorab Henrie si oule demann siplemanter oule demann a lafen oubyen la?

 

HON GERVAIS HENRIE

Mon ava fer la pangar en dimoun a pran mon kestyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok mon permet ou.  Kontinyen.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Sa ki mon ti anvi demann  Vis-Prezidan se si i annan okenn konsekans finansyel pou nou isi Sesel tax payers, pou ede sa bann dimoun dan diferan ka –  ou’n mansyonnen latizann e lezot me ki kalite Bidze finansyel nou pe koze, ki pei in depanse lo sa 19 Seselwa ki nou pe koz lo la?

E dezyenmman ; in dir nou poudir dan bann ka kot zot in ganny enformen lo sa bann sityasyon Seselwa, savedir mon anvi konnen si sa bann pei zot menm napa en kominikasyon ofisyel ki les pei konnen ? Akoz lenformasyon mon annan i annan en Seselwa ki devan avek Langleter sistenm Lalwa laba Langleter e i osi aparaman i annan en Seselwa ki lo sarz mert Moris ki pa’n ganny mansyonnen akoz Moris in mansyonn zis 1 pou drog.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker lasistans ki nou donn bann prizonnyen oubyen bann dimoun ki an detansyon oubyen ki an konsiny i form parti travay ki nou bann misyon i fer aletranze i pa en depans konsekan an deor travay an deor Bidze Gouvernman konm tel.

Nou  servi sa lapros imen par egzanp pou rod en pti gin latizann, me sa pa en keksoz ki pe inflate Bidze ; i bann keksoz senp bann keksoz de-baz bann keksoz ase bon marse.

Mr Speaker mon dir dapre Konvansyon Vienne Lartik 36, sa dimoun i bezwen donn konsantman sa Lotorite kot i été laba pou devwal son lidantite avek lefe ki in ganny arete laba.  Petet parler nou ganny li atraver bann sours me selman dapre bann sours ki nou annan, se tou ki lenformasyon ki nou annan lo la ozordi.

Me si nou annan lenformasyon ki de plis nou ava liaise  ek sa Kotorite konsernen sa pei sa ziridiksyon konsernen pou gete si sa i vre zot kapab osi dir nou dan en ka zot in dir en pei in dir i annan en dimoun kot nou, selman nou pa dan pozisyon pou devwal lidantite sa dimoun, akoz nou pe respekte dwa sa dimoun anba dwa Konvansyon Vienne.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Bernard Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon kestyon pou Vis- Prezidan se sa enn e mon pa kontan fer en distenksyon parmi Seselwa, akoz tou Seselwa i Seselwa.  Me eski Vis-Prezidan i kapab dir nou si i annan sa lenformasyon e si non si i a kapab provide sa lenformasyon – parmi sa bann dimoun – sa bann Seselwa ki pe ganny detenir dan bann pei ki’n mansyonnen, konbyen ladan se bann Seselwa ki’n ganny nasyonalite Seselwa me ki pa ti Seselwa a lorizin?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker napa.  Me selman dan en pei i annan de Seselwa ki annan doub nasyonalite.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis-Prezidan e delegasyon.  Vis-Prezidan parfwa i annan bann paran e menm bann manm fanmir ou zanmi ki ler zot pe voyaze swa lo biznes ou en vakans, zot ti a swete vizit sa bann kondannen.  Eski ou kapab eksplik sa Lasanble ki prosedir protokoler ki zot bezwen swiv?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker i posib nou liaise avek Departman Zafer Etranzer e Departman Zafer Etranzer i a liaise ek Misyon pli pre dan sa pei oubyen pli pre pou konmans bann laranzman – tou prenan kont i bon les nou konnen byen davans, akoz i annan bann protokol – bann prosedir ki nou bezwen swiv.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker, mon ti a zis kontan swiv lo kestyon Onorab Bernard Georges, eski Minis – Vis-Prezidan in enkli dan son lalis ka Egbert Jules Savy osi connue koman Radovan Krejcir ki ti kit Sesel lo en paspor apre i ti ganny arete Sid Lafrik, eski li vi ki Prezidan ti deza mansyonn son ka konmkwa i  pou ganny arase nasyonalite, ki progre ki pe fer lo sa ka?   E eski i ankor ganny konsidere  koman en Seselwa?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mr Speaker lenformasyon ki mon’n gannyen se ki i nepli annan sitwayennte Seselwa.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker an relasyon avek sa bann Seselwa ki’n ganny arete dan sa bann diferan pei, eski i annan en travay ki’n ganny fer pou asire ki zot tou zot bann drwa fondamantal in ganny respekte ; ki zot in ganny rekour a reprezantasyon legal bann diferan eleman ki enportan pou en dimoun ler i ganny arete, oubyen detenir dan en pei?  E eski zot in i annan travay ki zot osi asire ki dan sirkonstans ki zot in ganny arete detenir, tou zot bann drwa zot bann lezot drwa in ganny respekte?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Wi Mr Speaker sa i ganny fer nou bann lanbasad misyon i donn sipor legal konsey legal kot i neseser baze lo bann demann ki dimoun i fer, pou asire ki zot ganny tou posibilite pou zot kapab al defann zot lekor.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon anvi retourn ankor lo ka Mr Radovan Krejcir ki Vis-Prezidan in mansyonnen, mon ti ava kontan si i ti ava donn nou detay lo prosedir ki in ganny swiv.  Parski i dan prizon e letan i ti dan prizon, letan i ti ganny konpannyen i ti ganny kondannen koman en Seselwa parski sel paspor ki i ti annan sete paspor Seselwa.

Eski ou kapab dir avek nou  bann prosedir e ki dat ki i ti ganny arase son sitwayennte?  E vi ki Msye Faure koman Prezidan ti anonse ki poudir zot pou fer demars, akoz ki letan in ganny arase son sitwayennte, i pa’n zanmen annan okenn piblisite lo la?

Me apre    Mr Speaker mon senpleman anvi  dir Minis ki son lalis i pa korek.  Mon krwar ki i annan bokou plis  Seselwa ki dan prizon atraver lemonn, enkli Canada avek Lanmerik ki i pa’n mansyonnen e Moris osi tou definitivman – parey in ganny nonmen, i pa’n masonnen, i annan bokou plis Seselwa ki dan Prizon ki pa lo sa lalis ki in donnen.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan. Vis-Prezidan.

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker nou napa rikord ki sa msye Savy ti rod lasistans avek Gouvernman Sesel.  Me solman mon bezwen avoue mon napa  bann lenformasyon lo bann prosedir  avek dat, me nou ava rode –  nou a fer Onorab Gannyen sa bann lenformasyon.

        Nou lalis i korek nou annan so much ki lenformasyon ki nou gannyen avek fanmir ki enplike, e osi atraver gre – atraver konsantman ki sa bann dimoun i konnen.  I kapab arive ki en dimoun i public knowledge  – dimoun i koz lo la, me selman lenformasyon ki nou, nou annan i lenformasyon dapre Konvansyon Vienne anba Lartik 36.  Be selman i pa negate lefe ki  bann dimoun i kapab egziste, me selman nou napa sa lalis konkret  – ofisyel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.  Eski VP i kapab dir nou, lo son lalis ki  in  mansyonn sa bann pei, si sa bann pei zot in annan zot nasyonalite, ki’n ganny anprizonnen kot nou, e ki prezan zot, zot, in negosye avek nou pou zot prizonnyen  tourn kot zot  – pou sa bann dimoun – sa bann kondannen tourn kot zot, ki nou’n fer.  eEpetet sa nou devret servi sa pou nou kapab ganny en pe negotiation power avek sa bann dimoun pou nou Seselwa kapab tournen.  Si in annan bann ka koumsa?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi.  Mr Speaker mon ganny gide si i annan i napa en demann me selman baze lo sa lalis la – non,  napa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Nou pou al lo prosen kestyon.  Onorab Gervais Henrie.  Kestyon  No.4.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis pour Zafer Etranzer i kapab donn detay lo bann dernyen negosyasyon Sesel pe fer pou etabli Lagreman Ekstradisyon avek bann pei kot i annan Seselwa an detansyon?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.  Vis- Prezidan.

 

VICE PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker nou pa pe negosye avek sa 5 pei ; savedir Mozambique, Sid Lafrik, Malta, Italy avek Maroque kot i annan Seselwa an detansyon.  Mr Speaker pou etabli en Lagreman ekstradisyon i en prosedir konpleks ki depan lo lentere sa de pei konsernen.

Pou met keksoz an perspektiv  – pour mwan donn en pti klarifikasyon – mon a klarifye diferans ant en Lagreman Ekstradisyon avek en Lagreman pou transfer prizonnyen.  En lagreman Ekstradisyon i aplikab dan en sityasyon, kot en  endividi in komet en krim dan en ziridiksyon e in sove in al dan en lot ziridiksyon.

Sa Lagreman Lkstradiksyon i permet delivre li  – sa endividi dan sa teritwar kot in komet krim pou li ganny prosekite.

Konsernan en Lagreman pou transfer en prizonnyen, sa i aplik dan ka kot sa endividi i  fini ganny prosekite – in ganny kondannen e i pe deservi en santans dan en lot pei.  I bon note ki transfer prizonnyen pa otomatik.   I swiv en prosedir ki mon’n eksplike avan Mr Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Siplemanter Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Wi, Mr Speaker  eski Vis- Prezidan ti kapab dir nou, si dan bann lannen ki’n fek pase, dizon dan sa dernyen 5an in annan lenstans kot bann Seselwa in komet en krim isi dan nou ziridiksyon, apre in sove kot Gouvernman Sesel in vwar li en pe dan difikilte pou fors zot retour ,akoz mankman sa bann Lagreman Ekstradisyon silvouple?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.  Vis -Prezidan.

 

THE VICE PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Dapre mon memwar dapre entitisyonel dernyen 5an nou pa rapel si i annan okenn case Mr Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Ok vitman.  Nou annan bann ka kot nou annan Seselwa ki’n ganny atrape Kenya, mon rapel ki’n ganny raporte dan medya.  Kenya i enn.  So dan sa bann ka ki mannyer sa bann Seselwa ti kapab vitman an retourn isi ?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mr Speaker,  pardonn mwan, mon pa okouran sa bann case, me selman si in arive i definitivman par vwa ekstradiksyon.  Mon bezwen aprofondi.  Si ou annan lenformasyon spesifik, mon pa ti a mon ti ava gannyen pou nou  kapab get ladan.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Si oule partaz sa enn fwa Onorab.

 

HON GERVAIS HENRIE

Wi Mr Speaker.  Akoz in ganny raporte dan medya.  Par egzanp i annan sa koup ki apre Sesel zot in kondannen lo sarz drog.  Apre si i annan 2 zonm ansanm ki zot portre ti lo front page zournal, kot Lotorite ti pe rod zot.  So i annan 4 dimoun an tou ki‘n ganny anmennen Sesel.  Mon krwar 2 sa koup ti Tanzanie sa 2 lot zonm zot ti ganny tyonbo Kenya.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker nou’n focus lo etranze pa lo Seselwa. La sa kestyon in vini, so nou ava ganny bann lenformasyon nou ava revert to you.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Nou ava al lo kestyon No. 5.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble, si i dan plan Gouvernman pou kree en computer emergency response team, ki ava annan responsabilite kordin zefor nasyonal, pou asiste pei dan ka kot i annan okenn cyber attack lo bann lenstitisyon lokal partikilyerman sekter finansyel?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Vis-Prezidan mon mazinen ki ou pou bezwen ou bann dimoun teknik.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  San bezwen pyetin lo prosedir travay Lasanble ki nou respekte sa lendepandans byen.  Si nou pa ti kapab pran kestyon Onorab Ferrari la, anvi ki bann mon lekip i la apre nou ti a pran kestyon Onorab Henrie avek lekip DICT ki pe espere deor.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon napa problenm avek sa.  An prensip dan sa ka nou ava envit.  Alor oule ki sa kestyon par Onorab Ferrari i ganny poze en fwa avan ki sa lekip ki la i kapab kite ?  Alors Onorab Henrie nou kit ou kestyon pending e nou a pran kestyon par Onorab Ferrari Kestyon Irzan.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon kestyon i lir koumsa eski Minis responsab pou Zafer Etranzer, i kapab donn tou detay lo sa vizit ofisyel ki Prezidan Faure avek en delegasyon in fer an Mars 2019, Royaume L’Arabie Saoudite, notaman lekel bann rankont ofisyel ki’n deroule ? E lekel bann zofisye Saoudyen ki Prezidan oubyen serten manm son delegasyon in rankontre?  Ki bann size ki’n ganny diskite ? Eski okenn lagreman in ganny sinyen avek bann reprezantan e bann lorganizasyon dan sa pei enkli dan sekter prive?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Prezidan Faure ti fer en vizit ofisyel Royaume L’Arabie Saoudite, ant le 19 e le 21 Mars 2019.  I ti kit Sesel le 18 Mars e retournen le 22 Mars. Prezidan ti ganny resevwar le 19 Mars aswar ler i ti ariv Riad – lavil kot son vizit ofisyel ti pou deroule par Minis Leta pou Zafer Afriken Mr Ackmed Bin Abdulazimkatan.  Prezidan ti vizit de sit istorik e natirel Riad le 20 Mars, premye zour son vizit ofisyel.  Savedir sant istorik Lerwa Abdulaziz e mize Almazmak ki pli vye pale Riad.

Ti loportinite pou Prezidan e son delegasyon apresye listwar L’Arabie Saoudite depi 10mil an.  Sa vizit ti permet apresye bann metod ki ti ganny servi pou prezerv listwar e kiltir – en domenn kot Sesel i kapab benefisye.  Prezidan answit i ti rankontre Lerwa Salmann Bin Abdulaziz Al Saud kot Pale Royal Aliamama, kot diskisyon bilateral ant sa 2 dirizan.  Malgre zistans zeografik ki separ sa de pei Sesel e L’Arabie  Saoudite i atraver letablisman relasyon  diplomatik le 28 Septanm lannen 2000 mentenir en relasyon for.

Sa 2 dirizan ti diskit ki mannyer  pou konsolid plis sa relasyon lanmitye korperasyon e anmenn li lo en pli o nivo.  Alors sa ranforsisman relasyon bilateral, ti predomin zot konversasyon.  Zot ti osi diskit lo ki mannyer pou kapab etabli bann reprezantan diplomatik, dan nou de pei respektif.

Prezidan ti remersi lerwa pou son rol ki fon Saoudyen lo devlop ki i zwe lo devlopman lenfrastriktir Sesel.  Annefe sa fon pe ede finans proze PUC, pou ranforsi son sistenm distribisyon kouran dan sid Mahe, atraver sa kab 33mil volt.

Sa proze i kout $36milyon Ameriken e Fon Saoudyen pe finans $20milyon Ameriken ladan atraver Lakor sinyen an Novanm 2015.  Prezidan ti osi servi loportinite, pou li eksplik Lerwa bann devlopman dan Sesel bann dernyen lannen, e osi donn li en apersi bann devlopman dan prosen 25an an partikilye dan domenn lenfrastriktir.

Lerwa ti demann son langazman pou konsider siport Sesel a lavenir.  Kote Sesel sa miting ti ganny asiste par Minis Finans pou Planifikasyon Ekonomik e Komers e Lenvestisman – Anbasader Maurice Lousteau Lalanne, Sekreter D’Eta dan biro Prezidan Madanm Aude Labaleine, Sekreter Prensipal pou Zafer Protokol Prezidansyel Madanm Jaqueline Moustache-Belle, e le 2 Konseye Spesyal dan biro Prezidan Mr Hans Aglae ek Mr Bertrand Belle.

Lo kote Saoudi sa miting ti ganny asiste par Minis Zafer Enteryer Prens Abdulaziz Saud bin Naif, Minis Leta Dr Musaid Ibn, Minis Zafer Etranzer Dr Ibrahim Al Assaf e Minis D’Eta Zafer Afriken Ackmed Bin Abdulazimkatan.

Se Prens Abdulaziz Saud bin Naif, Minis Zafer Enteryer ki ti anmenn lenvitasyon pou Prezidan Faure ler i ti vizit Sesel an Zilyet 2018.  I premye vizit ofisyel ki ouver laport pou pli gran enteraksyon.  Ti en vizit ki ti permet Sesel eksplor bann sekter konkret, kot en korperasyon pli pre i kapab ganny devlope.  Mersi Mr Speaker.

 

MR  DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a konmanse par demann Minis Vis- Prezidan pou li eksplik sa Lasanble akoz dan son lopinyon, sa delegasyon e en delegasyon ki’n annan en tre for reprezantasyon ekonomik?  Notaman prezans Minis Finans, Konsey Ekonomik dan biro Prezidan Mr Belle, Konseye Spesyal Mr Aglae e  an vi sa gran konpasyon ekonomik, akoz Vis-Prezidan pa pe dir nou si i annan okenn size ekonomik – okenn Lagreman ekonomik ki’n ganny diskite?  E si non akoz prezans sa delegasyon konpozisyon sa delegasyon tel ki été?

2enm kestyon se eski Vis-Prezidan i kapab eksplik sa Lasanble dan ki fason, akoz ki Departman Zafer Etranzer pa’n prezan pa’n annan okenn reprezantasyon dan sa delegasyon, kan sa i normalman le ka kot en zofisye Zafer Etranzer i toultan akonpanny Prezidan ?  Akoz zot in fer li koumsa?

E 3enm kestyon eski Vis- Prezidan i kapab dir nou si sa delegasyon sa vizit  L’Arabie Saoudite in ganny fasilite, par okenn envestiser Saoudi ki isi Sesel oubyen ki annan lentansyon fer en lenvestisman Sesel?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker parey Onorab in fer sorti sa delegasyon ti al swivan lenvitasyon ki ti ganny anmenn isi Sesel lannen pase, nou’n deside al avek en gran delegasyon anba direksyon Prezidan pou kapab ouver laport pou bann lezot diskisyon ki kapab pran plas a lavenir.

I ti en delegasyon en misyon pou kapab apresye led ki nou benefisye avek Fon Saoudi pou Korperasyon e Devlopman, e pou nou kapab donn en leksplikasyon lo bann devlopman ki’n arive sa bann dernyen lannen e osi met lanfaz lo bann plan ki nou annan lo bann devlopman ki annan pou sa prosen 25an, an metan lanfaz lo bann laspe lenfrastriktir.

Prezidan i annan preogatif pou desid konpozisyon son delegasyon.  Lefe ki i pa’n anmenn en dimoun kot Zafer Etranzer i pa’n en problenm pou nou lo kote Saoudyen ni lo kote Sesel, e napa okenn problenm lo kote swivi ki apre i ava ganny fer pou asire ki ler delegasyon Saoudi i vini pou kapab kontiny diskisyon.  Non, sa vizit pa’n ganny fasilite oubyen finanse par okenn envestiser Saoudi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Klarifikasyon Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Zis en pti klarifikasyon mon ti a kontan ki Vis-Prezidan i dir nou klerman, ki okenn Lakor pa’n ganny sinyen e akoz sa lenformasyon ki i pe donn nou ozordi Prezidan pa’n kontan pou donn avek lepep Seselwa ler i ti retourn Sesel?  Akoz in annan bann – eski – akoz i annan bann keksoz ki i kasyet i paret konmsi  i pe kasyet dan bann diskisyon avek sa pei Arab ?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Onorab Ferrari.  Mon dakor avek ou – ‘’i paret.’’. Nou pa pe kasyet nanryen Prezidan pa kasyet nanryen.  Bann press release nou’n fer sorti i annan.  E napa okenn Lagreman ki Prezidan in sinyen, ki delegasyon in sinyen.  Nou pe fer keksoz above board.  Okenn keksoz  -okenn Lagreman – okenn diskisyon, i a pran plas isi oubyen aryer, lepep Seselwa enkli Lasanble Nasyonal pou konnen.  Mersi Mr Speaker.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker me selman permet mon pou ensiste Lasanble Nasyonal –  Lasanble Nasyonal konman en lenstitisyon apre en lentervansyon, ki mon ti fer in ekri ofisyelman Minister Zafer Etranzer, pou ganny en lenformasyon lo sa vizit, e ziska ozordi 3 semenn apre, Zafer Etranzer pa’n santi li oblize – oubyen i pa’n santi li normal reponn sa let pou Lasanble Nasyonal !  Sa mon pa ganny en konpran akoz i annan sa latitid sekre otour sa vizit !  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Pou met rikord drwat nou ti reponn.  Nou ti dir ki nou pe ganny lenformasyon e ilteryerman nou pou les ou gannyen.  Petet la mon a servi sa loportinite pou nou dir, ki i annan en nesesite ki Departman Zafer Etranzer ek IAC i ranforsi sa lyen.  Akoz lannen pase osi nou ti ekri pou ganny en miting ki nou pa ankor gannyen.  So annou gete ki mannyer nou a servi sa, pou nou kapab amelyor fason travay.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Audrey Vidot.

 

HON AUDREY VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek nou –  nou konnen i prorogatif Prezidan pou li swazir son delegasyon; – petet mon ava sizere ki i ava fer parey presedans pou konsider anmenn at least 2 Manm Lasanble lo sak kote, pou donn zot – fer sir pou konnen ki mannyer vreman pe pase letan i annan sa bann vizit enternasyonal.  Espesyalman lo kote IAC.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Vis-Prezidan mon pa konnen si oule fer en komanter.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mon pran bon note Mr Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Konman en zournalis mon ti a kontan demann Vis-Prezidan etandonnen  ki 11 pei atraver lemonn enkli en pei ki osi manm EU parey nou Lezip, nou zanmi pros UAE e Nasyon Ini ki nou form parti, ti kondann lanmor Jamal Khashoggi ki ti arive le 2 Oktob 2018 dan Konsiler L’Arabie Saoudite – Istanbul e sa ti zis 3mwan apre ki Sesel ti ganny sa lenvitasyon ofisyel pou al laba,  eski lo rikord sirtou atraver sa vizit Prezidan Faure in met konsern Sesel vizavi sa lensidan e latak sa pei L’Arabie Saoudite lo laliberte lapres?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker nou pran not avek regre sa ki’n arive e ou ava pe swiv parey ou’n dir lo nivo enternasyonal bann nivo ki i annan lapros e bann reaksyon.  E be selman nou Sesel nou krwar dan laliberte lekspresyon.  Nou krwar ki zournalis i devret lib e ou menm Onorab ou viv sa.  E i nou Polisi entern e en keksoz ki nou pou kontinyen mentenir.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker parey Vis-Prezidan in dir mon osi mon kontan ki nou annan laliberte lekspresyon e parey dan nou Lasanble nou annan laliberte lekspresyon mon krwar sa i en keksoz ki mon krwar i devret kontinyen.

Mr Speaker mon ti a kontan demann Vis-Prezidan Larepiblik dan son kapasite konman Minis Zafer Etranzer eksplik nou en pti pe prorogatif lezot pei ,ki mannyer i marse ; eski lerEegzekitif nou konnen nou Konstitisyon – i donn separasyon pouvwar eski ler Egzekitif i deside pou li entame bann vizit, oubyen bann misyon Korperasyon aletranze, eski i bezwen demann permisyon Parlman avan i fer sa?  Mon ti le klarifye lo sa bout ki bann pratik ki annan dan lezot pei?

Tou an rekonesan rol oversight Parlman ki pou annan bann ratifikasyon lo bann lakor bilateral lo bann lezot keksoz, me eski sa bann pei osi – non i annan bann eksper la sey dir nou en pti pe akoz pou eksplik piblik Seselwa an deor si sa bann pei par egzanp Lanmerik ler Mr Trump i ale, i bezwen demann SENA permisyon ?  Dan lezot pei kot i annan en sistenm prezidansyel si i le ka zot demann permisyon bann manm parlman oubyen Chairman bann Komite ki reprezant Internal Affairs dan Lasanble.  Zis eksplik nou sa.  Mersi Mr Vis-Prezidan.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Mon pa oule vreman ouver deba lo size polisi parske sa bann kestyon ki la i tre spesifik en levennman in arive i pe demann li eski ou kapab donn nou en leksplikasyon ?  Alor i pe donn leksplikasyon lo la i pa pe eksplik Polisi ki mannyer avan ou ale oubyen apre ki ou ale ki ou vin rann lenformasyon ?  In demann en kestyon tre spesifik.  Mon a permet ou Vis-Prezidan san ouver deba lo la.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker nou respekte lendepandans Lasanble Nasyonal, e apresye son rol ki i annan pou zwe dan devlopman politik ekonomik sosyal nou pei.  An menm tan Gouvernman i annan en manda pou kapab ouver laport, pou al fer bann diskisyon ki a permet Seselwa lekonomi Gouvernman e osi Lasanble Nasyonal, al kapab kree sa passrelle sa pon sa tredinyon pou nou kapab anforsi nou relasyon e mon lo pli o nivo.

Gouvernman i reste pare pou raport bann keksoz dan lespri 3 ki Prezidan Faure ti vin avek ; transparency, accountability ek good governance.  Se egzakteman sa ki i pe viv – en keksoz ki nou le kontinyen siporte, promouvwar an mezir ki nou demokrasi i ale, nou lo krwaze semen pou kapab anmenn en meyer sosyete pou nou pep.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Dernyen kestyon Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti ava kontan demann Vis-Prezidan si i realize poudir dan enn son larepons ki in donnen oparavan in kontredir tou sa ki in dir.  Ki poudir ou’n dir ki an mezir ki vizit ti pe ale ti annan en kantite press communiqué – lenformasyon ti pe ganny donnen e apre sa ou’n dir avek Lasanble konsernan sa let, ki poudir rezon ki i pa’n ganny larepons sa let, se parske ou ti pe rod lenformasyon.  Eski ou realize ki poudir ou’n fer en stetment koumsa?

E dezyenmman, eski Minis i kapab dir avek nou konbyen in koute sa vizit pou Saudia Arabia?  E lekel ki’n peye?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker verbatim a montré ki mon dir nou pou rann larepons ilteryerman ; verbatim a montré e listwar i a prouvé sa ki mon’n dir.

Dezyenmman se Gouvernman Sesel ki’n pey sa.  Mon napa lenformasyon, mon ava rode nou a anvoy kot ou Onorab.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi bokou Vis-Prezidan.  E mon ava alors aprezan eskiz Mr Anbasader Faure, Dr Marina Confait e Mr Christian Faure.  E nou remersi zot pou zot prezans bomaten.

 

(THE AMBASSADOR FAURE AND HIS DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon a demann Parliamentary Reporter pou demann Mr Benjamin Choppy, Mr Andre e Mr Monthy.  Mr Benjamin Choppy i PS pou Departman Lenformasyon, Kominikasyon, Teknolozi Mr Hendrick Andre i Direkter Zeneral Information Technology Division e Mr Andrew Monthy i Direkter Network Services.  Byenveni parmi nou.  E tou swit nou pou al lo kestyon No.5 par Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mon kestyon ki mon relir kanmenm mon lir Mr Speaker?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Petet ou ti a relir pou bann dimoun ki pe ekoute.

 

HON GERVAIS HENRIE

Kestyon i lir eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble si i dan plan Gouvernman pou kre en Computer Emergency Response Team ki ava annan responsabilite kordin zefor nasyonal pou asiste pei dan ka kot i annan okenn cyber attack lo bann lenstitisyon lokal partikilyerman sekter finansyel?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.  Vis- Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker wi i annan en plan pou etabli en CERT – en Computer Emergency Response Team Nasyonal e sa i dapre Polisi e stratezi cyber security lo nivo Nasyonal.  Sa polisi ek stratezi in fini ganny prepare par Departman Teknolozi, Enformatik ek Kominikasyon – DICT e i pou ganny soumet avek Konsey Minis sa mwan menm pou konsiderasyon.

Enn bann responsabilite sa CERT annou apel li sa  CERT Nasyonal se pou kordinasyon bann diferan stakeholders ki relye avek bann size cyber security.  Sa i osi enkli aksyon ki pou ganny pran si nou annan en latak enportan lo nivo Nasyonal.  Sekter finansyel i en sekter kritik,  e  i pou form parti kle pou bezwen annan en lyen ek sa CERT Nasyonal.  Fodre osi note ki plan i osi fer provizyon kot nou kapab annan sa ki nou apel en CERT sektoryel ki pli spesyalize dan en sekter partikilye kot i annan nesesite.

I alor osi posib konman en opsyon, ki sekter finansyel i annan en CERT pou zot.  Dan sa senaryo se sa CERT finansyel ki pou kordin avek CERT Nasyonal.  Ozordi tou lorganizasyon ki annan en lenfrastriktir enformatik se zot ki bezwen protez zot bann sistenm enformatik.  Dan ka latak lo bann sistenm i osi zot menm ki annan responsabilite pou kordin avek lezot lorganizasyon, lo ki zot bezwen.

Dan ka lenfrastriktir enformatik – savedir civil service se DICT ki fer sa fonksyon CERT pou Gouvernman.  DICT i osi annan kolaborasyon avek  serten CERT lo nivo Lafrik – savedir rezyonal e avek lezot pei Nasyonal.

Labank Santral – CBS osi depi 2018 in fer en cyber security working group ki konpri reprezantan sorti kot bann labank e avek Credit Union.  Dan sa group zot diskit bann size siber sekirite, kot i konsern zot sekter, zot osi lesanz lenformasyon lo bann ensidan ki’n arive e ki mannyer pou adres zot.

CBS i osi annan gid ki in fer lo bann pratik siber sekirite e ki mannyer pou zer sa bann risk.  Lenplimantasyon sa bann keksoz, i ganny swiv dan sa Komite.  Ler nou analize fonksyon sa group i reflekte sa ki en CERT sektoryel ti pou annan responsabilite fer dan lespas finansyel.

Fodre note ki an se moman menm si nou napa en CERT lo nivo Nasyonal ki ganny formalize striktirelman, i annan en nivo kolaborasyon e parti enorm organizasyon dan matyer sekter siber sekirite.  Alor dan en senaryo kot nou annan en latak mazer konmela, mon panse ki nou pou kapab kordin nou reaksyon e se DICT ki pou bezwen kordin sa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Dan son larepons Minis in dir ki bann lensidan ki’n arive in servi sa lekspresyon bann lensidan ki’n arive e pou adres zot.  Alor mon ti a kontan dir nou Lasanble lo en baz statistik dan bann lannen resan konbyen latak oubyen lesey ki okenn lenstitisyon isi Sesel in detekte in ganny raporte e kekpar i lo rikord?  Mersi sa i enn.  Lakantite bann ka ki’n annan.

Dezyenmman mon anvi konnen ki pou involvement sekter prive dan sa response team?  E trwazyenmman mon anvi konnen si i annan en Polisi ki obliz tou bann antite sirtou dan sekter piblik annan en back up somewhere i kapab lokal oubyen enternasyonal pou back up tou zot bann data.  Eski i annan en Polisi kler ki obliz tou bann antite sekter piblik fer sa?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mr Speaker.  Mon napa sertifika lo nivo nasyonal me selman sa nou pou bezwen compile akoz DICT i pou bezwen pa li ki responsab bann diferan CERTS ki annan i kapab dan telekominikasyon i kapab dan labank ek finansyel e lezot areas ledikasyon par egzanp nou pou napa sa.

Be kot i konsern dan Gouvernman mon annan en pe statistik lo bann lensidan ki’n arive dan Gouvernman – en.  Nou annan nou apepre 6mil a 7mil spam emails toulezour ki ganny bloke.  Nou annan nou apepre 500 a 600 email ki’n ganny enfekte ki’n ganny bloke toulezour.  Nou annan nou apepre 20 masin ki ganny konpromet par mil masin par mwan e sa i ganny afekte par bann malware bann trojan infection e bann lezot viris ki e lezot viris.

Nou annan apepre 4mil masin dan Gouvernman lo son main network e nou annan napa okenn latak lo network Gouvernman ziska la konmela.  Ki targeted attack – nou napa lo network Gouvernman konmela.  Back up wi i en lobligasyon pou nenport ki dimoun ki lo eGovernment network annan en back up e sa back up i egziste e i pe ganny manage par DICT.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

E rol sekter prive?

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Ok dan bann critical sector nou nonm par egzanp labank, telekominikasyon e lezot domenn kle dan sekter prive, sa bann operater, sa bann dimoun zot kapab form zot prop CERT e zot osi form parti CERT Nasyonal.  Mersi Mr Speaker.

 

MR  DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Klarifikasyon Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Wi lo kestyon involvement sekter prive, malgre nou respekte e nou krwar dan konpetans DICT me i posib i annan dimoun osi kalib dan sekter prive ki ti kapab donn en koudmen ;- sa kestyon ki mon ti pe tant pou rod son involvement ki zot si zot ti kapab fer en kontribisyon pou pei ?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.   Zisteman  Mr Speaker ,mon napa dout dan kapasite pa zis DICT be dan bann lezot Seselwa dan bann lezot profesyonnel dan bann  lezot sekter – dan sekter prive, annou apel li bann CERT ki nou pa pe nou pe partaz lekspertiz e osi Gouvernman i pe servi servis sa bann dimoun, pou kapab amelyor son sistenm an term delivery, an term proteksyon, an term performans.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab dir nou si in deza annan en lodit par okenn lorganizasyon kot i konsern cyber crime enternasyonal pou etabli si Sesel i annan bann gran defayans oubyen vilnerabilite pou fer sir ki nou reste azour avek bann devlopman kot i konsern sa sekter?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker nou deza fer dan lepase en security audit lo sistenm Gouvernman,  nou’n sorti with flying colours.  E la ozordi konman nou pe koze i annan en lot odit ki pe pran plas, akoz nou konnen avek devlopman dan lespas siber, i annan en kantite dimoun ki kapab antre pe target.  So nou konsyan sa la ozordi nou pe fer en security audit pou asir proteksyon e bon performans nou sistenm.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Churchill Gill dernyen kestyon.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.  VP lo sistenm back up Gouvernman ou’n dir nou ki sa back up i pou tou.  Mon kestyon eski i pou tou Minister endividyelman par seksyon apre tou bann agencies par seksyon?  Rezon ki mon demann sa akoz i annan lenstans kot dan FPAC i ti annan kestyon, me nou ti ganny dir ler nou ti demann eski i annan back up ? Mon ti ganny dir  pa’n kapab back up alors mon oule eklersi sa. E si i napa – si nou kapab met an plas silvouple.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Vis -Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mersi Vis-Prezidan.  Mr Speaker PS in fer mon konpran la bann sistenm kot i annan ki zot sistenm i santralize, i annan en back up santralize.  me bann sistenm ki endividyel i pou bezwen en sistenm endividyel.  Fodre fer sorti ki sak lorganizasyon i annan bann protokol ki bezwen ganny servi kot i konsern pa zis back up – me osi bann keksoz toulezour.

Ou fer sir ou annan ou password fer sir ou annan ou pin code ; fer sir ou annan tou ou bann firewalls ; fer sir ou update ou bann virus guard, ki ou annan pou ki ou pa vin vilnerab.  Me wi sa ki annan bann sistenm ki endividyel, i bezwen annan son back up endividyel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Dernyen klarifikasyon.

 

HON CHURCHILL GILL

Wi.  Eski i annan preiodic check lo sa bann keksoz, pou nou konnen sa ki i sipoze annan – si i bezwen ganny fer?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Vis-Prezidan.

 

THE VICE-PRESIDENT MR VINCENT MERITON

Mr Speaker santralman nou fer li be kot bann lorganizasyon ki pa konekte  avek Labank Santral nou napa kontrol, me selman sa en travay en keksoz ki pou ganny adrese dan Polisi e osi dan Lalwa ki pe vini a lavenir pou fer sir nou ganny proteze.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis- Prezidan.  E avek sa nou termin sa sesyon Question Time.  E mon ti a kontan remersi Vis-Prezidan, pou reponn bann kestyon bomaten e nou ava eskiz ou Vis- Prezidan ansanm avek bann lekip teknik enkli PS

Departman ICT Mr Choppy, Direkter Zeneral Mr Andre e Direkter Network Operation Mr Monthy, nou ava eskiz zot parmi nou.

 

 

(THE VICE-PRESIDENT  AND HIS DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE  HOUSE)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

(Mon Krwar Vis-Prezidan i popiler sirtou avek son bann lekipman)  Zis de pti lanons avan nou adjourn ABC pou zwenn 1er dan Speaker’s Conference Room 1er apre midi.  Nou pou osi annan en miting  HIV Komite – HIV Aids 12.15 dan Committee Room 2.  Answit pou annan en miting Bills Committee toudswit dan Committee Room 3.  Alor pou bann Manm ki lo sa bann Komite, zot a met zot pare pou zot kapab zwenn sa bann renyon toudswit.  Avek sa nou ava adjourn e Lasanble pou repran 2er apre midi.

 

 

(BREAK)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon apre midi tou bann Manm Onorab e mon swet la byenveni parmi nou Minis Jean-Paul Adam ki pe reprezant Minis pou Finans ki pa dan pei Anbasader Loustau-Lalanne. E mon ti a kontan welcome parmi nou Mr Damien Thesee Sekreter Prensipal pou Finans, Mr Frank Ally ki Attoney Zeneral, e Mr Marthy Vidot ki Personal Assistant to the Minister. Nou pou kontinyen avek travay lo nou Order Paper e prosen item lo nou Order Paper se PNQ, ki ganny anmennen par Onorab Wavel Ramkalawan konman Leader Lopozisyon. E mon ti ava demann li pou lir son kestyon.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker e mon a dir bon apre midi Minis, Attorney General e PS Finans. Mr Speaker an vi ki Gouvernman i annan en rol enportan, pou asir bon lozman pou asir tou son sitwayen. Eski Minis pou Finans i kapab eksplik nou premyerman – ki pozisyon ki Fon Pansyon ki i en aksyonner dan SACOS in pran dan desizyon SACOS pou vann bann apartman rezidansyel?

Akoz ki Gouvernman pa’n pran desizyon pou aste sa bann apartman, pou met dan stok lakaz ki apre Seselwa ti a kapab aste? Dan sa sityasyon kot Seselwa pe ganny met deor la an Avril dan sa bann apartman, e se travayer etranze ki pe ganny akomodasyon, eski Gouvernman i annan okenn plan pou sa bann Seselwa? Konbyen  Seselwa ki pe ganny met deor dan sa bann apartman? E finalman, eski Gouvernman i satisfe ki lavant sa bann apartman pe ganny fer dan tou transparans san okenn koripsyon?  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Minis Adam.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Deputy Speaker; Onorab Leader Lopozisyon Onorab Leader Zafer Gouvernman, tou bann Manm Onorab e tou dimoun ki pe swiv nou deba. Mon annan plezir pou mwan pran sa kestyon lo la par Minis Finans, pour nou kapab adres sa bann pwen ki ganny met devan par Leader Lopozisyon.

Premyerman Mr Deputy Speaker e tou dimoun ki pe swiv, i enportan ki nou pe konpran par deryer sa kestyon ki letan nou pe koz lo SACOS, nou pe koz lo en konpannyen ki en konpannyen  prive.

Savedir ki rol Gouvernman vizavi nenport ki konpannyen prive ki pe vann nenport kwa, i enn ki i pa devret pe entervenir direkteman.  An se ki konsern Fon Pansyon, Fon Pansyon i en aksyonner dan SACOS ,me i en aksyonner ki minoriter. Annefe Fon Pansyon i annan 20.64 poursan par dan lakonpannyen SACOS.  Sa i par lefe ki i annan 1.33 poursan direkteman anba Seychelles Pension Fund.  Apre i annan en lot lenvestisman dan SACOS atraver en konpannyen ki apel Opportunities Investment Limited kot Pension Fund i annan 51poursan ladan e i annan en lot partener ki i annan 49poursan.

E atraver sa letan ou azout sa 1.3poursan e sa 19 poursan son total i 20.64 poursan konman aksyonner da SACOS. Sa i vedir ki i minoriter e ankor enn fwa mon pe dir ki SACOS i pirman en konpannyen prive, e ki ganny dirize e anliny avek bann prensip bonn gouvernans i ganny dirize par son Board ki donn direktiv avek son Sef Egzekitif ek son bann diferan travayer ki dan sa lorganizasyon.

Fodre nou note osi ki Fon Pansyon atraver son diferan lenvestisman ki i fer dan diferan konpannyen oubyen dan diferan batiman. i annan en rezolisyon kot in aprouv en retour lo lenvestisman, lo en nivo 9 poursan lo son bann lenvestisman.

E sa ki in kapab vwar atraver SACOS, an sa ki konsern son bann aksyon dan batiman, ou ki pe lwe, i pa’n touzour kapab ariv lo sa nivo retour lo lenvestisman ki zot ti pe ekspekte. Alor rol Fon Pansyon konman en aksyoner dan SACOS, son rol se pou azir dan lentere tou son bann Manm. E savedir i pou fer sir ki son retour lo lenvestisman, i an konformite avek meyer lenvestisman ki i kapab fer.   E se dan sa konteks osi konman en Manm dan SACOS e koman en Manm minoriter ki sa lavant ki bann flat in ganny fer, bann flat avek bann diferan apartman.

An sa ki konsern 2enm parti kestyon, kot ou’n demann akoz ki Gouvernman pa’n pran desizyon pou aste sa bann apartman,  nou ava note ki apre lof ti ganny met devan Gouvernman akoz ti annan en lof ki ti ganny fer par SACOS aver Gouvernman pou aste sa bann apartman, e  osi bann diferan later ki ti pou SACOS,  pou vwar ki mannyer si

Gouvernman ti pou enterese.  Gouvernman ti fer en analiz o profon  lo sa size e Gouvernman ti deside pou pa aste bann apartman, me ti plito aste bann later pour en total R35milyon. Premyerman pou aste sa bann apartman i pa ti pou kontribye avek nouvo lakaz dan stok lakaz ki annan dan pei.

E i ti pou reprezant en kou lenvestisman, ki ti pou pli ser ki letan Gouvernman i konstri lakaz lo depar.  Sa i fer ki si nou ti aste sa bann lakaz, ti pou napa nouvo lakaz pou donn sa bann dimoun. Akoz nouvo lakaz i deza okipe, e i osi pa ti pou vin en stok adisyonnel.  Me atraver later nou’n plizyer proze later ki’n kapab ganny antre dan land bank e total lavaler later ki’n ganny aste i plis ki 100mil met kare.

Alor in fer plis sans pou Gouvernman envesti atraver later ki pe kontribye anver bann diferan proze lakaz, plito ki aste bann lakaz ki deza egziste.  E fodre nou note se pa rol Gouvernman pou dir en konpannyen prive, apre ki mannyer i pou lwe son bann lakaz.

Se sa konpannyen li menm li ki deside ki mannyer i pou lwe son lakaz, e mon krwar sa i parey nenport ki konpannyen prive ki annan son batiman, se sa bann aksyonner dan sa konpannyen ki deside ki mannyer i pou lwe son bann lakaz.  E letan nou’n war osi letan nou’n fer analiz la kantite lakaz ki ti pou kout Gouvernman vizavi kont sa perspektiv pou aste later, ti pe fer sans pou aste later.  E i enportan pou note ki rol pou sekter prive, i annan osi pou envestir dan akomodasyon pou lokasyon, me osi met an dispozisyon an zeneral dan nou pei.

An se ki konsern 3enm parti kestyon nou pran note byensir bann konsern bann Seselwa ki pe ganny met deor an Avril.  E la fason ki sa kestyon i ganny demande nou note ki sa i bezwen pe konsern avek konpleks apartman ki   2 lezot landrwa kot sa cost ti vann bann propriyete oparavan e sa ti en propriyete Quincy  en lot ki osi dan zanmerant Pointe Larue. Sa bann lavant an sa ki konsern Quincy ti konplete depi lannen pase e osi sa lot Pointe Larue. Sa dernyen loperasyon ki ti pe ganny konklir la an Avril e dapre lenformasyon ki mon’n gannyen se lamazorite bann dimoun ki pe reste dan sa bann landrwa zot in fini sorti.

I annan serten dimoun ki’n deside pou zot reste e pou reponn sa kestyon spesifikman lo ki Gouvernman pe fer, i enportan ki premyerman nou tou, Gouvernman e osi bann Manm Lasanble nou eksplik bann dimoun ki reste dan sa bann laba ki anba Lalwa zot annan zot drwa pou zot reste an mezir ki zot regarde ki zot opsyon ki zot annan.

Me anba Lalwa sa provizyon i spesifik ki sa bann dimoun si zot pe reste la kot zot ete zot annan toutafe drwa pou zot reste, e sa in ganny konfirmen par Attorney Zeneral e mon asire ki bann lezot avoka pou osi konfirmen ki sa i korek.  I annan serten dimoun ki’n vin kot Minister Lenfrastriktir ek lakaz pou demann led e sa bann dimoun in ganny gide avek bann diferan prodwi ki Minister i annan.

Sa i enkli par egzanp par self-finance oubyen sa proze condominium oubyen osi bann opsyon pour zot kapab aste later. Me byensir sa i bezwen an konformite avek bann scheme i an plas e fodre sa bann dimoun i koresponn avek bann kriter. I annan osi e plizyer bann dimoun ki dan sa sityasyon ki deza annan propriyete e ki pe swa pe devlop sa propriyete oubyen ki annan lezot opsyon pou zot sorti. Me alor premye eleman pou gard antet Mr Deputy Speaker e tou Manm Onorab se ki anba Lalwa sa bann dimoun zot annan drwa reste la kot zot ete, e i enportan pou nou rekonnet pou dir sa i en aksyon ant en operater prive ek bann dimoun ki pe lwe lakaz avek.

Menm si nou konpran konsern nenport ki Seselwa ki si i pe rested an en lakaz si i pe ganny demande pou li sorti, nou annan tou nou senpati avek zot pou en sityasyon koumsa me nou konnen se pa zis dan bann flat SACOS kot sa i arive i annan lezot landrwa ki ganny lwe kot dimoun parfwa i ganny demande pou li sorti akoz sa operater petet i annan son lot plan pou li fer.

An se ki konsern lakantite dimoun ki’n ganny afekte, dan sa dernyen loperasyon ki ganny konkli la an Avril i konsern 24 flat. Mon napa lenformasyon egzakt lakantite dimoun me i konsern 24 flat alor nou kapab mazinen ki 24 fwaye.  An se ki konsern bann loperasyon ki’n ganny fer lannen pase en ti en block 12 e lot ti en block 28.

An se ki konsern dernyen parti kestyon nou, kestyon pe ganny demande, si sa lavant in ganny fer dan tou transparans? Byensir i konsern en konpannyen prive alor se board sa konpannyen ki bezwen eksplik son detay son prosedir entern.  Me sa ki nou’n kapab vwar, sa ki Minister Finans in kapab dir mwan se ki bann lavertisman apropriye ti ganny mete dan bann zournal, e mon krwar bokou bann dimoun in kapab vwar sa bann demann ki’n ganny fer dan bann zournal e dan lapres ekrit, pou demande dimoun ki ti enterese pou vin devan pou aste sa bann propriyete.  Alor baze lo bann lenformasyon ki nou, nou annan napa okenn rezon pour nou konsernen ki en konpannyen prive in fer en lavan avek en lot konpannyen prive.

E byensir i regretab si i annan Seselwa, ki pa pe kapab kontinyen reste dan sa menm landrwa kot zot ti abitye reste, e sa i en konsern.  Me Gouvernman i annan serten mekaniz kot i kapab ede, e osi Lalwa i protez sa bann dimoun.  Mon pou repet ankor Mr Speaker, ki sa i en pwen kle ki nou bezwen fer tou dimoun konpran poudir zot bezwen okouran ki Lalwa i kapab protez zot. Mersi Mr Deputy Speaker e mersi tou Manm Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  E Minis mersi pou ou leksplikasyon. Mr Speaker mon annan de pti kestyon, premyerman letan Minis pe koz lo en lakonpannyen prive mon konpran antyerman sa ki i pe dir.  Me Minis dan ou larepons ou’n mansyonnen ki poudir, zot in, Gouvernman in reisi aste later ki ti pou sa lakonpannyen. Eski ou kapab dir avek nou si Gouvernman, konmsi ki mannyer sa negosyasyon in deroule?  Si sa lakonpannyen in deside pou ofer Gouvernman sa direkteman, konmsi konman en priyorite anver Gouvernman oubyen met sa lo market parey ki in met sa bann flat.

Se petet dan sa menm laliny, eski atraver ou larepons ou a pe dir nou – ou a pe konfirmen, ou ava eksplik nou si ofet SACOS ti fer en premye lof avek Gouvernman, pou aste sa bann apartman.  E se apartir la ki Gouvernman, parey ou’n eksplike ki konmsi zot in balanse ki poudir be i pou pli bon marse pou konstri ki olye pou aste?  Dezyenmman Mr Speaker mon ti ava kontan ki Minis i donn en pe plis leklersisman lo sa konsey ki in gannyen, an term sa drwa pou bann tenants ki la pou le moman, pou zot kontinyen reste kot zot ete.

Eski Minis pe konfirmen ki poudir okenn sa bann Seselwa, ki la pou le moman ki pe reste dan sa bann apartman, malgre ki zot in ganny notis pou zot sorti.  Be in fact i ava fini le 20 en keksoz konmsa, le 20 Avril. Konmsi Minis eski ou pe konfirmen ki tou sa bann dimoun ki la zot annan en Kontra ki valab, zot in ganny vann avek flat, me selman zot annan en drwa pou zot kontinyen reste la? Mon ti ava kontan ganny sa leklersisman. E finalman Mr Speaker, letan nou’n koz – zot pe ganny  ranplase par etranze se definitivman mezir bann flat, se sa ki nou pe war. Ki se bann travayer etranze pou sa bann dimoun ki aste zot bann flats ki pe rantre dan bann flat ki oparavan ti annan Seselwa.

Eski si Minis i annan sa lenformasyon, eski i kapab dir avek nou dan sa 2 lezot landrwa la, ki kot in dir avek nou enn ti annan 12 apartman e lot ti annan 28 apartman. Eski Minis i annan okenn lenformasyon ki i kapab donn nou, an sa ki konsern si bann Seselwa, si tou sa bann apartman se bann etranze ki pe reste ladan ozordi?  Oubyen si i annan  en pe sa bann apartman ki i annan Seselwa ki pe reste ladan?  Mersi bokou Mr Speaker pour le moman.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan. Minis.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Deputy Speaker e mersi bokou Onorab. Premyerman sa ki konsern klarifikasyon ki Leader Lopozisyon in demande, SACOS ti ofer avek Gouvernman konman en drwa refi, ki pa’n ekri dan okenn agreman me SACOS ti pran sa desizyon pou ofer avek Gouvernman me byensir lo en pri ki ti pou konvenab pou sa konpannyen e avek dan lentere sa konpannyen. E se la, e dan sa lof ki ti ganny fer avek Gouvernman ti kouver later e ti kouver osi bann flat ek apartman.

Dan sa lof ki ti ganny fer Gouvernman ti fer analiz, i ti regard kou pou sa bann later e i ti regard kou pou sa bann apartman, e letan i ti regard sa bann later i ti war ki i ti enteresan e i ti aste plizyer morso later enkli bann parcel Ma Joie, La Riviere Anglaise, Anse Royale, La Gogue, Sans Soucis e Beoliere.

E Sa bann diferan later letan in met ansanm ti ariv 517, 541met kare. Alor bann sonm later ki konsekan e pou en valer en pti pe plis ki R35 milyon, me sa letan ou pe regard li konman son kou par met kare, i ariv en pti plis ki R300 par met kare i en valer ki konpetitif.  E sa ki nou’n war se ki sa lakonpannyen dan son stratezi ti anvi vann sa bann later.

E letan Gouvernman in regard son bann proze ki i annan – son bann proze land bank,  e osi son bann proze lakaz, zot in war poudir i fer sans lo en plan finansyel, pou aste sa bann later e papye pou devlopman li anliny avek sa bann proze lakaz.  E nou ava note ki  parmi sa bann pli gran proze – par egzanp se Anse Royale e Remiz an spesifikman, kot i annan proze lakaz ki pe ganny prevwar pou sa distrik.

E alor Gouvernman in fer analiz, baze lo sa bann lakaz ki ti disponib e i ti pran sa desizyon pozitivman pou li aste sa bann later.  Parkont an sa ki konsern bann flat, bann flat ti bokou pli ser.  E baze lo pri ki i ti pe ganny ofer e pri ki finalman in ganny peye pou sa dernyen batch ki  ti pou en kou ki konsekan pou Bidze e relatif avek kou konstriksyon, Gouvernman ti santi ki ti pli fer sans pou nou envesti dan later pou fer devlopman,  plito ki sa bann lakaz ki’n fini konstri, akoz sa pa ti pou reprezant bann lakaz adisyonnel lo marse, lo marse lakaz oubyen lo stok ki Gouvernman i annan.

An sa ki konsern lenterpretasyon Lalwa, Mr Speaker mon pa pou kapab donn en gidans pou sak endividi.  Akoz i posib ki sak endividi ki annan son Kontra.  E nou pou gid sak endividi ki a bezwen rod en gidans legal avek baze lo son Kontra endividyel. Me dan fason zeneral Mr Speaker e tou Manm Onorab, nou annan sa Lalwa lo Control of Rents and Tenancy ki i en Lalwa ki egziste depi en pe letan, ki montre klerman ki si en dimoun i en occupier dan en batiman e ki annan continous occupancy, se i annan son drwa pou li reste. Bon si i annan en sanzman dan sa ownership, nouvo landlord i kapab anmenn sa dimoun lo Rent Board pou vwar ki bann pouvwar si i annan rezon pou li demann sa dimoun pou li sorti.

Me dan sa Lalwa i annan bann proteksyon pou sa bann dimoun ki annan, pou sa bann dimoun ki dan sa landrwa, e alor mon pa pou kapab dir a san poursan ki zot pa pou ganny tire ditou.  Akoz byensir petet sa owner si i pe demann sa dimoun pou sorti i bezwen annan son rezon par deryer e i pou met son case devan Rent Board.  Me Lalwa i protez zot dan limedya, dan lesans ki zot pe sorti demen ni apre demen. Zot bezwen zis kontinyen reste dan landrwa kot zot ete si zot lagreman byensir i permet e zot kapab rod en gidans legal lo la. Me sa Lalwa i kler i si ou pe reste dan sa Lalwa i kler si ou pe reste dan sa landrwa ou annan en proteksyon anba Lalwa.

An sa ki konsern bann etranze ki pe antre dan sa bann flat oubyen dan bann proze oubyen dan bann flat ki’n ganny vann oparavan, Gouvernman pou napa sa lenformasyon, akoz mon ou le repete Mr Deputy Speaker, i en konpannyen ki Seselwa savedir SACOS en konpannyen prive,  kot Gouvernman napa par ladan se zis Pension Fund ki annan par ladan, e Pension Fund i pa Gouvernman. Anba Lalwa Pension Fund, Gouvernman i annan serten rol vizavi Pension Fund.  Me Gouvernman pa kontrol Pension Fund.  E osi sa par ki Pension Fund i annan se zis 20.64 poursan.

E alor i en konpannyen prive; savedir SACOS ki pe vann avek 3 lezot konpannyen prive.  E dan sa lavant napa okenn provizyon anba Lalwa pou met okenn restriksyon oubyen menm pou dir avek sa propriyeter – sa nouvo propriyeter poudir i bezwen lwe son lakaz avek tel dimoun oubyen avek tel lot dimoun.

Mon krwar sa i bezwen kler pou tou Seselwa, ki si i annan nenport ki operater dan prive, ki annan son landrwa se son swa lo ki mannyer i deside pou li lwe son landrwa.  Bann endividi ki deza dan sa landrwa, i ganny proteze anba sa Rent and Tenancy Act. E sa bann dimoun pou bezwen rod en gidans spesifik baze lo zot Kontra, me dan en fason zeneral zot annan zot drwa pou zot reste kot zot ete.  Mersi Mr Speaker e mersi bann Manm Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan en klarifikasyon.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Yes.  Mr Speaker mon kontan sa dyalog ki pe deroule. Selman mon ti pou krwar ki mon ti pou demann en pe plis kestyon lo sa lenvestisman SACOS li menm. Pour nou regarde egzakteman, parske Minis in dir ki Pension Fund i en minorite, be mon ti ava kontan alor ganny en breakdown. Parski ki mannyer mwan mon pe ganny en konpran Swan Investment ki dan sa Opportunity Investment, li i annan li zis 18 poursan, e ki Pension Fund ki annan anviron 37poursan.

Se sa ki mon pe gannyen ki pou dir Pension Fund i annan bokou plis ki sa poursantaz ki Minis i a pe dir. Mon ti ava kontan ganny en clear breakdown? Parski i resanble ki i annan serten lenkyetid.  E la petet Minis letan ou pe nonm ki pou dir zot in bezwen vann sa bann propriyete ki zot annan, bann assets ki zot annan. Akoz i annan serten problenm, ok?  I annan serten problenm, eski ou a pe dir nou ki lenvestisman Pension Fund, i pa en lenvestisman ki la nou pe koze? I en lenvestisman ki garanti? Parske mon en pe konsernen akoz sa i konsern nou Fon Pansyon. E ki mannyer mon ganny en konpran ki  shareholders pa’n ganny nanryen lannen pase, e ki alor eski SACOS pe al dan direksyon fait?

Parski letan ou’n vann tou sa bann zafer apre ou’n partaze, e ou lenvestisman pa pe vreman marse.  Parske dan SACOS ou annan bann dimoun ki annan life insurances, ou annan ou larzan Pension Fund, eski Minis avek keksoz ki pe arive la i kapab donn nou en serten konfyans, ki pou dir i annan en keksoz konkret ki pe arive. Ki konmsi pour nou annan konfyans.  Parski sa bann propriyete ki ou pe koz lo la,  ofet sa bann propriyete ti apartenir pou Life Fund.  Alors be si bann propriyete ki ti pou Life Fund pe ganny vann, eski nou pe al dan bon direksyon? Oubyen eski i annan cause pour nou eksprim serten lenkyetid.

Alor Mr Speaker mon ti ava kontan ganny sa breakdown  sa investment sa relasyon avek Swan. Parski la ankor en fwa petet mon ava dir, avek tou sa keksoz ki pa kler e an plis ki sa nou konpran ki i annan en serten msye ki kontrol en pe. Konmsi li ki kontrol en pe sa bann keksoz.  Konmsi donn nou en reasirans an mezir ki sa bann rezidan ki e reste laba Pointe Larue parey ou’n dir zot kapab tenir lanmenm – pa bouze. Me selman donn nou en lasirans an zeneral.

An zeneral parski mon en pe per pou sa bann dimoun ki annan en lasirans avek SACOS mon pa anvi fer scaremongering parey nou pe dir, me selman i resanble ki pou dir sa direksyon kot nou pe ale i riske annan problenm pou pey bann bonus lo bann dimoun ki annan life insurance avek SACOS.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan, Minis.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mersi Onorab.  Mon pou, premyerman i enportan pou mwan re-klarifye ki SACOS i en konpannyen prive.  Alors i annan, e par egzanp konman en gran konpannyen en konpannyen ki liste lo labours. I pibliy serten lenformasyon e mon pou envit nenport ki pou li al konsilte, par egzanp son rapor anyel, son rapor odite, ki tou sa bann keksoz i disponib e enkli son shareholding ki par egzanp lo son website.  E ou pou war lo son website ki pli gran lakantite shares dan SACOS, i tenir par Opportunity Investment Company Limited ki annan li 37.87 poursan ladan.

E dan sa Opportunity Investment, Pension Fund i annan li 51poursan. Ok, dan sa Opportunity Investment – ok?  Savedir i tradwi apepre en 19 pwen keksoz poursan dan SACOS.  I tradwi an 19 poursan dan SACOS.  Apre Pension Fund i annan son lenvestisman direk dan SACOS. I pa atraver sa lakonpannyen ki 1.33 poursan – ok.  Alor letan ou azout sa 19 pwen keksoz poursan e sa 1.33 poursan i fer 20.64 poursan.  E se sa lavaler bann aksyon Pension Fund dan SACOS e sa zot kapab war lo sit web SACOS.  Bann lezot aksyonner i annan diferan i annan Swan ki annan aksyon dan SACOS osi direkteman i annan 7.7poursan ki annan direkteman. An plis ki sa 49 poursan ki annan dan Opportunity Investment Company Limited.

E bann lezot aksyonner i annan Mark Inch ki annan 10 poursan, en konpannyen ki apel Laws Limited ki annan 2.38 poursan epi i annan detrwa endividyel ki annan 1 poursan sakenn. Me 38 poursan lavaler bann aksyon dan SACOS, i tenir par pep Seselwa – bann endividi, ki’n aste bann aksyon dan sa konpannyen.  E sa bann diferan rapor baze lo SACOS, i disponib lo zot sit web.  E  lot parti sa kestyon Mr Deputy Speaker, se eski nou kapab – akoz sa i en lot eleman kestyon ki nou’n koz lo la akoz nou’n komans lo labaz lenvestisman Pension Fund dan SACOS.  Be si nou pe koz lo SACOS li menm li, SACOS i en konpannyen endepandan e endividyel e son bann rezilta i disponib lo sit web.

Mon pa en eksper dan sa bann zafer, e mon pa pou kapab koz pou SACOS.  SACOS ki bezwen koz pou son lekor. Me mannyer mwan mon konpran, konman en dimoun ki swiv, e mon pa pe koz la konman en Minis mon pe konman en endividi ki swiv dan en fason zeneral sa ki pe pase dan nou ekonomi, SACOS son performans i pe kontinyen donn rezilta. I annan dimoun ki kapab konsernen, nou ti a kontan ki i ti kapab donn plis bann aksyonner. Mon krwar dan dernyen miting ti demande ki i annan en pli bon performans. Me  kestyon ki nou demande eski i annan en risk pour bann aksyonner?  Mwan la fason ki mon’n war zot bann dokiman – non. Napa okenn risk bann aksyonner, akoz sa konpannyen pe fer profi.  Sa konpannyen pe kapab azir konman en operater dan sa lendistri.

Prezan lo sa parti Pension Fund, akoz Pension Fund i konman en envestiser dan SACOS ki separe.  Mwan mon pa kapab pas komanter lo SACOS, akoz mon’n donn zot mon perspektiv konman en dimoun ki zis vwar bann dokiman parey  nenport ki. E petet en lot dimoun ki pe regard pli o profon petet pou annan en lo analiz.  Me mwan konman en aksyonner dan SACOS, mon pa konsernen.  Mon ti a kontan byensir ki zot ti a pey nou plis an term dividends parey tou Seselwa ti a swete. Me an term eski i annan en risk?   Mon pa krwar.

Apre an sa ki konsern lenvestisman Pension Fund; Pension Fund son bi se pou ganny maximum retour pour son bann manm, e son bann manm se pep Seselwa.  E li in pran son pozisyon koman son Board separe avek SACOS, pour li dir ki li i anvi o maximum kot i kapab ganny retour lo envestisman i pe demann 9poursan.   9 poursan mon krwar bann dimoun ki dan biznes zot pou konnen ki pou dir pa dan tou biznes ki ou pou gannyen 9 poursan retour. I annan biznes kot ou pou fer ou pou ganny mwens, i annan biznes kot ou pou ganny plis, me li i pe demann 9 poursan. E lo sa bann propriyete par egzanp ti napa en retour 9 poursan.

E se pour sa, ti annan en retour ti en retour ki ti satisfezan e, me byensir sa zot pou bezwen kestyonn pli an detay ki bann rezon date par deryer Board akoz se Board ki’n deside, se pa Gouvernman. Board in fer li dan lentere sa ki zot in santi ki zot fer li pli meyer pou Pension Fund e zot in donn zot lopinyon koman en minority shareholder dan SACOS kot zot annan 2 seat lo sa board baze lo zot poursantaz. Me desizyon Board i en desizyon kolektiv. Savedir tou sa bann aksyonner ki mon’n koz lo la kot parmi sa bann aksyonner 38 poursan savedir la mazorite, la mazorite bann aksyonner se bann Seselwa. E se bann Seselwa ki annan sa pli gran lavwa dan bann loperasyon SACOS.

Me sa desizyon Pension Fund i baze otour analiz ki Board in fer baze lo retour lenvestisman e sa desizyon i anliny avek sa ki Board in deside antrenn SACOS an sa ki konsern  sa ki zot ti krwar i meyer an sa moman. E pou retourn ankor lo bann endividi ki ganny afekte zot pou byensir rod en gidans endividyel.  Me sa Lalwa i donn zot proteksyon.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Si ou donn mwan permisyon, zis en pti kestyon pour le moman, mon pa anvi byensir monopoli.  Mr Speaker Minis in dir ki in  servi sa chriffre 38 poursan – which is true – i annan 38 poursan shares ki ganny tenir par le pep Seselwa.  Me selman eski Minis i ava dakor avek mwan ki sa 38poursan, zot napa reprezantasyon lo Board zot.  E ki alor finalman i fer ki lavwa sa 38poursan, oubyen si zot annan konmsi dir nou ki mannyer zot lavwa i ganny reprezante lo Board? Eski letan ou tir sa 38poursan ki napa Manm lo Board eski i pa fair ki se Pension Fund ki pli gran Shareholder ki annan reprezantasyon lo Board atraver son 2 manm.

E ki alor petet zot ti devret dan en pli gro pozisyon pou zot nobou protez lepep Seselwa, e pran bann desizyon ki al dan direksyon pou e la spesifikman pou al dan direksyon pou protez sa bann tenants dan sa bann apartman.  Parski letan mon pe regard tou sa breakdown, Swan in finalman end up avek 18 poursan – 18poursan,  me se SACOS – se Pension Fund ki the largest block.  Parski sa 38 poursan se bann endividi; parey Minis in dir avek nou ki li osi i en shareholder,  be ou annan petet pa ni menm  2 shares ou annan; konmsi ou konnen ou’n aste zis en pti zafer lot laba –  Pyer /Pol, Pyer/ Zak ensidswit sakenn i annan en pti nanryen ditou.

Me li – e alors napa – well mon pa le servi sa mo, sa mo in ganny ban dan Lasanble.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Non, non, non si mon servi sa mo mon kapab ganny problenm avek sa enn ki annan copyright. Wi.  Mr Speaker Minis i konpran mwan ki mon pe dir ki tou sa bann manm zot pa ganny reprezante lo Board zot.  Sa 38 poursan Seselwa, kote eski zot it pran desizyon zot pou vann sa bann propriyete?  Mon krwar pa si zot in ganny okenn landrwa.  Minis i ava eksplik nou kote eski sa 38poursan zot lavwa in ganny tande, pou zot dir be ok vann tousala. Eski i pa’n plito desizyon ki’n ganny pran atraver sa 2 manm ki reprezant Pension Fund, sa lot ki reprezant Swan, sa lot ki reprezant mon pa konnen lekel?  Silvouple ed mwan mon anvi konpran.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Alor Minis vreman eksplik nou si sa 38 poursan i annan, zot annan en reprezantasyon lo Board e ki mannyer i marse?

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Deputy Speaker e mersi Onorab.  Mon pa konnen si i annan dimoun ki’n deza asiste en miting anyel SACOS.  Akoz konman en envestiser e konman en aksyonner nenport ki, si ou annan en aksyon dan sa lakonpannyen, ou kapab asiste son miting anyel – son AGM parey nou dir.  I enportan pour nou pran konsyans konman en Nasyon lo gouvernans dan sekter komersyal.  Ok.  SACOS i en konpannyen ki prive.

E sak endividi menm si ou annan en pti par ladan i en par – i en aksyon.  I en keksoz ki annan valer.  E letan sa konpannyen i fer byen ou kapab ganny en retour lo sa envestisman.  Letan sa konpannyen pa fer byen, petet oubyen pa osi byen petet en retour.  Me tou desizyon ki sa konpannyen i fer, i kapab ganny kestyonnen dan sa miting anyel ki apel AGM.  E osi bann Direkter ki lo sa Board i osi kapab ganny kestyonnen dan sa miting, e menm reprezantasyon Direkter lo Board i ganny vote dan sa miting anyel.

Byensir bann diferan envestiser ki’n envestir, zot in ekspekte pou zot annan  en reprezantasyon lo sa Board.  Me i responsabilite sak endividi ki’n envesti dan sa Board pou servi sa moman letan i annan sa miting anyel pou kapab fer tande son lavwa.  E mon repet ankor Seselwa nou annan 38 poursan dan sa konpannyen.

E i en kestyon ki nou ki aksyonner ladan nou pran loportinite pour nou servi nou lavwa dan sa konpannyen.  E petet en kestyon ki nou bezwen donn plis gidans an zeneral dan nou popilasyon.  Sa  i en keksoz ki mon ava envit osi bann Onorab pou zwe sa rol, pou konsyantiz dimoun lo lenportans pou zot pran en rol enportan dan bann konpannyen ki zot annan par ladan.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mersi Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Me selman i annan 5 Direkter. I annan 5 Direkter.  Swan i met 2, Pension Fund i annan 2 e apre en Mr Mark Inch i la li osi tou. E mwan personnelman mon pa pe war kote le pep Seselwa ki annan 38 poursan, in vreman involve dan s bann desizyon.  Parski menm si zot kestyonnen Minis, ou ava dakor avek mwan, in fini vann! Letan in fini vann ou pou kestyonnen, ki larepons ou pou gannyen?

Mon krwar ki poudir la i annan en keksoz ki – mon dakor avek Minis Mr Speaker, letan i pe dir ki Seselwa i devret annan en pli gran rol pou zwe. Parski ofet – ofet  sa lakonpannyen ki ti pou Leta SACOS ozordi la fason ki in ganny partaze, e la fason ki sa bann lavant pe fer, malgre ki Seselwa i sipoze 38poursan Seselwa sa 38poursan pli gran aksyonner, napa en ‘’say’’ lo bann desizyon ki’n ganny pran.

 

Tou keksoz pe ganny vann e la mon ava dir ki le nou pe get bann dimoun ki pe kapab aste be it  nenport ki fason.

E mon pa pou ezite pou dir se Anil Valabji, Francis Savy avek Mr Joe Albert be lepep Seselwa kote son lavwa i ete dan sa bann zafer ki pe ganny vann? Mon krwar i annan en problenm la Mr Speaker.   Ki lannen pase – mon ti a kontan demann Minis konman en shareholder, lannen pase ou’n ganny en pti mwenza? Napa mwenza ki’n pase lannen pase. Akoz  sa konpannyen – lakonpannyen pa pe fer larzan.  E ozordi kot keksoz i ete bann dimoun ki annan life insurance i annan en lalimyer rouz ki pe frape, parski i kapab annan problenm dan lavenir lo ki mannyer pou peye. Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Mon pou permet lezot Manm ki’n lev lanmen premye, se Onorab Bernard Georges.  Poz ou kestyon.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mwan mon anvi vin lo en sel pwen e mon’n ekout repons Minis. Mon anvi ki Minis i dir nou – e mon konnen pou dir in reponn en pti pe sa kestyon me mon anvi demann li kler. Eski Minis ou plito etandonnen Pension Fund i pli gran aksyonner an blok dan SACOS.  Etandonnen ki SACOS pe vann en bon pe son bann fix assets, son bann assets ki i ti’n envestir ladan konman en konpannyen, eski Minis i kapab reasir nou ozordi ki vyabilite SACOS i pa an kestyon?  E bann manm dan Pension Fund pa an risk? Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Minis.

 

MINSITER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Deputy Speaker e mersi Manm Onorab Georges e osi Onorab Lopozisyon, akoz i annan serten pwen ki in leve ki mon bezwen tous lo la. E mon bezwen dir Mr Deputy Speaker, ki la apre midi nou pe al dan diferan direksyon an menm tan.  Akoz nou pe koz lo Pension Fund; nou pe koz lo en konpannyen prive – SACOS e menm Onorab Georges in demann Gouvernman pour li garanti pou dir SACOS tou zafer i normal.  Be mon pa krwar in deza rol Gouvernman pou dir ki en konpannyen prive tou keksoz i normal dan konpannyen!

Gouvernman in met regilasyon.  Gouvernman i fer sipervizyon. Gouvernman i kree sa kad. Me se pa sa Gouvernman ki pou dir sa konpannyen ou dir ou fer sa, ou fer sa! Se sa konpannyen endividyel ki pran son responsabilite pou kapab fer sir ki sa konpannyen i donn rannman a son bann aksyonner. Osi dan sa ki Onorab Leader Lopozisyon in koz lo la e mon pa, i pa rol Minister Finans i pa rol Gouvernman pou koz lo sa konpannyen endividyel lafason ki i striktir son lekor. Me mon konnen ki i annan son bout ki i lasirans e i annan son bout ki propriyete.  E kestyon ki ganny demande e ki pe met sa lyen ant sa de.

Mayer mwan mon konpran mannyer mwan mon get son rapor anyel. Me tou dimoun i lib pou al konsilte sa rapor anyel mwan mon war ki sa lenvestisman ki Seselwa in fer i pa a risk dan lesans ki zot pou perdi zot larzan.

Byensir i en kestyon ki sa bann dimoun i ganny en pli bon rannman e si nou retourn ankor lo sa kestyon  la fason ki bann aksyonner bann shareholder, i kapab azir lo Board.

Mr Deputy Speaker e tou bann Manm, annou fer kler nenport ki, ki annan en aksyon dan en konpannyen, si ou pa en Direkter ou menm, ou bezwen pran responsabilite letan sa AGM i fer, pou ale fer  ou lavwa tande. E si i annan en mank satisfaksyon, ek par egzanp lafason  ki Direkter in ganny apwente – akoz i annan bann Shareholders Agreement dan diferan konpannyen. Mwan mon pa konnen sa enn pou SACOS.  Zot pou bezwen al get pou SACOS, oubyen al get lo zot website, petet pou annan sa lenformasyon.  Mon pa’n al tyek sa la vitman mon asire ki en dimoun i kapab fer li.

Me bann aksyonner i bezwen pran sa moman letan, i AGM pou zot al fer sa travay pou zot demann en pli bon rannman avek management sa konpannyen. Sa i en keksoz fondamantal, sansan eski nou pou vin donn sa bann konpannyen direktiv isi dan sa Lasanble? Oubyen eski Gouvernman pou konmans donn direktiv bann konpannyen endividyel?  Mon krwar nou bezwen konpran poudir rol Gouvernman se sipervizyon, donn sa kad direksyon.  E byensir nou donn konsey – nou donn  avek bann endividi e mon krwar sa pli bon konsey ki nou kapab donnen ozordi se annou fer sa 38poursan konte – konman bann aksyonner.  Nou annan en pouvwar ki al avek sa 38poursan e sa moman letan i AGM i en moman pou fer tande sa lavwa.

E dan dernyen miting AGM SACOS, sa ankor i pa en lenformasyon ki mon annan konman en Manm Gouvernman me mon pe senpleman  donn sa konman en dimoun ki swiv en pti pe ki pe pase.  Dan  Board  AGM miting SACOS, ti mansyonnen ki zot pe al sorti dan bann lenvestisman rezidansyel. Alors sa bann desizyon, i ganny transmet atraver avek bann aksyonner.  E se sa moman kot bann aksyonner nou kapab azir. Nou kapab dir wi Direkter pa bon, be dir li dan en moman ki nou pou kapab konte konman en aksyonner dan sa miting anyel.

Apre an se ki konsern sa parti kestyon ki Onorab Georges in dir, ankor enn fwa mwan mon pa kapab donn en lasirans pou en lakonpannyen prive ki annan son prop Board ,ki annan son prop fason fer son loperasyon, me baze lo sa ki mwan mon pe war napa en konsern ki dimoun pou perdi son lenvestisman.

An sa ki konsern Pension Fund parey ankor enn fwa mon pa en Manm lo la Pension Fund i endepandan, me Pension fund in fer kler son stratezi vizavi pour li ganny retour maximum posib, pou son bann manm. E mon krwar sa i anliny avek rol Gouvernman, se pou donn sa kad ek sa gidans dan en fason zeneral. Mersi Mr Deputy Speaker e mersi Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Klarifikasyon Onorab Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti konnen Minis pa ti’n ekout mon kestyon akoz i ti pe koz avek Attorney Zeneral ler mon ti pe demande e i pa’n, an konsekans i pa’n reponn kestyon ki mon ti’n demann li – in prefere demann en kestyon ki mon pa’n demann li.

Mon kestyon i tre senp; Minis eski ou kapab ozordi garanti – e si ou anvi konnen kote mon kestyon i sorti i kestyon No. 11 ki devan lo nou Order Paper.  Eski ou kapab dir avek sa Lasanble ozordi, ki bann Manm Pension Fund ki  en pli gro aksyonner dan sa konpani SACOS, ki malgre ki SACOS pe off-load en bon parti son assets – a savoir asset rezidansyel, ki in invest ladan, sa konpani SACOS i ankor annan en vyabilite finansyel?  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  I pe rod en reasirans Minis si ou kapab donn li.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Deputy Speaker e mersi Onorab.  An mon defans mon pou dir ki ti Attorney Zeneral ki ti pe koz ek mwan – pa mwan ki ti pe koz ek li.  Me osi ki mon pou dir se ki, dan larepons ki mon’n donnen mon’n touse lo bann eleman, akoz mon’n tande plizoumwen sa ki ou ti’n dir. Akoz, e mon pou redir i pa rol Gouvernman pou asire lo  baz en konpannyen endividyel.  Nou pa kapab.  I pa rol Gouvernman.  Me vizavi ek sa kestyon sete eski bann aksyonner i kapab annan sa reasirans? Ankor nou ava dir ki dan miting anyel, ti ganny dir ki SACOS ti pe sorti dan rezidansyel.

E zisteman rezon ki ti ganny donnen dan sa miting dapre sa mon’n ganny dir  – mwan mon pa ti asiste personnelman sa miting. Mon’n deza asiste oparavan – sa enn dernyen mon pa ti ale, me sa ki mon’n ganny dir se ti ganny eksplike ki se zisteman rannman lo sa bann propriyete, i pa ti alaoter ki zot ti swete.  Alor se zisteman – ankor mon pa kapab koz pou SACOS, me la fason ki kestyon pe ganny demande, Gouvernman pe ganny demande pou koz lo lapar SACOS. Me SACOS dan son AGM – parey nenport ki konpannyen letan i fer son AGM, i met devan son bann desizyon stratezik e bann diferan ki  i pou pran e i eksplike vizavi son perspektiv son leksplikasyon, ki pou arive dan lekonomi.

E vizavi sa ki’n eksplike dan AGM zot in prezant sa konman en parti pour zot zisteman amelyor rannman. Mon pa plase pour mwan zize si sa i en bon stratezi oubyen non, me se konmsa sa in ganny prezante.

En lot parti kestyon se pou reasir bann Manm Pension Fund, se ki Pension Fund i annan en kantite lenvestisman sa lenvestisman dan SACOS i zis enn ladan. E Pension Fund i fer sir ki i ganny retour pli bon posib.

Lot eleman ki Onorab Georges ti’n demande e pou prouve osi ki mon ti pe ekoute ti dir, ki Pension Fund  i pli gran envestir endividyel. Ki annefe i pa le ka.  Pli gran lenvestiser endividyel i Swan International.  Akoz i annan 49 poursan dan Opportunity Investment.  Apre lo li menm li tousel i annan 7.77poursan. Mersi Mr Deputy Speaker.  Mersi Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Jude Valmont.

 

HON JUDE VALMONT

Mersi Mr Speaker.  Bon apre midi. Bonn apre midi tou koleg Onorab.  Bonn apre midi Minis ek ou delegasyon.

Mon kestyon i konm swivan; – retournan sa bann flat SACOS Pointe Larue. Mon premye kestyon Minis se konbyen zabitan ki reste ziska la ki ankor sa bann apartman? E eski Minis i okouran si i annan okenn or Gouvernman in fer okenn demars pou zwenn sa bann dimoun, ki’n aste sa bann apartman pou negosye e peryod letan pou zot.

E mon 2enm kestyon pou zot 2enm kestyon, se eski Minis konman reprezantan Gouvernman i pare pou zwenn ansanm avek mwan menm avek Lotorite Distrik, pour nou negosye en peryod letan rezonnab, pou sa bann dimoun kapab reste ziska ler zot in nobou fer zot bann demars, alternate akoz mon okouran ki petet i annan serten  – Minis in, dir osi ki petet pe konstri zot lakaz.  Nou konnen ki i en peryod letan pour en fakter la.  Alor eski Minis konman reprezantan Gouvernman kapab donn mwan en garanti – oubyen garanti sa bann dimoun ki i annan demars ansanm ek Lotorite Distrik,  ek mwan menm ki nou kapab ed sa bann dimoun ganny en peryod letan ki rezonnab? Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Minis.

 

MINISTER JEAN PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Deputy Speaker e mersi Onorab.  Mon napa en sif ki egzakt akoz ,ankor enn fwa mon napa en loperasyon ki’n ganny fer par en Gouvernman.  Me letan mon’n demann kestyon aparaman i annan 4 endividi ki ankor rested an sa bann flat ki Pointe Larue. Sa 2 lezot operasyon ki ti fer depi lannen pase dapre mon konpran bann dimoun in sorti. Mon  pa konnen si i annan ki’n reste oubyen si, en kestyon ki ti’n ganny demande oparavan si ti annan Seselwa i posib ki i annan.  Sa i bann kestyon ki nou bezwen demann sa bann operater ki’n aste sa bann later – sa bann propriyete.

Me aparaman i annan 4 ki ankor dan sa bann flat e ki sa bann dimoun avek diferan lapros pe diskit avek  swa avek SACOS, oubyen avek sa konpannyen ki’n deside pou aste sa propriyete.  E sa bann diskisyon byensir – parey ou’n sizere Onorab, si i itil ki Gouvernman i kapab apir  zot atraver donn konsey.  Oubyen menm par egzanp diskit avek zot, si i annan bann lezot opsyon si i annan bann prodwi ki’n ganny ofer, ki an konformite avek zot sityasyon.  Akoz zot bezwen byensir ranpli bann kriter. Gouvernman i kapab ofer sa sipor.

I annan ki’n deza apros Gouvernman; en serten par egzanp i deza annan zot propriyete e i en kestyon pou zot ganny letan pou zot kapab antre dan zot, lakaz ki zot pe konstri.  Pou serten lezot petet zot ganny gide anver en lo prodwi e li i annan serten ki’n fer lezot laranzman. Me sertennman pou bann e menm ki petet in sorti ki si zot santi ki zot bezwen en sipor an term konsey, Gouvernman i toutafe pare pou donn sa sipor ansanm avek Ladministrasyon Distrik e avek ou lofis.  Mersi Mr Deputy Speaker e Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Mon bann kestyon i pou tourn otour bann larepons ki Minis in donnen orizinalman. Minis in dir nou poudir later Gouvernman in aste 35milyon nou kler lo la?  Si i ti kapab dir nou si i annan sa lenformasyon konbyen li SACOS ti aste sa later orizinalman, pour nou apresye konman tax payers sa diferans ant li it it aste ek letan in vann Gouvernman Sesel. Premyerman.

2enm a 2 repriz Minis in koz lo lof ki Gouvernman ki Gouvernman ti gannyen lo apartman ek flats, me i pa’n mansyonn sif.  Mon ti a kontan i mansyonn sif pour nou konnen si vreman i osi ser ki Gouvernman pa’n le pran?  Sa i mon 2enm kestyon.

3enm, Seychelles Pension Fund – lefet ki li i en shareholder dan SACOS, eski Minis i kapab dir nou si i annan sa lenformasyon, akoz li menm li Fon Pansyon i pa’n pran en opsyon, pou aste parski, i annan sizesyon ki apard Coraille D’Or ki R25mil an montan me i konmans envestir dan en serten kalite lozman ki en pe pli bon marse. Deza nou konnen i pe al envestir 150Milyon ki pou donn Gouvernman.

So, i ti kapab pran sa larzan aste sa bann flats li menm li Fon Pansyon swa, swa i re-vann.  Akoz i napa sa? E dernyen Mr Speaker zis en komanter ki ava petet ed Minis dan refleksyon Gouvernman. nou vwar pou dir Seychelles Commercial Bank bann shareholders i annan en reprezantan lo Board, Seychelles Credit Union i annan. E dan zot AGM zot in swazir dimoun.  Prezan dezormen nou war i annan bann lakonpannyen ki pe vann shares – Bodco, Sea Harvest konmsi pour nou annan en modern liniformite dan model gouvernans, kot Gouvernman i kapab vin avek en Bill – en keksoz ki ankouraz sa bann lakonpannyen prive ki pe vann shares, ki zot bann endividi i annan en reprezantan lo Board.  Konmsi i annan en liniformite lo la fason ki i fer. Seychelles Comercial Bank i annan li SACOS i napa.  So, sa i zis  en komanter ki pa en kestyon so, sa i zis en komanter ki pa en kestyon apre mon annan 3 pti kestyon.  Mersi.

 

MR  DEPUTY SPEAKER 

Mersi Onorab Henrie. Minis.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Ok, mersi bokou Mr Deputy Speaker. Mersi bokou Onorab. An se ki konsern sif ki lavant in ganny fer dernyerman lo sa propriyete ki’n ganny fer Pointe Larue – mon pa konnen  ki sif final in ganny vann, akoz sa loperasyon i ankor pe ganny fer.  E  SACOS i ava kapab raport lo la.

E bann dimoun aksyonner dan sa ka SACOS osi ava kapab swiv.  E i pou en pri ki piblik akoz  i pou dan tou son bann dokiman, me son sif final ki’n ganny vann mon pa konnen.  Me pri ki ti ganny ofer avek Gouvernman e sa lepok ti konsern osi ti annan en lof pou propriyete  SACOS Anse Etoile.  E sa Anse Etoile ti ganny ofer R72 milyon e sa enn Pointe Larue ti ganny ofer pou R34 milyon.

E ti annan diferan negosyasyon pou fer desann, me nou pa ti reisi lo en pri ki ti konvenab pou Gouvernman.  E letan nou ti regard total a lafen, pou zot ti fer en propozisyon pou apre en 70 milyon pou tou lede e ankor ler nou ti regard li par propriyete i pa ti fer sans vizavi konpare si nou ti pou aste sa later lib e apre konstri lo la li menm.  Alor sa i an se ki konsern bann pri.  Wi  apre kot i konsern pri ki SACOS ti aste, sa i en kestyon ki mon napa sa lenformasyon avek mwan.  Me mon asire si zot get par egzanp dan Biro Lanrezistreman Later probableman zot pou ganny sa lenformasyon;  ki sa i disponib.

Me travay ki Gouvernman in fer, letan in pran sa desizyon, in regard kou aktyel si gouvernman i bezwen aste sa later bon marse, konbyen i koute.  E i regard son vyabilite baze lo la. Akoz i regard an baz si i pou bezwen al aste later lo marse konbyen i pou gannyen.  E parey mon’n dir pri later sa 35 milyon ki’n ganny depanse i koresponn a R303 par met kare.

I en pri vreman konpetitif.  Apre an se ki konsern sa kestyon lo en lapros iniform anver reprezantasyon konman Direkter lo bann diferan Board. I annan serten Lezislasyon ki deza an plas kot par egzanp ki koz lo proteksyon bann aksyonner minoriter.  I annan plizyer eleman dan Lalwa ki egziste.

Apre an se ki konsern ranforsman Lalwa, mon se premye eleman se konsyantiz annefe  bann Seselwa lo premyerman  bann loportinite.  Akoz osi ou’n nonm serten sa bann konpannyen ki pe fer bann loperasyon. Eski sa bann operater  osi pe fer osi pour li anmenn kliyan anver li.  Pour li diversifye son  bann aksyonner.  E sa i en keksoz ki mon krwar i kapab fer konzwentman ek Gouvernman e avek sekter prive pour nou fer dimoun konpran bann loportinite ki annan dan lekonomi.

E si ou regarde Gouvernman in touzour, kot i posib, pran en lapros pou li fasilit Seselwa pou li vin bann aksyonner.   Nou ava not osi par egzanp proze Common Cold Store ki ti ganny fer resaman, kot ankor Gouvernman ti pran linisyativ pou met serten linisyativ, pou met serten kondisyon pou kapab permet Seselwa vin bann aksyonner dan bann konpannyen.

Me sa i ti en ka spesifik akoz Gouvernman ti annan en rol fondamantal lo letablisman sa konpannyen, vizavi sa propriyete.  Avek bann lezot konpannyen pa aksyonner, nou bezwen fer kler ki rol Gouvernman se enn ki pou ankadre sa prosesis e pou propoz gidans.  E pou osi donn konsey kot i neseser avek bann Seselwa koman  bann lenvestiser.  E mon krwar i annan bokou travay pou kontinyen ranforsi lenformasyon ki ganny donnen osi atraver sa lide osi bann lezot  Lazans Gouvernman. Mersi Mr Deputy Speaker.  Mon’n mank en bout?  Ou kapab repete?  Eskiz mwan.

 

HON GERVAIS HENRIE

Akoz ki Fon Pansyon li menm pa ti aste sa bann propriyete,  pour ki  diversifye ankor son portfolio lenvestisman?  Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mon napa en larepons spesifik lo la, akoz mon pa’n demann sa kestyon spesifikman. Me selman baze lo parey mon’n dir ki retour lo lenvestisman ki zot ti pe rode, i anliny avek sa rezolisyon ki zot pe rod 9 poursan.  Lo sa bann proze ki zot pe rode pou fer an partenarya avek Gouvernman, i annan bann mekaniz pou siport sa,  pou fer sir ki sa retour ki zot in gannyen i apropriye e i anliny avek zot bann stratezi lenvestisman.  E pou fer sir osi ki son retour i protez tou bann manm dan Fon Pansyon. Ok?  Mersi Mr Deputy Speaker e Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis. Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis ek ou delegasyon e tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout. Mr Speaker, premye pwen ki mon ti ava fer sorti la, i fo fer atansyon ki nou pa kree lenpresyon ki SACOS i dan en problenm, e ki konmsi pou pous bann kliyan.  E mon zis anvi dir e konfirmen ki SACOS i ankor solid as a rock. E i pe travay for dan son lasirans e sa.

 

(Interruption)

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Le pwen i reste ki …

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon krwar, Onorab De Commarmond zis en moman, ler ou pe dir solid as a rock. Ou pe dir dan ou kapasite koman …?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Non mon pe zis dir akoz konman en aksyonner –

 

MR DEPUTY SPEAKER

Konman en aksyonner?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Konman en aksyonner dan SACOS e nou konnen pou dir i koumsa.  Now le pwen i reste ki sa bann-

 

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

En pti moman Onorab De Commarmond.  I annan en point of order.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon pa konnen mwan,  me anba Standing Orders, si ou pe adres en size ki ou annan en lentere ladan direkteman, e ki kapab vin en konfli you have to declare it. Lo plizyer repriz, nou’n aprann ki poudir Onorab De Commarmond i en Broker pou SACOS.  E sa dan li menm si sa i leka mon anvi li en konfirmen, si sa i leka then avan ki i demann okenn kestyon, i bezwen deklar son lentere. Eski i kapab konfirmen wi oubyen non, e si wi i bezwen deklar son lentere?  Parski sa ki i pou dir i pou si i wi i pou annan en konfli lentere. Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ou annan parfetman rezon.  Mon ti pe mazin sa.  mon ti a kontan si ou kapab deklar konpletman ou lentere, parske nou pa kapab annan en konfli dan la fason ki ou pe reprezant sa.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Dakor Mr Speaker. Mr Speaker,  napa problenm.  I kler ki mon annan en par dan en konpannyen Broker ki travay dan biznes lasirans e nou fer tranzaksyon avek SACOS.  E an menm tan mon en shareholder SACOS parey plizyer Seselwa i shareholder SACOS.  Be sa mon  pe fer, mon pe deklar sa e an menm tan sa ki mon pou dir napa nanryen direkteman ki annan pou fer ek sa, a  mon avi – si non, ou ava rule ki mannyer ou le rule lo la.  E mon pwen se kestyon, eski lavant ki SACOS in fer, in anmenn profi pou li? Akoz sa bann assets ti la, later e lakaz e flat – si i ti pe depans plis ki i pa ti pe ganny profi i pa ti pe fer sa. Eski sa ki in arive?

An menm tan petet Minis ti bon osi ou donn nou – ou’n sey eksplike taler, e mon asire i en pe konplike, e ki  petet PS i kapab donn nou Manm Lasanble, donn nou Lasanble isi, en detay striktir konpannyen SACOS? Tou sa bann shareholder ki ou’n mansyonnen; ki mannyer i byen striktire pour nou kapab konpran a lafen dizour, sa laspe shares lekel ki annan kwa egzakteman.  Akoz sansan nou riske perdi e pa ganny en keksoz fokalize lo lekel vre benefisyer SACOS lo son bann dimoun ki annan par ladan.

E trwazyenmman, en pwen a konsidere lefe sa kestyon i devan nou, i enportan fer sorti ki sa bann dimoun ki deza dan flat kantmenm zot in ganny vann ek flat, nou, nou demann zot pou pa sorti! Al devan Rent Board ziska ler, zot pa kapab sorti zot napa landrwa pou ale nou pe demann zot pou reste les Rent Board ava deside en  fason ki zot sityasyon zot pa war zot ganny met deor e pa konnen kot pou ale. Sa en pwennvi mon pe met devan, ki kekfwa kapab ganny konsidere.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis ou le fer komanter.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Deputy Speaker e mon krwar parey Onorab zafer Gouvernman in dir an se ki konsern vyabilite SACOS konman en konpannyen, sel  keksoz – sel komanter mon kapab donnen se baze lo lenformasyon ki annan dan domenn piblik, e sa lenformasyon i montre ki i napa okenn risk par egzanp  pou bann Polisi Lasirans  mannyer mwan mon pe enterpret li. Napa okenn konsern ki dimoun pa pou ganny, sa retour par egzanp lo sa lasirans ki’n ganny pran.

Apre bann konsern endividyel kot i konsern bann aksyonner e parey mon’n eksplike, sa i bezwen ganny pran letan i annan AGM.  E si i annan problenm problematik ki sa i ganny leve baze lo sa prosesis sa AGM.  Enkli kot i o konsern revwar bann Direkter lo sa group eksetera.

An sa ki konsern striktir sa group konman dan son totalite, nou annan s SACOS Group e mannyer mon konpran anba la, i annan sa bout Life Assurance ki i en divizyon, oubyen en sekter selman SACOS i  a kapab eksplik sa pli byen. Apre i annan sa SACOS Insurance, pardon i annan sa SACOS Life Assurance Company ki adres bann kestyon property.  E i annan SACOS Insurance ki fer sa bout lasirans.

Me sa zot kapab verifye li pli byen lo sit web.  E sa i tonm anba SACOS Group. E prezan shareholding dan SACOS Group, mon’n deza liste selman pli gran – i annan lenvestisman 38.05poursan ki divize parmi bann shareholder Seselwa – bann aksyonner Seselwa.  Nou annan 37.87 poursan ki dan Opportunity Investment Company.

E Opportunity Investment Company i en joint venture; lanmwatye i Pension Fund  – 51poursan e 49poursan i Swan. Nou annan Mr Mark Inch ki annan 10 poursan, nou annan Swan international ki annan 7.77 poursan. Nou annan LOZ Limited ki annan 2.38 poursan, apre nou annan Fon Pansyon ki annan 1.33 poursan.  Apre ou annan serten bann aksyonner endividyel ki annan 1poursan oubyen en poursantaz en pe pli gran ki fer ladiferans.  Mersi Mr Deputy Speaker. Mersi Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Terence Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Speaker.  En pti kestyon ki swiv kestyon ki Onorab Henrie ti demande pli boner. E kot mon pa tro kler akoz ki Gouvernman ler SACOS ti fer sa lof bann apartman, ansanm avek later parey ou’n dir, zot pa ti vwar li neseser pou fasilit lavant sa bann apartman avek sa bann lokater?  E parey ou konnen sa bann lokater i bann Seselwa profesyonnel ki annan en kapasite, ki annan en pe sa mwayen.  Petet ti a’n kapab aste sa bann apartman a sa moman.

E lesplikasyon ki nou’n gannyen se ki  zot in vwar li i en pri konsekan; i pa en bon dil pou Gouvernman, be petet i ti kapab en bon dil pou sa bann Seselwa profesyonnel, ki ti reste dan sa bann apartman.  Akoz zot pa’n fasilit atraver en garanti atraver bann labank komersyal, par egzanp.  I annan plizyer opsyon ki Gouvernman ti’n kapab swazir pou kapab fer sa bann Seselwa aste sa bann apartman. Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Mondon.  Minis.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Deputy Speaker, mersi Onorab.  Premye eleman se Gouvernman in regard vizavi sa loportinite ki  ti devan li, ki fodre nou fer kler SACOS ti ofer later e propriyete. E letan nou regard akoz lakantite larzan ki i pran dan Bidze, alors ou pou fer atraver Bidze, ou pe koz vizavi en lenvestisman 35milyon pou later kot nou pe koz plis ki 100 mil met kare later. Ki pe permet bokou proze ganny fer ki mon’n deza site, konpare avek bann landrwa ki’n deza – ki ou pa pe azout dan stok. Alor letan ou fer a analiz baze lo kou ti pli fer sans pou fer li konmsa. Prezan vizavi  sa bann opsyon pou apros bann labank, fodre nou kler ki lof ki sorti kot SACOS konman en konpannyen prive.

Alors SACOS ti pe dir  koman en konpannyen prive mon krwar zot konnen si i annan en konpannyen prive, ki pou aksepte pou li pran sa letan pou Gouvernman negosye avek bann labank, pour rod bann finansman.  E plus bann finansman ki pou a lafen vin lo nivo endividyel.  Sansan ou bezwen fer li atraver Bidze. Si ou  pe al fer li atraver Bidze, mon’n deza sit bann sonm ki konsekan.

Apre lot eleman – e sa pa ti en konsiderasyon a sa moman, akoz nou’n regard li pirman lo en baz analiz, me sa ki ou kapab war apre, se ki bann dimoun  par egzanp ki’n vin devan e pa bokou ki’n vin devan,  me bann ki’n vin devan serten ant zot deza i annan en propriyete, par egzanp.

E zot pe reste parfwa dan sa flat akoz zot pe devlop zot propriyete e zot pa ankor fini devlop zot lakaz oubyen zot pa ankor fini fer.

Alor anliny avek bann polisi ki i annan kot nou koz lo en propriyete pou en dimoun, i pa pou forseman dan benefis pou nou ogmant stok dan stok lakaz pou Gouvernman, pour nou fer lenvestisman ki ti pou konsekan. Me la baz sa desizyon, se baze lo kou e analiz ki’n ganny fer lo sa kou.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker e Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Klarifikasyon Onorab Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis pe dir nou ki Gouvernman pa’n war li neseser, pou apros sa bann dimoun li menm a bann lokater a sa moman? Akoz leksplikasyon ki ou’n donn nou, se ki zot in zize Gouvernman, me selman zot pa’n fer okenn demars pou apros sa bann dimoun.  Eski ki ou pe konfirm sa?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Minis.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mr Deputy Speaker e Onorab mon pe konfirmen ki en konpannyen prive SACOS ti ofer Gouvernman later ek propriyete pou aste, e Gouvernman ti pran sa opsyon pou li aste en parti sa bann propriyete. Me pa ti fer sans finansyelman pou aste tou sa bann propriyete ki i ti’n ganny ofer.  Mersi Mr Deputy Speaker e mersi Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonn apre midi Mr Deputy Speaker, tou bann koleg Onorab bonn apre midi.  Bonn apre midi Minis, Attorney, Sekreter Prensipal Finans e manm piblik. Mr Speaker kestyon ki mon pou al poze i pou paret en pe kontroversyel mon bezwen dir davans, me mon pran risk pou tou konsekans ki atase avek la fason ki mon pou al demann mon kestyon. Premyerman eski ozordi nou Lasanble pe kestyonn loperasyon, or legzistans loperasyon aktivite en konpannyen prive? Premye kestyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Gill ou pe demann Minis kestyon?

 

HON SIMON GILL

Wi, wi atraver ou Mr Speaker!

 

MR DEPUTY SPEAKER

So i pa kapab reponn lo lapar Lasanble.

 

HON SIMON GILL

Pardon?

 

MR DEPUTY SPEAKER

I pa kapab reponn lo lapar Lasanble.

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker atraver ou mon pe demann Minis sa kestyon!

 

MR DEPUTY SPEAKER

Me i pa kapab reponn pou Lasanble Nasyonal. Ou demande si Lasanble i bezwen kapab vin  reponn kestyon.  I kapab demann kestyon.

 

HON SIMON GILL

Wi, i ok, si Minis pa oule reponn i pa reponn li i ok.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Se pa pou li pou reponn.

 

HON SIMON GILL

 I ok.  It’s ok, si i pa reponn.  2enm kestyon ki mon pe demande, eski Minis i kapab konfirmen atraver ou Mr Speaker si SACOS i konpannyen prive, e ki son legzistans son loperasyon i tonm anba Companies Act? 2enm kestyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Gill ou pe- ! I repetitious – akoz in deza reponn sa kestyon. Mon pe rule out sa 2enm kestyon osi.  Sorry.

 

HON SIMON GILL

It’s ok si ou pa pou allow li.  Piblik pe tande.  Piblik pe tande.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ale 3enm kestyon.

 

HON SIMON GILL

Atraver ou Mr Speaker, mon oule demann Minis, si i okouran ki tou sa bann dimoun ki ti la dan sa bann apartman,  ki zot ti annan en kontra ki zot in sinyen e ki i ti annan en dirasyon – en limit letan ki zot in dakor pou antre dan sa bann apartman; e ki sa dire letan in fini or pa ankor fini.     E ki si in fini, ki provizyon ki annan pou permet sa bann tenant ki la, ki ankor la, pou zot kapab negosye en lekstansyon, pour ki donn zot letan pou fer, zot bann tranzaksyon ki annan pou fer pour ki finalman zot liber sa landrwa?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Gill sa enn 3enm mon pa pou kapab aksepte osi.

 

 

HON SIMON GILL

Sa enn 3enm  osi ou pa pou reponn? Piblik  deor pe tande Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Parske i napa nanryen pou fer avek Minis in eksplike 3fwa.

 

HON SIMON GILL

I ok Mr Speaker.  Piblik deor pe tande,  ki mon pe demande. Katriyenm kestyon Mr Speaker, mon konpran ki probableman Lasanble Nasyonal atraver FPAC, ki ganny Chair par Onorab Leader Lopozisyon, eski zot annan sa privilez ki Lalwa i donn zot nou Standing Order i donn zot, nou Konstitisyon avan  ki’n donn zot pou zot kestyonn financial viability Fon Pansyon? Sa i en kestyon atraver ou Mr Speaker, Minis i la, i annan PS Finans i la, probableman i ava kapab reponn sa kestyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Be mon pa krwar Minis i devret reponn lo la par FPAC.

 

HON SIMON GILL

I ok, si Minis pa kapab reponn sa Mr Speaker, it’s ok. Piblik la deor pe tande.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Alor mon rule out kestyon No. 4, sorry.

 

HON SIMON GILL

It’s ok.  Piblik  la deor pe tande.

 

MR DEPUTY SPEAKER

No. 4  i out I’m sorry.

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker dernyen kestyon ki mon pe poze, ki Lasanble i ava konsidere, ki eski Minis i ava konsidere dan son bann travay ki i fer konman en Minis e avek son lenstans – son pozisyon.  Ler i al dan Cabinet of Ministers pou koz fortman lo kestyon Gouvernman dan bann propriyete ki i annan, konsider seryezman avan ler ki i konsider pou vann shares ladan, pour ki an retour nou kapab donn serten garanti e lasirans bann dimoun ki aste sa bann shares ki aste sa konpannyen i kapab substain atraver Leta. Dernyen kestyon Mr Speaker ki mon annan pou poze Mr Speaker –

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

I annan zis 2 kestyon ki’n- I annan zis enn ki valab ziska prezan. E mon permet li pou li demann en 2enm.  4 nou’n rule out.

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker isi nou annan nou avek Minis ek son delegasyon, nou Attorney Zeneral, probableman i a kapab koz avek Minis pou li kapab reponn sa kestyon. Eski i kapab dir nou ki bann safeguard ki annan ozordi, pou nenport ki aksyonner dan okenn biznes or aktivite prive?  Ki aksyonner ki annan – ok?  Ki bann provizyon legal ki zot annan – or rekour legal ki zot annan, pou zot kapab kestyon vyabilite finansyel SACOS? Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok a la limit mon a  permet sa enn 2enm.  Mon a les Minis reponn.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Deputy Speaker e mersi Onorab.  An se ki konsern bann rol ki Gouvernman i annan letan i pe regard bann propriyete ki letan i annan aksyon ladan, e lavant sa bann propriyete oubyen sa bann konpannyen letan i ganny vann, Gouvernman i donnen sa lankadreman.  E i pou varye byensir depandan lo sa konpannyen spesifik.  E Gouvernman i kapab regard bann opsyon ki annan pou ranforsi sa bann kad, pou amelyor par egzanp profitabilite oubyen posibilite annan retour lo lenvestisman.

Me si nou pran ka spesifik SACOS, mon kapab note dan en fason zeneral, ki son vyabilite e son retour lo lenvestisman, ti pozitiv pandan plizyer lannen. Me i osi en sekter ki annan bokou konpetisyon konmela.  Napa zis enn ni de loperater. I annan bokou loperater i annan nouvo ki’n vini ankor resaman.  E i responsabilite sak konpannyen endividyel pou asire ki i konpetitiv.

E alor kad ki Gouvernman i donnen, ki byensir a sa moman, kot sa konpannyen par egzanp i ganny privatize oubyen en parti i ganny privatize.  Selman nenport ki dimoun ki envestir dan nenport ki konpannyen i pe aksepte, a en serten nivo pou pran en serten nivo risk. Akoz lenvestisman pa egziste san risk. E i enportan pour nou donn petet plis sipor e sansibilizasyon anver bann dimoun – bann Seselwa, ki kapab envestir dan bann serten konpannyen pou zot konnen ki bann lavantaz letan ou envestir e osi ki bann proteksyon ki ou kapab gannyen.

An sa ki konsern bann safeguard zisteman ki ou’n koz lo la Onorab, i annan plizyer eleman. I annan bann safeguard premyerman i bann drwa ki pou dan sa bann dokiman ki sa bann konpannyen i fer sorti. Souvandfwa i annan en Shareholders Agreement ki bann drwa i ladan.  E landrwa kle byensir pou fer ou lavwa tande, se dan lorganizasyon miting anyel – sa Annual General Meeting – sa AG,  kot tou dimoun i annan en sans pou met devan okenn konsern ki i annan, kot i konsern  par egzanp sa profitabilite sa konpannyen; direksyon ki sa konpannyen pe pran.

Me byensir letan ou annan en ta bann pti aksyonner – parey dan  ka SACOS kot i annan en kantite Seselwa, me i enportan pou annan en fason inifye pou prezant sa bann pwen ki ganny a pran an konsiderasyon. Bann lezot eleman ki ankadre bann sirkonstans parey i byensir Companies Act ki ou’n mansyonnen. Ki Companies Act i anba en parasol ki tou konpannyen Sese, i Ganny anrezistre – i bezwen fer zot loperasyon – i bezwen an konformite. E i annan serten proteksyon pou sa bann aksyonner dan sa Lalwa.  E osi vizavi – par egzanp si ou pran bann konpannyen ki’n ganny liste lo labours lo stock exchange, i annan osi bann regleman dan sa lankadreman lo labours ki donn proteksyon bann aksyonner a sa moman ki zot envesti.

Me i annan bann responsabilite ki al avek sa rol aksyonner. Akoz letan ou envestir dan en konpannyen, i enportan ki nou tou nou konpran ki letan ou pe envesti ou pe envesti pou botan ou pe envesti pou movetan ou byensir ou anvi ki ou annan botan toultan. Me i annan moman kot i annan difikilte.  E sa ki enportan se pou get vyabilite a lonterm e retour lo lenvestisman ki ou kapab gannyen a lo term. Fotespere Mr Speaker e Onorab mon’n kouver sa bann pwen dan sa kestyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok, mersi bokou.  Mon annan zis 2 Onorab ki le demann kestyon. Onorab Johan Loze e Onorab Ferrari.  Mon ti ava demann zot poz zot kestyon annou fer li en pe kourt e Minis osi si ou kapab fer ou larepons osi kourt ki kapab. An vi lefe ki ou’n deza donn bokou lenformasyon lo sa senk kestyon devan nou. Onorab Johan Loze.

 

HON JOHAN LOZE

Mersi Mr Speaker, bonzour tou koleg isi prezan e tou dimoun a lekout.  Minis zis de senp kestyon; otan ki ou konnen Minis eski sa bann assets SACOS in ganny disposed of dan en fason legal anliny avek provizyon Konstitisyon ki gouvern ownership propriyete Sesel? Ouswa si parey in deza ganny dir ki sa in deza ganny partaze avek en tel, en tel ouswa en tel? Mon 2enm kestyon – si Minis i kapab dir Lasanble, si in trouve okenn par – okenn sif ki siport serten largiman fou?  Konmkwa ki SACOS in dan problenm finansyel? Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Deputy Speaker e mersi Onorab. Lenformasyon ki mon annan se ki letan ki SACOS ti fer sa demars pou vann sa bann propriyete, ki sa ti tou dabor ganny pibliye dan lapres Nasyonal. Savedir nenport ki dimoun ti annan drwa pou li vin devan avek en ofer, pou aste sa bann propriyete.  E nou tou nou konnen ki letan en propriyete i ganny anrezistre, i en dokiman piblik – nenport ki i kapab verifye ki pri sa bann dimoun in peye i an konformite avek lekspektasyon marse.

E nou napa okenn konsern e parey nenport ki konpannyen ki deside pou vann son propriyete i lib pou vann li avek nenport ki. Si – e Gouvernman pa kapab enterfer avek ant en lavant ki ganny fer ant 2 konpannyen Seselwa. Si i annan en lavant byensir ki’n ganny fer avek en konpannyen ki etranze Lalwa Sanksyon i aplike. Me dan sa ka dan tou sa bann eleman dan transfer ki’n ganny fer, i konsern bann konpannyen Seselwa alor rol Gouvernman se zis pou pran note e pou anrezistre sa bann tranzaksyon.

Byensir mon’n deza note vizavi bann endividi dan diferan fason, ki nou’n kapab ofer zot sipor e konsey.  Me fodre nou pa melanz problematik.  Se pa Gouvernman pou enterfer dan en tranzaksyon ki ganny fer dan 2 konpannyen prive.  Apre lo 2enm parti kestyon nou napa okenn levidans oubyen eleman ki demontre ki annan okenn konsern lo pozisyon finansyel SACOS. Mersi bokou Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker mon ti a kontan konmans par la kot Minis in kite e mon ti a kontan demann Minis si i pa war en konsern kan Consolidated Financial Statement SACOS, depi 2013 ziska 2017 i montre ki bann profi pe bese. From 16milyon 2013 i ti  mont 18 milyon e 26 milyon an 2015 e apre in perdi larzan. In perdi 8milyon an 2016 e la in fer, in deklar 9 milyon an 2017, 2018 mon pa konnen.  E correspondingly son bann return earnings i lo sa 5an i sorti 138milyon pou tou 107milyon.  Donk mon ti a kontan si Minis ler i reponn mwan sa kestyon, i pran  an kont ki nou, nou pa pe demann kestyon lo SACOS nou.

Nou pe demann kestyon lo sa par ki pou Pension Fund kot mwan Theophane, Robert, Jacquelin ek lezot nou tou nou annan en par ladan. Nou pa pe rod en konpannyen prive nou pe rod ou gidans lo lenvestisman ki’n ganny fer ek NOU larzan dan SACOS.  Donk pou sa rezon mon ti a kontan demann ou, eski Minis ou konnen ou ti kapab dir nou, si Board of Trusties SACOS ti aprouv, ti rankontre e ti’n aprouv lavant sa bann propriyete? Eski Board of Trusties in pronons li lo ki pou fer avek sa larzan ki zot anmase avek sa lavant, dan en mannyer ki kalite nouvo investments zot pou fer avek.

Minis koriz mwan si mon mal, me dapre mon konesans bann konpannyen lasirans e notaman SACOS in toultan annan en lobligasyon mete par Gouvernman, pou envesti dan propriyete. La ki SACOS pe withdraw son lenvestisman dan propriyete, eski Minis ou kapab dir nou ou konman Minis ki okip, ki pe reponn pou Minis Finans, si kote nou larzan – ou kote SACOS pou al fer sa bann investments? Akoz se sa ki enportan.

E finalman mon ti a kontan demann avek Minis si i pa war pou dir i annan en red flag ki dividend dan sa SACOS 2015 – R7 par share, 2016 R7  par shares, 2017 – R1.5 par shares e 2018 i paret mwan, koriz mwan si mon mal napa okenn dividend ki’n ganny deklare.  So, Minis reasir nou akoz nou ou le konnen; par egzanp nou’n vwar pou dir ou en dimoun ki lir ou konn lir byen, e mon osi mon annan konteni enn de fwa se Mr Mark Inch.  Li in vann tou son par li aparaman.  I nepli en Direkter aparaman – i nepli en Direkter e ler bann dimoun konmsa in ale la, sa bann dimoun i vin fer larzan i pa pe reste si napa larzan.  So reasir nou lo sa bann keksoz, akoz i enportan pou piblik konnen pou dir son Fon Pansyon i an bon leta. Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Minis. E nou pe koz vreman lo lenvestisman Fon Pansyon e se sa ki i pe vreman met lanfaz lo la, pou konnen si i annan okenn risk avek lenvestisman Fon Pansyon dan SACOS.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Deputy Speaker e mersi Onorab.  Dernyen parti sa kestyon, nou napa okenn konsern kot i konsern lenvestisman Fon Pansyon akoz lenvestisman ki SACOS i annan se zis 1.51 poursan son lenvestisman total dan son bann diferan assets.  Sa i pa vedir se ki e byensir Fon Pansyon pe toultan rod sa meyer lenvestisman posib, kot i konsern kot i pou fer sa pli bon lenpak. Onorab Ferrari ou’n liste  par egzanp bann profi ki pe diminyen dan ki SACOS pe fer, e sa byensir i annan en lenpak lo tou bann aksyonner, me sa i en realite biznes.

E si ou regard sa lanvironnman lasirans ki i annan ozordi, lakantite lakonpannyen i bokou plis ki i annan oparavan.  E  kestyon ki bann aksyonner i bezwen demande, nenport ki aksyonner i kapab demann sa kestyon pa – nou pa devret krwar ki etranze i pli konnen ki nou, nou devret konnen nou menm nou regard marse nou pou kapab pli byen met nou larzan ki pou annan lenpak. Me nou pou bezwen osi mazinen letan nou pou regard par egzanp stratezi ki SACOS  i annan nou pou bezwen osi demande, se eski nou krwar ki sa trend pou kontinyen oubyen non?

Se pa mwan, se pa ni Gouvernman ki pou dir zot sa i  direksyon oubyen  non me SACOS in prezan en stratezi dan son AGM ki enkli pou sorti dan son bann envestisman rezidansyel. Onorab ou ou’n koz lo lobligasyon legal pou envestir dan propriyete mon’n konsilte en pti kou AG i pa krwar i amann en lobligasyon dan Lalwa. Me nou napa tou Lalwa ki la devan nou alor si zot vwar ki i annan en eleman ki obliz sa, byensir nou ava kapab adres sa kestyon. Me mwan osi  letan mon pe rapel –  letan mon ti pe  ti regard sa bann kestyon letan mon ti dan Minister Finans, mon pa krwar ki i annan en lobligasyon legal ti plito lapratik ki a en serten moman lenvestisman dan propriyete ti pli pratik avek mwens risk sirtou.

Akoz propriyete i en asset ki fix.  Alors mon krwar  se plito dan sa laliny alor se plito dan sa laliny, plito ki en lobligasyon legal. E apre sa kestyon  lo si i annan en red flag – si i annan en konsern, byensir letan ou war dan nenport ki konpannyen.  E sa fodre mon kler Mr Deputy Speaker. Nou  pe koz SACOS ozordi me i kapab nenport ki konpannyen ki en Seselwa in envestir ladan.  E Seselwa in envestir dan plizyer lezot konpannyen.

Zot in envestir dan Comercial Bank; zot in envestir dan bann lezot konpannyen osi  ki Gouvernman pa enplike ladan.  I annan en kantite konpannyen  deor ki annan son bann aksyon ki Seselwa ki envestir  dan sa bann konpannyen.  I annan konpannyen ki pe fer byen serten lannen e  zot pe fer pa tro byen dan en lot lannen.

Dan ka SACOS ou’n sit sa bann sif, i en desizyon ki sakenn ant nou ki annan aksyon ladan nou bezwen deside. Eski i lemoman pou vann bann aksyon?  Oubyen  eski nou krwar ki atraver sa stratezi ki SACOS pe fer, ki zot pou kapab anmenn en meyer rannman plitar?  E alor si sa i le ka si ou vann  konmela ou pe fer en fot. Mwan sertennman mon pou met konfyans dan bann aksyonner Seselwa.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker e mersi Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Dernyen klarifikasyon Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker tre, tre enportan ti mon premye kestyon e mon krwar i vreman enportan. Eski Board of Trusties, Minis eski ou konnen Board of Trusties ti ganny konsilte e ti donn son laprouvasyon ler SACOS ti deside pou vann la bann asset? Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Deputy Speaker e mersi Onorab.  Mon napa tou bann korespondans ki byensir sorti kot SACOS.  Me mon konnen ki ti annan en let ki ti ganny adrese sorti kot SACOS pou ekri Gouvernman pou ofer sa bann propriyete. E Gouvernman ti reponn pozitivman pou aste later, me pa ti pran sa opsyon pou aste bann propriyete flat.  Alor lefet ki sa ti ganny transmet avek  nou, par en let,  mon pa konn bann prosesis entern pou desizyon lo Board, me mon asire  Board i ava kapab donn sa klarifikasyon kot i neseser. Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Avek respe Mr Speaker mon ti ava zis demann Minis i i napa sa lenformasyon, fer ganny Lasanble ganny sa korespondans kot Board of Trusties pa Board of Director. Board of Trusties, SACOS ti gannyen konsilte ler SACOS ti pran desizyon pou vann sa bann assets. Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mr Deputy Speaker e Onorab, mon pa konnen anba ki pouvwar Minis pou demann SACOS, pou donn sa lenformasyon entern. SACOS byensir i annan son bann rapor – son bann dokiman ki i met a dispozisyon piblikman. Alor kot i konsern son bann desizyon Pension Fund mon napa son Lalwa devan mwan. I annan serten pouvwar ki Minis i annan lo Pension Fund – mon pa sir si en enkli bann desizyon entern – mon pa kapab dir ou la  – mon pa konnen.  Me sa ki mon sir sa ki konsern SACOS, mon krwar pa si Minis i kapab demann en konpannyen prive pou donn son bann dokiman entern avek li.  Mersi.

 

 

(Off-Mic)

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Letan AGM – wi.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Ramkalawan koman loter kestyon, mon a donn ou dernyen parol.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.   Mon krwar ki sa kestyon i n ed nou pour nou konpran sa keksoz en pe pli byen an menm tan partaz osi en bann konfizyon. Mr Speaker eski Minis i kapab dir nou si sa bann parmi bann propriyete ki’n ganny vann i osi tou bann flats Anse Etoile? Parski mon ti pe al dir sa i lo later konble, later konble i sipoze leasehold e non pa – Mr Speaker eski Minis i konn sa bann propriyete ki Gouvernman in aste?

Parski lenformasyon mon pa konnen si, parski lenformasyon ki mon pe gannyen se serten sa bann propriyete ki Gouvernman in aste ofet Gouvernman in fer, in rann en gran faver sa lakonpannyen parski zot lokasyon i ranpar. Par egzanp sa enn anler Beoliere ki’n aste R303 par met kare, i plito ranpar ki plito rann en faver lot kote.  Apre sa Mr Speaker Minis in dir ki SACOS ti ofer Gouvernman?

Savedir eski Minis pe dir avek nou ki SACOS ofet pa ti pe swiv en sistenm ki petet i son drwa, kot i pa ti pe ofer en sistenm tender pou regarde, konmsi pou donn tou dimoun posibilite pou aste parski i ti ofer Gouvernman.  E konmsi si mon kapab ganny sa leksplikasyon.  Parski si zis in ofer Gouvernman, e apre sa i annan bann lezot prive ki’n aste, eski nou konklizyon i zis in ofer sa bann endividi? Eksplik nou silvouple? Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Minis.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mersi bokou Onorab.  Premye kestyon otour Anse Etoile. Se ki Anse Etoile in ganny ofer avek Gouvernman, e Gouvernman pa ti deside aste parey mon’n eksplike.  E mannyer mon konpran se ki akoz lo parti ou kestyon ki ti dernyen parti se ki, ki mannyer SACOS ti fer sa bann ofer? Alor in annan en premye parti kot SACOS ti ofer avek Gouvernman akoz premyerman akoz in rekonnet pou dir petet i napa sa kantite. Akoz pou nenport konpannyen si ou pe vann en block later i dan ou lavantaz pou vann en sel.

E petet napa sa kantite operater e ti ofer avek Gouvernman en prensip, ki ti baze lo lefet ki Gouvernman ti pou dan en pli bon pozisyon pou kapab fer en lof.  Sete an prensip Right of First Refusal, ti ofer Gouvernman sa bann diferan propriyete. Gouvernman ti pran opsyon lo later, me pa lo lezot, me apre sa SACOS in swiv son prosesis entern,  ki se SACOS ki kapab donn son detay lo la.  Mon napa tou detay.  Selman sa ki mon kapab konfirmen  akoz nou’n vwar se ti ganny pibliye dan bann medya, kot ti demande i ti fer en demann pou aste sa bann  tel propriyete.

Alor ankor enn fwa mwan mon pa kapab pas en komanter lo prosesis entern SACOS, akoz mon konnen, me sa ki mon kapab konfirmen, ti ganny fer piblikman e nenport ki ti kapab vin devan pou aste sa bann propriyete.  E mon konnen ki i annan plizyer sa bann operater dan Real Estate ki’n osi fer demars e ti annan bann listings pou kapab rod bann dimoun pou aste sa bann propriyete.  E baze lo parey mon’n deza dir bann dimoun ki annan konsern vizavi sa bann dimoun ki’n aste sa bann propriyete. Mr Deputy Speaker toulezour dan sa pei i annan propriyete ki pe ganny aste oubyen vann ant bann prive.

E nou kapab byensir, nou kapab demann kestyon sa bann operater si bann konpannyen – si bann aksyonner i annan konsern, i kapab demande si i konsern 2 konpannyen i kapab demann kestyon atraver sa bann AGM. Me i annan keksoz ki arive toulezour.  I annan lavant par bann konpannyen prive e Gouvernman pa met okenn restriksyon lo sa bann konpannyen.  Akoz dan Lalwa napa provizyon pou Gouvernman met restriksyon lo sa bann eleman.

Lot eleman dan ou kestyon, lo sa bout later petet – ou’n sit sa enn Beoliere. Ki petet son valer ti mwens e sa sif R303 par met kare ki mon’n donnen, i en sif la mwayenn.  Alor efektivman Beoliere son pri par met kare ti mwens.  Ti R275 par met kare ti li pli bon marse parmi sa bann bout later e Minister Lenfrastriktir e Lakaz in aste sa bann later baze lo son kapasite pou zot devlope.  Alors serten – i annan serten ki ti deza annan lenfrastriktir lo la.   I annan serten par egzanp ki ti annan retaining wall ki ti’n fini ganny konstri, i annan serten kot serten travay bezwen ganny fer.

Me letan ou pou regard son pri konman en mwayenn mon krwar nenport dimoun ki enplike dan aste later, oubyen pou devlop later zot ava rekonnet pou dir sa i en pri ki konpetitif e ki pou permet Gouvernman ofer en bon pe bann proze.  E bann diferan proze par egzanp si nou pran sa enn Anse Royale i deza annan en proze ki pe demare, kot i konsern bann proze lakaz;  en premye faz e en pou annan en 2enm faz plitar. E sa later Beoliere malgre son difikilte, baze lo letid ki zot in fer, zot pou kapab met an total ant 64 a 72 unit lo la. Alor malgre wi i en pti pe pli difisil ki lezot.  I pa en propriyete ki zot kapab donn li son rannman. Mersi bokou Mr Speaker e Onorab.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker en pti dernyen kestyon fou; eski Minis alor pe dir an konklizyon avek bann dimoun ki pe reste, bann Seselwa ki ozordi pe reste dan bann apartman ki SACOS in vann, pou zot egzers zot drwa pou pa sorti dan sa bann flat. Pou reste lanmenm en kontinyen anba sa Kontra ki zot in sinyen?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mr Deputy Speaker e Onorab, an bref wi.  Anba zot drwa se pou reste dan sa landrwa.  Menm letan in annan en sanzman dan propriyeter sa landrwa.  Me mon koz anba kontrol bann Lagreman spesifik ki zot  annan.

E i normal osi si sa nouvo propriyeter i annan lentansyon petet i pou fer en prosesis devan Rent Board sa in prevwar anba Lalwa. E i annan osi proteksyon pou sa bann dimoun ki pe reste dan sa landrwa anba sa Lalwa.

Alor mon pa kapab dir sa 100poursan zot pou reste la a jamais, me sa ki mon kapab dir se drwa pou zot reste la i la aktyelman, e zot bezwen swiv sa prosesis anba Rent Board.  E la nou tou nou pas sa mesaz annou sipor sa bann dimoun ki petet zot santi zot bezwen sa sipor. Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok, mesi bokou Minis.  E avek sa nou’n ariv a lafen bann kestyon e repons lo PNQ.  mon ti a kontan remersye Minis Jean-Paul Adam pour son bann larepons e pou son prezans. E  osi, remersye Attorney Zeneral Mr Frank Ally e Mr Thesee e nou ava eskiz zot parmi nou.

 

(MINISTER JEAN-PAUL ADAM AND HIS DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon in ariv preski 4er, mon ti pe propoz en pti adjourn 15 minit apre nou a tournen nou ava kontiny avek Statement.  E esperons ki nou a kapab fini sa. Mon pa panse ki dan Statement nou pou al dan Staz Komite. Nou pou zis pran Statement – petet enn de kestyon e nou ava konplet sa Sesyon 5er. Mersi nou ava adjourn ziska 4.15.

 

                (BREAK)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bonn apre midi tou bann  Manm Onorab.  Mon ti a kontan swet labyenveni parmi Ms Jeanne Simeon ki Minis pour Ledikasyon e Devlopman Resours Imen e osi swet labyenveni son tim  – son lekip avek li enkli son Sekreter Prensipal Dr Linda Barallon pou Sekreter Prensipal pou Tertiary e Resours Devlopman. Minis.

 

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker, Tou bann Manm Onorab, tou dimoun a lekout, bonn apre midi.  Mr Speaker, 2018 I fer dezyenm lannen ki Minister ledikasyon i pibliy rezilta legzanmen Nasyonal e enternasyonal pou bann etidyan (P6, S5 ek osi  SALS A Level Studies)  ki dan lekol piblik.  Sa lannen nou’n osi pibliy rezilta legzanmen S3.   Rezilta ki nou’n pibliye in ganny byen resevwar par manm piblik. E in anmenn bokou diskisyon e partaz lopinyon lo sa size.  Sa i montre nou ki i annan en lentere e Minister I akey sa avek  bokou  lentere.

Nou’n konstate ki apre piblikasyon rezilta legzanmen P6 ek S3, in annan kek mal entandi dan serten medya.  Mr Speaker, sa i pous Minister Ledikasyon pou ozordi fer en statement avek bi eklersi sa sityasyon e donn otan lenformasyon posib lo sa de legzanmen.  Nou pou osi war bann fakter ki kapab afekte performans ek rezilta bann etidyan, e osi stratezi ki Minister pe met an plas pou adres serten defi e amelyor performans etidyan dan bann diferan size.

Mr Speaker, dapre nou Konstitisyon tou zanfan Seselwa i annan loportinite pour zouir 11an ledikasyon obligatwar e gratwit.  Kot i konsern bann lekol piblik, kot nou annan 37 an  tou – 25 primer, 12 segonder an kontan  School of A Level Studies (SALS) konman en «Upper Secondary» san kont bann Sant Profesyonnel, zot swiv en progranm letid ki preskri e ki ganny egzaminen lo baz entern ouswa Nasyonal e osi enternasyonal.

Lalwa Ledikasyon i fer provizyon pou administre legzanmen a diferan pwen ki nou apel (Key Stages). Sa i a lafen P2, P4, P6 pour lekol primer e S3, S5 pour segonder.  Nou osi annan legzanmen lo nivo SALS.  Koman en «Upper Secondary» e sa i depi 2017.

Mr Speaker, bi prensipal legzanmen, se pour mezir nivo performans bann etidyan par rapor avek standar laprantisaz ki’n ganny etablir anliny avek  bann progranm letid ki zot pe swiv.

Sepandan diferan legzanmen i annan bi spesifik, ki pou ganny elabore pli tar dan mon prezantasyon.

Mr Speaker, mon prezantasyon ozordi pou konsantre lo performans bann etidyan dan legzanmen Nasyonal P6 avek S3 ki ti ganny pibliye dan medya pour sa de dernyen lannen anba bannyer latransparans e rann kont e osi anliny avek provizyon dan Lalwa ‘‘Access to Information 2018”.

Mon pou komans avek legzanmen o nivo P6.

                                                                                    Sa legzanmen Nasyonal ti ganny entrodwir an 1984.  Legzanmen i ganny fer dan sa bann size swivan: Kreol depi (1987), Angle, Franse, Matematik, Lasyans e Lasyans Sosyal.

Bi sa legzanmen a sa nivo se pour:

  1. evalye performans bann etidyan P6 a lafen zot ledikasyon primer ki form parti sikl obligatwar;
  2. idantifye performans bann etidyan dan sak sa bann size;
  3. etabli nivo laprantisaz bann etidyan dan sa bann size an relasyon avek lobzektif curriculum Nasyonal;
  4. idantifye bann pwen for ek defayans nou bann etidyan pour fasilit kontinyasyon zot laprantisaz obligatwar lo nivo segonder.

 

Mr Speaker, mon ti a kontan prezant en lanaliz lo legzanmen P6 par size, pour sa dernyen 5 an, depi 2014 ziska 2018, pour nou war patern performans nou bann etidyan.

System grad  ouswa (Grading system) ki nou’n adopte depi 2005 pou kategoriz performans bann etidyan, I baze lo sa ki pe ganny servi pou  legzanmen enternasyonal – IGCSE e bann grad I konm swivan:

A* 90-100%

A – 80-89%

B – 70- 79%

C – 60-69%

D – 50-59%

E – 40-49%

F – 30-39

G – 20-29

U – 0-19% (Ungraded)

Sa sistenm i servi pou etablir premyerman nivo performans tou etidyan dan sistenm depandan lo zot nivo e progre ki zot pe fer.  I osi ed nou mezir performans nou bann etidyan ki annan en pli o nivo abilite anliny avek nou target.

Target ki Minister Ledikasyon in  etablir depi nou premye Plan Stratezik 2013 -2017 i  50% nou bann etidyan I skor A to C dan bann size ki zot fer legzanmen nasyonal e enternasyonal.

E lot target se ki lezot etidyan I skor D to E ki 40% a 59%.  Sa pa vedir etidyan ki pa’n arive meet nou target A to C zot in fel.  I vedir ki sa bann etidyan pou bezwen bokou lasistans pou zot kapab progrese dan lefitir.

Mr Speaker pour lannen 2018 ti annan en total 1348 etidyan P6 ki ti anrezistre pour Legzanmen Nasyonal konpare avek 1301 an 2014.  Bann rezilta i koumsa:

Lo nivo Angle, lanaliz pour sa dernyen 5an i montre ki mwayenn Nasyonal in amelyore sorti 42% an 2014, 38% an 2015 pour vin 51% an 2016, 50% an 2017 e 52% an 2018.

Mr Speaker mon ti a kontan fer remarke ki pour 2018, in annan en amelyorasyon. 2% lo mwayenn nasyonal an konparezon avek 2017.

 

Mr Speaker mon ti a kontan prezant lanaliz nou rezilta Angle pour 2017/2018 lo nivo bann poursantaz “pass rate”.

 

Pour Angle:  579 etidyan ti skor A* to C ki reprezant 44% an (2018) an konparezon avek 477 A* to C an 2017 ki reprezant 38%.

 

365 etidyan ti skor “Grade D to E” ki reprezant 28% an konparezon avek 406 ki ti reprezant 32% an 2017.

E 379 (28%) bann etidyan ti skor anba 40%.

 

Pour Franse nou lanaliz pour sa dernyen 5an i montre ki mwayenn Nasyonal in an zeneral kontinyen monte sorti 45% an 2014, 50% an 2015, 56% an 2016, 56%  osi an 2017 e 53% an 2018.   Nou’n vwar en pti bes dan 2018.  So mon ti a kontan soulinyen ki pour sa dernyen 4an, nou mwayenn Nasyonal in reste plizoumwen stab.   Ok? E parey mon’n dir nou’n note en pti bes and 2018. Konpare an 2017.

 

.

Pour 2018 – 1329 etidyan ti fer legzanmen Franse konpare avek 1245 an 2017.  531 etidyan ti sorti avek grad A* – C ki reprezant 40% e 477 ti sorti avek grad D – E, ki reprezant 36%.  321 etidyan (24%) in skor par anba 40%Lanaliz I montre ki performans dan Franse an 2017 ti meyer ki an 2018.

 

Lo nivo Kreol – Dapre lanaliz nou rezilta Kreol in fer progre konsistan pour sa dernyen 5 an, sorti avek en mwayenn 54% an 2014, 47% an 2015, 52% an 2016, 56% an 2017 e 59% an 2018.

 

Mr Speaker an 2018, mwayenn Nasyonal in amelyore par 3%.

Mr Speaker,

 

Pour 2018, 1322 etidyan ti fer legzanmen Kreol an konparezon avek 1247 an 2017.   Ladan 788 etidyan ki ganny grad A* – C, ki reprezant 60% an konparezon avek 634 an 2017.

324 etidyan ti ganny D – E an konparezon avek 365 an 2017.   E 200 etidyan (16%) in skor anba 40 %.

 

 

Lo nivo Matematik – Mwayen nasyonal pour 2014 ti 46% – an 2015 ti 48%, an 2016 ti 35%, an 2017 mwayenn ti 39%.  Pour 2018 mwayenn i 43%.

 

 Mr Speaker fodre note ki Matematik i en size ki pour en bon pe lannen nou rezilta in reste ba.  Sepandan I bon soulinyen pour 2018, nou’n war en amelyorasyon 4% lo mwayenn nasyonal konpare avek 2017.

Mr Speaker, pour 2018, 1329 etidyan ti fer legzanmen Matematik an konparezon avek 1247 an 2017.   Ladan 334 etidyan ti ganny grad A* – C,  an konparezon avek 223 an 2017. 382 etidyan ti ganny grad D – E an konparezon avek 360 an 2017.  612 etidyan in skor par anba 40%.

 

Pour Lasyans – Mwayenn nasyonal in reste plizoumwen otour 40%.

An 2014 ti 51%, 2015 – 43%, 2016 – 44% , 2017 – 42%  e 2018-  45%.  In annan en amelyorasyon 3% dan mwayenn an 2018 konpare avek 2017.

 

Pour 2018 – 1330 etidyan ti fer legzanmen Lasyans an konparezon avek 1245 an 2017.  351 etidyan ti ganny grad A* – C ki reprezant 26% an konparezon avek 223 an 2017 ki en poursantaz  (18%).  450 etidyan ti ganny grad D – E an konparezon avek 360 an 2017.   E 529 etidyan (40%) in alor skor par anba 40 %.

 

Lo nivo Lasyans Sosyal– Mwayenn nasyonal pour 2014 ti 49%, 2015 – 47%,

2016 – 45%,

2017 – 48%

E  2018 – 43%.  Pour 2018 mwayenn in desann par 5% an konparezon avek 2017.

 

Pour 2018 – 1326 etidyan ti fer legzanmen Lasyans Sosyal an konparezon avek 1248 an 2017.  252 etidyan ki ganny grad A* – C an konparezon avek 264 an 2017.  497 etidyan ti ganny grad D – E an konparezon avek 541 an 2017.  577 etidyan in skor par anba 40 %.

 

 

Legzanmen S3

Sa legzanmen Nasyonal ti ganny entrodwir an 1999.  Statistik I montre ki pour 2018 – 1279 etidyan S3 ti anrezistre pour fer legzanmen National dan 6 size: Franse, Angle, Matematik, Combined Science, Listwar ek Zeografi.

 

Lobzektif spesifik  pou Legzanmen Nasyonal a lafen S3 se pour mezir performans etidyan dapre standar ki’n ganny etablir dan bann size ki’n ganny definir, e pour fasilit plasman dan bann filyer letid  lo nivo S4 ek S5   sa bann dezyenm staz ledikasyon obligatwar.

Sistenm Grad pou legzanmen S3, i parey  sa ki pou legzanmen P6. Nou a get en pti kou performans dan legzanmen S3 dan size Angle.

Pour 2018 – 1210 etidyan ti fer legzanmen Angle an konparezon avek 1219 an 2017.  Ladan  572 etidyan ti ganny grad A* – C konpare avek 47.2% an konparezon avek 431 an 2017. 304 etidyan ti ganny grad D – E an konparezon avek 254 an 2017.   E 334 etidyan in skor par anba 40%.

 

Pour Franse

Pour 2018 – 1181 etidyan ti fer legzanmen Franse an konparezon avek 1173 an 2017.   Ladan475 etidyan ki ganny grad A* – C ki reprezant 40% an konparezon avek 466 an 2017  ki menm poursantaz.  349 etidyan ti ganny grad D – E an konparezon avek 367 an 2017.   E 357 etidyan ti  skor  par anba 40%.

 

Geographie

Pour 2018 – 1210 etidyan ti fer legzanmen Geographie konpare avek 1208 an 2017.   Ladan 244 etidyan ki ganny grad A* – C ki reprezant  an konparezon avek 97 an 2017.  307  etidyan ti ganny en  grad D – E konpare avek 195 an 2017.   E 659 etidyan ti  skor par anba 40%.

 

Pour Histoire

Pour 2018 – 1203 etidyan ti fer legzanmen History konpare avek 1202 an 2017.  Ladan 94 etidyan ki ganny grad A* – C ki reprezant konpare avek 86 an 2017 250 etidyan ti ganny grad D – E konpare avek 220 an 2017.  E  859 etidyan ti  skor par anba 40%.

 

Lasyans

Pour 2018 – 1200 etidyan ti fer legzanmen Lasyans konpare avek 1184 an 2017.  132 etidyan ki ganny grad A* – C konpare reprezant (11%) konpare avek 66 an 2017.  297 etidyan ti ganny  en grad D – E konpare avek 226 an 2017.   E 771 etidyan (64%) ti skor par anba  grad par anba 40%.

 

Pour Matematik

Pour 2018 – 1190 etidyan ti fer legzanmen Matematik, konpare avek 1192 an 2017.  141 etidyan ki ganny grad A* – C  konpare avek 218 an 2017.  160 etidyan ti ganny  en grad D – E konpare avek 237 an 2017.  889 etidyan ti  skor par anba 40%.

Mr Speaker, fodre fer remarke ki   size Lasyans Sosyal listwar  avek  geografi i 2 size ki nou toultan annan difikilte pou ganny ase ansennyan Seselwa, e nou bezwen rekrit aletranze.  E souvandfwa konteni  sa bann progranm letid, dan sa bann pei kot nou rekrit sa bann ansennyan, i pa neseserman parey sa ki pou nou. So ansennyan i pas en b on pe letan aklimatiz li avek progranm.

An sa ki konsern Lasyans, progranm Combined Science I pa fasil pou nou rekrit ansenyan ki kapab ansenny sa 3filyer  Biology, Chemistry  avek Physics avek menm konpetans.

Matematik  parey mon’n dir, in en size ki tradisyonnelman in annan bokou defi.  Diferan stratezi in ganny met an plas,  pou adres sa bann defi.  Tou dernyerman nou’n annan en nouvo progranm ki apel  “Cracking Maths” ki’n ganny entrodwir depi Lakres ziska P6, avek bi ranforsi fondasyon laprantisaz  dan matematik.

 

Sikse pou sa i pou vin pli tar.  Mr  Speaker nou ava bouz lo bann fakter ki enflians performans bann etidyan dan legzanmen

Mr speaker, baze lo sa bann rezilta ki mon’n partaz avek zot,  i kler ki annan en defi mazer – sa se performans bann etidyan pa amelyore lo nivo ki Minister i satisfe an relasyon avek standar ki Minister inn etablir; sirtou  dan matematik ek langaz ki a labaz laprantisaz lezot size.

Baze lo bann analiz ki’n ganny fer lo nivo Nasyonal ek enternasyonal par bann eksper lo legzanmen, ki enkli World Bank, UNESCO, IBE,  IIEP, African Union, SEACMEQ, bann  ek bann Examination Syndicates parey Cambridge, e baze lo nou prop leksperyans konman past students ki’n sit legzanmen,  koman paran,  e nou ava dakor ki sa bann fakter swivan I annan en lenfliyans lo performans etidyan dan legzanmen lo nenport ki nivo.

  1. Sa etidyan li menn; son dispozisyon, son motivasyon
  2. Lanvironnman lakour ek lakominote kot etidyan pe viv;
  3. Lakantite, konpetans, leksperyans, ek langazman bann ansennyan;
  4. Kalite leadership ek gouvernans lekol;
  5. Progranm laprantisaz li menm;
  6. Lanvironnman laprantisaz lo nivo laklas ek lekol,
  7. Tou bann fakter ki lye avek lenplimantasyon e ladministrasyon bann legzanmen.

Mr Speaker, performans nou bann zanfan e zot rezilta legzanmen, in toultan nou preokipasyon konman en Minister.  E nou kapab dir, i merit en preokipasyon tou dimoun dan sa konteks “Ledikasyon en responsabilite partaze.’’  Se pour sa rezon ki ansanm avek tou nou bann partener, nou pe kontinyelman rod bann stratezi ki pour pli byen adres sa bann defi ki mon’n fek mansyonnen.

 

 

Nou a pas en pti kou lo bann Stratezi ki Minister Ledikasyon in komanse,  ouswa  pe met an plas ouswa pou met an  plas pou kapab adres bann defi.   Travay dan sa direksyon in deza komanse par mon bann predeseser.  Mr Speaker, permet mwan pour donn en de legzanp.

 

Fakter ki asosye avek etidyan:

Mr Speaker, an sa ki konsern fakter ki asosye avek bann etidyan, mon oule fer sorti ki anliny avek Provizyon dan Lalwa Ledikasyon 2004 ki’n ganny amande an (2017); etidyan i bezwen pran son responsabilite pour son ledikasyon e vin pli serye.  I bezwen annan en serten nivo disiplin ek motivasyon personnel, vizavi son laprantisaz.  Pour ranforsi sa Provizyon dan Lalwa, nou pe finaliz en Regilasyon lo lobligasyon etidyan,  son paran, ansennyan ek leadership lekol dan prosesis ledikasyon. Sa Regilasyon nou pe ekspekte i pe vin an fors pli tar sa lannen.

Mr Speaker parey mon’n fek fer resorti, rol paran osi i endispansab dan ledikasyon e byennet son zanfan lo tou nivo.  E sa i fer kler dan en Seksyon Lalwa ki koz lo responsabilite paran dan ledikasyon son zanfan.  Avek letablisman  bann Konsey Lekol e travay kontinyel ki Minister pe fer atraver lekol, e revi kad lo gouvernans lekol, rol paran ek lakominote pe ganny ranforsi.

Mr Speaker, mon pe dir ozordi ki i devwar tou paran, pour fer sir ki ledikasyon zot zanfan, i reste  touzour zot priyorite.  Zot devret donn tou sa sipor dan lakour, e travay pli pros avek lekol.   Minister pe osi travay avek plizyer NGOs e group kominoter, ki’n pare pou kontinyen donn en koudmen dan sa lespri “Responsabilite partaze”.  Regilasyon ki mon’ koz lo la, i osi aplikab dan lenstans paran.

Mr Speaker an sa ki konsern fakter ki afekte laprantisaz o nivo lekol, nou tou nou rekonnet ki ansennyan i annan en rol  mazer pour zwe.  E sa i ganny klerman defini dan Lalwa Ledikasyon. Minister pe kontinyelman rod meyer fason, pou asire ki dan tou nou lekol i annan ase ansennyan konpetan e eksperyanse.  Aksyon ki Minister in pran ziska prezan I enkli:

Formasyon kontinyel avek lanfaz lo fondasyon dan ledikasyon lo nivo primer;

Reviz Teachers Scheme of Service, pour fer provizyon pour plis ‘incentives’ avek bi retenir nou bann ansennyan.

Met an plas en nouvo Scheme (Teacher Relief Scheme) pour ranplas bann ansennyan ki lo konze prolonze parey ler zot annan en long maladi ouswa zot pran konze maternite;

Met an plas en progranm formasyon formel pou bann ansenyan ki bezwen formasyon de baz. –

Donn formasyon bann teacher assistants ki travay avek bann teachers ki travay avek nivo (P1&2), lakres osi pou zot pli byen kapab asiste  sa bann ansenyan lo sa nivo;

Ranforsi progranm a plen tan lo nivo Seychelles Institute of Teacher Education pour bann ansennyan ki swazir lansennyman koman en profesyon, an partenarya avek bann lenstitisyon aletranze e Liniversite Sesel.  Plan Minister Ledikasyon, se ki tou nou bann ansenyan  i annan en Degre;   dan lansennyman.   Nou pe osi rekrit ansennyan etranze dan bann size, ki kontinyen annan mankman;

Minister i osi dan prosesis finaliz en Regilasyon  (Teachers Council  ki pou asire ki tou ansenyan i annan standar neseser pou ansennyen.

Mr Speaker an sa ki konsern fakter relye avek leadership ek gouvernans lekol, lenportans e rol en Headteacher ouswa en direktris lekol dan laprantisaz  bann etidyan, i osi klerman definir dan Lalwa Ledikasyon.    An plis ki sa, travay pe ganny fer pou finaliz en Regilasyon pou ranforsi lobligasyon leadership bann Headteachers.  I osi enportan pour note ki rol Headteacher dan gouvernans lekol I klerman defini dan Lalwa.

Minister pe kontinyen donn formasyon o nivo Degree dan leadership bann manm management lekol.  Striktir management lekol pe ganny revwar pou pli byen zer sa ‘devolution of responsibility’ ki nou’n komanse e pli byen ankadre bann etidyan avek bi pou amelyor zot performans.

Mou oule azoute la ki aktyelman i annan en group 24 school management team ki pe swiv en progranm Masters in Education Leadership konmela la an partenarya avek en lenstitisyon aletranze.

Mr Speaker an sa ki konsern fakter relye avek progranm laprantisaz, Lalwa ek Polisi Ledikasyon i rekonnet ki progranm laprantisaz, i devret a a laporte e adres bezwen tou etidyan.  Resers I rekonnet ki lapros par konpetans, i enn ki pli byen reponn bezwen laprantisaz lo nivo  endividyel.

Dan sa konteks Minister  Ledikasyon in angaz li avek UNESCO – ADIL pour fasilit devlopman sa lapros.  Sa langazman I konpri devlopman progranm, metod levalyasyon e formasyon neseser pour tou bann ki enplike dan prosesis devlopman e lenplimantasyon sa model.  Minister in osi reorganiz striktir ki responsab pou devlop progranm laprantisaz an partenarya

avek lekol.  Plis lanfaz pe ganny mete lo laprantisaz e swivi bann etidyan.

Lo nivo segonder, en nouvo sistenm filyer a lafen S3 pour sa 2 dernyen lannen segonder, in ganny enplimante depi 2018 pour pli byen ankadre bann etidyan sorti dan S3 ki doue akademikman e  osi bann ki osi doue dan domenn teknik e vokasyonnel.

Nou ava rapel ki Prezidan Faure dan SONA 2018/2019 ti fer referans langazman Gouvernman dan letablisman en lekol vokasyonnel e teknik.  Travay pou realiz sa proze i an progre e pe byen avanse.

Mr Speaker, tou legzanmen ki nou administre I devret mezir sa ki I sipoze mezire, e I devret donn loportinite tou etidyan pou demontre son konpetans.  Resers I montre ki sa I pa toultan le ka.  Pour amelyor sa sityasyon Minister in pran serten mezir lo nivo legzanmen Nasyonal:

Nou pe revwar prosesis ladministrasyon legzanmen Nasyonal : tel ki (devlopman papye, marking, lanaliz, eksetera;

  • Seksyon Legzanmen pe regilyerman fer bann sesyon travay avek bann ansenyan pou ogmant zot kapasite dan sa domenn.
  • Minister pou komans demars avek serten partner etranze, spesyalize dan sa domenn, pour devlop item banks pou bann legzanmen;
  • Minister pe osi travay lo en Regilasyon lo devlopman e administrasyon legzanmen Nasyonal;

 

Fakter lanvironnman laprantisaz;

Mr Speaker, zefor Minister pou amelyor laprantisaz e performans etidyan lo legzanmen lo nivo lekol, i depan non selman lo disponibilite resours materyel relevan, me osi en lanvironnman favorab.  Kot I konsern resours materyel, Minister pe pran plizyer aksyon, tel ki; fasilit akse etidyan avek computer e “online learning resources atraver diferan platform.  Elabor  en catalogue ki endik klerman bann liv e lezot resours esansyel.

Fasilit akse avek enternet pour bann lekol, en sit ki fasilit bann  past exam papers pour ki etidyan i kapab fer en revizyon.  Koman sipor pour paran pli byen kapab asiste zot zanfan, lekol pou fer tou bann materyel ek progranm letid aksesib, pou tou etidyan ek paran.

An sa ki konsern en lanvironnman favorab, in annan serten lobservasyon, ki endike ki in annan en amelyorasyon dan konportman bann zanfan e klima an zeneral dan bann lekol. Parey mon’n dir sa en lobzervasyon.

Minister atraver Seksyon apropriye dan Lalwa Ledikasyon e lezot Lalwa apropriye, pe kontinyelman mentenir son pozisyon lo zero-tolerans anver etidyan ki kontinyelman demontre bann latitid ki afekte sa lanvironnman favorab, ki nou pe sey kree pou ankouraz laprantisaz e performans tou  bann zanfan.

Diferan progranm sipor pou bann etidyan avek konportman difisil, I deza an plas e pe ganny mentenir. Minister pe osi ranforsi bann servis ”after school” pou don sipor bann etidyan ki bezwen sipor adisyonnel dan zot laprantisaz.

Mr Speaker  pou terminen, lenplimantasyon efektiv sa bann stratezi ki mon’n mansyonnen, I demann en partenarya solid.  Minister Ledikasyon ansanm avek tou son bann kolaborater I bezwen konpran e siport kanmarad; travay avek en menm bi, e annan en menm vizyon pou tou nou bann zanfan Seselwa.  Apre tou, zot sikse I  pou sikse nou pei, se sa ki nou anvi vwar.

Mersi Mr Speaker.

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis Simeon. Prezan mon ouver lasal pou kestyon.  Onorab Georges ou’n lev ou lanmen?

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis pou ou ekspoze apre midi me Mr Speaker mon bezwen dir ki mon depress. Mon konpletman depress akoz mon pa vwar avek respe ki mon an n an okenn lalimyer dan sa tinel.  Mon pe get bann statistik e i paret mwan Minis in koz lo en seri defi mazer. In apel sa en seri defi mazer.  Me annefe sa,  se bann defi  ki  nou’n annan depi zour ki mwan mon konsyan ledikasyon dan sa pei; lanvironnman lekol; latitid zanfan; paran latitid paran tousala se bann keksoz ki lannen ale  – lannen vini nou’n ganny dir e nou konnen sa , se tousala se  bann keksoz se bann keksoz ki enportan.  Mwan  mon vwar Mr Speaker e mon konnen mon parol i for e mwan mon vwar  – ekskiz mwan pou dir ki sa ki nou pe fer isi  nou bann lekol se bann faktori medyokrite; se sa ki nou pe fer isi Sesel e avek tou respe ki mon annan mon ti a kontan Minis ki ou asir nou ki lannen prosen – lannen apre  – lannen apre sa nou pa  pou ganny  menm ritornel  devan sa Lasanble?

Alor mon kestyon se sa, eski ou dakor avek mwan ki sel fason pou nou sorti dan sa sistenm kot nou  ete e fer sir ki nou zanfan isi Sesel  – zot zanfan  – akoz mwan mon napa – isi Sesel i ganny en ledikasyon apropriye, se pou fer sir ki en sel keksoz i ganny  fer e sa se recruit meyer dimoun  pou vin teachers dan nou  lekol e donn zot en saler apropriye?

Annou pa donn zot R9-15mil, eski ou dakor avek mwan ki si nou pey bann teachers R25mil an montan, e nou fer bann teachers vin bann No.1 isi Sesel olye recruit dimoun pou vin avoka, pou vin dokter, pou vin arsitek eksetera, nou recruit zot pou vin teachers – la,  set avek sa san lezot keksoz nou ava fer nou sistenm   ledikasyon perform isi Sesel e enn fwa pou tou sanz  sa sistenm  e fer li vin enn ki nou kapab fyer.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Georges. Minis.

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker. Mersi Onorab pou ou kestyon. Parey ler mon’n mansyonn bann fakter ki annan lenpak lo laprantisaz, ladan ansenyan i enn  parmi sa bann fakter e i pa the only fakter. E parey mon’n dir nou, nou pe fer tou sa ki nou vwar li neseser, pou nou kapab – parey nou’n dir i ganny bann ansenyan – bann bon ansenyan.  Mon’n mansyonnen lo zot formasyon – mon’n mansyonn lo zot renimirasyon ki nou annan, e  sa osi i  baze lo Bidze ki nou annan.  E tou le lannen nou pe sey revwar nou Scheme of Service pou fer li pli atiran pou nou kapab rekrit sa ki nou apel bann pli bon teachers – bann meyer teachers.

Me parey mon’n dir teachers i enn parmi sa bann fakter; i annan lezot fakter. Nou kapab rekrit bann meyer teachers me si lanvironnman kot sa teacher li i pe travay i pa conducive, nou pou kontinyen annan problenm. So lo kote Minister Ledikasyon parey nou dir, nou pe vwar.   Nou ti a kontan nou osi ganny sa bann bon – sa bann best teachers pou teach dan sa bann lekol. Ok?  An pansan ki petet zot ava anmenn en lalimyer – parey ou’n dir dan nou lekol, me i pa depan zis – i pa depan zis lo teachers.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.   Minis nou konpran sa.  Me etandonnen ki tou  sa bann lezot fakter pa’n arive tir nou dan en sistenm legalite anmenn n ou dan en sistenm ekselans,  ki nou tou nou ti a kontan vwar, eski ou pa krwar ki fodre nou focus lo enn?  Akoz tou sa bann lezot keksoz pa’n marse sel keksoz ki annan e ki pou tir nou dan sa serk visye ki  nou ladan e tir nou dan medyokriter e anmenm nou dan lekselans,  se fer sir ki nou lead from the front avek bann dimoun ki debout dan laklas e ki manage lekol toulezour.  Eski ou pa krwar ki sa se priyorite ki  nou devret fer?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Georges. Minis. Son lanfaz i pe met lo lapey ki ou pe donn en teacher – ki i ganny ogmante dan en fason konsiderab. E eski ou krwar wi ou non sa pou anmenn en rezilta ki pli bon?

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker. Mersi Onorab.   Parey mon’n dir taler mwan mon krwar poudir bann fakter i interrelated. Ou kapab annan the best  teacher – mwan osi mon’n en teacher – mwan osi mon’n travay dan diferan sityasyon, dan diferan lekol;– mwan osi mon’n deza travay dan sistenm ki nou ti apel sistenm ekselans me i annan lezot fakter. Ansennyan li tousel i pa pou kapab fer en diferans si  premyerman sa etidyan li menm  son motivasyon, son dispozisyon – si son paran pa deryer li, e si nou progranm ki nou pe ofer li, i pa vize ver sa ki li i kapab fer pou son devlopman.

Nou kapab annan the best teacher in the world, me son lanvironnman kot i travay.  Nou kapab donn li osi milyon Roupi i pou fer  en travay ki i ou santi li vreman – (ki mannyer nou apele)?  –  ki i pa pou happy dan sa landrwa, akoz lanvironnman  son lekol  pa conducive!   So nou bezwen fer en fason pou nou vwar lanvironnman lekol kot sa teacher i kapab – sa bon  teacher  ki ou pe dir i kapab travay e donn rezilta!  E osi avek led leadership lekol avek led paran sa bann etidyan par deryer li. Li tousel koman en teacher, ou kapab donn li milyon Roupi, me li i pa pou delivre si napa en konbinezon sa bann fakter ki mon‘n mansyonnen. Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker. Bonn apre midi, Minis avek ou delegasyon. Bonn apre midi tou dimoun a lekout. Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis vi ki in koz lo konpetans teachers e in koz lo stratezi son Minister pou adres lenkonpetans.  Nou pe fer fas avek 80poursan bann teachers ki dan nou sistenm ledikasyon primer ki uncertificated.

Mon konnen serten zot pe travay tre dir, pe sey ede dan sistenm me solman ki ou Minister – konbyen teachers  ki ou Minister la pe pran la pe met dan lekol – pe met dan  lekol SITE – pou kapab train, pou kapab retourn dan lekol primer pou kapab  donn sa meyer ledikasyon?

E ki kalite resours  – resours dan sa bann lekol ki ou pe mete de nouvo, pou kapab tir sa traditional teaching kot nou vwar zis  talk n’ talk; lot learning  basically pou lev nivo ledikasyon pou lev sa nivo  fason critical thinking   e bann lezot  keksoz dan zanfan, pou kapab reponn pli byen a bann modernizasyon  ki annan dan teaching? Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab. Minis.

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Mersi Mr Speaker. Mersi Onorab. Kot i konsern training pour teachers lo nivo primer, nou annan la konmela la ki ‘nou’n komanse depi sa lannen, nou annan  en group 182 ansennyan lekol primer, ki pe swiv en kour formasyon formel kot lenstiti pou ledikasyon  bann teachers.  E a lafen, zot sipoze ganny en Diploma in Education; bann ki kapab answit kontinyen pou zot al  ganny en  Advance  Diploma e la to a 1st Degree.  Loportinite i la.  So formasyon in deza komanse.

E kot i konsern resours  mon  krwar taler dan bann stratezi,  mon’n mansyonnen    poudir nou pe ankouraz nou bann ansenyan, pou osi servi bann lezot keksoz apard ki parey ou dir talk ‘n talk  – lezot resours ki nou pe donn zot, atraver ICT pou  zot kapab rod bann keksoz meyer pou kapab donn zot bann zanfan – zot bann etidyan.  E nou’n asire la ki internet access dan lekol i la e nou pe travay avek bann internet bann ICT providers.

E already nou kapab dir  90poursan – nou annan enn de pti lekol ki pe annan problenm, me nou krwar ki sa i pou ganny solve.  Nou’n al dan bann teknolozi modern ki nou pe train nou bann teachers pou servi tel ki interactive Board e la dernyerman nou pe menm donn zot access avek You Tube kot zot a kapab download keksoz ki zot a kapab servi.  Bann ansennyen zot annan laptop ki Minister i met a sa zot dispozisyon lo en Scheme Laptop Scheme,  so zot  kapab bann  ki  napa pou le moman i aksesib pou zot kapab aste en laptop.

E nou bann etidyan –  parey zot in tande atraver Laptop Scheme  –  nou bann etidyan zot  ganny sipor  depi  S1 ziska S5 pour zot  aste swa en tablet – swa en laptop avek  sipor Gouvernman.  E sa i kapab ganny servi ankor enn fwa pou download keksoz lo la pou zot anmenn dan lakour pou zot kapab kontinyen zot laprantisaz.

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Minis. Mon ti a kontan zis petet demann en pe bann Manm ki zot panse vi ki in ariv 5.10 e eski nou kontinyen?  Mon konnen lo mon lalis mon annan ankor omwen 3 dimoun me mon panse i kapab annan ankor lezot ki pou lev lanmen, eski nou kontinyen demen matin?  Mon pa konnen si minis pou disponib demen bomaten avek son lekip  apartir 9er?  Oubyen nou sey fini sa otan ki nou kapab ozordi avan 5.30? Ok mon  a ferm lalis, me mon pran ankor 2 lo sak kote?  Oubyen enn lo sak kote parski deza i annan ankor 3 dimoun ki’n lev lanmen.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon ti ava kontan demann Minis si i  ou disponib demen matin 9er?

 

MINISTER JEANNE SIMEON

Wi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Me dan sa ka nou kapab kontinyen kanmenm en demi erdtan oubyen 45 minit demen bomaten.  Mon mazinen nou kapab adjourn la pou le moman e nou ava repran demen bomaten 9er.  Me avan ale mon ava ekskiz Minis avek son lekip e nou ava remersi zot pou zot prezans ozordi e nou a revwar zot demen bomaten.

 

 

(MINISTER SIMEON AND HER DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon nou’n ariv a lafen nou travay pou ozordi. E parey mon’n dir nou pou kontinyen avek lezot kestyon lo sa deklarasyon Minis ozordi e mon prezimen nou kapab pran ankor en 45 minit a 1erdtan demen bomaten e answit nou ava kontinyen.  Onorab Arissol ou ti le met ou non pou demen? Ok. I annan 17 dimoun ki anvi demann kestyon me sa pou al anmenn nou fasilman ziska 10.30 me mon a sey limit zot kestyon e mon a sey demann Minis pou fer en zefor spesyal pou kapab fer son larepons osi kourt ki posib.  Me parske set en size enportan mon pa anvi limit diskisyon lo la. Bon  e avek sa nou’n ariv a lafen nou Sesyon ozordi. Nou pou repran demen bomaten 9er.

 

 

ADJOURNMENT