Home » Verbatim » 2018 » Verbatim Wednesday 10th October, 2018

Verbatim Wednesday 10th October, 2018

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Wednesday 10th October, 2018

 The Assembly met at 9am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bon, nou unfortunately nou napa en quorum either en Manm I antre or mon pou bezwen adjourn Lasanble.  Ok.  Petet mon a demann en Manm lo sak kote zis pou regarde si lezot Manm I deor pe antre?  Bon bonzour tou Manm Onorab.  Bonzour tou nou bann viziter ki dan Galeri sa se en group zabitan ki sorti dan distrik Grand Anse Mahe, La Misere avek Barbarons – welcome dan Lasanble Nasyonal.

E ankor parey nou fer pou sak moman ki nou annan viziter ler nou pe pran nou break 10.30 mon envit bann Manm Lasanble pou join nou bann visitors pou nou kapab enterakt en pti pe avek zot.  Bonzour osi tou dimoun ki a lekout e ki pe swiv travay Lasanble Nasyonal.

Bon zis avan nou konmans nou travay ki Mosyon mon anvi zis pas en pti kominike e pou osi tou pou bann Manm piblik deor.  Mon resevwar en request pou en kestyon irzan ki’n sorti kot Deputy Speaker vizavi sa lensidan ki’n arive Assomption.  E avek mon diskresyon nou ti pare pou nou entertain sa request ki Manm piblik e nou menm nou Manm Lasanble nou ganny en pti pe plis lenformasyon lo lensidan ki’n arive.

Me malerezman Vis- Prezidan in kit pei yer swar, Minis Dezinyen I okipe e menm nou ti pe sey atraver petet Minis responsab pou Por e La Marin me nou konnen I annan en Urgent Cabinet Miting bomaten e mon krwar sa size osi tou pou ganny leve dan Cabinet Meeting.  Rezon ki mon pe dir sa se I annan en paran ki ti’n an kontak avek Deputy Speaker e ti napa lenformasyon.  Ti napa lenformasyon lo kwa ki’n arive vreman avek sa de dimoun lo Assumption e zot ti anvi ki zot met sa devan Lasanble, ki Lasanble I take up the matter.  

So nou prezant leskiz ki sa I pa’n posib, me nou swete ki diran lasemenn petet menm tanto, lo kote lapres lo kote Gouvernman keksoz I ava sorti en pti pe pli kler lo sa lensidan lo Assumption.

Bon nou ava kontinyen avek nou travay e parey mon ti’n anonse bomaten nou pou pran Mosyon ki pe ganny move par Onorab Jean-Francois Ferrari.  Onorab mon a pas ou laparol.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun dan Galeri tou bann dimoun ki pe swiv nou lo televizyon e lo radyo.  Bomaten Mr Speaker mon pe prezant en Mosyon ki son lobzektif se pou alert Gouvernman e tou bann lotorite ki konsernen e piblik Seselwa an zeneral, lo serten pratik, serten sityasyon ki egziste dan domenn biznes komers e servis dan Sesel, ki kapab pe enfliyans bann pri e ki kapab fer ki bann konsonmater pe perdi valer pou zot larzan, e pe pey bann servis e bann prodwir plis ki normalman zot devret peye.

Sa I en sityasyon ki preokipan mon krwar ki Seselwa an zeneral I konsernen tou Seselwa in konsernen avek tou sa sityasyon e I enportan ki nou sey depouy byen e nou sey rode ki bann mezir ki nou ti kapab pran konman en pei, pou nou fer sir ki tou nou zabitan I ganny valer pou larzan ki Gouvernman li osi I en konsonmater byen avek bann servis I osi ganny valer pou larzan lepep ki dan Bidze e ki Gouvernman I depanse lo nou non.

Mr Speaker sa Mosyon I en Mosyon ki tre teknik e ki spesyalize.  E mwan mon bezwen admet deza o depar ki mon napa sa bann konesans spesyalize, pou mwan abord tou laspe sa bann pratik komersyal dan en fason konplet e egzostiv e mon pou demann ou lendizans e lendizans bann Manm dan sa Lasanble pou okenn keksoz ki mon dir ki pa konplet e akoz I enportan pou dimoun realize ki sa Mosyon I en Mosyon tre teknik.  Byensir mon pe kont lo bann koleg isi dan Lasanble pou ed … nou pou depouy byen sa Mosyon e pou fer lazistis dan sa deba ki nou pou annan.

Mon ti a kontan lo lapar enn bann Manm ki pa prezan ozordi – ki Onorab Bernard Georges ki pa dan pei, ki lo en misyon ofisyel aletranze ki ti pou segonn sa Mosyon, akoz li I annan leksperyans e en pe plis konesans teknik konman en Ziz lo Lakour Komersyal COMESA e sa bokou sa bann size ki’n pas devan li sa bann dernyen lannen.

E I en size ki I annan bokou lentere ladan e mon mazinen I ti’n ava kapab eklersi nou bokou plis atraver son lentervansyon.  Me parey mon dir yer e mon regrete ki I annan en pratik lo lot kote latab pou met bann Mosyon e pou retire, e pou fer nou retrouv nou dan en sityasyon kot ler nou travay lo en lot Mosyon, sa Mosyon I ganny retire e nou bezwen taye pou nou al fer en lot travay zis pou nou kapab kit Lasanble pe travay.

Akoz nou lo sa kote latab e mon redir ankor I enportan ki nou Lasanble I travay e nou pa anvi retourn dan sityasyon kot Lasanble parey lontan ti travay en demi zournen e tou dimoun ti al kot zot.  So mon pe repet sa sityasyon, akoz mon anvi e mon pou kontinyen repet li akoz mon pa pou kapab aksepte ki kontinyen bann Bills I ganny mete I ganny tire bann Mosyon I ganny mete I ganny tire e sa I pa akseptab.

 

(Interruption)

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Donk Mr Speaker bann Manm lot kote latab I kapab ronfle mannyer zot anvi me sa I mon pozisyon e mon pou kontinyen dir sa sityasyon.  Alors Mr Speaker dan sa dernyen 10an nou’n obzerv en serten kantite sityasyon ki montre nou ki nou pe vit antre dan en sityasyon isi dan komers, ki kapab aparante a sa ki zeneralman dan langaz teknik ki zot apel li kartel. 

Sa mo kartel Mr Speaker I annan en definisyon ase larz, e enn bann definisyon se ki ler en group prodikter oubyen vander I annan en laranzman antre zot pou fer ki zot prodwir I ganny vann an premye e a en pri kot konpetisyon pa zwe.  Alors zot bann pri I reste o e bann konsonmater souvan I bezwen pey plis ki zot devret.

Ordinerman Mr Speaker bann kartel I servi 2 metod prensipal e sa pou fikse bann pri lo en serten nivo kot antre zot fer sa laranzman e zot fer ogmante zot bann benefis.  E 2enm se osi limit la kantite prodwir ki arive lo marse, ki fer ki ler I annan en mankman prodwir sa pri I monte e konsonmater I pey plis e bann prodikter e vander I ganny plis profi pou bann prodwir.

En lot fason travay ki nou vwar sistenm kartel pe servi isi Sesel, se enn ki pli souvan zot pe squeeze oubyen zot pe ser serten prodikter, zot pe fors sa bann prodikter pou tir zot prodwir lo marse, atraver diferan metod e sa pou ki sa dimoun ki pe fer sa aksyon I kapab vann son prodwir bokou pli fasilman, e ler sa konpetiter li I pe sorti oubyen fait, apre sa premye keksoz ki ou vwar bann pri prezan I konmans remonte akoz napa konpetisyon dan sa sekter e bann profi I vin ekstraordiner.

Dan mon refleksyon sa problenm e atraver bann diskisyon ki mon annan en serten dimoun ki pli spesyalize ki mon dan sa domenn, mon’n ariv lo konklizyon ki menm si nou tou nou konnen e nou aksepte ki bann sistenm kartel I egziste dan Sesel parey I egziste dan bokou pei an tou ka I toultan ekstrememan difisil pou anmenn laprev ki sa bann keksoz pe arive.

Lakour I demann laprev e pou annan sa laprev konkret I vreman difisil.  E son rezon prensipal se ki en kartel tradisyonnelman I travay dan sekre – dan gran sekre, akoz I pa oule ki personn I konnen ki I annan bann laranzman anba kontwar oubyen deryer laport.

Menm bann zofisye lokal ki pe regard sa sityasyon pe devlope isi Sesel, notaman Fair Trading Commission zot osi zot dir mwan ki zot napa okenn dout ki I annan bann pratik ki aparante ek kartel e ki egziste dan nou pei parey dan lezot landrwa.  Me zot osi zot vwar li vreman difisil pou anmenn bann laprev konkret zot vwar bann siny zot vwar bann sentonm, me selman pou anmenn sa laprev konkret lo bout papye oubyen pou annan en recording en konversasyon eksetera, sa se bann keksoz ki difisil pou gannyen.

Mon lentansyon alors se pou demontre ki otour sa bann pratik kartel, e atraver plizyer legzanp ki I annan bokou pratik ki kont Lalwa e ki egziste dan benefis serten businessman, oubyen serten komersan malonnet ki pe zis rod pou fer fason fer bann profi enorm e pa rezonnab lo ledo konsonmater, me osi pli grav lo ledo Gouvernman ki li osi I kapab perdi bokou larzan.

En pwen tre enportan ki mon fer ler mon pe konmans mon prezantasyon, se ki sa Mosyon I enportan pou nou konpran ki napa nanryen pou target okenn group an partikilye.  Mon pa anvi donn lenpresyon ki mon pe atak okenn group komersan an partikilye, apar ki wi mon pe atak bann komersan ki malonnet.  Si dan sa deba nou ariv lo pwen kot kritik pe ganny fer spesifikman kont serten marsan, serten group teknik, par egzanp mon espekte ki nou kapab tann serten kritik serten komersan Endyen, sa I annan zis en sel rezon akoz I pa akoz nou anvi target okenn dimoun akoz son nasyonalite oubyen son lorizin eksetera.

Me sa se zisteman pou en pwen ase senp se ki laplipar bann komersan, se dimoun ki annan lorizin Endyen e ki pli nonbre dan komers lenportasyon e dan komers lavant an detay sirtou dan komers manze.

Se sa larealite me I normal alors pou nou ler nou pe koz lo sa bann pratik dimoun pou annan tandans fer referans avek sa group dimoun me nou isi nou lentansyon I pa sa ditou.

Mon oule fer kler ki nou dan LDS nou konnen ki I annan en gran kantite marsan, tou lorizin sirtou bann Endyen ki tre onet ki’n isi Sesel pou de lannen e de lannen ki’n met zot biznes o servis lepep Seselwa avek bokou lonnekte ki’n ouver zot laboutik toulezour pou ofer sa servis ki’n rezonnab avek zot profi ki’n ed en kantite Seselwa ler zot ti dan problenm e pou sa nou dir sa bann komersan en gran mersi.

Nou pran zot konman nou bann frer e nou bann ser Seselwa.  Nou annan bokou respe pou bann komersan ki lontan in isi dan Sesel tel parey lafanmir Chaka, Moosa, Melchi, Temooljee, Deenu, Krishnamart, e bokou lezot ankor mon pa pou kapab fini nonm tou bann non mon demann en leskiz.

Me lalis I vreman long. Nou apresye zot servis e nou dir zot ki nou kontan zot lwayote pou Sesel pou Seselwa e ki Sesel I osi zot pei.  Pandan sa bann dernyen lannen malerezman nou trouv en lot kalite mantalite vorasite e koripsyon ki pe devlope e ki pe fer pri lavi desot nou latet.  E sa Mosyon pe demann nou konman en Lasanble pou ki nou kapab met en fren avek sa.  I osi enportan pou osi fer kler ki nou pa pe regard zis bann biznes an detay bann lavant manze, bann pti laboutik dan distrik eksetera.

Nou pe regard tou bann lezot komers tel ki wholesale telekominikasyon en servis enportan ki en gro kou dan nou Bidze dan Bidze lafanmir, konstriksyon ki konsern bokou depans lafanmir Seselwa e lezot bann servis ki konsonmater I aste toulezour dan son lavi.  Vre bi sa Mosyon alors se pou sey rod e idantifye bann move pratik ki pe fer pri lavi ser e ki merit ganny deal avek konman en realite isi dan Sesel.

Annou get en pe sa bann legzanp bann pratik kartel isi dan Sesel.  Premyerman Mr Speaker konmans lo en pwen en deskripsyon ki zot apel spesyalis I apel konsantrasyon.  Lontan dan Sesel laplipar marsan ti fer vin en pe marsandiz mon rapel ler mon ti pti Chung-Faye ti vin avek en pe Hissen ti vin avek en pe Ahoy ti vin avek en pe Ah Sin Cho ti vin avek en pe GS Pillay ti vin avek enpe tou sa bann dimoun dan mon distrik Mont Fleuri sakenn ti fer vin avek en pe.

Me apre ler zot ti pe fer vin sa zot ti pe fer vin bann mixed container e zot tou zot ti pe fer konpetisyon antre zot dan sa container ti annan diferan kalite marsandiz e ti melanze parey nou dir ti en mixed container avek letan sa in sanze nou vwar ki laplipar enportasyon, I ganny konsantre dan lanmen mwens dimoun e la zot fer vin kantite marsandiz normalman zot fer vin sa par en sel container e parey zot ava fer vin en sel container lasos tomat oubyen si container baked beans ouswa en sel container lantir.

E I annan mwens sa bann enportater ki fer vin plis keksoz I annan en konsantrasyon sa biznes enportasyon dan lanmen detrwa dimoun ki spesyalize dan sa domenn.

Danze avek sa Mr Speaker se ki I pli fasil pou kontrol pri.  Sa ki pli gro I annan plis mwayen alor I ganny pli bon pri sa dan li menm I pa en move keksoz, selman I vin move ler ki sa enportater I fer taye son konpetiter, e I konmans remonte pri akoz se li ki souvan pe demande ki mannyer pou kontrol pri lantir oubyen lasos tomat eksetera.

Mwens enportater Mr Speaker I pa en bon keksoz pou konpetisyon e pou pri desann en lot kalite konsantrasyon ki nou vwar se ki sa bann gro enportater se zot menm ki annan plizyer laboutik ki vin en gran fasilite pou zot vann zot marsandiz.

Ant sa bann laboutik ki pou en sel lakonpannyen pou en sel dimoun napa vreman konpetisyon, akoz I pou menm dimoun nou konman konsonmater nou ganny dir konpare mars an de, me partou dan sa bann laboutik I menm pri ki nou pou konpare ki nou pou mars an de?

Konmela en boutikye ou pa kapab fasilman met li anba presyon.  Mwan mon’n vwar boutikye konmela ki ler ou vini ou dir mars an de, ou demann li en kestyon mon vwar boutikye zot kontwar kot en kliyan akoz I dir poudir sa kliyan I malelve. I napa plas dan nou kiltir I pa en pratik dan nou kiltir pou nou al argimant avek en argimante.  Me selman nou vwar poudir I annan bann marsan ki pe stand zot e ki zot fer en pe sa ki zot anvi.

2enm se sityasyon ki bann boutikye I ganny forse pou pran marsandiz zis avek serten enportater si oule fromaz oubyen sokola sa nou ganny dir dan lepase mon krwar nou pa kapab nie sa.  Si oule fromaz ouswa sokola ou bezwen pran juice.  Si oule juice ou bezwen pran lantir, si ou pa pran lantir ou pa pou ganny ice cream ou pa pou ganny tel lezot prodwir.

3enm se sa ki Angle I apel collusion kekfwa an Kreol nou kapab apel sa dan nou langaz en sistenm marye pike.  Sa I en sityasyon ki en enportater I tonm dakor avek en lot, pou zot partaz biznes lekel ki mon pou fer vini e lekel ki ou pou fer vini.  Nou pa pou fer konpetisyon antre nou.  Nou pou les ou debourye dan en sekter e ou pou les mon trankil dan mon sekter; savedir ou pa vin challenge mwan lo mon pri – mon pa vin challenge ou lo ou pri.  Son rezilta se ki mon pe challenge ou mon pa pe challenge ou e ou pe fer pli gran profi kot sa konsonmater ti kapab ganny en meyer pri akoz konpetisyon I pa pe gannyen akoz I en laranzman ki kapab nou kapab apel collusion. I annan en lot pwen ki Fair Trading Commission in deza koz lo la dan bann prezantasyon ki in fer e sa I apel abuse of dominant position ,savedir ou pe abiz en pozisyon kot ou pli for ou pli dominan.

Si mon aste marsandiz avek ou, ou pou bezwen swiv bann kondisyon ki mwan mon met lo ou e menm si sa bann kondisyon pa zis.  Par egzanp mon a donn kredi enn mon dalon, me selman mon pa pou donn ou kredi mwan akoz si oule ou bezwen pey mon deswit.  Si en lot legzanp mon ki pe vann ou keksoz ou pe aste avek mon ler ou pran mon konmisyon ou met dan ou laboutik annou pran en legzanp.

Dizon par egzanp mon pran en legzanp parey yoghurt mon kapab aste yoghurt avek en serten supplier e li mon pou met li dan chiller kot tou dimoun I vwar, akoz mon anvi vann sa yoghurt akoz mon supplier in dir mon fodre mon fer sir mon vann son yoghurt.  Me selman pou en lot dimoun ki fer vin yoghurt mon pou pran mon pou met anba table.  2 semenn apre ler ou pou vin rod ou larzan mon pou dir ou me sa in fini expire tou fason ou bezwen repran.

Repran wi ou bezwen repran akoz si ou pa repran mon pa pou pran ankor marsandiz avek ou.  Se sa bann latitid konmsi domineer dan biznes ki fer ki serten lakonpannyen I ganny dominans lo lezot e sa se bann keksoz ki Fair Trading Commission I konnen I arive, e nou bezwen rod en fason pou nou kapab deal avek sa dan en fason ki I ava annan en konpetisyon ant sa de yoghurt dan en mannyer ki pri I ava pli rezonnab e ki kliyan I ava ganny en meyer deal.

I annan osi en teknik ki I annan pou fer avek kote ki mannyer parey mon dir marsandiz I ganny display  -sa I annan en lefe parey mon dir lo ki lapliferans ou donnen en prodwir oubyen en lot.  En lot sistenm mon krwar ki bokou nou isi dan sa Lasanble nou pou rekonnet poudir I egziste, sa I apel en sistenm squeezing ser serten prodikter.  Pran legzanp ice cream dan lepase I ti annan mon krwar 4 konpannyen ki ti fer ice cream Sesel.  Ti annan Delight ti annan Shark ki ankor pe fer en pe mon krwar ti annan Steve apre ti annan Arun.

Apre mon krwar ti annan en italyen ki ti fer La Rue Bazar mon pa tro rapel, me selman ki’n arive dan lepase se ki nou vwar poudir serten prodikter I met presyon lo bann boutikye pou aste plis zot ice cream zot ava servi bann diferan teknik par egzanp zot ava fors, sa retailer pou met sa ice cream dan chiller par lao lezot kasyet lezot par anba.  Zot ava annan serten laboutik ki pou dir ou mon pa pran lot kalite ice cream mon pran zis sa enn.  E sa son rezilta se ki nou vwar ozordi ki finalman I paret ki I reste zis en ice cream ki pe ganny fer lokalman.  3 lezot ice cream in fini pe al lo semen fait oubyen prodiksyon pe bese e mon pa konnen ki mannyer prodikter I ete.

Ler ou pe squeeze sa bann prodikter ou pe donn plas en sel dimoun ladan e sa ki nou pa oule vwar e sa ki riske arive se ki ler lezot pou sorti dan sa market pri sa enn ki reste prezan pou konmans monte.  E nou vwar dernyerman mon pa bezwen nonm okenn non nou vwar dernyerman poudir pri ice cream lo market in monte ti dan 60 R65 – R70 en bwat in monte in sot R100 I pe monte a en pri ekstraordiner.  Donk e sa mon konvenki se akoz I annan sa bann pratik ki pa apropriye.

En lot laform squeezing se fer gang e sa I en lot pratik malonnet sa I ariv ler bann dimoun oubyen bann konpannyen I met latet ansanm pou zot kas bann pri zis avek bi pou fer zot konpetiter fait e retir zot dan sa laliny biznes.

Sa I pa aplik zis pou bann operater ki deza isi Sesel, me I aplik osi pou bann servis ki nou pe ofer swa Seselwa swa etranze e nou pou vwar ki swa etranze pou bezwen pey plis, Sesel pou ganny afekte operater Seselwa osi kapab ganny afekte.  Sa I aplik pou bann par egzanp mon kontan donn bann legzanp.  Nou pe vwar isi dernyerman par egzanp dan servis bann bato bann yacht ki lwe dan en pti parey Sesel, I annan en marse.  Dan sa biznes yachting liver board parey Minis Tourizm ti dir nou yer dan sityasyon Sesel nou pe les nenport ki dimoun antre nou dir sa I en open market nou les tou dimoun antre e zot kapab vini avek zot 4 bato 5 bato Minis yer ti dir fodre zot annan minimum 5 bato ok? 

Savedir ler zot vini zot vin avek 5 bato minimum zot antre dan sa biznes e zot pe vin donn konpetisyon parey mon dir I pa en move keksoz.  Me selman ler sa bann dimoun I vin isi e zot dir ki zot pe vin take over sa biznes yachting sa pa byen.  Mon pe pran en legzanp konkret sa konpannyen par egzanp nou ti dir nou ti vwar dan sa Lasanble Blue Safari ki IDC ti donn li en dwa eksklizif pou fer biznes dan bann Zil Elwanye kot li IDC I kontrole.  Zot sa I fer ki bann lezot operater zot sorti akoz zot pa kapab fer konpetisyon zot napa 4, 5 bato ki kapab baz laba eksetera.

E ki fer ki ni sa touris ni sa Seselwa ni sa operater pa ganny en bon deal.  Gouvernman I bezwen konnen ki I annan sa bann ka ki pe deroule Sesel ki bann konpannyen la I bann konpannyen etranze ki pe squeeze bann Seselwa out of the market.

Nou parey nou’n dir e nou repete nou vreman e toultan an faver marse lib me parey yer dan deba vertical intergration nou demande e nou ensiste ki Gouvernman I toultan entervenir pou ki bann pti operater I ganny sans antre dan sa biznes, reste dan sa biznes partisipe fer en profi e en zour zot osi zot ava ganny sans vin gro parey bann ki’n pas avan zot.  Sesel I en pti pei marse I pti e Gouvernman I bezwen bokou pli atantif a sa bann keksoz ki kapab arive. Mon bezwen dir detrwa mo lo lezot servis e prodwir kot keksoz pa pe marse, kot konsonmater dan mon lopinyon pa pe ganny en good deal.  Pran par egzanp dan telekominikasyon, mon mazinen ki zot bann Manm Onorab dan sa Lasanble zot konnen ki I annan en laranzman ant CABLE ek AIRTEL dan size inter connection; ki mannyer zot switch from one system pou al kot en lot.  Dapre en lanket ki pe ganny fer e sa ka I devan FT,C I annan en lanket ofisyel ki pe ganny fer sa de konpannyen pe ganny investigate pou fikse pri antre zot lo sa inter connection.  E sa I fer ki napa vre konpetisyon e ki konsonmater pe posibleman pey bokou plis ki zot merite peye.  Mwan mon dir posibleman, me selman mon krwar I tre probab ki nou pe pey bokou plis pou sa servis.

Gouvernman I konnen depi lontan konsonmater pe konplent ki pri telekominikasyon dan Sesel I tro o e nou bezwen gete ki mannyer napa bann laranzman ki pe ganny fer ant de konpannyen, e la nou annan de konpannyen ki dan en sans pe desid antre zot pou en pri.  Akoz I annan en lot konpannyen Intelvision li tou lenformasyon ki nou pe gannyen I pa pe ganny soumet a tax menm bann kondisyon ki lezot.

Donk I annan bann manipilasyon dan sa market ki fer ki Seselwa pa pe ganny en bon deal e Gouvernman probableman pa pe anmas larzan e tax ki Gouvernman I devret pe anmase.  I annan en gro problenm e in plis ki ler ki Gouvernman I entervenir ladan.  E en lot legzanp ki mon konnen Onorab Afif pou koz lo la Ipli boner akoz yer nou ti pe diskit lo la se par egzanp lo sa problenm pri bwat ton.

Sa I en bon legzanp akoz sa tou fanmir Seselwa pou tande ler nou pe koz lo sa. I annan en problenm la e in ler ki Gouvernman I sey rod en fason pou determinen akoz en bwat ton ki prodwir Sesel I ganny I vann bokou pli ser – de fwa par-ler de fwa pli ser ki ler I ganny vann L’Angleterre?  Pou tan ler I ganny fer isi I ganny mete dan en container I ganny mete lo en bato I pas lanmer I pas dan Kannal Suez I antre L’Angleterre I ganny tire lo Por I ganny anmennen dan laboutik e I still pli bonmarse ki Sesel?  I annan en problenm.  Mon napa lenformasyon egzakteman kwa problenm I ete, me selman mon pe dir ki I responsabilite Gouvernman pou nou fer sir ki sa prodwir I ganny vann a en valer ki konpetitif lo en nivo lokal e enternasyonal.

Si Gouvernman mon a dir ti vreman serye lo sa zafer fer pri lavi desann zis lo sa prodwir, si sa prodwir tou fanmir Seselwa enkli mwan o mwen enn fwa par semenn nou ouver en bwat ton nou tou be si nou ti kapab fer desann pri sa ton dan bwat 4 zour par mwan nou bann fanmir ti pou benefisye.  Mon kestyon se akoz I annan an sityasyon koumsa ki pe ganny tolere e nouvo CEO IOT pli boner sa lannen an Zanvye ti dir I pou sey get en pe ladan, me nanryen pa ankor arive e pri lavi I still ser.

Donk eski I annan en laranzman ki pa legal? E akoz eski Gouvernman pa pe pran son responsabilite pou atak sa problenm pli boner sa lannen nou dan Lasanble Mr Speaker atraver FPAC nou ti pas lo ka music stadium kot ti annan plizyer problenm.  Dan bann term spesyalize sa ki’n arive bann spesyalis I apel sa bann change order abuse en labi lo sanzman bann kondisyon, sa I en pratik kot en tender I ganny aksepte lo en pri tre ba menm sis a kliyan dan sa ka Gouvernman Sesel e sa kontrakter dan sa ka ti Allied Builders, zot tou lede zot konnen ler zot pe get sa tender ki zanmen pou kapab fini fer sa proze lo sa pri.

Me selman pri I ganny donnen I ganny aksepte lo en pri vreman tre ba e apre change order abuse.  Negosyasyon I ganny fer apre e la travay I ler travay in fini konmanse e la pou annan plizyer adjustment ki fer ki pri I double e dan sa ka si nou ti’n les pase pri ti’n kapab multiply par 4.

Dan sa deal ti lepep Seselwa ki vin viktim e ler lepep Seselwa I vin viktim savedir mwens larzan pou ed lepep Seselwa; mwens larzan pou fer desann pri lavi se sa menm sa bann kalite pratik ki merit arête.  E ler I annan laprev Gouvernman I bezwen prosekite e sa Mr Speaker I en keksoz ki fer bokou dimoun ankoler.  Nou annan en tors konbyen letan nou’n dir poudir nou annan en tors 10 batri 16 batri 18 batri, me nou batri pou fini dan klere dan sa bann keksoz koumsa.

Kantite lannen nou pou zis klere e Gouvernman … laverite I sorti me personn pa ganny zize e keksoz I kontinyen parey.  En dernyen legzanp me I ankor annan bokou Mr Speaker se sa bann prodwir move kalite ki antre lo marse e sa I osi I bezwen ganny regarde dan en fason ki konpetisyon I pa fair, akoz ler ou pe vann en bon prodwir e ou pe ganny kas anba par en prodwir ki pa bon kalite mon krwar Onorab Flory Larue, I ensiste bokou lo la ki ler ou konpare ou bezwen konpar ‘like and like’ keksoz ki parey e konsonmater I bezwen ganny plis lenformasyon lo sa ki pe aste.  Kestyon ki aprezan mon pe demande se ki degre nou pe fer fas avek vre problenm mank konpetisyon oubyen eski nou pou plito konfronte avek bann pratik fer biznes ki zis pa drwat e ki zis ganny manipile?

Depi lontan mon pe dir Mr Speaker ki si pri lavi I ser dan Sesel, I annan zis en keksoz pou blanmen.  Koripsyon.  Se koripsyon ki fer lavi ser dan Sesel. Se bann keksoz ki pase anba latab, deryer laport ki fer bann pri monte e se sa ki fer pri lavi ser.  Si dan en pti pei parey Sesel nou pa kapab zwe lo en laplenn ki nivo, se akoz I annan tro bokou koripsyon.  Koripsyon I vedir bann deal avek bann laranzman ki ganny fer ant dimoun dan biznes pou zot fer pli gro profi o depans sa konsonmater ki li I pe zis debat pou li survive.

Permet mon Mr Speaker pou ariv lo rol ki STC I zwe ladan STC I annan son rol enportan pou zwe e mon pou pran sa lokazyon ankor pou mon dir bann ki pa kontan ler nou dir ki STC I annan en rol, fodre zot konpran akoz sa nou pou repete toultan ki nou pa zanmen anvi detri oubyen ferm STC.  Nou anvi ki STC I zwe son rol ki regilater ki I merit pe zwe! Nou pa anvi en sityasyon ki STC prezan in vin en operater ki li menm li I pe deal avek bann kartel!  Li menm li plito ki kas bann kartel I pe deal avek bann kartel. STC in vin en marsan parey tou lezot marsan. I pe fer deal li osi, I pe antre dan bann pratik kartel li osi. I pe donn lapliferans serten businessman serten businessman ler son container I arive I call STC e I dir mon container in arive anvoy ou kanmiyon vin rod mon pe anvoy kot ou e met pare mon cheque si ou pa donn mon cheque konnen ki pe arive ek ou.

Mon pa pou nonm non zot tou zot konnen lekel ki fer sa bann keksoz koumsa.  STC Mr Speaker ler mon dir I fer deal avek kartel STC I fer deal avek Parti Lepep. I fer deal avek zot parti e lekel ki pey lepo kase?  Lekel ki peye sa deal?  R800milyon – (R800mil) R900mil tou le mwan apepre R10milyon – R11milyon tou-le-z-an pa en deal ki STC I fer avek zot parti?  Lekel ki peye?  Lekel ki peye sa R10milyon?  Konsonmater Mr Speaker ki peye akoz sa R800mil ki STC I pey Parti Lepep tou le mwan I ganny mete lo sak kilo diri, lo sak kilo zonnyon, e lo sak kilo ponmdeter ki sa pov malere sa dimoun li menm li ki nou pe apel li vilnerab, nou pe fer li pli vilnerab.  Mr Speaker, si sa en pratik ki nou Lasanble e parti ki minoriter dan Lasanble parti ki dan Gouvernman pa pare pou zot arête, pou zot viv lo lasyer sa pov dimoun ki zot apel vilnerab, be lekel ki pou fer desann pri lavi lekel ki pou fer desann pri lavi?  Napa lot fason Mr Speaker e sanmenm sa ronfle pa ronfle kontan pa kontan sanmenm sa ki nou pe dir in ler pou fer eleksyon e nou pou met sa devan lepep Seselwa pou lepep Seselwa dir si wi oubyen non zot dakor pou met ki lo tou kilo diri I annan 50sou pou Parti Lepep.  Sa nou le lepep Seselwa nou anvi I deside lo la e tre byento nou anvi ki sa eleksyon I ganny fer.

Ler mon pe prezant sa Mosyon ozordi Mr Speaker mon fini konmans tann bann Onorab les zot ronfle les zot gognarde zot dir e mon konnen ki zot poudir apre zot pou dir ‘’la la sa bann dimoun ki ti le free market, la ozordi zot pe deal avek free market. ‘’ ’Zot pe sa.’’

La zot in ganny free market zot pe plennyen Mr Speaker egzakteman Onorab Ernest a pe dir sa ‘’pa nou ki ti rod free market la nou’n gannyen.’’  Mr Speaker sa sistenm ki nou annan dan Sesel la, I pa apel free market I apel en manipilasyon market.  Napa en pei dan lemonn ki mon konnen kot dan free market I annan 50sou ki pe ganny tire lo sak kilo diri ki pe donn sa parti politik o pouvwar sa I pa free market sa.

Sa I manipilasyon e I collusion avek bann kartel.  Sa ki mon ti espekte ant sa ki blan pou Parti Lepep napa diferans swa ou pran ou anval ou serpan antye ek son lake swa ou pa anvale.  Napa diferans ant blan ek nwar napa kouler dan milye swa ou dakor swa ou pa dakor.  Nou dir nou pa dakor avek sa bann manipilasyon ki pe arive dan marse.  Nou lo sa kote latab nou dir klerman ki wi nou an faver marse lib kot pri I ganny determinen par sa prodwir ki pe ganny ofer, e dan en lot kote par demann ki konsonmater I annan.

Me malerezman sa sistenm ki Parti Lepep in pare pou donn nou, pa apel marse lib I annan still en kantite kontrol, en kantite lenterferans, en kantite lapliferans ki fer ki napa vre konpetisyon napa ase swa e napa okenn determinasyon sorti kot Gouvernman pou fer desann pri lavi.

E sirtou Mr Speaker napa okenn volonte pou Gouvernman entervenir e pou deal avek sa bann ki pe fer bann pratik ki pe fer monte pri lavi artifisyelman.  Nou tou nou dakor ki si nou pei I sitan pti e marsan I konn kanmarad e parey nou dir I annan ki marye pike avek kanmarad pou kit pri anler, byensir I annan laplipar marsan ki onnet e ki sey fer bann profi rezonnab.  Dan lepase ou a krwar ki keksoz ti mars dan en fason pli onet me la nou pe vwar en mantalite voras parey mon dir pli boner e bann pratik koripsyon ki pe ganny ankouraze malerezman par nou Gouvernman.

Alors Mr Speaker ki bann solisyon posib mon ava termin lo la Mr Speaker.  STC I bezwen repran son rol regilater. STC I bezwen sorti dan rol finans parti politik ki o pouvwar!  STC I bezwen ler I vwar poudir I annan en kolizyon en collusion en Lagreman ant de marsan lo lantir se la kot STC I entervenir I fer vin lantir I kas sa monopoli sa oligopoly I fer desann pri lo en fason rezonnab.  Se sa dan lot pei, dan bann lezot pei se sa ki ganny fer ok STC I en marketing arm of Government dan en pti pei parey Maurice ki reglemant bann pri ler zot vwar ki I annan bann distorsyon.  Parey Labank Santral I reglemant bann distorsyon dan lekonomi e nou pe demande ki STC I repran sa rol regilater!  Nou pe demande ki SRC I pran son rol o serye pou investigate bann dimoun ki pe fer bann profi enorm e ki pa pe deklare.

Mr Speaker I annan bokou ki pou etonnen e in fact taler mon pa pou etonnen ler zot pou tann enn antre zot pe nonm ‘Home to Office’, akoz zot konnen poudir I annan en madanm ki annan ‘Home to Office’ mon bezwen kriy mwan menm avan zot pou kriye.

Mr Speaker mon ti a kontan dir sa Lasanble premye VAT audit ki ti fer dan Sesel apre ki VAT ti antre an sa ti fer kot ‘Home to Office’.  Akoz?  Akoz zot pa fer lezot landrwa?  E kot ‘Home to Office’ bann Onorab zot ti vwar poudir ‘Home to Office’ ti’n pey enpe plis e in ganny en credit ok?  Alors akoz SRC pa fer sa bann keksoz kot bann laboutik ki tou dimoun I konnen kot bann enportater nou konnen poudir I annan manipilasyon bann pri e fer sir ki sa bann dimoun I pey zot tax.  Nou pa pe aksepte ki I annan R600, R700, R800 milyon deor ki pe permet … gro profi kontinyen manipil marse nou demande Mr Speaker e sa I en gran lapel ki mon fer ki FTCfree Trade Commission’ I ganny plis mwayen pou Fair Trading Commission I ganny plis investigators mon krwar zot annan zis de oubyen 3mon krwar zot bezwen plis expert.  Sa I en lenvestisman si nou donn li e mon nou lo nou kote latab nou pare dan sa Bidze ki pe vini pou nou ogmant kapasite.  Akoz nou konnen poudir si nou donn plis kapasite FTC I pou vedir plis larzan dan Kof Leta ki pou retournen akoz ler nou pou tyonbo sa bann boug ki pe fer sa bann keksoz Mr Speaker fodre ki pinisyon I terib I tre for pou fer sir pou ki zot arête fer sa.

Nou bezwen plis korperasyon rezyonal nou bezwen nouvo Lalwa ki ant kouraz e protez bann dimoun ki bann whistle blowers.  Akoz I annan sekre ki pase anba latab.  Fer desann pri lavi Mr Speaker I reste priyorite No.1 pou nou lo sa kote latab priyorite mon repete li No.1.  E sa Mosyon se pou rod ankor en lot fason pou atak bann pratik ki pe fer monte artifisyelman pri lavi.  Mon donn serten legzanp mon donn serten solisyon ki nou ti a kontan vwar mon ekspekte ki dan sa deba mon pou vwar bokou plis legzanp e nou pou vwar bokou plis sizesyon.  E mon ekspekte ki Gouvernman I vin proaktiv .Gouvernman I leve Gouvernman I antre dan en lager enpitwayab kont bann dimoun ki pe fer pri lavi tro ser, e ki finalman Gouvernman li menm li I pran bann mezir ki li legzanp I konmans par li si Gouvernman pa pare pou donn legzanp be lekel ki pou donn legzanp?  Alors I en siplikasyon ki mon pe fer Gouvernman lead par example.  If you cannot lead stand aside fer eleksyon dimoun ava deside lekel ki zot anvi lead sa lager pou fer desann pri lavi Mr Speaker.  Mon remersye ou mon remersye Lasanble pou ekout mwan.  Mersi.

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Okenn Manm ki segonn Mosyon?

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker mon ti a kontan segonn sa Mosyon e avek ou permisyon fer en entervansyon.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Bon Mosyon i segonde mon ava donn ou laparol pou entervenir.  Onorab Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou bann Manm Lasanble e tou dimoun a lekout.  E tou dimoun dan Galeri osi bonzour.  Sa Mosyon ki devan nou i pe demann Gouvernman pou rapidman pran bann mezir neseser pou kas bann pratik komersyal ki aparante avek sistenm kartel dan en bi pou asire ki i annan vre konpetisyon ek tou laboutik komers e servis pou ki konsonmater i a ganny vre valer pou son larzan.

Premye keksoz ki mon lir dan sa se ki napa vre konpetisyon ant tou laboutik komers e servis.  E sa  mwan mon dakor avek.  Napa vre konpetisyon.  2enm keksoz ki i pe dir, se si i annan vre konpetisyon ant tou laboutik komers e servis konsonmater pou ganny vre valer pou son larzan sa osi mon dakor avek.

Sa Mosyon alor Mr Speaker i fer sans e permet mon eksplike akoz ki sa Lasanble i devret siport li si nou anvi fer desann pri lavi.  Annou get tou dabor ki savedir en marse lib oubyen sa ki nou apel vre konpetisyon.  Pou mwan vre konpetisyon se kot tou dimoun dan biznes i lo en laplenn nivo.  Savedir zot ganny menm sans ganny akse avek tou sa ki fer biznes marse tel ki finansman, akse avek marse, akse avek bann zofisye Gouvernman, akse ek konsesyon e menm konsesyon, akse ek lenfrastriktir, akse pou ganny license permisyon Planning oubyen lanvironnman san bezwen annan en kontak spesyal e tou lezot fakter ki ed en biznes kapab epanouir.  Eski sa i egziste dan Sesel?

Annou pran sekter komers ouswa laboutik parey nou konn li pou mon se enn ki ganny dominen fortman par dimoun avek en lorizin azyatik napa nanryen mal ek sa Mr Speaker.  I leka dan bokou pei dan lemonn parske zot annan en abilite pou fer byen dan sa domenn, me eski kestyon?  Eski i annan vre konpetisyon?

Eski laplenn i nivo?  Premye keksoz ki frap mwan se lafason ki pri dan sa sekter i zis monte. Se pourtan tax pa’n sanze. VAT 15poursan pa’n sanze.  Tax Ladwann  pa’n sanze eksepte bann pti azisteman de tanzaot.  Pri deviz in ogmante sorti R13 pou en Dolar pou vin ziska R14 pandan sa de dernyen lannen dizon 8poursan.  Lenflasyon dan pei i mwens ki 5poursan 13enm Mwan in osi ede pou fer monte en serten nivo dan kou prodiksyon, me eski marsandiz in mont par mwens ki 5poursan pandan sa 2 dernyen lannen?  Larepons nou tou nou konnen se non.  Nou tou nou konnen sa pake washing powder dan tou laboutik ki ou aste in mont par bokou plis ki sa.  Akoz?  Pou mwan se parske dan sa sekter i annan detrwa gro operater – wi detrwa gro operater tel ki STC e answit plizyer fourniser wholesale ki vreman domin tou komers.

Annou pran STC nou bezwen koz lo la ki mannyer konsonmater i kapab benefisye avek vre konpetisyon?  Kan li ki sipoze fer en pri desann ki fer le kontrer.  Akoz?  Be li menm li ki pey plis pou lokasyon dan pei pou biznes avek en parti politik. Onorab Ferrari i fek dir sa R800mil par mwan pou R10milyon par an ki ou ek mon ki aste marsandiz ki bezwen peye.  Eski sa pou fer desann pri lavi?  Ki mannyer sa menm fourniser ki sipoze fer desann pri pou tou larestan marsan, se li menm ki anmenn bokou marsandiz pli ser ki larestan marsan?  Akoz li i aste avek sa bann marsan.  Dan sekter komers eski zot pe pey tax ki tou komersan i sipoze peye?  Larepons non.  E mon dir parske Minis Finans ti isi.  Resaman dan sa Lasanble pou konfirmen, ki annefe sete sekter komers ki ti pli koupab pou aryeraz tax pli ki R500milyon.

E pa bliye i ti dir nou ki detrwa marsan ti responsab pou laplipar sa sonm.  E les mwan dir ki pa tou marsan ki koumsa.  Parey Onorab Ferrari in eksplike vwar detrwa dan lavil menm ki pey tou zot tax regilyerman ; zot pri i stab zot donn en bon servis me se zot menm ankor enn fwa ki pli ganny enspekte malgre ki zot in pe fer tou keksoz byen.

E menm Mr Speaker i annan marsan ki’n la lontan ki ti fer vin zonnyon dan lepok parti inik nou pe koze la ti rakont mon ki mannyer zot fourniser deor ti ganny dir pa bezwen donn marsan okenn pri ba. Deal zis avek SMB e laba serten dimoun dan SMB zot ti le fer deal pou ganny pasaz.  Ler sa fourniser deor ti inyor SMB i ti anvoy zot pronmnen parey ou dir, sa marsan lokal li pa ti ganny permi lenportasyon Import permit.

Alors Seselwa pa ti kapab ganny zonnyon bon marse.  Sa i zis en prodwir ki mon koz lo la.  Se sanmenm sa bann marsan tradisyonnel ki la ki zot pri ki pa’n zanmen mont dan en fason egzorbitan pri gran kouto ek zouti travay kot zot i rezonnab me bokou lezot pa pe fer parey.  Konbyen magazen ki donn ou resi ozordi?

E menm si i donn ou resi ek son VAT lo la, eski sa bann masin i ganny rekonsilye ek SRC?  Larepons non.  Alors ki vre konpetisyon i annan si tou larestan dimoun i bezwen peye e detrwa … Eski laplenn i nivo?  Eski sa i en marse lib?  Be non. Se konsonmater ki pey en pri ki enkli tax, me li tax pa pe ganny anmase.  Se la kot sanmenm sa biznes sa bann biznes zot agrandi ek larzan tax ki zot pa’n peye me selman zot anmase, zot fer nouvo laboutik ou envestisman.  E konsonmater li i pa ganny vre valer pou son larzan.  Solisyon Mr Speaker fer en vre konpetisyon. Fer en vre liberalizasyon. Tou biznes i devret pey tax dapre Lalwa personn pa devret ganny trete par leksepsyon ou faver akoz li i kapab ed en parti politik se sa ki kas en lanvironnman konpetitiv e Seselwa pa ganny vre valer son larzan e pri lavi i bezwen monte.

Onorab Ferrari in fer referans taler lo bwat ton.  Mon annan zis en keksoz tre senp pou dir lo la si avan 2008 avan ki valer roupi ti flote, en bwat ton ti vann R5.50 – pri dolar ti R8 ozordi R14 dizon in double.  Me sa bwat ton ozordi i ti devret pe vann R11.  Be konbyen nou vwar li pe vann dan plizyer magazen mon aste R17, R22 be lekel ki pe fer sa ekstra profi?  Mon annan en solisyon tre senp pou sa.  Gouvernman li i en aksyonner dan IOT i annan 40poursan ladan.  Mwan mon ti pou dir avek IOT konman en aksyonner lo son Board annou pran en desizyon.  Nou pa pou fer IOT perdi larzan IOT a vann en bwat ton avek STC. 

        STC i anvoy kanmiyon kot IOT STC a pey li R11 i ariv lo letazer STC a met R2 si i anvi.  Nou ti pou bezwen fer en profi STC i a vann R13 ou ki abitye pey R23 ou a sov ou R10 lo en bwat ton.  Gouvernman i kapab fer sa la konmela demen bomaten i kapab fer sa akoz i pa fer?  Depi zour nou pe koz lo pri bwat ton zanmen zot fer be ki zot pe fer pou fer desann pri lavi?

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Si Gouvernman ti serye si ou aste R10 bwat ton ou save R10 lo sakenn i fer R100 dan en mwan lanmenm?  Sa logmantasyon elektrisite resaman R93 zis lo bwat ton ou’n kouver sa logmantasyon pou pey pri elektrik eski Gouvernman pe fer keksoz ladan?

Nanryen!  I annan 2an mon pe koz lo la.  Annou pran en lot sekter labank.  Mr Speaker Labank Sesel i parmi en sekter ki pe pli gro profi dan Sesel, nou tou nou pey loan.  Nou tou nou al labank pou rod nou larzan lafen di-mwan.  Nou tou nou peye pou fer tranzaksyon labank.  I normal ki tou labank i fer en profi me eski i normal pou zot fer plis ki R5milyon dan en lannen kan zot pa’n envestir sa kantite pou etabli en labank?

Ziska resaman ti annan zis 2 labank ki ti annan zot prop batiman anvil – sa se Barclays ek Savings Bank, me i annan labank ki ti fer ziska li tousel R200milyon profi dan en lannen ou preski en milyon par zour travay.  La ozordi 8er 9er in ouver labank 2er ler i fermen fini fer li R1milyon.  Profi sa in fini pey tou keksoz.  Ki mannyer sa i afekte ou?

Mon pou donn zot en senp legzanp si ou pran en loan R800mil pou fer en lakaz e en labank i pran ou 5poursan lentere pour pey pandan 20an, ou pou pey li ziska R5,280 tou le mwan.  Si en lot labank i ofer ou menm zafer, me selman li i sarz ou 8.5poursan – 3.5poursan an plis ou pou pey pandan 20an ou pou pey li R6943 tou le mwan – en diferans 3.5poursan i fer ou pey plis ki R1663 par mwan.  Sak poursan i kout ou R475 tou le mwan.  Mon repete sak poursan lo sa loan R475 tou le mwan.

Ozordi bann labank i donn ou kekfwa 2 ou 3poursan lo ou savings, selman ler zot prêt ou larzan pou komers, zot pe sarz ziska 24poursan avek kliyan – lo sa ki zot apel unsecured loan.  Sanmenm sa ki fer tou le mwan ou mizer me labank i en milyonner eski sa i normal?  Lekel ki koz lo la?  I pa normal eski i annan vre konpetisyon?  Non mon dir non parske depi kan mon konn labank toultan i annan 3 gro e detrwa pti e la enn pe fermen napa en labank prive Seselwa ziska ozordi akoz zanmen Central Bank in oule annan en konfyans dan son Seselwa.  Mon dir sa ouvertman Mr Speaker.  Mon konn de group Seselwa e mon bezwen deklar mon lentere dan en labank kot mon en direkter.  Zanmen in ganny license sa labank.  I pa fer okenn operasyon ki’n deza met en aplikasyon mon ti en Direkter pa en aksyonner ladan in deza met en aplikasyon pou en license tou lede ti ganny rezete pou bann rezon ki pa valab enkli rezon ki sa FIU koronpi sa letan dirize par bann Irlande ti dir zot annan bann lenformasyon lo sa group Seselwa ki zot pa’n zanmen kapab dir kwa.  E alors Central Bank li ki FIU ti dir i tonm anba li, ti refize.  E malgre en lapel zafer in al Ankour ziska ozordi pe trennen kan Seselwa li pe pey lentere depi latet ziska lipye.

Sa lot labank prive osi ti ganny refize mon pa tro konnen ki rezon me Seselwa pa zanmen kapab fer en labank me Bank of Ceylon li i ti ganny license byen vit li.  E konbyen Seselwa i annan kont laba? E li osi son prop Gouvernman ti bezwen fer en lanket lo blansisaz larzan e fason koronpi ki li i ti ganny license ler i ti fek vini ki i pa ti dapre zot prosedir laba Sri Lanka.  Eski sityasyon in sanze?  Be non nou kontinyen vwar menm labank etranze dan pei e se Seselwa i ganny kit deor dan en sekter i devret annan bokou plis konpetisyon lentere ki pou desann e Seselwa ti ava annan bokou plis larzan dan zot pos lafen di-mwan, olye bann labank etranze pe repatri sa Maurice, L’Angleterre ou Sri Lanka.  Eski sa ki nou apel en lanvironnman konpetitiv?

Mr Speaker annou get sekter telekominikasyon Sesel nou pei pri telefonn ki parmi bann pli ser dan nou rezyon mon fer referans avek piblikasyon ITU 2017 International Télécommunication Union dan son piblikasyon ICT prices 2017 ; ladan i montre ou ki mannyer nou konpare avek plizyer pei lo pri mobil ek data.  Mr Speaker kot Sesel i tonm 83enm pou annan lo en dimoun ki annan en mobile ek 500megabites data Maurice, i tonm 51enm Honduras ki i annan zis 80mil dimoun, akoz zot kontan servi sa leskiz ‘’ar be nou en pti dimoun’’ alors nou napa sa ki zot apel economies of scale Honduras i annan zis 80mil dimoun parey nou li in tonm 50enm.  Anguilla  i annan zis 15mil dimoun laba i 65enm, Sesel li i 83enm ki rezon nou bezwen koumsa?  Napa vre konpetisyon dan Sesel,  Sa detrwa gro operater i sarz sa ki zot anvi pou telefonn.  Sesel en fanmir i pey ziska R3mil par mwan pou annan en mobil e pou annan internet dan lakour lo en WIFI ki donn ziska 72gigabite par mwan.  L’Angleterre parkont kot pri travayer i plis ki 4fwa pli ser ki nou, zot pa peye R3mil zot pey R700 par mwan e zot ganny data san okenn limit e pli vit osi. Me alor ki zistifikasyon operater Sesel i annan pou sa bann pri ser?  Zot dir ou marse i pti mon fek donn legzanp lezot marse ki pli pti ki nou e zot pri i pli bon ki nou apre zot dir ou ‘’ar be nou met en kab soumaren.’’  Me selman zot pe fer enormeman profi.  Plis ki R500milyon dan en lannen antre zot.  Sa profi tousel R500milyon i pey kab soumaren dan 1an e pa bliye Gouvernman ki’n met plis ki  larzan dan sa proze soumaren.  La zot dir zot pe al met en lot kab kan nou pa kapab menm servi sa enn premye a son kapasite.  Akoz zot pe degaze ek sa?  Lekel ki pe al fer benefis?

Sa ki mon pou dir zot, se pa konsonmater Seselwa akoz li i pe al pey lepo kase e pri lavi ki nou koz lo la toultan i pou kontinyen monte.  Enteresan kan nou koz lo en laplenn nivo ankor i annan en operater ki li i zanmen i pey business tax dan telekominikasyon.  I sipoze peye me i pa peye akoz i dir i pe fer en pert – en loss selman pandan plis ki 14an ankor lanmenm li pe fer loss pe agrandi son servis.  Eski i pe ganny faver?  Lekel ki pe perdi e lekel ki pe gannyen?  Eski laplenn i nivo?  Laplenn pa nivo.  Napa vre konpetisyon e konsonmater Seselwa pa pe ganny valer pou son larzan.  Annou pran konstriksyon Mr Speaker.  En servis ki nou tou nou fer ler nou konstri nou lakaz oubyen nou fer maintenance, eski laplenn i nivo?  Be ditou serten kontrakter i ganny tou Kontra.  Zot anbet nou akoz zot met pri ba apre zot fer monte.  Legzanp kler se dan konstriksyon stad lanmizik.  Proze ti konmans avek R5milyon ler i fini i pe al kout R22milyon.

Selman dan sa tender pou menm zafer stad lanmizik ti annan en kontrakter ti met R18.6milyon pli ba ki sa R22milyon i pa ti gannyen me finalman nou Seselwa tax payer nou pe al pey R22milyon.  Oli laplenn nivo?

Oli vre konpetisyon?  Napa.  E konsonmater Seselwa pa pe ganny valer pou son larzan.  Lo kote rent ki mannyer Seselwa i kapab pey rent rezonnab?  La mon pe koz sirtou bann biznes, si pli gro propriyeter batiman parey Fon Pansyon i konstri batiman ki’n kout pli ser dan pei, zis get Pirates Arms kot zot ti pe al pey ziska R450milyon pou sa nouvo batiman.  Pou rent tousala.  Ki mannyer zot kapab fer ou ek mon krwar ki sa batiman kot Pirates Arms pou kout R450milyon ki lekivalan konstriksyon 700 lakaz parey ki nou vwar Perseverance dan sa pti landrwa la sa pri i ekivalan fer 700 lakaz.  Be pa egzazerasyon?  Ou bezwen al rod enzenyer.  Ou bezwen al rod QS pou etabli sa.  Eski i fer sans?  Non !  Se bann pri fou ki pa konpetitiv ki pe fer pri lavi monte.

Mr Speaker si nou pa regard dan sa bann move pratik Seselwa pou bezwen pey lepokase.  Lokasyon pou reste ser lokasyon i afekte biznes e biznes pou fer monte pri lavi.  Kot fodre aranze Mr Speaker?  I pa konplike, me i demann en Gouvernman ki serye ki vreman anvi vwar pri desann olye permet serten vann a nenport ki pri, akoz serten dimoun pou ganny faver enkli parti politik ki ganny larzan mal apropo.

Premyerman nou pe koz lo solisyon annan en regilater tax lo SRC ki vreman i a la oter son travay kot Ladwann  i mars ek en tim profesyonnel en sistenm profesyonnel ki marsandiz i ganny verifye par profesyonnel – pa en zwer ki ou konnen kot customs oubyen clearing agent ou konnen ki aksepte fo invoice pou pey mwens tax me vann a en pri konmsi tou tax in ganny peye.

Dezyenmman ; si nou sistenm VAT i marse annan bann lenspekter profesyonnel ki konn rekonsilye tou dokimantasyon biznes par egzanp Ladwann i konnen konbyen marsandiz ou fer vini.  Lekel ki fer sir ki sa ki ou vann ki ou deklare ki ou’n vann i an relasyon ek ou lenportasyon? Si ou vann 2 fwa pri lenportasyon parske sa se ou pratik konman en biznes, Gouvernman i konn lavaler logmantasyon li.  Alors otomatikman i konn ou lavant ou VAT i devret reflekte sa.

Ou business tax i devret reflekte sa, me akoz i pa le ka?  Lekel ki verifye?   Se parske nou ti koz lo en Mosyon semenn pase ou napa en ladministrasyon efektiv.  Larepons i senp.  Se lanmenm ki ou vwar gro larzan ki konsonmater in peye, i reste dan pos marsan, e apre ou vwar menm larzan pe kit pei atraver Money Changer.  Eski SRC i an kontak avek Labank Santral pou fer sir i annan sa rekonsilyasyon kan fodre lo sa ki dimoun i deklare epi lo sa ki zot pe konverti dan money changer pou kit pei?  Lekel ki verifye?  Se koumsa ki ou pou fer laplenn nivo.  Se koumsa ki ou pou anmenn vre konpetisyon parske napa.  E se koumsa ki Seselwa pou ganny vre valer pou son larzan.  Oli zefor pou ankouraz omwen detrwa labank prive Seselwa?  Eski Seselwa pa konn fer biznes labank li?  Sa dan li menm pou kas sa lanvironnman ki parey en kartel konmdir Onorab Ferrari, kot pri banker i ser e Seselwa pa kapab benefisye avek lentere ba ek tranzaksyon a en pri rezonnab.

Mr Speaker sa Fon Pansyon, set en landrwa ki mon personnelman mon konsernen zot in tir son chairman resaman apre zis 1an pa tro konnen akoz zot dir i vye selman lannen pase i pa ti vye li ler zot ti fek apwent li.  Napa okenn leksplikasyon valid ki’n ganny donnen ziska ozordi.  Zot in ranplas li avek en dimoun byen konekte avek Parti Lepep ki nou konnen pe servi en lenstitisyon piblik, pou son lavantaz parey STC.  Kwa ki fer nou kwari sa manev kot Fon Pansyon i pa parey STC e kot i vin en lot pou zot lavantaz?

Mon pe zis demann en kestyon mwan.  Mr Speaker mon pou terminen an dizan ki Sesel i en pti pei, e i annan en pti marse. Me si nou annan en marse ki vreman konpetitiv nou pou ganny vre valer pou nou larzan.

Si Gouvernman i retir dalon i administre dan en fason enparsyal ki pa pe fer ozordi i donn sans tou sitwayen pou fer servis e fer biznes kot napa faver e laplenn i nivo nou pou vwar en bes dan pri, nou pou vwar vre konpetisyon, vre liberalizasyon.  Pou le moman onnetman pou mon i pa egziste.

E mwan osi mon pou siport sa Mosyon ki Gouvernman i rapidman pran bann mezir neseser, pou kas sa bann pratik komersyal, e donn nou vre valer pou nou larzan.  Mon espere ki zot pe ekout e mon espere ki lot kote latab zot osi zot siporte, pou ki sa lavwa i vin pli for e ki nou reisir fer desann pri lavi pou tou Seselwa.  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Onorab John Hoareau nou annan 10minit ou kapab fer ou entervansyon dan 10minit?  Ok go ahead Onorab.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab bonzour tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker Mosyon ki Onorab Ferrari in anmennen, pe demann Gouvernman pou rapidman pran bann mezir neseser pouk as bann pratik komersyal ki ilegal dan biznes, e komers lib.  Sa se bann pratik kartel. Mr Speaker en kartel I en group businessman ki konplote ansanm pou fikse pri e pou servis oubyen en komodite.

Ler sa kalite pratik ti ganny fer se konsonmater ki pey lepokase, sa se akoz pri ki ganny fikse souvandfwa I byen o e I anmenn en lavantaz komersyal pou sa prodikter oubyen en reveni pa normal pou sa bann businessman ki pe fer sa bann pratik, tandis ki konsonmater I vin pli mizer akoz napa konpetisyon pou fer pri desann.

Mr Speaker sityasyon kartel I kapab ariv dan nenport ki pei me ler sa mons   I tir son latet I neseser I ganny kase; tel konman 4 lakonpannyen ki fer capacitors pou bann keksoz elektronik an Tokyo, Zapon ti ganny kondannen $19.5milyon an Zanvye pou fer kartel.  An L’Angleterre bann politisyen Labour in koz lo kartel ant 4 lakonpannyen Accounting.  E why KPMG, Deloitte, e PwC sa bann lakonpannyen pe ganny investigate.  Si nou pe adres sa size dan nou Lasanble se akoz I annan en nesesite reel an se moman.  Mr Speaker sa kalite pratik I annan en potansyel pou fer sa bann businessman pran kontrol lo lekonomi e i pou kapab kontribye pou anmenn lapovrete dan nou pei.

I osi kapab trangle ou sistenm tax ki pe kolekte reveni, akoz souvandfwa bann manev I sekre i napa gran kontrol pou permet ou sistenm reveni dan sa ka SRC ou sirvey lavant, alor pou kapab anmas VAT ki ganny kolekte.

Mr Speaker Sesel I en pti pei avek en lekonomi tre frazil.  Nou lekonomi I prensipalman baze lo sekter servis lotelri e nou enport laplipar keksoz ki nou konsonmen.  Lefe I reste ki laplipar bann marsan ou boutikye ki vann komodite toulezour, se bann a lorizin Endyen.  Bokou nou in demann kestyon en pe sa bann boutikye esey vwar avek zot sa ki pe arive avek bann serten komodite dan zot magazen.  Nou’n dekouver ki I resanble ki I annan enn sa bann boutikye ki tre malonnet. Sa marsan pe sey son mye posib pou toultan tir portre avek ban Minis menm ek Ziz e apre esey manipil leres marsan an dizan ki li i frekant vann gro zans dan Gouvernman e fodre zot aste zis son prodwi e vann li a dapre ki li i dir zot.   Sansan I pou fer sir ki zot pa a ganny zot license renewed oubyen i pou kapab fer zot pa ganny akse avek bann lezot servis Gouvernman oubyen i kapab pa vann zot serten lezot son bann prodwi ki i enporte.

Mr Speaker, sa menm marsan i annan li 10 Money Changer dan Sesel.  Ankor i fors lo marsan Endyen pou sey sanz zot larzan dan son Money. Change. Mr Speaker ler sa i arive lezot wholesaler pa kapab vann son lezot prodwi e lezot Money Changer pa kapab ganny biznes.   Sa i apel unfair trading. 

E fodre dir i annan bokou bann boutikye ki ganny met anba sa kalite presyon e lafreyer zot pa a kontan sa ki pe arive ek zot.   Me zot napa swa.

Mr Speaker sa zafer Money Changer dan li menm i en sekter biznes ki napa tre gran kontrol isi Sesel.  SRC pa pe ranmas tax ki i merite e labank santral pa pe annan en kontrol lo ki kantite forex ki pe kit pei atraver sa Money Changer ki osi i fer bann foreign transfer. 

        Sa i en bann fason kot nou lekonomi pe ganny trangle.  Parey mon’n dir avan forex nek i ale e i ganny transfer dan lezot labank deor e presyon an deviz i kontinyen e pri Dolar i kontinyen monte menm.   Kanmenm i annan plis ki rantre par Tourizm oubyen lezot lendistri, me nou vwar ki pri i kontinyen monte.

Mr Speaker fodre ki Fair Trading i fer son louvraz dan en fason pou pli proaktif.  Zot bezwen sorti dan Biro e la vwar pou zot menm ki kalite prati9k komers pe arive.

Mr Speaker dan son Ladres Leta De Lanasyon Prezidan Faure ti mansyonnen li menm, ki kartel i egziste Sesel.  Me ankor nou pe demande prey nou ti fer dan Mosyon Onorab Ramkalawan.  Me ankor nou pe demande parey nou ti fer dan Mosyon Onorab Ramkalawan semenn pase, akoz ki napa aksyon pou kas sa bann pratik apre ki en kantite zoli parol in ganny dir?  Oli swivi?  Oli rezilta sa bann zoli parol?

Mr Speaker dan domenn lo bann telekominikasyon nou’n osi vwar menm zafer parey in ganny dir par Mr Onorab Afif.  Nou vwar ki Airtel Cable, Intel i annan tou kontrol lo sa sekter.  Zot bann package i preski parey e zot pri i napa diferans signifikan.  Ki konklizyon lozik ki zot in fer se ki i annan en monopoli lo sa bann sekter biznes, alor tou sa bann konpannyen pe sey sarz preski menm pri.  Menm si lezot lakonpannyen i sey demande pou antre zot vwar ki i annan zis baryer devan zot.  Nou ti deza antann lenvestigasyon ganny e fer par FTC lo sekter Kominikasyon apre sa nou pa antann ankor nanryen.  Ki rezilta ki sa lenvestigasyon? Vini dir nou eski i annan ki ganny trouve koupab?  Eski i annan ki pou ganny pini par sa bann aksyon dezonnet?  Bokou dimoun pe demande, akoz ki L’Egzekitiv pe gard silans lo sa bann kartel kominikasyon?  Eski Gouvernman i per pou ofans serten gro msye dan sa biznes?  Eski sa bann biznes i ganny en carte blanche  pou kas Lalwa Fair Trading?  Akoz zot in finans Parti Lepep dan le pase?   Seselwa pe note.

Mr Speaker dan biznes processing Banbara osi nou vwar ki annan 4 license processors ki fer sir ki plonzer i annan zis R135 par banbara malgre Prezidan li menm ti donn lord pou tender out sa license pa ankor 2 processor avek bi, pou kas sa kartel e fer plonzer ganny en pli bon pri.  Me sa pa ankor ganny arive.

Mr Speaker, kartel ant bann labank i osi egziste parey in ganny dir.  Tou sa bann labank i kit zot lentere lo loan preski parey.  Napa gran diferans signifikan lo zot pei.  Sa sekter i fer bokou larzan lo  ledo malere.  Ler Kliyan i depoz son larzan dan labank i ganny en mwayenn 2.3 a 2.8poursan lentere4 tandis ki sa labank i pran zot deposit pou aster Treasury Bond kot zot ganny ziska 6.2 poursan avek Labank Santral.   A lafen lannen ou tande ki zot in fer profi R150milyon a R200 milyon.  Ankor nou vwar bokou lenzistis.  Tousala i fer kou lavi monte e desot latet laplipar malere.

Pou terminen Mr Speake mon oule dir ki menm si nou, nou’n zwenn WTO e sa in anmenn en louvertir global pou nou, nou reste en pep avek en lekonomi frazil ki bezwen manouvre laroul globalizasyon.  I enportan ki i annan bann striktir dan Gouvernman k i kapab protez nou marse lib an menm tan konsonmater, kont bann reperkisyon e pratik komersyal ki enpakte negativman lo nou.

Nou pa demann pri kontrol pou retourn en me nou pe dir ki Lalwa i devret pli sever pou bann ki kapab konpetisyon komers lib.

Mr Speaker FTC i devret zwe en rol kle koman Watchdog.  I bezwen vin pli proactif lo teren e fer plis lenvestigasyon lo bann pratik komersyal ansanm avek bann lezot Lotorite Gouvernman parey Investment Board. I bezwen ankouraz plis konpetisyon akoz se sa lakle pou kas kartel.  Aksyon pinitif ganny pran kont bann ki responsab pou promot sa bann kalite pratik e kas Lalwa apre ki en lenvestigasyon i ganny fer.

Mr Speaker sa i avek ede poudre sansan pri lavi ti tou dimoun pe plennyen ozordi.  E sete sa mon kontribisyon.  Mersi.

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab John Hoareau.  Bon mon ava envit bann viziter pou zwenn nou lo balkon kot nou pou pran dite ansanm e ankor mon envit bann Manm pou zwenn nou pou enterakt ek nou bann viziter.  Nou ava pran en Break e nou ava repran nou travay 11er.

 

 (BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen nou travay.  Mon ti annan Onorab Lemiel prosennman lo mon lalis – mon ti’n sinyal li be I ok I pa ankor antre.  Mon ava donn laparol Onorab Clive Roucou.

 

HON CLIVE ROUCOU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker bonzour tou koleg Onorab e bonzour tou bann dimoun dan Galeri.  Mr Speaker ankor enn fwa nou vwar en lot Mosyon avek bokou sans enn ki pe reflekte larealite dan nou pei ozordi.  En lot Mosyon ki sorti lo sa kote latab, akoz nou dan LDS nou vwar kwa ki enpakte lavi nou pep dan en fason negativ.  Akoz nou annan nou pep a ker nou sey tou sa ki posib pou amelyor zot lavi,

E akoz nou senserman anvi sa ki meyer pou nou bann frer ek ser Seselwa an konparezon avek nou bann koleg lo Parti Lepep ki’n vin gro gran gra lo soufrans sa pep.  An relasyon avek sa Mosyon ler nou vwar kot STC tou le mwan I pey zot R800mil e pandan 1an I R9.6milyon ki nou pep ti ava kapab ganny en meyer lavi – en meyer lavi espesyalman lo bann materyo konstriksyon kot nou vwar dibwa 9 par 2, 6 par 2, 4 par 2, feray 10, feray 12 tousala pri I ankor dan lesyel.

Si zis nou pa ti Parti Lepep pa ti pe abiz lo sa pep nou ti ava vwar en bes dan pri lavi. Mr Speaker ankor enn fwa nou vin avek en Mosyon ki vreman kler Mosyon prezante par Onorab Ferrari pe demann Gouvernman pou pran mezir neseser, pou kas sa move pratik komersyal.  La nou pe koz spesifikman lo sa hardcore kartel ki pe arive dan nou pei ozordi.  An vi ki I ava annan vre konpetisyon ant bann laboutik komers e servis pou ki konsonmater I ava ganny vre valer pou son larzan.

Mr Speaker Onorab Ferrari in donn en leklersisman kler, en definisyon kler lo ki savedir en kartel e ki mannyer kartel I kapab ronz en pep.  Nou tou ki viv lo sa pei ki apel Sesel, nou vwar tou bann siny avek bann sentonm ki mannyer sa kartel pe afekte nou pep. I pe afekte sa pep an zeneral.  Mr Speaker ler mon lir sa Mosyon pwen kle dan sa Mosyon se sa mo ‘konpetisyon.’ La mon redir ankor sa mo ‘konpetisyon’ premyerman set akoz konpetisyon dan biznes e la fason mazer pou koriz e deal avek bann businessman oubyen bann endividi ki pe sey fer en kartel.  Ler I annan konpetisyon lo en laplenn nivo, nou tou nou ava egal – nou tou dan en fason ou en lot nou ava kapab kontribye pou fer desann pri lavi.

Mr Speaker kan I annan konpetisyon, dan lafason ki bann biznes I ganny antreprann dan pei, tou Seselwa I ava vwar en bout pou kapab koste avek en lot.  Be ki nou vwar ozordi Mr Speaker?  Dan sa lespri konpetisyon pa egziste dan business.  Nou vwar bann gro pwason ki kontinyen manz bann pti pwason.  E sa bann menm gro pwason zot menm manz dizef sa bann pti pwason menm avan zot eklo.

Alors nou vwar ki zot kontinyen grosi e epanouir e tousala nou frer ek ser Seselwa I kontinyen ganny afekte.  Mr Speaker tou sa ki ou vwar pe arive la napa personn ki devret ganny blanmen me ankor enn fwa mon dir se Gouvernman Parti Lepep ki responsab.

Mr Speaker sa kartel in konmans dan bann laboutik partou otour Sesel la nou vwar sa lapat in ariv menm dan konstriksyon.  Nou vwar ki sa bann endividi ki’n fer son kartel from nivo laboutik la dan konstriksyon, zot pe sort of anvair sa biznes.

Ankor I afekte nou bann frer ek ser ki pe sey konstri.  Nou vwar ki sa bann menm dimoun pe kontinyen agrandi tandis ki nou bann frer ek ser Seselwa ki pe fer menm biznes zot pe mor an nesan.  Nou vwar sa bann menm dimoun ki pe fasilit zot group etnik, zot bezwen ganny en konpran ki mon pa zenofobik, me selman nou pe koz spesifikman lo sa bann group Endyen ki li I kontinyen soutenir son group; par egzanp ler zot donn materyo konstriksyon avek zot dalon lo en baz kredi tandis, ki nou bann frer ek ser ki dan menm biznes zot sey navige met o zour pou zot kapab fer sa de bout zwenn.  Ankor nou vwar nou bann frer ek ser ki mor an nesan parey zot menm ti dir.

Mr Speaker sa bann menm group zot annan dwa lo tou keksoz zot ki kontrol tou pri zot ki kontrol tou pri komodite.  Mr Speaker parey in ganny dir boner Seselwa nepli annan swa.  Par egzanp ler Onorab Ferrari in koz menm lo ice cream ou napa swa ou napa swa ou bezwen manz zis enn se zis ‘Arun.’ Ou nepli vwar ‘London Dairy’ ou nepli vwar ‘Delight’ avek lezot – ou nepli vwar ‘Shark.’ Pov sa bann Endyen dan en fason ou en lot zot bezwen kontinyen aste sanmenm sansan zot pa a ganny dile, zot pa a ganny delo zot pa a ganny delwil e lezot komodite esansyel, ki nou frer ek ser Seselwa nou bezwen.

Mr Speaker tousala Gouvernman ankor I kontinyen e kontinyen aksepte I kontinyen aksepte se si akoz sa bann menm dimoun ki’n kontinyen soutir zot pandan letan eleksyon pou zot reste o pouvwar e kontinyen les nou pep ganny abize.

Mr Speaker semenn pase dan entervansyon Onorab Ramkalawan, I ti mansyonn enn nou ser – sa I en legzanp tipik enn nou ser ki li osi tou ti dan biznes enportasyon ki ozordi in vwar li perdi plizyer kantite larzan, se zis akoz sa problenm kartel kot in pase otour partou dan nou pei kot in ganny refize pou ganny pran son bann komodite.  Akoz?  Se akoz zis en pti group partikilye ki kontinyen pran abiz zot pouvwar larzan e les nou frer Seselwa kontinyen mor.

Mr Speaker tou sa ki pe arive ozordi se Gouvernman pe soutire.  Mr Speaker nou vwar sa problenm kartel sa problenm kartel kontinyen anvair sa pep nou bann frer avek ser napa swa nou kontinyen fer letour apre letour ankor nou bann lenstitisyon, lenstitisyon SRC, FTC napa ase ledan.

Napa ase ledan pou zot kontinyen monitor sa bann kartel ki pe arive e mon pe demann Gouvernman pou donn FTC, SRC le neseser – manpower e tou sa ki zot bezwen pou zot kapab asire sa problenm kartel I ganny fini enn fwa pou tou.  Anvi ki nou bann frer avek ser I ava ganny en meyer lavi.  Mr Speaker dan en letid ki OECD in fer, in montre kan I annan kartel tou komodite I kapab monte ziska 15 a 20poursan.  I menm kapab ariv 50poursan. So zis mazinen si 15 a 20poursan minimum bann komodite I kapab monte, ki mannyer nou bann frer ek ser ki nou dir ozordi zot vilnerab pou kapab sirviv?

Si Gouvernman ozordi pandan 2an ki sa Lasanble pe kriye, e nou pe kontinyen kriye ki Gouvernman fodre fer le neseser. Mr Speaker nou vwar ki Gouvernman Parti Lepep napa volonte.  Zot napa volonte at all zot kontinyen e zot kontan vwar nou pep pe soufer.

Mr Speaker napa okenn Lalwa Sesel ki sort of prevent pou anpes sa bann dimoun fer sa ki zot pe fer. Napa en Lalwa ki pou pini oubyen deter sa bann kartel fer le neseser.  Mr Speaker nou vwar ki Parti Lepep napa volonte.  Alors pou konklir Mr Speaker dan en fason pozitiv nou pe enplor Gouvernman pou fer le neseser elimin sa kartel, e take sa bann dimoun, sa bann konpannyen to task ki nou pei I ava ganny en meyer lavi.  Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Mersi Onorab Roucou.  Mon ava donn laparol Onorab Simon Gill.

HON SIMON GILL

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou manm piblik ki pe ekout nou bonzour tou koleg Onorab.  Mr Speaker mersi pou donn mon laparol pou dir detrwa mo lo Mosyon Onorab Ferrari.  Me avan ler menm mon al lo konteni Mosyon detrwa keksoz I enportan nou met lo rikord;

Premyerman enkli mwan menm mwan si okenn Manm Onorab I pran son Mosyon I anvoy kot Clerk Lasanble Nasyonal, pou ki finalman I antre lo Order Paper mon prezimen ki sa Manm Onorab in bezwen pare avek son Mosyon pou li prezant son Mosyon.

Dezyenmman si sa Manm Onorab I santi I pa ankor pare avek son Mosyon, dan Standing Order I annan provizyon retir son Mosyon e ler in santi li pare I ava refer antre son Mosyon.

3enm keksoz Mr Speaker Mosyon si napa Mosyon lo papye, si napa bann lezot size lo Order Paper nou annan nou en mazorite 19 Manm lo kote Lopozisyon dan Lasanble Nasyonal, mon advice pou zot se ranpli Order Paper avek tou size ki zot anvi koz lo la e les minorite Parti Lepep dan sa Lasanble trankil.

4enm keksoz Mr Speaker I enportan nou met lo rikord, ki Parti Lepep I en parti ki I annan bann dimoun ki serye isi dan sa Lasanble, e ki nou antre dan sa Lasanble avek tou determinasyon pou nou fer nou kontribisyon pozitiv anver en Sesel meyer – anver Sesel kot nou ini sa pep, kot nou elimin okenn form, okenn sityasyon ki kapab anmenn plis divizyon parmi nou pep.  Nou reste determinen – wi Onorab Ferrari pou nou asire ki nou ini pep Seselwa e dan sa konteks.

Mr Speaker ler nou get konteni Mosyon Onorab Ferrari I fer mon mazin depi 1993 ler nou ti antre dan Lasanble Nasyonal, bann premye deba ki ti antre lo konteni Order Paper pou plizyer letan, or size ki ti domin en kantite laktyalite politik dan nou 3enm Repiblik, sete zisteman natir lekonomi Sesel – kou lavi pri lavi dan Sesel.  Sa I bann size enportan ki get lannen ki nou anmenn nou Lasanble ‘93 konman en Manm elekte dan sa premye Lasanble miltiparti.

Mr Speaker dan zesyon lekonomi pei e dan sistenm lekonomi mondyal, I annan de keksoz ki ou fer.  Konman en Gouvernman – konman en parti ki’n ganny elekte pou diriz en pei – de keksoz ou fer;

Limero (1) se ki ou met bann mekanizm pou ou kontrol zesyon ekonomik pei, avek en bi pou ou kapab mitigate bann diferan aksyon bann diferan akter dan sa zesyon ekonomik.

2enm opsyon ki ou annan se les zesyon ekonomik mars mannyer I oule.  Ou les sak sa bann akter ekonomik fer sa ki zot oule san kontrol, san regilasyon e an parantez mon a ouver or mon a dir en 3enm opsyon se ‘1 opsyon ekonomik kot Leta I egzers serten kontrol me I pa antre dan aktivite ‘ekonomik’ li menm li’ sa I parantez.

Me Mr Speaker vwala nou problenm fondamantal lo sa 3 opsyon. Nou annan nou Mr Ahmed Afif ki la dan Lasanble avek nou ki’n la dan bann premye moman kot nou 3enm Repiblik in met an aplikasyon plizyer opsyon pou nou kapab kontrol zesyon e aktivite ekonomik dan Sesel.

E les mwan koz partikilyerman lo pri bann komodite ki nou vann dan bann diferan magazen.  Onorab Afif I konn tre byen ki mekanizm ki ti annan an egzistans malgre I pa ti en mekanizm parfe, me ti en mekanizm ki son lobzektif ti final se ki ler sa marsandiz sa komodite I ariv kot sa konsonmater nou plizoumwen annan sa ledikasyon son pri ki sa konsonmater pou pey sa komodite.

Nenport ki teritwar ou ti konnen mekanizm si mon pou state it mekanizm pri kontrol I pa ti parfe li, me I tie n mekanizm e son lobzektif fondamantal ki I ti prozekte pou li akonpli, se regle pri komodite; fer sir ki okenn marsan dan sa pei pa vann komodite pri ki li I determinen ler in reve aswar lanmen bomaten I vann ou sa pri komodite.  Oubyen parey bann terminolozi ki mon’n tann servi dan mon labsans son bann pri I baze lo son ‘kapris.’

Be nou pa kapab annan en sosyete kot pri komodite I baze lo kapris marsan.  Be Mr Speaker Onorab Ferrari ki la ki loter sa Mosyon I ti pe esper Onorab Georges pou rescue li I pa la I pe dir nou egzakteman Leta antre kontrole, kontrole.   kontrole.  Mr Speaker mon konpran tre byen sa diferans fondamantal ki I annan dan filozofi ekonomik liberal avek filozofi ekonomik ki nou lo kote Parti Lepep nou annan.

Mr Speaker Onorab loter Mosyon avek bann lezot entervenan ki’n swiv, ler mon dir zot in dir nou Gouvernman or Leta kontrole, kontrole, kontrole zot kriy lasasen.  Me an menm tan tou sa bann lentervansyon ki’n ganny fer, zot pran blanm sityasyon pri komodite ozordi zot met lo Gouvernman.  Now ki Gouvernman pou fer si Gouvernman pa antre pou regilariz sa sityasyon?  Endirekteman zot pe dir Gouvernman antre met lord, kontrol sityasyon.  Be Mr Speaker ozordi le 10 Oktob 2018 si Onorab Ferrari Onorab Afif ki enn bann economist tre respektab ki’n travay dan sa Gouvernman, dan son bann lannen ki’n la avek Gouvernman Parti Lepep or dan letan SPPF si nou pa pou met Parti Lepep me I Gouvernman SPUP Parti Lepep de tout fason, I pe dir nou in annan bann mankman letan I ti Sekreter Prensipal ki’n fer nou bezwen ozordi dir I annan en loportinite eksepsyonnel ki Onorab Afif I annan avek tou lekip dan LDS.  Se anmenn bann Private Member’s Bill met bann konteni ki mannyer zot oule zot oule diriz Gouvernman pou regilariz sa sityasyon ekonomik dan sa pei.  Ou pe dir nou ou pa bezwen Lalwa pa bezwen Lalwa ou bezwen eleksyon?

Ok Onorab Roucou ki fek koze Mr Speaker, I dir napa Lalwa, napa Lalwa! E se sa ki mon pe refer avek bann dimoun ki annan konesans ekonomik pa Onorab Roucou se sa rezon ki mon pe refer avek dimoun ki annan konesans ekonomik Mr Speaker pou fer bann Prozedlwa bann Private Member’s Bill pou anmenn dan sa Lasanble Nasyonal e nou ava diskit lo la pou nou kapab arive met sa sityasyon anba kontrol.

Mr Speaker lot pwen ki ekstrememan enportan ki pep Seselwa I konpran ozordi ki nou pe debat lo la dan sa Lasanble, se zisteman se ki tou bann lentervansyon ki in fer prensipalman atraver loter Mosyon in fer nou konpran poudir Sesel I annan en pti lekonomi. Sesel I ptipti.  I annan en pti popilasyon.

E ki I ekstrememan difisil pou annan vre konpetisyon.  Me Onorab Afif in antre in dir napa vre konpetisyon, akoz I annan bann lezot fakter ki anpes annan konpetisyon ki reel Mr Speaker.  E Mr Speaker lepep Seselwa I bezwen konpran en keksoz, sa zesyon ekonomik Sesel, si nou pa antre pou nou fer bann regilasyon serye retourn en pe bann pratik kontrol ki nou ti annan, ki zot menm zot lo lot kote in dir laba annan en pe plis kontrol e ki zot pe rekonnet ki I annan en pe plis kontrol, si nou napa serten kontrol serye nou pa pou annan en vre pri ki reflekte vre valer sa komodite ki ganny vann partou dan tou nou bann magazen isi dan sa pei.

Lot pwen ki I enportan nou koz lo la Mr Speaker Lopozisyon in sey fer nou krwar, ki ozordi si pri komodite napa kontrol lo la marsan I fer sa ki oule se ki akoz Parti Lepep I ganny finanse avek bann marsan e ki nou koronpi akoz nou ganny finanse avek bann marsan e alor nou les marsan fer sa ki zot oule.  Mr Speaker pou lenformasyon lepep Seselwa e pou rikord LDS Mr Speaker in ganny finanse dan zot eleksyon avek plizyer marsan dan sa pei!

 

(Interruption) 

 

HON SIMON GILL

Where’s your facts?  You prove your facts!  You prove your facts! Mr Speaker I annan marsan dan sa pei ki ozordi pe ganny mayose ti pran kandida LDS ti finans li ti donn li keksoz pou son kanpanny eleksyon.  Met lo rikord ozordi!

So sa kestyon parti politik I ganny finanse avek marsan avek businessman annou pran li bury li Mr Speaker akoz tou bann parti politik I ganny finanse dan en fason ou en lot avek plizyer marsan plizyer businessman dan sa pei or zot siporte par plizyer businessman par plizyer marsan dan sa pei.

Annou pran li bury li napa sen isi dan bann parti politik dan sa pei napa sen! LDS napa sen!  Zot pe sey mislead sa pep an fer zot krwar poudir zot bann sen!  Zot pa sen!

So annou tonm dakor nou tou olye point figures annou rod solisyon pou sa pep annou rode ki mannyer nou tou ansanm nou kapab met latet ansanm met zefor ansanm pou nou kapab fer zefor pri lavi kou lavi dan sa pei.  Mr Speaker sa zafer 40an ki zot pe koz lo la I en rikord reye.  I annan plizyer pei Mr Speaker ki egziste konman en sosyete, plizyer lannen avan Sesel, e ziska ozordi zot pa ankor kapab arive met kontrol dan zot pei.  Bann pei ki pe preokoniz zot lekor konman model Mr Speaker e ki ozordi bokou nou pe fer referans avek, zot ankor pe lager, pe lalit pe rode ki mannyer pou kontrol zesyon e aktivite ekonomik bann businessman bann retailers dan zot pei.  Onorab Hoareau Onorab elekte pou Beau Vallon fek donn nou bann legzanp dan son speech ki mannyer Gouvernman L’Angleterre pou mansyonn enn pe pran mezir kont sa ki zot in sispekte I bann kartel e I dir deza I annan en desizyon ki’n ganny pran dan en group kartel kot zot in kondann zot e zot in pey en bon pe milyon domaz.

Mr Speaker egzakteman akoz nou pa fer sa isi?  Now mon vin lo zisteman sa.  Now nou’n koz lo Fair Trading Commission Mr Speaker ki mon oule diskit lo la Fair Trading Commission Mr Speaker nou konpran e mon konpran bann difikilte ki zot annan.  Si nou anvi Fair Trading Commission bouz bokou pli vit dan en fason pli dinamize nou bezwen donn zot plis kapasite.  Ler nou donn zot plis kapasite zot ava kapab pe ede, me I pa sifi.  I pa sifi.  Nou bezwen anmenn ankor en Prozedlwa or amann Prozedlwa ki zer zistans Fair Trading Commission, pou ki zot kapab al bokou pli lwen dan zot travay dan zot aktivite pou kapab met serten kontrol avek bann diferan akter ki pe azir dan nou lekonomi e ki enpakte lo kou lavi e pri lavi nou pep.

Mr Speaker lot pwen ki mon annan pou koz lo la se, enn bann komodite osi enportan ki Onorab Afif in koz lo la plennman e ki Onorab Hoareau osi in mansyonnen – fenomenn ki liberaliz nou larzan.  Nou’n donn loportinite Seselwa pe enport ki zot lorizin, me Seselwa pou antre dan zesyon sa komodite ki apel larzan atraver bann diferan laform.

E Mr Speaker si ozordi I annan en keksoz ki nou bezwen agree lo la, an plis ki bann labank fenomenn Money Changer fodre nou azir lo la.  Premye fason ki mon sizere se nou bezwen annan bann link Labank Santral, avek zesyon kotidyen tou Money Changer I annan fason pou fer li e nou kapab fer li.

I annan teknolozi ozordi pou nou fer li annou fer li sa I pa zis en dimoun mon pa pe koz lo en dimoun mon parey Onorab Hoareau in mansyonnen.  Mon pe koz tou dimoun, tou businessman ki annan lentansyon antre e ki deza dan sa biznes Money Changer pou ki I annan en link en lakord direk en lakord elektronik avek Central Bank pou ki nou kapab kontrol enn sa konponan enportan dan sa ki bann ekonomis I apel supply and demand foreign exchange lo local market.  Akoz nou konnen ki lenpak I annan lo pri komodite, ler ou pey komodite deor avek valer roupi R14 e valer R12 bann komodite deor.  Finalman ler I ariv lo latab dan lakaz sak konsonmater son pri I diferan ler ou’n pey komodite R12 avek ler ou’n pey komodite R14 valer lekivalans dolar a R1 Sesel ozordi.

Ekstrememan enportan ki nou bouz dan sa direksyon.  Lot keksoz ki ekstrememan enportan Mr Speaker se ki nou bezwen al pli lwen ki nou bezwen ale se nou bezwen osi annan en kontrol annan en link annan en difil elektronik avek tou nou bann retail outlet dan sa pei.

Si napa, nou bezwen fer en fason ki nou antre dan sa direksyon e partou ler marsandiz I vini swa lo lasose swa I vin erport e nou pa zis kontrol Erport – kontrol lasose nou kontrol li ler ou pe retail dan ou laboutik.  E ki tousala I antre dan en sistenm pou nou kapab cross verify sa bann tranzaksyon, pou ki nou kapab annan en lenformasyon en lendikasyon ekstrememan kler lo ki mannyer sa bann zafer retail price pe marse dan sa pei.   Lo kote bann wholesaler Mr Speaker, I kapab annan 4 wholesaler – kapab annan 2 wholesaler mon napa problenm ek sa mwan.  Labaz se nou bezwen annan kontrol, se sa ki sa Lasanble pe koz lo la ozordi, se sa ki lesansyel Mosyon Onorab Ferrari – kontrol.  Nou bezwen annan kontrol. Ou container I sorti nou bezwen pe scan sa container Mr Speaker from A to Z – A to Z nou bezwen pe scan sak container. Mr Speaker A to Z.  Si nou ganny fake par fer vin 10 container par en dimoun or en lakonpannyen or nou ganny fake par fer vin 7 container e nou verifye enn, sa pratik fodre I arête dan sa pei.

Fodre nou konnen detay ki antre or ki’n antre dan tou le 10 container, pou nou kapab fer sir ki nou account for tou keksoz ki antre dan sa pei.  Se sa kontrol ki Onorab Ferrari pe rode e nou bezwen fer sir ki tou sa bann invoice ki antre ki ganny deklare konman pri sa bann komodite Mr Speaker, ki pa nou ki fer isi Sesel ki I fer laba deor kot sa bann komodite I sorti, nou bezwen pe kapab pe ariv ziska sa zistans.  Nou bezwen pe kapab pe ariv ziska sa zistans Mr Speaker.

Al verifye on the spot or nou demann bann komersan – bann wholesaler or retailer ki fer serten enportasyon, pou donn nou lenformasyon boner avan ler zot marsandiz I antre dan sa pei, pou ki nou sistenm I permet nou link up avek sa supplier deor laba, pou nou kapab verifye sa pri sa komodite.  Si I en pri faktori I en pri faktori, e si I pa en pri faktori I en pri artifisyel, then nou sistenm I ava pick up e I ava annan aksyon ki ava swiv.  Mon krwar sa I direksyon kot Onorab Ferrari atraver son Mosyon pe anmenn nou.

Mr Speaker vwala kot mon vwar Mosyon Onorab Ferrari pe anmenn nou.  E si nou pa al sa zistans Mr Speaker I dir nou ditou si nou pa al sa zistans Mr Speaker nou pa pou kapab annan lenformasyon korek egzakt lo vre pri sa bann komodite, lo vre valer sa bann komodite si nou pa al depi laba kot son faktori pou nou konnen si sa komersan si sa businessman in fini fer and in under invoice sa bann komodite, pou li pey mwens tax e finalman Gouvernman I konsonm mwens tax e finalman li ki I fer epi i inflate pri son komodite ler I al vann dan retail market.

Mr Speaker sa I pa zis nou vin la dan Lasanble Nasyonal nou fer bann stetment.  Nou bezwen – si nou pe koz kontrol nou bezwen pe al dan tou sa bann detay.  E Onorab Afif in deza koz lo la li.  Onorab Afif in deza koz lo la akoz under invoices bann komodite bann fo deklarasyon ki Gouvernman pa pe anmas vre valer lo tax, Onorab Afif in deza koz lo la.  La ozordi akoz mon Simon Gill mon pe koz lo la tou dimoun I dir mon pe envante.  Me Mr Speaker I vre si nou’n tir kontrol, se akoz dan Sesel a serten moman, in annan en kantite batonnen ki zot in baton sa fenomenn ‘pri kontrol’.

Lopozisyon in batonn sa fenomenn pri kontrol ki ti annan an legzistans dan sa pei, e ki nou ti tande Mr Speaker larg lanmen marsan, larg lanmen marsan, larg lanmen marsan e zot ti dir nou ferm SMB fermen ozordi zot dir personn pa pe dir ferm -personn pa’n dir ferm SMB, me Mr Speaker in ganny dir.  I lo rikord. I lo verbatim!  Mon annan rikord lo verbatim mon annan li mon pas ladan mon etidye li.  I la lo rikord.

Ozordi Mr Speaker si zot pe rekonnet poudir ler nou larg lanmen tou dimoun dan sa pei, nou’n larg lanmen tou businessman, tou retailers tou wholesalers dan sa pei, nou’n perdi kontrol e lekel ki pe pey lepo kase Mr Speaker?  Se sa konsonmater enkli ou Mr Speaker ek ou fanmir ki pe pay lepokase akoz LDS, SNP a lepok United Opposition sa lepok ti dir larg lanmen marsan, larg lanmen marsan, larg lanmen marsan Mr Speaker!  Nou’n large ozordi zot pe dir nou repran kontrol, repran kontrol, repran kontrol Mr Speaker.

Mr Speaker lekonomi sa ki mon ti apel an ‘93 an montan en liberalizasyon sovaz I lo rikord pa marse dan sa pei Mr Speaker nou bezwen annan en minimum kontrol lo aktivite lo komersyalizasyon bann komodite ki tou komersan I vann dan sa pei.  Sa I enn bann filozofi ki mon parti in toultan krwar ladan e ozordi zot pe evok sa filozofi ki mon parti in toultan krwar ladan e nou dir zot welcome on board.  Annou prepar bann Prozedlwa Mr Speaker pou nou kapab arive enn fwa pou tou met kontrol lo sa ki nou perdi kontrol lo la, apre ki nou antre dan liberalizasyon ki zot menm zot in siporte ki zot menm zot in demande pou ‘’larg lanmen’’, ‘’larg lanmen’’, ‘’larg lanmen’’ – ‘’tir kontrol’’, ‘’tir kontrol’, ‘’tir kontrol’’ la ozordi ‘’kontrole,’’ ‘’kontrole,’’ ‘’kontrole!’’

Mr Speaker lot size ki mon oule koz lo la Mr Speaker se labank.  Mr Speaker labank mon dakor avek teori ki’n ganny koz lo la lo kestyon labank mon krwar poudir tou nou labank I kapab pe donn pep Seselwa en better deal.  Mon krwar tou labank dan sa pei Mr Speaker I kapab donn pep Seselwa en better deal.  E nou bezwen – nou bezwen met plis zefor e dan bann dernyen Ladres Bidze Mr Speaker e lo serten Mosyon ki’n pase dan sa Lasanble mon koze lo sa size loan – lentere lo loan ki labank I donnen.

Nou bezwen kapab pe bouze e ranforsi ki mannyer nou met ou etabli sa relasyon Gouvernman e labank pou ki nou kapab arive ganny bann to lentere lo bann loan labank e aksesibilite pep Seselwa avek labank dan en fason bokou pli ekitab.   Ekstrememan enportan sa.

Mr Speaker an pasan nou kapab koz lo en lot size dan sanmenm konteks Mosyon, se met lo rikord ki kartel dan Sesel I pa bokou.  I pa bokou.  E Onorab Ferrari Loter Mosyon nou pe demann Onorab Ferrari pou pa zis roam around the surface fer parey zot in abitye fer name and shame bann kartel ki annan.  Name and shame bann kartel ki egziste ki ou konnen ou’n mansyonn zis Airtel e ou’n mansyonn an pasan Cable & Wireless ou krwar I annan serten negosyasyon serten diskisyon ki pe ganny fer, or ki’n ganny fer ki pe fer zot mentenir pri.  E Onorab Afif osi in fer referans lo la, I pe koz 2enm kab ki pe antre si nou pa ankor kapab epwiz kapasite premye kab akoz nou pe rod 2enm kab annou get to the bottom – go to the bottom! Annou fer mannyer nou tonm dakor ki pri ki Seselwa pe pey telefonn oubyen data I ser e ki nou bezwen fer desann!  Nou bezwen fer desann.

Mr Speaker I ekstrememan enportan sa e ozordi mon krwar I fer apepre 4enm fwa mon refer lo sa size menm si mon konnen I annan pa tro kontan nou bezwen pe dir avek tou nou bann service provider dan domenn telekominikasyon, dan sa pei olye zwenn ansanm pou mentenir zot pri nou ankouraz zot pou zot kontinyen zwenn ansanm pou gete ki mannyer zot kapab fer desann pri ki pep Seselwa I pey servis ki zot pe donnen.  Now lot keksoz ki I enportan dan sa demars pri komodite …

 

MR SPEAKER

Onorab Gill.  Ou annan ou 3minit.

 

HON SIMON GILL

Wi.  Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker I enportan ki nou tonm dakor lo en keksoz ki si … ki IT seksyon IT anba Minister or ki DICT with thinks ki la, zot pa ankor kapab tonm dakor ki nou bezwen bouz lo sa direksyon si I annan serten mankman dan zot Lalwa ki pa permet zot fer sa ki nou krwar I devret fer, nou bezwen bouze e tonm dakor ki pep Seselwa I bezwen sa ki meyer.

Mr Speaker ou’n dir mon I reste mon 3minit mon antre lo konklizyon.  Konklizyon No.1 Mr Speaker, se ki solisyon kou lavi pri lavi dan sa pei I reste avek LDS.  Zot bezwen akonpli zot promes eleksyon!  Enn zot provizyon enportan ki zot ti al lo la dan zot kanpanny se ki donn nou mazorite dan sa Lasanble e nou a fer desann pri lavi.  Lepep Seselwa pe espere.  Desann pri lavi I pa zis en kestyon donn State House zot annan en mazorite dan sa Lasanble Nasyonal fer sa ki zot krwar I neseser pou fer pou nou kapab fer desann pri lavi e mon deza dir ki veikil, nou pou pas atraver pou nou kapab ariv lo la se ki mannyer nou egzers plis kontrol e retourn en pe lo kontrol ki nou ti annan dan lepase olye ki nou tire e nou dir ‘‘larg lanmen,’’ ‘’larg lanmen’’, ‘larg lanmen’’ nou’n large zot pe dir nou re anmare.  Ok.

2enm konklizyon Mr Speaker I ekstrememan enportan, ki nou not en keksoz – sa pei Sesel I en pei ki nou tou nou kontan nou kontan Sesel e ozordi mon reprezant en parti ki’n la ki’n dan direksyon Sesel pou plizyer lannen, e mon a dir zot en keksoz malgre tou son lenperfeksyon mon repete malgre tou son lenperfeksyon mon repet ankor malgre tou son lenperfeksyon Mr Speaker …

 

MR SPEAKER

Wrap up.

 

HON SIMON GILL

Gouvernman ki mon reprezante in fer en kantite keksoz ki byen pou sa pep e I enportan ki nou acknowledge sa.  3enm konklizyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab wrap- up.

 

HON SIMON GILL

Mon pe fini dernyen pwen Mr Speaker.  Dernyen konklizyon Mr Speaker se sa parti ki mon reprezante nou pe viz ver en nouvo lorizon pou sa pep nou dan en legzersis kot nou pe reform nou parti nou platform pe al sanze e nou reste determinen pou nou anmenn Sesel bokou pli devan.  E pou nou fer sir – pou nou fer sir ki bann lerer ki’n ganny komet lepase, nou bury li e ki nou bouz ki nou ouver en nouvo paz pou Sesel e pou Seselwa.  Nou’n fer en kantite keksoz e mon kontan zot la ozordi zot pe enterakte ek mon dan mon lentervansyon depi konmansman ziska finisyon and I am proud I akoz sa ki nou fer dan sa pei ki akoz zot la ozordi dan sa Lasanble.

 

(APPLAUSE)

 

HON SIMON GILL

And I am proud of you LDS!  I am proud of you as individuals I am proud of you!

 

MR SPEAKER

Mersi.

 

HON SIMON GILL

E akoz sa ki nou fer dan sa pei ki zot annan sa lavwa, ki zot annan sa lendikasyon, ki zot annan sa kapasite sa abilite pou zot enterakte e koze dan sa pei!  Mr Speaker mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Bon nou ava pran en break e nou pou repran travay 2er.  Me toudswit la mon ti a kontan ki bann Manm Komite Biznes Lasanble ABC nou rankontre dan Speaker’s Conference Room pou nou regard travay pou semenn prosenn.  Nou pou Break e nou pou repran travay 2er.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bonn apre midi tou Manm Onorab.  Bonn apre midi tou dimoun ki a lekout e pe kontinyen swiv travay Lasanble Nasyonal.  Premyerman mon prezant en leskiz pour sa pti retar.  Sa in vin lo kote mon par, lo kote mon lofis.  Nou pour kontinyen avek nou travay.  Sa se lentervansyon deba lo Mosyon ki’n ganny prezante par Onorab Ferrari bomaten.  E prosennman lo mon lalis mon annan Onorab Wavel Woodcock.  Onorab.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi.  Bonn apre midi tou koleg Onorab, tou dimoun a lekout. Mr Speaker dan deba lo Mosyon ki Leader Lopozisyon ti met devan sa Lasanble de semenn pase bann Manm sa Lasanble sirtou bann ki sorti lo sa kote latab ti fer resorti bann defayans dan Ladministrasyon Prezidan Faure.

En keksoz ki’n sorti tre fortman dan bann deba lo sa Mosyon sete bann kartel ki an operasyon Sesel.  Mosyon ti tous en pe lo lafason ki sa bann kartel i annan lefe advers lo nou lekonomi e fer pri lavi vin pli ser.  Mwan osi mon ti koz sa topik e mon ti fer resorti ki ozordi nou annan plizyer kartel Sesel.

Me Speaker i malere pour dir ki bokou sa bann kartel zot ganny soutire par le fe ki zot in siport Parti Lepep dan lepase. Sak fwa i annan eleksyon sa bann gran kartel, gran lakonpannyen zot donn sipor finansyel Parti Lepep dan zot kanpanny eleksyon.  Si pa sipor finansyel zot donn swa flat screen, fridge, cooker ek washing machine pour aste vot pandan bann letan eleksyon. Onorab Gill Mr Speaker avan nou pran lunch break in admet devan sa Lasanble ki zot ganny finanse par bann marsan.

Mr Speaker ler nou pe koz lo kartel nou pe koz lo price fixing; kot plizyer prodwi komodite menm par fwa bann komodite debaz i ganny fikse, set lo menm pri dan preski tou bann laboutik dan Sesel.  Ki fer ki menm si nou sipoze dan en free market economy, isi nou annan en kontrol lo tou pri marsandiz par le fe ki en benchmark pri kontrol i ganny set par sa kartel lo plizyer komodite i fasil pour sa bann kartel outprice son bann konpetiter, ouswa anpes lezot konpetiter antre dan market. Akoz i pour enposib pour zot compete avek sa kartel.

Mr Speaker kontrerman avek sa ki Onorab Gill in dir, i pa la i pa ankor tournen, mon pa konnen si in taye regardan pri kontrol. Liberalizasyon pa vedir fer pratik ilegal.  Nou dan LDS kontrerman avek SPUP/ SPPF/Parti Lepep nou pa ankouraz bann pratik ilegal.  Sa ki Onorab in dir atraver ou Mr Speaker i montre klerman ki Gouvernman Parti Lepep pa konnen ki savedir liberalizasyon. Vre liberalizasyon i fer desann pri lavi dan tou pei ki ganny aplike. Par le fe ki i ankouraz konpetisyon antre tou bann marsan.

Sa bann pratik ilegal parey, sa bann parti ilegal parey kartel ki Gouvernman Parti Lepep in soutire e tolere, ki’n afekte pri komodite negativman.  Mr Speaker se sa bann cartel ki’n ganny ankouraze par sa Gouvernman ki’n afekte pri prodiktivite e bann komodite negativman me pa liberalizasyon parey ki Onorab Gill ti pe esey fer nou krwar.  Mr Speaker sa kartel ki ozordi mon pour met lanfaz lo la i en kartel Endyen.  Sa kartel i annan kontrol lo la mazorite laboutik Sesel sirtou bann laboutik Endyen.  Sa kartel ozordi i annan en monopoly ou plito oligopoly lo wholesale ek retail market Sesel.

Mr Speaker ozordi sa kartel pe met presyon lo bann boutikye Endyen pour pran marsandiz zis avek zot, e zot napa ouswa zot ganny problenm ler zot pran marsandiz avek bann lezot konpetiter; sirtou avek bann wholesaler Seselwa ki an konpetisyon direk avek zot. Akoz sa Mr Speaker ozordi plizyer wholesaler Seselwa zot in faid akoz zot pa pe ganny market, lavant pour zot bann komodite.

Ozordi Mr Speaker, si ou pas dan plizyer sa bann laboutik Endyen, ou pour vwar ki zis bann brand, bann mark ki sa bann gran prodikter ouswa whosale Endyen i prodwi ouswa enporte, ki pe ganny vann. Lezot brand, bann boutikye pa oule aste ouswa, zot pa oule vann.  Akoz sa kartel pe detri tou lezot konpetiter.  En legzanp ki’n ganny donnen par lezot Manm osi se ice cream Mr Speaker. Preski dan tou sa bann laboutik Endyen zis en brand ice cream ki pe ganny vann.  Sa se Arun Ice Cream.  Ou nepli war bann lezot brand parey ‘Shark Ice Cream ouswa ‘London Dairy. Mr Speaker Arun Ice Cream i zis en legzanp. I annan plizyer lezot komodite ki bann wholesaler lokal pe ganny difikilte pour vann avek sa bann laboutik.  Menm si zot prodwi i pli bon kalite, swa i pli meyer marse ki sa bann kartel pe vann.

Mr Speaker akoz sa kartel, akoz sa bann gran lakonpannyen Endyen pe enpoz lo bann boutikye, bann retailers Endyen zot pa pe kapab fer otreman.  Zot in ganny lord pour aste, zot in ganny lord pour pa aste bann lezot brand.  Fodre ki tou marsandiz i ganny aste avek sa bann enportater, sa bann gran enportater wholesaler Endyen, si zot pa fer sa Mr Speaker zot war zot dan problenm.

E menm sa bann boutikye ler zot refize, ler zot deside pour aste bann prodwi, bann komodite avek bann lezot whosalers Mr Speaker i annan konsekans ki vin avek.  Sa kartel – sa bann gran enportater parey mon’n dir sa bann wholesalers, i kapab refize vann sa bann boutikye zot marsandiz.  Zot kapab menm koup tou sipor finansyel parey zot pa donn kredi sa bann boutikye, sa bann marsan, sa kartel i threaten zot ouswa zot ganny met a lekar lakominote Endyen.  Mr Speaker sa kartel i vin parey en lot pti lanpir ki’n ganny kree dan nou pei Sesel.

Mr Speaker sa kartel pe monopoliz e kontrol wholesale ek retail.  Zot pe monopoliz marse lokal.  E Ladministrasyon Prezidan Faure malerezman pa pe fer nanryen.  E si nou kontinyen koumsa bann businessman Seselwa pa pour manze Sesel. Mr Speaker sa en lenzistis ki Gouvernman i merit get ladan sirtou atraver Fair Trading Commission FTC. Gouvernman i merit donn plis resours FTC sirtou resours imen pour investigate e pran aksyon apropriye kont sa kartel.

Mr Speaker i kler ki i annan price fixing dan plizyer komodite isi Sesel.  Ler en magazen Endyen i fer monte pri en komodite, partou lezot magazen i osi ogmante lo menm pri.  I annan kek laranzman ki ganny fer antre ki montre klerman ki sa kartel i egziste. Akoz sa Mr Speaker, i anpes annan konpetisyon parmi bann marsan ki ti pour ede donn plis competitive prices pli konpetitiv e fer pri komodite desann. Normalman Mr Speaker dan nenport ki market, dan nenport ki marse ler i annan konpetisyon pri pour natirelman desann.

Tou bann boutikye pour compete avek kanmarad pour zot nobou kapab vann zot komodite.  Alors zot pour esey vann zot bann prodwi komodite a en pri pli meyer marse e a en pri pli konpetitiv pour bat lezot konpetiter dan sa lendistri ouswa dan sa sekter.  Mr Speaker ler pri tou komodite i ganny fixed i ganny fikse pour pri pa desann e komodite i kontinyelman ganny vann ser.  Akoz sa pri lavi e akoz sa pri lavi pour kontinyen ogmante.

Sa kartel, non selman i detri tou lezot konpetiter me osi fer li difisil pour lezot konpetiter antre lo marse.

Gouvernman fodre pran aksyon pour anpes sa bann keksoz arive. Zot tro lenient avek sa bann gro enportater wholesale Endyen.  E nou konnen akoz Gouvernman i soutir zot. Mr Speaker zot ganny soutire akoz koripsyon. Ler gous i marse, lekel ki pour demann kestyon sa bann propriyeter? Koripsyon Mr Speaker i rezon prensipal akoz pri lavi i o Sesel ozordi. Tro bokou dimoun pe vann zot entegrite pour larzan. Gouvernman pa pour kapab kontinyen soutir sa bann kartel.  Fodre pran aksyon avek zot.  I annan pei ki bann lakonpannyen ki fer sa bann keksoz zot ganny fine, R2milyon.  Onorab Hoareau in mansyonn enn de sa bann lakonpannyen.  Mon krwar i tit e persi legzanp L’Angleterre. I annan menm bann businessman ki’n ganny kondannen akoz zot in involved dan bann kartel, zot in involved dan price fixing.

Mr Speaker en lot for ki Gouvernman in fer, se zot in les tro bokou envestiser antre Sesel dan serten lendistri.  Non selman zot in les sa bann envestiser antre,  me L’Egzekitiv in donn zot nasyonalite.  Zot in antre, zot in aste later, zot menm lo land bank.  Zot in vin pli ‘Seselwa’ ki Seselwa!  Zot in menm fasilman ganny akse avek loan finisman ek bann labank lokal. Menm Gouvernman in prefere antre dan biznes avek sa bann envestiser, etranze olye avek Seselwa. Tou Kontra se bann konpannyen etranze ki gannyen. Akoz sa zot in touy bann antreprener ek bann biznes lokal.  Etranze i ganny priyorite lo Seselwa. Etranze pe ganny tou bar dipen, Seselwa pe manz zis lakourt dipen.

En lot problenm Mr Speaker se ki Gouvernman pa pe kree en klima pour ankouraz plis konpetisyon.  Sa i fer ki bann kartel i formen.  Annou pran legzanp bann lakonpannyen telefonn internet Sesel. Mr Speaker ozordi Sesel nou annan nou de lakonpannyen prensipal ki provide internet services avek bann lezot servis telekominikasyon, Cable & Wireless avek Airtel.  Me ki nou vwar? Menm si i annan sa de gran konpetiter kou internet i ankor egzorbitan.  I ankor tre eleve menm parey pour telefonn. Lavites ki data ek sa pri larzan ki Seselwa i topup i fini i enkrwayab.  Sa ki pli enteresan Mr Speaker, se ki napa gran diferans dan kou pour servi internet pour anvoy text, pour fer call, bann package telekominikasyon eksetera ant Airtel avek Cable & Wireless; bann pri i preski menm parey.  I kler ankor ki i annan kek laranzman, ki i annan oligopoly lo marse lokal, e ki bann pri pour zot bann servis in ganny fikse dan en fason ki dan ‘zot’ lavantaz.

Mr Speaker fodre ki Gouvernman i get ladan. Gouvernman i merit pe ankouraz lezot lakonpannyen telekominikasyon pou antre Sesel. Napa ase konpetisyon pour ede fer kou internet ek telekominikasyon desann. Nou tou nou konnen ki i annan plizyer o zofisye Gouvernman ek bann dalon ki annan vested interest dan sa bann lakonpannyen.  Seta ki pe protez son prop lentere personnel.  Mr Speaker dan en workshop resaman Praslin organize par Gouverner Labank Santral, Gouverner ti declare ki plan Labank Santral, se pour diriz Sesel ver en cashless society. Kot dimoun pour servi mwens larzan likid, me plito servi bann mwayen digital parey digital payment, internet banning, eksetera.

Me sa ki enteresan Mr Speaker nou oule pei bouz ver bann digital services, me kou internet Sesel i ankor vreman egzorbitan.  Zis pour ouver en paz lo internet sa kantite data ki i pran i pa vo larzan ki Seselwa pe peye, detrwa minit lo internet lakantite data ki ganny servi i tro bokou!  Internet i tro ser! Ozordi nou viv dan en lemonn kot tou keksoz pe bouz ver digital, pe bouz online.  An fezan sa Mr Speaker, atraver en pei bouz digital, i pour ede limit kou e depans ki en endividi ouswa en lakonpannyen i fer. Me malerezman Sesel nou ankor an retar, e pour le senp rezon Mr Speaker ki internet service ozordi i tro o akoz sa de lakonpannyen zot annan kek kolizyon avek kanmarad.

Par le fe ki internet telekominikasyon i sitan o tousala i annan le fe advers lo kou lavi Sesel. Si ou pour konpar Sesel avek bann pei larezyon kou telekominikasyon i bokou fwa pli ser.  Solisyon ankor enn fwa Mr Speaker ankor enn fwa Mr Speaker se kontrol sa bann kartel, monitor sa bann lakonpannyen e penalize zot si zot pe fer price fixing.  Ankouraz plis konpetiter dan sa sekter.  Met an plas bann regilasyon pour anpes collusion.

Kot i konsern tender osi fodre ki Gouvernman i get ladan.  En lot pratik ki arive Sesel se bid rigging. I annan bann lakonpannyen konstriksyon ki koz avek kanmarad avan ki zot submit zot bid; sirtou bann proze Gouvernman zot agree antre zot lekel ki pour ganny tender e a ki pri. Sanmenm ki toultan nou vwar menm lakonpannyen ki ganny tou tender.  En lot pratik bann kartel Mr Speaker se fer monte pri en serten komodite. Par le fe ki zot annan oligopoly ouswa kontrol absoli, monopoly lo en lendistri, zot redwir lakantite sa komodite ki zot ti a pe supply lo marse lokal.

Sirtou si sa komodite ouswa prodwi i lo high demand.  Par le fe ki supply i ba, e konsonmater i bezwen sa prodwi. Menm si pri i ogmante, konsonmater i pare pour pey pli ser pour ganny sa prodwi ki zot bezwen.  Alor ki fer kou sa komodite i vin bokou pli ser. E sa la fason ki sa kartel i benefisye, zis sa kartel ki benefisye. Mr Speaker sa ki nou osi vwar pe arive ozordi se sa ki nou vwar pe arive ozordi se sa ki nou apel market sharing.  Sa bann gran enportater, wholesalers pe diviz marse, market antre zot, e zot pe protez zot lekor kont tou bann lezot konpetiter. Zis zot ki pe kontrol market.

Mr Speaker ankor enn fwa fodre ki Gouvernman i pran bann mezir pli serye pour kas sa bann kartel.  Fodre ranforsi STC, donn li plis ledan, plis resours, resours imen, resours finansyel.  E keep empower bann travayer pour investigate e deal avek sa bann kartel.  Si fodre met zot ankour, met zot ankour. Si fodre fine zot, fine zot.  Nou pa kapab les sa bann move pratik kontinyen dan nou pei Sesel.  Mr Speaker se pour sa rezon ki mon pour siport sa Mosyon ki Onorab Ferrari in met devan sa Lasanble Nasyonal e ki mon senserman krwar ki Gouvernman i bezwen fer en zefor en pti pli serye pour zot deal ek sa bann kartel e kas sa bann kartel Sesel ki kapab ede annan plis konpetisyon, e an fezan sa i ava ede fer pti lavi desann bokou pli ba ki tou Seselwa Sesel i ava benefisye. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Woodcock. Yes Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou koleg Onorab, bonn apre midi tou Manm piblik.

Mr Speaker anba Order 26, (1), matter of privilege mon ti oule zis fer referans atraver ou Mr Speaker pour dir Onorab Woodcock mon lonbraz mon konnen e mwan pa pour zanmen tay li.  Mersi bokou.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Ok!  Ok!  Ok!  Ok!  Order!  Order!  Bon mon pa’n pense ki ou pour fer, ou pour raise en matter of privilege koumsa.  Mon pa krwar i ti pe mean dan sa fason. Zis in fer referans avek en statement ki ou’n fer e mon krwar ler in lev latet i pa’n war ou, i dir kekfwa ou pa la, e petet ou’n taye.  Koumsa.  Mon pa krwar in impute any improper motives.  Ok?  Alright, nou ava e ou, ou pa en Onorab ki taye. Egzakteman, ok? Bon nou ava pas laparol avek Onorab Sylvanne Lemiel.

 

HON SYLVANNE LEMIEL

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker, bonn apre midi tou mon bann koleg, Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker, sa Mosyon i enn ki annan son merit. Ozordi partou kot ou pase, ou tann pe koz lo pri lavi ki vreman o. dimoun i pas dan magazen e gard pri komodite lo letazer e bann ki kapab aste zot pran sa bann komodite menm si i ser. Me par kont bann ki zot pour war aste i pli feb, zot remet sa marsandiz oubyen komisyon dan son plas.  Wi Mr Speaker pri komodite e servis in vreman monte e se sa ki nou popilasyon i kontinyen vwar ki pri lavi pa zanmen desann. Avek en Roupi ki flote e pri dolar ki kontinyelman monte sa i fer ki nou sityasyon pa amelyore.

Mr Speaker, mon konpran ki nou dan en marse lib.  Me ozordi nou pe vwar ki sa sityasyon kot bann businessman i tonm lo bann lagreman pour aranz pri marsandiz lezot komodite e servis, e fer ki zot tou zot vann sa bann komodite e servis menm pri pe vreman afekte nou tou.  E pli move i pe afekte sa bann dimoun ki pe ganny en saler pli ba.

Mr Speaker isi Sesel ou pe vwar serten group marsan, lakonpannyen konstriksyon e servis telekominikasyon pe domin marse lokal.  E zot osi, zot pe travay avek kanmarad pour aranz pri zot komodite oubyen servis.

E sa i afekte bann konsonmater, oubyen piblik an zeneral.  Sa bann biznes zot kontinyen fer milyon e kontinyen grosi. Serten i met zot bann larzan dan bann kont aletranze. Serten pa pe pey tax. E se nou lekonomi e nou pep ki pe soufer.  In ler pour SRC pibliy lenformasyon lo konbyen larzan taks zot pe anmase avek bann marsan oubyen boutikye. Akoz mon santi ki sa bann malpractice in al pour tro lontan. Mr Speaker, annou regard en kou FTC.  E ki nou kapab fer pour donn plis sipor.

Mon krwar ki staff kot FTC i devret ganny plis training pour kapab dekouver e fer bann lenvestigasyon e kas sa bann kartel.  In ler pour nou name and shame sa bann kartel akoz nou pa kapab kontinyen sibir le konsekans zot aksyon.  Mr Speaker kartel ki andomaz lentere konsonmater i en form serye krim ekonomik ki pa kapab ganny aksepte.  Par kont Mr Speaker mon konstate ki pour idantifye, detekte e prouve ki i kartel i en latas difisil ki bezwen en konbinezon Lalwa e osi konpetans ekonomik.

Mwan oule fer resorti ki lager kont kartel i vreman esansyel pour welfare nou lekonomi.  E i devret priyorite tou lenstitisyon ki ranforsi Lalwa.  I devret annan en travay ansanm e byen kordinen pour kapab kas sa bann menas ki pe vreman afekte nou.  Si i annan nesesite pour revwar Lalwa FTC pour donn li plis ledan, annou fer li.  Nou bezwen lite pour kas sa sistenm kartel isi Sesel.  Sa pour ede ki Seselwa i a ganny en pli bon deal an term pri komodite lo letazer dan bann magazen.

Pri konstriksyon e osi pri bann servis parey telekominikasyon i a varye e dimoun ava annan en swa.  E Mr Speaker, fodre nou fer sad an en fason serye.  Fodre ler in ariv letan pour pran bann mezir neseser, nou pa zwe politik. Fodre pa bliye ki lo lot kote zot ti fer serten promes osi montre zot sipor pour serten group marsan.  Si ozordi nou pe diskit sa Mosyon fodre nou pran sa serye.  E kot nou devret pran aksyon annou pa pran li dan lentere politik.  Me dan lentere nou pei e nou pep.

An konklizyon Mr Speaker fodre nou travay ‘ansanm’ pour nou kapab fer en diferans.  E nou pa sakenn bos son kote. Mon pour siport sa Mosyon lo son merit Mr Speaker.  Mersi.

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi, mersi Onorab Lemiel. Mon ava pas laparol avek Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun.  Mr Speaker dan laplipar lekonomi marse lib restriksyon i egziste pour anpes devlopman kartel.  Parey loter Mosyon in eksplike avek klarite cartel i en group biznes endepandan ki zot lentansyon se pour ogmant zot profi par fikse pri, limit lakantite prodwi an sirkilasyon e aplik lezot pratik restriktir dan komers. Kartel san dout i kontrol pri e parfwa swazir lekel prodwi zot anvi aste ou revann.

Le fe ki bann aktivite ilegal i arive an sekre, i difisil ganny lenformasyon lo kwa egzakteman zot pe fer e lekel ki enplike direkteman.  Selman dan bann pei ki’n brav pour pran bann mezir kont loperasyon Kartel, bann pei in kapab penn en bon portre lenpak ki souvandfwa negativ ki zot annan lo bann lekonomi. Pour donn en legzanp ant Zanvye 1990, a Desanm 2008, plis ki 500 Kartel atraver lemonn in size lenvestigasyon plizyer Gouvernman, bann lorganizasyon regilatwar e menm aksyon legal par bann endividi prive pandan sa menm peryod bann aktivite kartel in kout bann lekonomi afekte par lao 16 trilyon Dolar Ameriken.

Alors zis sa sif Mr Speaker i montre ou kwa ki nou a pe deal avek ozordi.  Fikse pri ilegal anba Lalwa Anti-Trust Law ki egziste dan plis ki 140 pei.  Isi Sesel i annan Lalwa konpetisyon zis ki ti pase an 2009.  Dan sa Lalwa i annan en seksyon ki apel restrictive business practice e li i adres sa ki apel abuse of dominant position. Me eski tou bann lotorite konpetan ki merit pe met sa Lalwa an viger an aplikasyon, i annan kapasite e volonte pour met li an mars?  Ki nou pe fer ozordi koman en Lasanble?  Se en demann avek Brans Egzekitiv Gouvernman, pour regard sa sityasyon de pre. Ou a fer sa atraver en lanket, en lenvestigasyon dan sekter komers kot par egzanp, zot a kapab konsantre spesifikman lo bann prodwi manze.

Nou’n deza antann en propozisyon isi, mon rapel byen Leader Zafer Gouvernman kot in deza dir dan en lentervansyon ki par le fet nou lekonomi i ptipti, lakantite prodwi ki nou fer vini i pa sitan bokou konpare avek en pei ki pli gran ki nou par egzanp, kot alor i ava kapab annan en legzersis pour konn letan en pri i arive la lo lasose konbyen in arive, e apre avek en margin.  So roughly konbyen en pri, en item i dwatet pe vann dan laboutik. Onorab Gill dan son prezantasyon bomaten in sey akiz LDS ki nou pa pe onor promes nou Manifesto ki nou’n dir ki nou pour lager kont pri lavi. Letan dirizan Lopozisyon ti anmenn Private Notice Question lo size pri lavi.  Letan nou’n inisye deba pour fer desann an detay ki lakonpannyen Green Island Construction koman en lakonpannyen let ape fer pour ede fer pri konstriksyon desann.

Letan mwan menm personnelman, mon’n table Mosyon lo STC e ki akoz bann propozisyon solid ki’n sorti isi anndan dan sa Lasanble pe annan serten demars konkret, alors kwa ki baz largiman Parti Lepep ki nou pa pe onor promes nou Manifesto ki nou pour lager kont pri lavi? LDS pe seye menm, nou pa ankor les tonbe e sanmenm sa ozordi pour dimoun ki pe ekoute akoz sa Mosyon in ganny anmennen e pe ganny debat isi anndan. I enportan pour Leta, letan mon dir Leta, set a dir Sesel koman en pei konpran relasyon ant komers avek bann komersan e zot suppliers. En letid a kapab get de pre pour vwar bann gran enportater e bann komersan. En tel letid a permet konnen ki degree bann komersan pe zouir en lavantaz lo zot bann konpetiter, me pli enportan lo konsonmater ki aste marsandiz dan zot laboutik.

Akoz i bezwen annan en letid?  Akoz ki nou bezwen fer en lanket pour nou konpran sa sityasyon kartel?  Ki mannyer nou’n konnen pour dir Sesel i annan 40poursan son popilasyon ki pe viv anba laliny lapovrete? Ki mannyer nou’n konnen pour dir ki annan apepre 5mil Seselwa ki pe konsonm drog ozordi? Ki mannyer Labank Santral in kapab evalye nivo konesans popilasyon lo bann servis finansyel dan Sesel? Ki mannyer Minister Lanplwa in kapab evalye prodiktivite dan travay?  Tousala in akoz en letid detaye fer par bann dimoun konpetan e donn zot  en rezilta tanzib.  Pour konpran sa sityasyon kartel dan Sesel menm mezir i neseser e merit ganny aplike.  Ozordi Mr Speaker marse komers i tre konsantre.  Avek selman en pti group enportater ki pe kontrol en gran poursantaz, ki mwan napa sif egzakt akoz en letid ava kapab permet pour konnen ki poursantaz marse, tel ou tel enportater i kontrole.

E i ava osi etablir ki mannyer zot kapab pe enfliyans pri par lao sa ki devret ete e ki kalite profi ou larises zot pe fer? Akoz ozordi bokou sa bann enportater zot in al dan lasirans, konstriksyon, lotel.  Ki mannyer sa bann dimoun pe fer o tan larzan dan telman pti git letan?  I annan en legzanp dan distrik Baie Ste Anne Praslin. En dimoun ki’n komans biznes laboutik, 4, 5an pase, ozordi i annan li 4 laboutik dan sa distrik.  Ki mannyer eski vreman Seselwa pe aste sa kantite ki fer en endividi annan sitan lespas pour li grandi dan pti git lespas letan?  Alor i bezwen annan en keksoz la.  E ziska ler nou kler en tors nou pa pour kapab konn egzakteman kwa ki pe pase.

Kartel pa zis dan komers. Ozordi i pe ariv dan konstriksyon. An fet nou tip e annan en konversasyon nou de Onorab Loizeau dan Break e nou ti pe koz lo sa size kot bann gro kontrakter pe kree bann lezot pti konpannyen ki zot met lo zot bann foreman par egzanp. E li sa kontrakter li menm i pour fer vini materyo ki i servi dan bann konstriksyon ki’n ganny tender ki’n fer olye procure sa bann keksoz avek bann fourniser lokal, bann keksoz depi par egzanp vit, frame laport, lafnet, twalet, air condition, e menm i fer vini bann zouvriye etranze, tel ki mason plonber, sarpantye elektrisyen, aircon technician eksetera, olye ki bann Seselwa ki’n lekol pour sa bann metye, i pe kapab ganny en debousman.

Alor i annan en size la ankor. Me selman nou pour bezwen regard li de pre e fer en letid neseser pour nou kapab konpran.  Yer par egzanp dan sa Lasanble nou’n koz lo lentegrasyon vertikal.  Nou’n konsantre dan lendistri tourizm kot zisteman en DMC nou war li pe al dan restoran, nou war li pe al dan lotel, nou war li pe al dan bann bato plezir.  Alors si pe arive laba, i bezwen ankor pe arive dan bann lezot lendistri.  E se sa rezon ki mon ti demann Minis pour Tourizm, sa kestyon lo ki bann levidans ki Gouvernman i annan pour zot kapab alor enfliyans bann Polisi?  E son larepons sete ki zot in tande, zot in ganny bann konplent, e ki alor zot bezwen pran bann mezir, bann prekosyon avan ki sityasyon i vin pli pir. Be sa Mosyon se sa i osi ki i pe demande.

Nou pe dir avek Gouvernman pa zis reazir lo sa ki ou tande.  Me etidye sa sityasyon dan en fason syantifik, pour ou kapab vin avek bann levidans tanzib e ki alor letan ou pour pas bann en Lalwa, or S.I. nou prezan koman en Lasanble serye nou ava kapab apiye, ou dezagree avek sa ki leta i ava met devan.

Ozordi Mr Speaker i annan bann diferan antite ki kapab pe fer keksoz dousman, dousman pour adres sa size Kartel.  FTC, Fair Trading Commission, bokou bann entervenan avan mwan in koz lo li. E li zisteman ki prensipalman administre sa Lalwa Fair Competition Act, Lalwa Konpetisyon Zis ki ti pase an 2009.  Me kestyon i reste se eski FTC ozordi i annan sa kapasite?  En entervenan avan mwan in demande, rightly say ki fodre laba i annan en pti pe plis training; i annan en pe plis bann lesanz avek sirtou bann pei ki zot ziridiksyon i en pe parey nou, ki zot ziridiksyon i en pe parey nou ki zot ava kapab konpran dinamik sa sityasyon ki nou pe deal avek.

E selman osi i bezwen annan en lager antoure, par diferan bann antite.  Customs par egzanp ki mannyer i kapab team up avek Minister Finans, Labank Santral, Licensing Authority pour zot kapab fer bann travay.          Bann pei par egzanp nou vwar pour dir i annan bann dimoun ki al fer bann raid granmaten ki vini ki get dan store, get ou bann dokiman parey Onorab Afif bomaten ti pe eksplike pour fer sir ki i balanse avek sa ki ou VAT ki ou pe peye avek ou business tax pour fer sir pour dir ou pa pe fer bann profi an tro e selman pa deklar sa ki ou pe fer egzakteman.

National Statistics Bureau, ki mannyer i kapab ganny servi pour fer zisteman bann resers ki mon pe propoze ki i annan? Ozordi Mr Speaker, nou mank data pour analiz sa sityasyon profondeman.  Premyerman nou bezwen annan en bon konprenezon lo bann kondisyon, lo kondisyon dan lendistri komers Sesel; ki mannyer in sanze dan bann sennyen lannen? Sirtou apre reform ekonomik 2008 ziska ozordi kot roupi ti devalye eski pozisyon bann fourniser in sanze.  Nou bezwen konn konteks sa lendistri an detay.

Dezyenmman nou bezwen reponn sa bann kestyon swivan;

Ki mannyer sa sityasyon pe afekte konpetisyon, swa konsonmater e inovasyon biznes.  Pour mezir swa, nou bezwen regard varyete prodwi lo letazer bann magazen, varyete ki bann enportater pe enporte ki enportan pour konpetisyon.  Pour mezir inovasyon, nou bezwen egzamin bann nouvo prodwi lo marse, par egzanp ki bann enportater pe anmennen? E 3enm kestyon ki nou bezwen demande i ki degree i annan en problenm konpetisyon dan Sesel? E ki nivo komers Sesel i zis ou pa zis.

Mr Speaker, i enportan ki sa bann kestyon i ganny reponn akoz nou bezwen, mwan repete laprev konkret. Swe LDS i senpleman koumsa; nou oule en Lalwa ki annan lefe pozitiv lo marse i anpes konsonmater soufer atraver mank konpetisyon e anpese ki pri i mont dan en fason artifisyel ki tro o, e ki annan plis inovasyon dan marse e osi plis swa pour konsonmater.

Alor nou bezwen koman en Lasanble osi ofer en serten solisyon. E zisteman parey mon’n dir pli boner bann antite, diferan bann lorganizasyon ki kapab annan en rol pour ede dan sa sityasyon, i pran bann rol en pe pli proaktiv.  Zot demann Bidze neseser pour zot kapab enplimant zot travay ouswa pour recruit staff, lakantite staff neseser pour kapab donn bann training, reviz zot bann Polisi e Lalwa, me pli enportan akoz souvandfwa Polisi i kapab ganny challenge legalman.  Me reviz bann Lalwa e met bann provizyon neseser dan Lalwa.

Ou vwar letan lot kote latab i esey akiz nou pour dir nou ti rod marse lib.  Wi be i ok pour nou demann marse lib.  Be marse lib ou pa pour bezwen fer bann reform ki Gouvernman napa kontrol.  Ozordi malerezman se ki komersan ki pe dikte, ki pe met pri kontrol. En pri ki zot pou kapab fer otan profi.  So nou bezwen dir avek sa bann antite Gouvernman depi SRC, depi FTC, depi SLA reget ankor zot bann Lalwa e anmenn bann provizyon neseser pour ki keksoz i ganny fer dan en fason fair and just,  pour konsonmater ki nou, nou reprezante la anndan koman bann Manm elekte.  Nou pe koz lo zot par la koman, dan nou rol reprezantatif.  Me prezan la nou bezwen fer sir pou dir sa bann Lalwa i an konformite avek bann norm enternasyonal e avek bann Konstitisyon konman Lezislater nou bezwen demande sa.

Nou bezwen annan plis bann lenspeksyon, pour verifye ki bann biznes pe pey byen zot business tax zot VAT ki reflekte lavant ki zot pe fer.  Eski pa i neseser pour nou dezormen, parske nou en pti ekonomi nou pa kapab lese ki dimoun i zis kapab pran, pran, pran akoz i annan kapasite pour li fer. Se pa bann license whole sale avek retail – byen. Vertical integration  nou pe koze ki yer nou ti pe diskite ozordi nou war en boug i fer vini konman en enportater apre li menm li i annan 4, 5, 6 laboutik. E i osi compete avek bann lezot lorganizasyon, biznes ki zot alors en zour ti annan drwa lo sa bann prodwi akoz zot ti bann reprezantan legal sa bann prodwi.  Prezan i annan distorsyon dan marse e tousala i afekte kalite prodwi ki nou bann konsonmater i aste.  I afekte konpetisyon.

Alor konman en pei i normal ki nou fer sa bann refleksyon ozordi pour nou demann sa bann kestyon. Ki nou bezwen get ankor bann penalti ki i egziste dan Lalwa ki nou bezwen ranforsi ki dekouraz, bann pratik ki pa korek Mr Speaker.

Depi bomaten i annan size STC ki’n monte.  E letan mon’n koz avek diferan bann dimoun lo sa size zot in rapel mwan, in dir be ou konnen ennler sa zafer kartel la ti konmans avek STC parski li i ti annan monopoli lo bann prodwi apre in vin STC.  E STC ozordi pe menm aste olye li fer vini e benchmark en pri nou war li pe aste avek serten enportater e i ganny met anba presyon pour li pran serten prodwi. Prezan in annan en lo fakter. Size Parti Lepep in monte vizavi STCA. E mon konn sa byen akoz dan mon prezantasyon Mosyon lo STC nou ti koz lo la Parti Lepep ozordi i annan diferan later i annan bann building e Praslin i en legzanp. Horizon i apele sa building, Baie Ste Anne vizavi Laplenn?  I en legzanp sa kot i pou zot i ti annan plizyer bann Biro Gouvernman bann servis ki ti ladan. E mon kontan atraver COGA nou’n aprann Minister Lanplwa in konfirmen avek nou ki dezormen zot in sorti.

Be i annan ankor bann landrwa kot zot ete Anse Royale nou konnen pou dir bazaar i lo later SPPF/ Parti Lepep, ki kalite laranzman finansyel i annan – nou pa konnen.  Sa i bann keksoz ki nou konman en Lasanble nou pou bezwen demann kestyon dezormen lo la, be i annan sa size STC kot Builders Depot i ete.

E Mr Speaker pour ou lenformasyon Lasanble STC pe aste sa propriyete. Be la ankor konman Chairman COGA akoz sa i en size ki nou’n lev avek zot apre sa Mosyon nou’n al war. Nou pou bezwen anmenn kestyon pour Minis Finans vin eksplike, ki mannyer sa zafer in pase ant STC avek Parti Lepep?

Nou konnen poudir SMB Builders Depot ti ouver an Septanm 2014 e tou le mwan zot ti pey Parti Lepep R823mil konman rent – R823mil. Ki 1an i fer ou R9,876,000.  Savedir depi Septanm 2014 ziska apepre desanm 2018 la STC ti pou’n pey Parti Lepep R39,504,000.  Me STC i dan demars pour aste, e Parti Lepep e taler zot ava, enn ant zot pou bezwen dir zot ava lib pour donn en Right of Reply basically, R16milyon mon tande zot pe demann STC, 16 milyon.  Now, depi 2014 be ki mannyer pri lavi pou desann parski pour bann dimoun ki pe ekout mwan la, sak fwa ki ou pe al kot STC ou pe aste en kilo diri, en kilo zonnyon, en kilo ponmdeter i annan 50sou lo la ki ou a pe pey Parti Lepep. B e depi Septanm 2014 ziska parey mon’n dir la apre 2018 Desanm la 39 milyon, ladan menm ou a demann ankor 16milyon par lao?  Come on kartel sa!

Pri lavi mannyer pou desann konmsi ed nou en pe, nou’n dir nou dan nou Manifesto nou pe lager pou pri lavi se sa ozordi nou pe koz lo la.  Fer en keksoz Together nou fer.  E si zot pa fer, I will not be proud of you!  Today I am not proud of you Parti Lepep. Akoz zot form parti nou soufrans.  Met STC de-kote.

Nasyon kot Nasyon i ete la pe lwe avek zot R63mil par mwan!  Sak fwa ou aste en nasyon ou pey 50sou Parti Lepep.  Larg lanmen Seselwa!  Kartel sa.  Alor fer en keksoz pour ed sa pei pour vin en pe pli meyer ki i ti ete yer silvouple.  Because right now I am not proud of you Parti Lepep.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Henrie mon a pas laparol avek Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi, e bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker ler nou Gouvernman ti entrodwi Komisyon Komers Zis Fair Trading Commission FTC, e donn sipor NATCOF, sa ti form parti de gran demars ede anmenn konpetisyon e osi protez konsonmater.  Nou bezwen sa de konponan enportan dan en marse lib.   Komisyon komers Zis li i fer sir ki napa sityasyon monopoli dan pei.  NATCOF i konsantre lo ledikasyon konsonmater sirtou kot i konsern zot drwa.  Me mon’n war ki NATCOF ozordi pe nepli ganny sipor bidzeter.  Mon met sa la pour mon bann koleg lo lot kote latab.  Byen avan Gouvernman ti konmans liberaliz sekter telekominikasyon. Airtel ti ariv lo marse pour donn konpetisyon Cable & Wireless ki ti pe kontrol marse Sesel pandan 100an.

Sirman tarif telefonn kle zot mwayen zot telekominikasyon ti desann.  Nou pe note ki tarif pour internet i ankor o, ler nou konpar avek lezot pei.  Mon’n osi tande ki en 3enm konpannyen telekominikasyon pe al donn plis konpetisyon. Nou pe espere ki pou annan pli bon pri e meyer kalite servis. Mon pe donn enn de legzanp kot Lalwa ledikasyon e nouvo lakonpannyen i kapab anmenn pli konpetisyon ki konsonmater i benefisye.

Mr Speaker i paret mwan ki vre konpetisyon i reste zis en nide.  Pour kapab annan konpetisyon parfe fodre annan en lanvironnman komers kot tou dimoun pe vann menm prodwi ki egzakteman parey. Konpar ponm avek ponm, compare apples to apples parey Angle i dir. En lanvironnman kot personn pa kapab kontrol pri lo marse kot sak vander i annan en pti par sa marse napa okenn baryer lo okenn mouvman marsandiz e fasilit servis e sakenn de nou sirtou konsonmater i annan lenformasyon lo kwa ki pe aste e vann.

Malerezman ou erezman pour swa dan en pei i annan plizyer mark prodwi, diferan kalite sorti dan tou kwen lemonn. Dan en sityasyon monopoly zis en biznes ou petet ki nou kapab apel kartel.  Ki met pri sa ki zot anvi akoz napa alternativ, e napa plas pour nouvo konpetiter dan sa marse. Me Mr Speaker sa i lakoz en politik atak bann lenstitisyon Leta pour demann lekonomi liberalize.  Mon rapel byen ou Onorab, atraver ou ki Onorab Ferrari ti demann sanmenm;  anfen ‘kapris’.

Mr Speaker mon pe koz lo en lanvironnman ki pe koz lo konpetisyon parfe.  Kot i annan konpetisyon parfe personn okenn group pa kapab monopoli.  Akoz i annan bokou aster bokou vander e pri i reflekte kantite ek demann.  Si en keksoz i vin tro ser i kapab vin en motivasyon pour en lot biznes.  En lot lantreprener pour vin avek en nouvo lide inovasyon, pour rantre dan sa marse e offer pri meyer marse pour menm kalite prodwi ou servis.  Dan en pei komers lib, kot nou touzour pe rod nouvo fason fer biznes, sa i devret en pratik kontinyel.  Annou aplik li Sesel e nou a war plis loportinite biznes.  I normal ki en biznes i fer profi.  Pour sa biznes kapab sirviv e pour son propriyete kapab viv ase byen.  I osi normal pour annan konpetisyon dan profi, pour anpese ki profi i akimil dan lanmen zis enn de e pour donn loportinite pour lezot vin pran en pe sa profi.  Mon krwar sa ki loter Mosyon pe vreman demande, se ki mannyer nou kapab annan vre konpetisyon dan pei e an menm tan fer desann pri lavi.  E nou lo sa kote latab nou pou ed li fer sa Mosyon vin pli direk. Fodre demen i note ki Mr Speaker se atraver travay ‘ansanm’ ki nou pou ganny rezilta.

Lo La Digue ki trouv plis ki 50 kilomet avek Mahe pri marsandiz final i osi determinen par kou transportasyon.  Marsandiz i ariv lo nou zil par bato e nou pey sa kou adisyonnel eksepte pour marsandiz STC.  I annan menm Gouvernman dan lemonn ki pa dakor avek sibvansyon, akoz dapre zot sa i touf inovasyon, e apes dimoun trouv solisyon dan en lanvironnman konpetisyon.

Mon reste lo La Digue nou pey bokou pri materyo konstriksyon akoz nou transportasyon.  Me, nou annan ros.  Pour rezon lanvironnman nou pa kapab kraz ros ki nou annan a labondans alor nou pe ganny prive en lanvironnman konpetisyon dan en sekter enportan parey konstriksyon.

Mr Speaker loter Mosyon in servi sa term kas bann pratik komersyal ki aparante avek sistenm kartel.  Mon ti a pli kontan si loter Mosyon ti ava demande ki ava annan en letid lo bann pratik komersyal ki aparante avek sistenm kartel.  Nou kapab dir nou war, nou tande, me bezwen laprev.  Mon panse sa letid i louvraz FTC.  Apre mon le konnen kwa ki en profi normal? Kan i annan en kantite biznes ki pe fer menm keksoz dan en pti marse, I kler ki par sak biznes dan sa marse i diminyen.  Son profi i diminyen.  I fer annan plis tansyon pou zwenn ansanm e tonm dakor lo en pri o, pour mwens travay, pour mwens marsandiz.

Nou annan bokou taxi, bokou pickup, bokou laboutik dan nou pti marse. Mon pe rode oli biznes pour zot partaze, pour zot viv ase byen e konsonmater pa perdi.  Pou peser kekfwa i diferan.  Ler i annan bokou pwason pri i tonbe.  Dan lagrikiltir i parey, ler i annan bokou dizef ek legim pri i desann.  Pa neseserman dan sa kantite laboutik ki nou annan konpetisyon. Mr Speaker i bon rapel Lasanble, ki an 2013 ti annan lanket Lerop kot plizyer gran labank dan lemonn ki ti ganny akize pou azir ansanm dan tranzaksyon forex.

Lakizasyon ti konsern fikse pri lesanz pour zot fer plis profi.  Alor, avan ki nou montre ledwa lo personn, nou bezwen en lanket aprofondi pou donn sa Mosyon son vre relevans.

Annou fer li dan en lespri travay ‘ansanm’, pour met plis larzan dan pos Seselwa.  Se ki nou bezwen fer, e pa les konsiderasyon politik popilis vin afekte sa ideal en meyer Sesel.  Mon demann lot kote latab pou sanz retorik e annou travay pou sa pep.  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sophola.  Mon ava pas laparol avek Onorab Flory Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mesi Mr Speaker, bonn apre midi tou dimoun. Letan nou regard sa Mosyon sa mo kartel i atir latansyon an premye. Ki savedir en kartel? Bokou in eksplike bomaten. En kartel i letan en group prodikter, ouswa en group ki donn en servis i vin ansanm pour protez zot lentere dan en zefor pour regiliz pri ouswa manipil pri.  Zot lobzektif i pa selman pour fer profi, me parfwa i osi pou detri konpetisyon.  Alor i kapab ganny dekrir konm en group ki kapab endepandan, me ki azir ansanm konman en sele aranz pri pour sa ki zot prodwi ouswa sa ki zot vann par kree en baryer ki anpes vre konpetisyon antre.  Sa i kapab annan en lefe negativ lo konsonmater. Annefe, sa i touzour annan en lefe negative lo konsonmater ki a lafen pa ganny meyer prodwi a meyer pri.

Nou vwar pri ki eleve akoz tou manm sa kartel i gard pri parey.  E letan i mont dan en magazen i mont partou e napa transparans dan lafason fer biznes.  Letan sa group i byen etabli, i fer li difisil pour nouvo konpetiter antre dan sa domenn ouswa sa lendistri, e souvan ou vwar enn ki domin tou lezot e enfliyans zot konportman menm an servan lafreyer.

Annan en lenfliyans lo pri ki pa vre pri en prodwi i ganny kontrole dan sa sistenm antye parmi tou sa ki partisip ladan. Mr Speaker letan nou regard byen sa morso dan Mosyon ki fer lanfaz lo pratik komersyal ki aparante avek sistenm kartel i donn nou Mosyon en lot lanpler.

Savedir i bann aksyon ki resanble bann pratik ki ganny servi dan en kartel e sa bann pratik i vizib isi Sesel ozordi. Nou kapab idantifye li akoz in toultan otour nou.

Mr Speaker an menm tan ki nou koz lo kartel nou osi konnen ki nou sipoze annan en lekonomi lib, ki nou apel en free market ekonomi.  I en sistenm kot pri i ganny determinen par marse li menm, e par konsonmater.  Dan en marse lib se Lalwa Provizyon ek Demann ki pa ganny okenn lenterferans avek Gouvernman par en monopoli ouswa par en Lotorite ki etabli sa pri.  Sa i souvan en ideal ki en lekonomi i sey swiv pour benefis konsonmater e donn en rezilta pou fer desann pri lavi e donn en meyer opsyon tou kous sa sosyete.

Dan tou landrwa kot i annan biznes i bezwen annan regilater, e regilater se bann lotorite ki ganny met an plas par Gouvernman.  Zot sipoze perform dan en fason pour regard lentere sitwayen sa pei ki bann konsonmater.

Isi Sesel nou’n konn NATCOF ki ti angaz dan en dik konsonmater, me eski zot ti delivre?  Nou’n konn FTC Fair Trading Commission e zot sipoze sel mouvman ki anfors Lalwa Competition Act 2009 e fer bann lenvestigasyon.  Pour asiste li i annan Minister Finans atraver SRC, Licensing Authority e Lapolis. Mr Speaker, Lalwa FTC ti sipoze pe ganny amande.  Fotespere sa Mosyon i a motiv zot pour regard byen ki bann pouvwar ki FTC i kapab ganny ranforsi.

Ozordi en Mosyon dan Lasanble Nasyonal nepli pour gid Gouvernman lo fason travay ki nou ti a kontan sizere, e bann laliny ki zot kapab konsidere. Nou’n vwar a plizyer repriz ki Gouvernman pa oule ekout nou.  Zot sourd lo nou!  E nou’n finalman konklir ki zot in nepli efektiv dan protez lentere Seselwa. Ozordi en Mosyon dan Lasanble Nasyonal i vin plito pour edik piblik Seselwa lo bann fe e bann fe reel.  E parey Onorab Ferrari i dir, se pour sa ki nou pe demann nouvo eleksyon e nou al les Seselwa swazir ki mannyer zot oule ganny gouvernen.

Ozordi Mr Speaker nou Mosyon i koz lo bann sirkonstans ki’n ankouraz kartel e nou le eksplike ki mannyer sa i annan en kou lo pri lavi nou bann fanmir Seselwa. Mon napa okenn lentansyon pour target personn ouswa pour denigre personn mon pe enterpret lenformasyon ki dan mon lanmen e bokou nou i deza konnen.

Nou louvraz isi dan sa Lasanble i pou protez lentere popilasyon an zeneral, sa i nou rol prensipal.  Nou pe koz lo kartel ouswa bann group ki kapab par zot fason fonksyonnen i pe reazir konman en kartelI annan dimoun ki dan lanplwa bann lakonpannyen ki mon pou mansyonnen ouswa annan par dan sa bann lakonpannyen e i pa mon lentansyon pour denigre zot. Me plito pou demann zot pour re-evalye mannyer keksoz i ganny fer otour zot, pour benefisye lasosyete antye. Souvan sa bann dimoun napa en pouvwar pour sanz ki mannyer sa biznes i pratike.  Souvan se bann direkter e bann benefisyer direk sa bann lakonpannyen ki desid lo pratik e parey Onorab Ferrari in eksplike sa i ganny fer an sekre deryer bann laport fermen.

Me si nou pa koz lo la klerman, nou pour kontinyen vir an ron.  Mr Speaker nou tou nou le pri lavi desann e nou ou le ki dimoun pa sibir bann kou an plis akoz manipilasyon ouswa pouvwar ekonomik en lot group. Ankor pour nou vwar kote nou ete, nou bezwen gete kote nou sorti. Dan lepase Seselwa in propriyeter biznes, nou tou nou konn biznes ki’n la depi avan 5 Zen 1977.

Me nou osi konn plizyer biznes ki ti ganny fermen, ouswa nasyonalize dan lentere pei.  E nou ti ganny dir sa konman en rezon sa letan. Bann biznes lasirans, biznes lotelri, biznes transportasyon tou sekter ti ganny touse o non nasyonalizasyon.  Mr Speaker letan ou fer en Koudeta e ou monopoliz politik ou konmans en kartel politik.  Kartel politik i fer ki zis bann ki siport sa fason fer ki ganny akse avek loportinite biznes ek loportinite pour fer larzan.  Si ou napa sa kalite kontak ou pa pou devlope.  Zis en bann ki ti ganny loportinite pou fer gro larzan. Enn bann legzanp kler i sistenm banker ki parey Onorab Afif in mansyonnen.  E Seselwa in kontinyen dir ki lentere i desann dan labank.

E ki Gouvernman in fer konman en propriyeter dan Nouvobanq? In kontinyen profi e Seselwa i ankor pe sipliye. Sa latitid ki Seselwa i kapab fer zis pti biznes i form par nou zistwar. Seselwa pa kapab ouver labank parey Onorab Affif in eksplike.  Zot pa pou gannyen license akoz Gouvernman ki deside, zot a donn etranze, eski sa pa en form lopresyon nou pep? Sa mon poz la Mr Speaker.  Apre lentervansyon SPUP/SPPF ozordi Parti Lepep nou ti war formasyon en group ki bokou Seselwa pa konnen, en group biznes apele Corvina.  Sa group i propriyeter bokou gro lakonpannyen ki lye avek kanmarad e ki stratezik dan fonksyonnman nou pei.  Sa group i propriyeter ouswa i annan par dan bann lakonpannyen swivan tel ki Mahe Shipping, HSavy Insurance, Liquid and Presafe, 7 Degrees South and Bunson Travel, Silhouette Cruises, Le Lemuria Resort, Ephelia Resort, propriyeter antye Kings Gate House zot annan 30 poursan dan Aquarius Shipping e 15 poursan par dan Land Marine Limited.

Corvina i en lakonpannyen ki mwan mon konklir i sorti dan bann lentere ki sorti dan sistenm ki ti pran avek bann propriyeter prive apre pas avek en group dimoun ki ti annan en lasosyasyon direk avan Gouvernman Lepep. E sa bann dimoun mon’n mansyonn zot non souvan isi dan sa Lasanble. Sa ti bann dimoun ki ti kontrol tou e zot ankor annan bann privilez avek gran konfli lentere akoz zot asiz lo plizyer Board dan prive e dan Gouvernman.  Avek zot lyen dan bokou biznes dan diferan sekter, i vreman souvan annan gran konfli lentere ki kapab afekte zot desizyon ki apre enfliyans rezilta bann biznes.

Mr Speaker, eski sa ti enn bann premye kartel politik Sesel anba Parti Inik? Ki mannyer eski sa in afekte devlopman nou lekonomi ozordi?  En letan ou ti annan en lafreyer pou fer biznes akoz ou license ti ganny kontrole dapre ki biznes ou ti fer e avek lekel ou ti pe fer konpetisyon. Ou lagrandisman ou biznes ti ganny limite par Import Permit ki ti en fason pou kontrol sa ki ou ti kapab fer vini.  Ou ti menm pa ganny license dan en sekter pour protez bann ki dan sa biznes deza.  Ouswa si ou annan en linovasyon e propozisyon en nouvo biznes ou, ou pa pou ganny en license apre ou pou war en dimoun byen konekte pe fer sa menm biznes ki ou ti annan lentansyon fer.

Mr Speaker bann regilater ki ti sipoze met lord e protez lentere konsonmater in bezwen sivre direktiv akoz ti annan manipilasyon. Nou pa kapab kasyet sa bann laverite reel ki’n egziste dan lemonn biznes dan nou pei.  Lekel ki responsab si pa Gouvernman ki’n entervenir pour kontrol fer fason fer biznes?  Kontrol tou keksoz pa pour lentere ekonomik pei ouswa lentere konsonmater me pour fasilit biznes pour zanmi, fanmir ouswa lentere personnel.

Mr Speaker i pa’n zanmen annan loportinite egal pour fer biznes.  Sistenm parti inik in donn privilez zis en group privilezye byen konekte e zot kartel in ganny akse avek gran morso later e loportinite biznes. Zot ki’n ganny gro Kontra avek Gouvernman.  Zot servis ki’n toultan ganny swazir pour delivre servis pour Leta ouswa antre zot.  Sa bann kalite aksyon i kapab osi ganny apele koripsyon, e koripsyon dan en pei i ogmant lapovrete. Koripsyon Mr Speaker i en kanser ki kontinyen ronny nou lasosyete e ozordi war ki plis ki 40 poursan lapovrete parmi nou popilasyon.

Dan letan Parti Inik nou ti ganny SMB e son restan ozordi i STC ek manda kler pour fer desann pri lavi par fer vini komodite debaz a pri pli bon marse posib STC i sipoze kontrol marse lo sa bann prodwi, e garanti en pri pli ba dan pei e ti osi kapab fer sa disponib avek bann vander an gro.  Me ki nou vwar STC pe aste avek bann reseler.  Nou’n ekspoz bann pratik kot zot pe angaz zot avek parti politik o pouvwar dan bann konteks ki montre klerman ki pri marsandiz ki zot vann i pli ser pou benefisye Parti Lepep direkteman.  Sa bann keksoz pa sanze.  Akoz pa sanze?  Se akoz  sa ki dan Gouvernman li menm ki bann manm Egzekitiv Parti Lepep en konfli lentere enorm. Eski nou krwar sa bann pratik pou sanze tan ki Parti Lepep i o pouvwar e ansarz L’Egzekitiv?  Mr Speaker STC pa pe deservi Seselwa.

Eski lefe ki STC i inyor son manda, i pa ede avek bann kartel ki nou vwar i egziste ozordi? Mr Speaker pou sey montre ki mannyer sa i kapab pe arive ozordi mon pou pran legzanp en group ki ase modern apele Pillay R Group. En lakonpannyen ki ti ganny formen 20an pase e ki ozordi i annan en turnover apepre 148 milyon Dolar e pe fer vini plis ki 100 container par an.

Sa lakonpannyen i fer enportasyon prodwir manze.  Gard stokaz dan bann warehouse.  Distribisyon lavant an gro e annan bann Kontra eksklizif avek bokou bann mark enternasyonal.  Zot osi pli gro vander bann prodwir avek bann etablisman touristik avek plis ki 200 prodwir targete pou ospitalite.

Pillay R Group i osi en gran enportater tou prodwir elektronik pou lakaz, lofis, e entertainment.   Zot fer vini meb ek matla.   Si ou’n aste en laptop, en washing machine, en ink cartridge – en printer, en fan, en DVD, i tre posib ki ou’n aste dan en lakonpannyen sa group.

Zot propriyeter bann magazen super market otour Mahé ek Praslin.  Avek plan fer plis ekstansyon ankor otour Sesel.  Zot annan Money Changer Cash Plus, Travel Agency, Travel Plus.  Zot vann moter, zot vann materyo konstriksyon, zot annan biznes kontrakter apele Ascent, zot vann zenerater avek bann gran lakonpannyen, zot fer lasirans e dernyerman nou vwar zot, zot in rantre direkteman dan lendistri tourizm  avek  envestisman pou devlop lotel 369 avek ankor propriyete lo Praslin avek plan fer ankor avek devlopman touristik.

Mr Speaker letan nou koz lo en kartel nou pa dir ki nou pa kapab gro.  Me letan ou kontrol ouswa ou form par en lasenn biznes depi son konmansman ziska son staz final la i kapab annan en danze.

Regilater i bezwen vreman vizilan e konpetan.  Lalwa i la e eski i pe ganny aplike?  Onorab Ferrari in eksplike ki bann laranzman kartel i souvan ariv deryer laport.  E an sekre.  Eski Gouvernman pe envestir dan bann Lotorite pou fer annan konfyans dan bann diferan sekter lekonomi?

Sesel i  pti, e tou nou referans kartel ganny fer dan biznes lever board ki tou dimoun i vwar ki en konfli direk avek bann small hotels ki presipalman lokal.

Eski zot pe travay lo sa ban konplent ki ganny met devan?  Bann pratik sa biznes letan ou gro i annan bokou lenfliyans finansyel i fer pou kapab fasilman manipil en sekter elimin nou konpetisyon ki li a son tour i anmenn en monopoli e en kontrol.  En marsan ki annan sa kalite kontrol, i kapab manipil pri.  Pou ki fer son konpetiter ki pli pti pa kapab kontinyen fer biznes.

A lafen sa bann lezot konpetiter i fermen, apre li i fer monte son pri.  Eski nou annan bann pratik fer biznes eski i fer ki laplenn pa nivo pou serten?

Dan legzanp ki mon fek donnen i kler ki si tou regilater pa zwe zot rol, i fasil pou en lakonpannyen servi son pouvwar lekonomi, pou manipil marse.

Onorab Gill in mansyonnen ki nou retourn dan sistenm pri kontrol.  Non, sa i pa leka. Nou krwar ki marse i le meyer sistenm.  Me li osi fodre annan sirveyans an ka si serten marsan sipoze lib e endepandan pe groupe pou aziste pli.

Nou pe demande ki bann regilater i servi tou fasilite pou fer sir ki konsonmater i ganny proteze avek lobzektif final fer desann pri komodite.

Nou annan en sistenm apele ASYCUDA ki fer ki Gouvernman ki konn tou kantite keksoz ki’n antre dan pei.  I reste pou zot konn lenformasyon lo ki mannyer i ganny vann e a ki pri avek konsonmater.

Sa dan li menm ti anpes en lakonpannyen manipil pri e ti pou fer li pli fasil pou li idantifye Kartel ki pou aparan akoz, akoz tou pri parey.

Dan legzanp ki mon’n donnen mon pe montre en legzanp ki kapab vin en cartel dan li menm.  Eski market share lakonpannyen pe ganny revize.  Eski zot kapab idantifye tou bann lakonpannyen dan sa group ki lye ant kanmarad?

Letan ou fer vini en gran kantite ou menm, ou stoke ou menm, ou wholesale ou menm, ou magazen i aste ek ou lekor ou menm.  Eski pri pa sipoze pli ba ki tou lezot dimoun?  Eski nou var sa?

Letan STC ki’n ganny kree par leta ki sipoze met sa benchmark bann komodite debaz pou benefisye Seselwa ki pa zwe son rol.  Akoz li menm i fer fas avek bann gro kou par pey Parti Lepep plis ki R800 mil tou lemwan.  Oubyen ki plis ki R9.6 milyon rent tou le lannen pou en warehouse  ouswa en plas fer biznes.

Eski ou krwar ki en komersan prive ki zis par son striktir i la pou fer profi pli pou don en meyer konsonmater?

Dan sa legzanp ki monn donnen nou vwar ki Pillay R Group i en pli gran supplier ek bann lotel.  E dan nou marse ki telman pti. Eski i annan en posibilite ki sa lakonpannyen i detri tou lezot supplier?  

        Eski sa konpannyen in ganny bann privilez?  Eski in ganny en loportinite pou ganny en later pou devlop son biznes?  Nou vwar ki annan en morso later konble dan Perseverance kot i fer retail e wholesale. Akoz se sa lakonpannyen ki’n gannyen?  Eski nou annan tender po sa later?

Mr Speaker sa ki mon pe demande.  Akoz Gouvernman pa pe kolabor avek nou.  Anse Royale osi ki lev bokou kestyon.  Letan laplenn pa nivo nou pa kapab dir ki biznes i lib e egal.

Si nou tou nou pa ganny menm sans i fer ki annan en kou an plis pou sa faver.   Eski apre bann lakonpannyen ki ganny faver i bezwen rann faver?

Mr Speaker Onorab Gill in dir nou, nou ti le liberalizasyon e la nou’n gannyen.   Sa ki nou’n gannyen Mr Speaker e letan kapitaliz pa ganny regilize.  Se akoz nou annan move gouvernans ki pa envestir dan regilater e menm enterfer dan desizyon bann regilater.

Dan bann sityasyon koumsa, ou pou ganny dimoun ki pou manipil kapitalizm Onorab Gill.

Mr Speaker eski nou sekirite Nasyonal i kapab ganny afekte si en sel dimoun i annan tro bokou pouvwar dan en marse espesyalman marse prodwir manze?

Nou enn bann pli pti pei dan lemonn.  Mon pa krwar ki sa pa kapab vin en realite.  Eski nou Gouvernman i osi pe zwe en rol pou met nou sekirite Nasyonal n risk?  Eski nou Gouvernman pe konplote dan koripsyon ki en sours lapovrete nou pep.

Mr Speaker idealman nou siport tou group Seselwa ki bye etabli e pe fer biznes ki anmenn profi pou zot e osi an benefis pep Seselwa.  Me ler serten pratik restrictive i vin dan zwe nou bezwen demann lentervansyon Gouvernman akoz se sa son rol e se pou protez lentere konsonmater.  Fodre annan plizyer lenvestigasyon serye.  E si levidans kartel i ganny trouve fodre ki aksyon legal i ganny pran.

Mr Speaker se sa ki sa Lasanble i demande.  Atraver sa Mosyon e mon swete ki Egzekitiv sa voyaz i sey ekoute.si zot pa kapab Mr Speaker nou’n di zot fer sa ki Onorab kriy eleksyon e nou a donn sa pei en nouvo direksyon en nouvo souf. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Larue.  Nou ava pran en Break e nou ava retournen 4er pou kontinyasyon deba.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen nou travay e prosennman lo mon lalis mon annan Onorab Sebastien Pillay.  Onorab laparol i pou ou.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker.   Bonn apre mid tou koleg Onorab.  Bonn apre midi tou dimoun ki pe ekout nou oubyen ki pe swiv nou ayer.

Mr Speaker Mosyon devan nou i en Mosyon ki enteresan akoz i en Mosyon ki viz ver en keksoz ki nou lo lot kote latab nou krwar ladan. E parey nu toultan dir i annan en keksoz i bon pou Sesel nou pe eksprim nou sipor.

Me selman permet mon Mr Speaker pou eksprim en pti pe mon dezapwentman dan lafason ki nu konmans sa Mosyon akoz nou pa ti siny sa Mosyon lo konmansman ti en apology oubyen ti en legzersis dan damage control akoz lo en kote mon’n tan dir nou pa pe koz lo okenn sekter spesifik.  Me apre ler mon’n ekout bann lezot Manm koze zot in target bann spesifik.   So petet ti ava enportan ki nou ankadre keksoz byen pou nou kapab konpran egzakteman ki nou pe koz lo la e parey mon koleg Onorab Lemiel nou fer li dan tou lentere lepep Seselwa e nou pa dan lentere political point scoring. 

        Mr Speaker an premye lye mon krwar i enportan ki nou tabli ki egziste sa bann kartel Sesel.  I egziste par lefe bokou dimoun i koz lo la.  Menm bann businessman i fer referans lo la.   Annan bann konsern bann businessman i eksprimen a plizyer repriz i al ver nou etablir kwa egzakteman ki pe pase.

Me i enportan Mr Speaker pou nou fer sir ki ler nou pe koz avek lepep Seselwa nou donn zot lenformasyon ki korek.  E nou eksplik zot byen e nou fer zot kler lo sa ki pe pase.  Par egzanp atraver ou Mr Speaker mon ti a kontan remind mon koleg Onorab Roucou ki i annan en Lalwa.  Ki koz lo konpetisyon. I pa ki napa en Lalwa i annan en Lalwa ki koz lo konpetisyon e Seksyon 11 sa Lalwa i tonm anba Fair Trading Commission i fer zisteman sa pou i ou annan sa kontrol an relasyon sa bann pratik.

Si nou lo sit web Fair Trading Commission pou osi vwar plizyer lenvestigasyon ki zot in konmans fer bann ki zot in fini fer e bann ki zot ankor pe fer an relasyon avek bann pratik ki bann diferan biznes pe fer.

E la mon ti ava angaz bann Onorab lo lot kote latab ki’n koz bokou atraver ou Mr Speaker Onorab Larue, Onorab Woodcock ki’n mansyonn bann plizyer pratik ki zot in vwar pou donn sa bann lenformasyon Fair Trading Commission, e angaz Fair Trading Commission dan fer lenvestigasyon dan sa bann size.  Akoz parfwa si nou zis dir li dan Lasanble dimoun pe ekout nou, nou pe sey  shape lopinyon, me parfwa nou pou osi distort sa ki vreman pe arive.

Mon dir sa Mr Speaker akoz i enportan sa.  I enportan ki nou pa distort larealite, e donn en full lenpresyon sa ki pe pase.

Mon pou eksplik sa avek legzanp dan sa ki ti pe pase yer.   Par egzanp yer nou ti ganny dir pou dir, i annan en lotel ki annan en zenerater son zenerater i pli bon marse i ti kapab kout nou pli bon marse.

Me mon’n al fer en pe resers e mon’n aprann ki sa lotel i menm al kout Gouvernman kot PUC pou supply li malgre i annan en zenerater ki pe marse.  E dan sa lot lotel kot i annan en zenerater pri fuel ki sa konpannyen pe peye atraver e mon’n al found sa out i egzorbitan. Akoz i annan en moman donnen ki PUC i bezwen demann sa lotel pou provide power e sa pri.   Non be ou konnen se sa problenm ek LDS, ler ou ekspoz bann mis konsepsyon ki zot donn piblik zot le ankoler.  Me zot in koze mon’n ekout zot.  So annou annan sa respe pou ekout mwan parey.  Ok mersi Mr Speaker.

Lo en lot pwen Mr Speaker se sa ki neseser pou nou kapab sitye en keksoz byen. I vre Mr Speaker i vre ki i annan bann kartel me annou regard nou reaksyon avek sa bann cartel a tou moman donnen nou konman bann politisyen.   Zot in akoz nou lo sa kote latab ki nou, nou ganny sponsor par sa bann kartel, nou ganny sponsor atraver sa bann kartel.  

        Me Mr Speaker levidans  i la ki sete zot lo sa lot kote latab ki’n ekrir let e ki’n provide bann incentive pou ki menm sa bann cartel a kapab grandi plis.

Si zot pa rapel les mon rapel zot serten incentive ki zot ti koz lo la pou provide sa bann kartel.  Par egzanp zot in vin dan Lasanble koz lo GOP pou travayer etranze, n’est-ce pas?

Zot in koz plizyer repriz ki tro fasil pou ganny GOP.  Me selman dan enn bann pledges enn bann promes ki zot, zot ti fer, zot ti dir koumsa pou dir Laws and regulations for GOP and imigration will be simplified.  So mon ti a kontan zot koz en langaz e zot fer en lot keksoz.  Akoz zot in akiz nou pandan 40an pou dir nou’n fer sa.  Me i paret-man pou zot, zot in pran zot zis 2an pou zot tonm dan sa latrap al fer sa bann keksoz.

So ki pou arive la mon krwar.  Nou, nou’n aprann akoz parey mon’n dir zot 15 lo  10  i pa zis pou zot i pou nou.  I en wake up call ki nou nou’n aprann serten keksoz.  E ki aprezan zot, zot osi bezwen aprann.  Zot bezwen fer sir pou dir zot pe travay delivre pou lepep Seselwa.  I enportan pou donn piblik sa bann lenformasyon, akoz pou nou kapab fer piblik konpran kwa ki pe pase.

Mr Speaker bomaten ti annan – in annan en bon pe konsern lo lefe ki mon ti retir en Mosyon i mon ti’n met lo Order Paper akoz mon ti pe get sa Mosyon dan laliny bann Money Changers.

E rezon mon ti tir sa Mosyon se zisteman akoz size preparasyon ki konsekan i e preparasyon ki mon pa oule mislead piblik Seselwa dan okenn fason.  E mon pa oule montre pou dir mon swa mon pe montre favoritism oubyen mon pe atak okenn dimoun ki pe fer son aktivite dan sa sekter.

E mon dir sa Mr Speaker akoz mon pa oule ganny vwar konman mon pe atak okenn dimonn me mon oule ganny vwar konman en dimoun ki le anmenn en solisyon pou en sityasyon.

So si nou vin lo sa Mosyon ki devan nou Mr Speaker annou pran bann sekter an partikilye ki sa Mosyon pe targete.   Annou regard en pe lenformasyon ki nou annan isi ozordi.

Mr Speaker par egzanp si nou pran bann Seksyon whole sale ek retail ok.  Antou Mr Speaker dan sa sekter an antye i annan 5, 892 dimoun ki dan sekter an total.  5, 892 dan sa sekter total.

Prezan si nou pran bann diferan konponan dan sa sekter par egzanp Mr Speaker 3 konponan enportan  par egzanp si nou get bann dimoun ki dan retail of sale in non-specialized stores with food, beverage tobacco eksetera i annan an tou 828 dimoun dan sa sekter.

E dan 828 ou annan ou Mr Speaker 132 konpannyen 555 endividi 135 partnership 3 ki ‘n fer lenvestisman e 3 lezot zot klasifye konman ‘others’.

        Tou sa bann lenformasyon i montre nou pou dir i annan en baz donnen konsekan ki nou bezwen konsidere, si nou pou anmenn en rezilta lo travay lo sa Mosyon.

I pa ase pou nou nonm zis en operater.  Zis en dimoun dan sa sekter.  E i fer ki nou bezwen vreman regarde kwa ki pe arive e pran li dan en laspe kot nou pe vreman met sa ki pe pase anba microscope.  

E s pou sa rezon ki sa Mosyon i bo Mr Speaker.  Se pou sa rezon sa Mosyon i bon Mr Speaker.  Sa Mosyon i bon akoz la nou annan loportinite pou nou koz lo ban aksyon tanzib, ki kapab ganny pran.  E non pa zis vin fer politik avek bann size k nou’n deza koz lo la dan lepase.

Par egzanp Mr Speaker ler nou koz lo STC pe donn Parti Lepep pe donn 50sou lo sak pake diri ki pe vann.   I enteresan Mr Speaker.  lo sak kilo diri si Parti Lepep e ganny 50 sou me dan bann dan bann lezot outlet diri i reste ser.  Sa i vedir ki LDS alors pe ganny 75 sou lo sak diri ki pe vann dan bann outlet laba deor!  Ou konpran?

So nou pa kapab vini vin akiz Parti Lepep akoz nou, nou lo  o pouvwar e zot, zot in dekouver serten keksoz ki zot dir bann pratik abnormal in pratik ki devret arete e servi menm  langaz menm retorik.

E mon ti a krwar Mr Speaker le serten Manm pe koze zot i pran zot bann speech oparavan, pe vin relir li dan Lasanble.

I pa sa leka Mr Speaker.  Nou annan en Mosyon devan nou ki nou, nou bezwen tret li dan en fason serye!  E pou nou kapab tret li dan en fason serye fodre nou regard keksoz dan en fason obzektif.

Mr Speaker i enteresan ki nou, nou pou note ki mon ti a kontan zot fer zot resers.  Si Parti Lepep in aret ganny rent avek STC then i pa pe ganny 50 sou lo sa pake diri, akoz sa bann pake diri pa ankor desann partou?

Tousala i pa fer sans sa ki zot pe dir.  Zot in vin zis la anndan pou zot vin balbise pou zot vin atak Parti Lepep e non pa koz lo esansyel sa Mosyon.

E i annan Manm ki mon bezwen felisit zot, zot in eseye anmennen sa largiman.  Onorab Woodcock in koze lo serten largiman atraver ou Mr Speaker ki i enteresan.  Par egzanp ler in koz lo sa kartel delo.  Me i enteresan Mr Speaker ki si nou koz lo kartel delo se ki pandan eleksyon kartel delo ti pe siport zot!  Be fodre nou pa bliye be mon ti vwar zot a plizyer repriz pe promot kartel delo.   Zot ti bann ‘’Brothers in Arms’’ Mr Speaker sa letan!

So annou fer sir pou dir nou pa misrepresent lefe ki’n arive avek  sa ki vreman pe pase Mr Speaker.

Mr Speaker nou’n koz lo  par egzanp sekter banker.  E nou’n ganny dir poudir i annan labank ki pa’n kapab ouver.  Be mon’n al fer mon resers Mr Speaker.  Be si i annan labank ki pa’n kapab ouver be anmenn Ankour e demann en judiciary review sa desizyon.  Akoz sa bann operater dayer mon apresye ki mon koleg lo lot kote latab  in manson son lentere.  Me akoz zot pa demann en judiciary review? En judiciary review i ava aprouve whatever or not Gouvernman pa ti pe donn zot sa license pou operate as en labank, lo en baz malis oubyen lo en baz ki zot pa meet serten kriter.  Se sa ki nou bezwen fer.

E i  enportan pou note i annan dimoun etranze osi ki’n vin rod license pou labank i pa’n gannyen.  Me sa largiman ki nou favoriz zis etranze kote i sorti sa?  I tonbe Mr Speaker.  akoz nou ankor pe mis represent larealite.  Larealite sete antretan ki nu lede parti politik nou’n pas nou letan lager ek kanmarad sa ki dan milye sa kartel i benefisye.   E pou nou kapab aret fer sa dan parol ki Onorab Lemiel i servi mon kontan sa parol ki in servi nou bezwen fer li ‘ansanm! ‘Together pare Onorab Arissol i kontan dir.

E pou nou kapab achieve sa se pou dir be ok la ozordi nou bezwen annan en lenvestigasyon.  Premye step nou bezwen annan en lenvestigasyon.  En lenvestigasyon Mr Speaker akoz?  Mr Speaker lo resers ki mwan mon’n fer mon’n kapab krwar ki 80poursan bann container ki vini Mr Speaker i pa bann container ki vin zis pou en endividi.  E sa lenformasyon sorti kot SRC.

Sa 80poursan container ki vini ladan i bann zot apel sa Break bulk containers.  Savedir dimoun i fer vini keksoz dan menm container.  E sa dan li menm i en problenm when it comes to verification.  Akoz ler ou pe verifye zis pou en dimoun ki pe enport i pli fasil pou ou pran tousala met li anba son non e vwar si li pe enport oubyen pe al vann dapre son lenportasyon.

E ler ou Break bulk en dimoun dan menm container.  e volim container ki rantre Sesel Mr Speaker in ogmante exponentiellement.

E sa kartel i pa egziste dan labsans lezot keksoz.  Si nou pou koz dan retail  sa kartel i egziste akoz keksoz i antre.  Lamazorite keksoz i nou servi dn retail ozordi i ganny enporte.

So pou nou kapab fer sa travay ki nou anvi fer nou  bezwen vreman apros sa dan en fason obzektif.  E sa son obzektif pou nou apros sa Mr Speaker se regarde si vreman konman konsonmater nou pe benefisye avek bann konsesyon par egzanp ki i annan lo VAT, lo bann komodite ki nou pa sipoze pe pey li sa pri.

Nou, nou dir poudir i en pwen artifisyel me personn pa pe kapab pou vre pou lemoman.   E enn bann fason ki nou kapab fer sa Mr Speaker mon kontan bomaten lot kote latab in koz lo konpar like for like.  Par egzanp Fiji Mr Speaker ki en pti pei parey nou en pti zi restriksyon.  In sey entrodwir en VAT monitoring system.  Akoz in entrodwir en VAT monitoring system Mr Speaker se akoz i osi ti konsernen par lefe ki eski Gouvernman pe kolekte larzan from VAT as it should be collecting?

E Fiji i enn bann pei ki son VAT i bokou pli o ki laplipar pei.  Nou Sesel i bokou pli ba.  E sa ki pli enteresan Mr Speaker sa ki zot in fer zot in entrodwir sa ki ou rapel en electronic fiscal device oubyen sa POS device ki dan laboutik.    E mwan mon krwar enn bann step si nou le pran en step pou deal avek pri lavi, pou vwar si vreman sa bann komodite pe ganny vann sa pri, se ki Minister Finans  i bezwen angaz li dan li supply oubyen rod en fason pou konnekte sa bann point of sale system dan bann laboutik avek en sistenm santral.

Koumsa ou a konnen si ler marsan pe vann ou en komodite a en pri, i ava reziste lo sistenm santral ki sa pri ki sa komodite pe vann.

Se sa enn bann fason pou nou fer li.   E nou pou kapab fer li akoz i annan en sistenm kolektivite ki kapab ganny etabli.  Si ozordi Mr Speaker ou al dan en laboutik ou kapab servi en kart po ou pey en komodite avek, mon krwar i parey kot si ou pe pey en komodite dan laboutik, sa komodite i kapab ganny, relye avek en sistenm santral, pou ou vwar si sa pri ki ou’n pey li i sa pri ki ou devret pe pey li.  Oubyen at the end of the day si sa biznes ki en VAT registered pe pey sa Tax parey i devret pe peye.

Sa i en keksoz ki nou devret pe fer.   E mon pa’n al rod sa nide L’Angleterre ouswa L’Amerique!  Mon’n al rod sa nide dan en lekonomi en small island separe nou menm Fiji ki pe fer menm zafer akoz zot annan menm konsern avek nou n se ki konsern bann cartels.

        So sa i bann aksyon ki nou, nou kapab pran tanzibman.  Me en lot fason ki nou kapab azout sa – e mon konnen i annan Onorab lo lot kote latab ki pou kontan sa nide se ki prezan zot pe rod fason pou link sa atraver en App lo mobile kot ou kapab fer en recipe verification.  

        E  i posib – i posib akoz teknolozi ozordi nou tou nou annan bann smartphone teknolozi i la ki nou kapab fer li.  Rezon akoz nou bezwen pran sa bann aksyon konkret e tanzib  Mr Speaker, se akoz malgre nou pou kontinyen koz lo la, nou pou bezwen kapab al capture kote sa bann keksoz pe arive.

E pou nou kapab capture sa bann keksoz pe arive, se fodre par egzanp nou investigate Tax ki sa bann biznes pe peye.

Me pa bliye en kantite sa bann biznes oubyen ki dan en ki petet ki kapab dan en sekter wholesale dan  retail i osi annan lezot biznes.  E la ki pou arive ou pou bezwen al monitor whether or not i annan transfer pricing ki arive from en biznes avek en lot.

Zis pou donn ou en legzanp Mr Speaker.  Mon’n sit serten statistik taler. Sa bann statistik i endik nou ki mannyer nou sityasyon i pou kapab vin pli difisil, si nou pa met lanfaz lo serten keksoz Mr Speaker.

Par egzanp Mr Speaker pran wholesale of food beverage and tobacco ok? I napa bokou dimoun ki pe fer sa kalite wholesale.  Apepre 43 lo lalis.  So vi ki ou annan sa kantite ki pe fer  pou kout ou pou sa kantite pou ou entrodwir sa mezir ki si dan ou sistenm ou ti annan ou bokou plis.

So i annan en baz lenformasyon ki zot annan ki kapab ganny servi par bann Lotorite konsernen.  Me konman Lezislater nou bezwen fer se ki nou bezwen ranforsi

  • kad legal ki egziste.
  • provide finansman adisyonnel pou ki sa bann Lazans sa bann lenstitisyon i kapab fer sa travay fer ki zot pe fer Mr Speaker.

Mr Speaker lo sa kote latab napa personn ki defann okenn kartel.  Napa personn ki pou defann sa enn akoz sa lot, akoz sa lot, sa enn akoz sa lot. Mwan mon pa dan biznes mon napa okenn lentere dan biznes. So  akoz mon pou vin defann en kartel? Napa lentere. So i enportan ki parey nou’n dir annou regard li from sa perspektiv.

E prezan i annan en lot step ki nou bezwen fer Mr Speaker.  Sa i step ki mon pou adrese dan sa Mosyon ki mon pou vin avek akoz nou bezwen vwar  prezan si nou pe koz dan wholesale avek retail i annan bann kartel, zot bezwen al aste deviz dan en landrwa pou zot kapab fer vini zot bann komodite.   Nou bezwen prezan vwar e la kot mon krwar ou bezwen annan en tripatite approach ant SRC avek Central Bank, sa ki mon preempt deba lo Mosyon Mr Speaker, e avek FSA, pou ou kapab vwar ki mannyer ki bann tranzaksyon ki pe arive vizavi foreign exchange.

Annou pran en legzanp par egzanp mwan mon en retailer mon’n vann mon bann goods e mon le replenish mon stock.  Mon bezwen al aste forex pou replenish mon stock.  I normal.  So swa mon al dan en Money Changer swa mon al labank.  Labank li i kapab vwar ki kantite tranzaksyon ki pe ganny fer in regards to bann retailers.   Si retailers X in aste sa kantite – si retailer Y in aste sa kantite.  Akoz sa i pou enportan pou ou ganny en baz lenformasyon i pou osi kapab dir ou par egzanp Central Bank pou osi kapab dir ou si pa egzanp bann klas A) Money Changers bann ki annan drwa fer bann transfer onwards ki kantite sa klasman Money Changers pe fer.  Ki volim transfer pe annan.

Akoz si ou si nou pa kapab konekte travay ki tou nou bann lenstitisyon i bezwen pe fer  Central Bank pou ariv en moman kot li i pa pou kapab al dan sa lot bout li.   Se pou sa rezon kot ou pou bezwen SRC pou li rantre dan sa lot bout pou li kapab vin investigate sa ki pe pase.

Mr Speaker i annan en konsern an deor e sa konsern sete sa ki ti fer mon pou propoz mon Mosyon, se akoz pou enn fwa enteresaman dan nou pei nou pe vwar pou dir i pli bonmarse pou ou aste foreign exchange dan en labank ki dan en Money Changer.  Pou enn fwa Sesel nou pe vwar sa.

So  i montre ou pou dir i annan en serten mon pa konnen ki term nou pou servi me i annan en serten keksoz ki pa sitan byen la.  Nou bezwen regarde vreman ki pe arive pou nou kapab fer sa annan collective will pou nou fer li.

        Annou pa distort Mosyon pou nou koz lo STC e Parti Lepep isi laba, isi laba.  Zot kapab koz lo la – mon pa pe defann zot mwan.  Freedom of expression.  Napa problenm.

Me – me Mr Speaker nou bezwen reste konsantre akoz nou devret konman Manm Lasanble travay ansanm pou anmenn sa e stop bann mezir for pou diviz nou par bann dimoun ki zot lentere pou ganny afekte par sa bann mezir ki nou pou anmennen.

Se sa ki nou bezwen fer konman politisyen.  Si demen lepep Seselwa i deside vot LDS dan Gouvernman fair enough i son swa.  Si demen lepep i deside refer konfidans dan Parti Lepep, sa i son swa.  Me la pou nou kapab protez lentere Seselwa we have to come together!

Akoz si nou a fer li e nou e nou kontinyen baton kanmarad sa ki pou arive Mr Speaker.  Mon dir sa tre klerman sa ki pou arive sa ki pe pran nou pou lenbesil, pou kontinyen pran nou pou lenbesil akoz?  Akoz i vwar pou dir nou tro busy pe lager ek kanmarad e nou pa pe get sa k i pe pase.

I enportan sa Mr Speaker.  Mr Speaker akoz i enportan se akoz mon krwar nou bezwen sanz en pti pe nou mindset.  Sa bann keksoz ki pe arive vizavi bann kartel mon krwar zot bezwen nou bezwen nou tou get li dan en lot perspektiv.

Mon pou donn ou en legzanp Mr Speaker.  En legzanp tipik se rol ki par egzanp ban lorganizasyon parey brand power Sud Afrique i zwe kot i pas bann lanons lo televizyon ki ekivalan nou NATCOF isi.

Lot kote i konvenki ki NATCOF i bezwen zwenn ek FTC pou fer menm louvraz.   Be zot 2 diferan antite.   Enn i sipoze reprezant lentere sivil lasosyete NGOs i pa kapab merge avek FTC. FTC i en regilater.  FTC i annan en rol i annan en rol pou li zwe as en regilater as en enforcer.  

        Me ki zot, zot in fer zot ti vwar rezon po zot retir sipor bidzeter pou NATCOF, lo ki baz baz? Baz ki NATCOF pa pe fer nanryen.  Me ou pa retir son siport bidzeter ou rod fason pou re aranz li.  Ou rod fason po refer li.  Ou rod fason pou fer li fonksyonnen me ou pa retir son siport bidzeter kot aprezan ou pe fer li fonksyon dan en fason kot i napa sa resours pou li kapab fer sa travay ki i ti a anvi fer.   Ou Vwar?  Me si nou kontinyen pran keksoz koumsa mwan mon kontinyen koz ek zot koumsa si zot kontinyen pran keksoz koumsa i mannyer nou pou kapab aranz keksoz pli devan akoz nou pe toultan vwar en baryer politik devan?

Akoz pa sey challenge nou lo sa size, nou osi nou kapab challenge zot lo sa size.

Mr Speaker nou le koz lo NGO raise son prop larzan.  Me i enteresan Mr Speaker.  Annou par egzanp get rol ki nou, nou annan rasanble pou nou anmenn en Private Member’s Bill par egzanp dan Lasanble.

Nou’n koz lo partikilye egal ki sa bann dimoun pe fer.   Me get en pwen fondamantal taler mon konnen zot pou sey deny sa.    Me get profon-da-mantal.  Nou’n retir anba Lalwa Proceeds of Crime nou’n retire ki kont labank i enn bann kont labank i ekspoz ki nou pa kapab sezi anba Proceeds of Crime konmela.

Sesel i le sel pei malgre tou largiman i mon’n gannyen lo best practise Sesel i le sel pei ki ozordi ou pa kapab sezi kont labank.  Kot ou pou al sezi?  Anba AML Anti-Money Laundering!  Me Mr Speaker nou pa vwar pou dir l nou’n fer en lerer on pa pou al rod dan rezondet sa.  I en lerer ki nou’n fer nou koriz li sa.  Les li si lapolis ki sipoze e fer les enforcement ganny fer par whatever Agency nou le.  Me i bezwen reste la ki demen si ou vwar pou dir par egzanp en endividi dan sa kartel i pa’n fer money laundering li. In komet en krim me i pa’n fer money laundering get byen threshold money laundering pou prouv en krim i bokou pli o.

Demen nou le sezi kont labank sa dimoun pou dir ou pa kapab transfer ou larzan.  Nou bezwen al Ankour en ta prosedir.  I pa parey.  There’s no process for civil confiscation ankor.

Me nou le sel pei ki annan sa nou.  Zot kapab al gete partou Mr Speaker. mon konvenki ki avan sa lannen fini LDS pou anmenn ankor lamannman an se ki konsern offshore sector – zot  pou anmenn ankor.  Zot pou anmenn ankor.  E si zot pa anmennen then it’s a very good thing, me zot pou anmenn ankor lamannman Mr Speaker.

Ou konnen akoz? Akoz nou bezwen prezan nou pa kapab ziz en sekter nou bezwen regard tou bann sekter.  Nou bezwen regarde ki mannyer nou, nou pou kapab fasilit travay sa bann Lotorite ki dan sa sekter.

Mr Speaker pandan letan ki mon’n vwar sa Mosyon lo Order Paper mon ti pe fer resers lo mon Mosyon pou mon. Mon’n sey al lo en pti pe partou.  Mon’n al en pti pe partou Mr Speaker pou mon kapab ganny maksimonm lenformasyon lo ki mannyer nou threshold bann diferan konpannyen.  Ki mannyer nou plas zot dan bann diferan  bracket pou dir la al Tax ki ou pou peye eksetera.

E ki ou pou idantifye Mr Speaker ki enteresan se ki malgre ou vwar pou dir serten konpannyen i reste dan en threshold, sa konpannyen i kontinyen sa bann sa retailers kontinyen increase.   Kestyon ki nou bezwen demande tanzib an eski par egzanp zot threshold zot TAX burden i sanze?  Vi ki zot annan plis biznes.  Vi i zot pe fer plis keksoz plis aktivite.

Tousala i bann mezir i sa Mosyon ki la pe demande pou anmennen Mr Speaker.  That is why sa Mosyon i en bon Mosyon.

Me mwan mon bi apre midi la se ler mon’n koz sa Mosyon pou ek zot ki fason nou kapab apros deba lo sa Mosyon fer li vin en bon Mosyon e fer li anmenn sa rezilta ki nou anvi anmennen Mr Speaker.  Se sa ki nou bezwen pe fer ozordi.

An konklizyon Mr Speaker mon espekte Mr Speaker ki apre ki nou fini deba lo sa Mosyon, pou napa okenn apology ki a ganny donnen.  Mon respekte ler nou fini debat lo sa Mosyon pandan konpanny eleksyon pou napa okenn let ki ganny ekrir pou ofer en pozisyon dan Gouvernman, pou ofer solution to problem of VAT; pou ofer diferan keksoz.  Mon espekte sa.  Akoz la nou tou nou tou la nou lo nou anba microscope lepep Seselwa.  Egalman parey zot, nou osi nou’n fer en commitment avek lepep Seselwa pou nou improve son kalite lavi.  So i enportan ki nou, nou fer tou ou nou kapab improve sa kalite lavi.

E mon retourn lo en baz ki mon’n dir Mr Speaker, si nou pa travay ‘ansanm si konman Lezislater nou pa met latet ansanm pou nou kapab fer keksoz avanse, nou pa kapab fer nanryen akonpli.

So se pou sa Mr Speaker ki mon siport sa Mosyon ki en bon Mosyon e mon espere Mr Speaker ki Gouvernman i a pran bann mezir neseser i a met an plas bann mekanizm neseser.  Sirtou sa mekanizm ki konsern bann POS system ki elektronik-man avek en sistenm santral, ki ava fer nou ava annan en VAT monitoring system fer pli fasil ki en dimoun kapab verifye sa resi ki in gannyen dan laboutik si vreman sa bann Tax oubyen sa bann goods sa resi i en resi konform avek Lalwa.  Tou sa bann keksoz koumsa i ava ede Mr Speaker ki nou kapab enn fwa pou tou sey tackle sa size, bann pri bann komodite bann pratik ki arive Mr Speaker.  e pou nou kapab zisteman dan laliny nou tou ki nou le anmennen en meyer lavi pou pep Seselwa.

Mon remersi ou Mr Speaker pou ou latansyon.  E mon remersye mon bann koleg pou zot latansyon.  Thank you Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sebastien Pillay.  Bon mon ava donn laparol loter Mosyon Onorab Ferrari pou li fer son Drwa Repons son konklizyon.  Onorab.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker avek ou permisyon mon ava ignore sa ki’n ganny dir sa dernyen 30 minit.  Akoz mon santi ki in ganny sa legzersis sete en legzersis pou konfiz piblik.  En legzersis pou tir latansyon lo bann tre problenm koripsyon ki pe arive dan Sesel.

Alors Mr Speaker mon ti a kontan remersye lezot Manm ki’n entervenir lo sa Mosyon.  E bann ki’n anmenn bann konpliman lenformasyon parey mon ti dir pli boner mon pou apre tann ki mon en spesyalis dan sa domenn. Me selman mon’n fer mon mye dan sa pti letan ki mon’n annan met devan piblik Seselwa en sityasyon ki mon krwar tou piblik deor i santi e selman nou pa tro konnen ki mannyer nou devret fer.

E nou pe rod en fason pou nou revey Gouvernman e a tir son latansyon lo son responsabilite pou li fer sir ki i entervenir dan bann ka ki i annan bann pratik ki aparan avek sistenm kartel, e rod bann fason zot deal avek bann pwen, bann sityasyon dan komers ki klerman pa legal e ki sa nou, nou krwar i en devwar fondamantal ki okenn Gouvernman i devret annan.

O depar dan mon konklizyon Mr Speaker mon ti a kontan fer en presizyon.  Mon ti a kontan fer an referans ki nou ti promet lepep Seselwa dan en Manifesto e lepep Seselwa i ava zize li menm li, se delivre oubyen non.  Enn bann komitman ki nou ti fer avek lepep Seselwa se dan nou Manifesto paz 17 – Pwen(4) anba ‘Promoting economic growth and prosperity’ Pwen(4) i dir;

‘ nou pou pran bann  mezir pou redwir kou lavi kou bann servis kou bann marsandiz atraver pratik komersyal e bann meyer Polisi fiskal. ‘

Sa se sa ki nou’n promet e sa se ki nou pe delivre ozordi.  Nou pe demann avek Gouvernman pou zot asire ki i annan bann pratik komersyal ki ede pou fer desann pri lavi ede ki bann pri marsandiz ek bann servis i son vre valer e ki lepep Seselwa pa ganny trangle.

Mon’n ekout byensir mon krwar lo lot kote latab mon krwar Ekonomis lo lot kote latab se Onorab Gill ki’n fer en prezantasyon avek konpasyon.

E me selman mon krwar Mr Speaker ki nou tou nou konnen i Onorab Gill in train Cuba, e ler i ti pe koze mon mazinen pou dir erezman Cuba i en zil.  Akoz si pa ti en zil si ti en pei parey Venezuela trwa kar bann Cuban ti pou’n sove ti pou’n pas afon tyer ti pou’n kit Cuba avek bann kot Minis  ozordi Cuba ti pou parey    Venezuela.  Egzakteman parey Venezuela pe fer ozordi ek bann sistenm arkaik e bann sistenm ki’n ganny teste e ki konnen pa marse.  Onorab Gill in sey fer Lepep Seselwa krwar ki nou, nou anvi retourn dan en sistenm kontrol.  Sistenm kontrol sanmenm sa ki’n fer Cuba mizer.  E sanmenm sa ki’n fer 3 kar popilasyon Venezuela kit pei apye, apye mars lo met kilo met pou zot al rod en lavi pli boner dan en lot pei.

Nou, nou debout klerman o kote en sistenm kot i annan marse lib me kot i annan bann reglemantasyon ki fer sir ki tou bann operater tou bann akter i respekte Lalwa e i pratik zot komers dan en fason ki legal.  Se sa ki nou annan e se sa ki nou krwar ladan e i annan en gran diferans Onorab Gill ant sistenm kontrol e sistenm verifikasyon.  Nou, nou anvi ki i annan bann verifikasyon bann argimantasyon e ki tou dimoun i aplik bann Lalwa ki egziste, e ki tou dimoun i espekte bann Lalwa ki egziste.

Mr Speaker nou’n senpleman ozordi sey demande ki tou bann Lazans i fer travay ki i sipoze fer.  Nou’n fer nou’n demande ki FTC i ganny pouvwar e mwayen e kapasite  pou fer son travay.  Nou’n demande ki  Customs, SRC i fer ki tou dimoun i ganny trete parey e ki zot pey zot TAX ler zot marsandiz u antre dan pei dan en mannyer ki nou pou napa R500milyon an retar.

Nou demande ki SRC i ankor i fer sir ki tou dimoun ki bezwen pey son Tax i pey son Tax e i respekte Lalwa.

Mr Speaker dan sa 2an ki nou’n la isi dan sa Lasanble e ki nou’n dekouver ki annan sitan koripsyon.  Mon ti kapab ozordi dir pou dir mon vreman dan depresyon avek tou sa koripsyon ki mon’n vwar.  E nou’n vwar ankor semenn  pase dan FPAC de milyon de milyon ki zis rantre e ki ganny sanze an cash ki ganny mete dan en sak ki ganny anvoye State House.   ‘’Ni en bout papye’’ pou mon quote Onorab Churchill Gill.

Mr Speaker mon pa dan depresyon mon annan lespwar, akoz ler mon gete tou sa ki sa bann zans in dir in vole e nou pei i ankor pe flote, e si – be si nou kapab koup sa bann koripsyon, sa bann vol, nou kapab met en pti pe plis efikasite vre Sesel pou vin en paradi.  Vre akoz mwan mon krwar pou dir dan sa pei ki apel Sesel si nou partaz byen sa larzan, si nou vey byen nou tou nou pou byen pase.  I annan dekwa pou tou dimoun dan sa pei.  Anba sa soley ki bondye in donn nou anba sa lesyel ki bondye pe vey nou, nou tou nou devret kapab viv en lavi.  E mwan mon santi – mon lespwar se ki nou pou arive en zour – nou pou arive.  E nou pou fer ki tou sa bann keksoz ki mal i ganny eliminen.  An sa i konsern bann pratik ki absoliman kont Lalwa i kler ki sanzman e reform pa pou arive avek Parti Lepep.  Sertennman i pa pou arive.  Zot pa pou fer okenn reform.  Kantmenm Onorab Gill in dir parti pe reformen.  Pe reget bann baz bann keksoz koumsa pa pou fer.  Zot pa pou fer akoz zot in al tro lwen bann pratik ki pa marse.  Dan bann keksoz ki’n ganny teste dan lemonn e ki pa marse.  E alors annou pa kont lo Parti Lepep pou fer okenn reform.

Nou pou kontinyen.  E bann ki anvi ki retourn 20an an aryer, zot annan zis en swa pou zot fer.  Laprosenn fwa ler zot ganny sans vote vot Parti Lepep.  Si pa anvi ale nou pa pou lager avek nou.  Vot pou Parti Lepep si zot anvi retourn 20an nanryen.  Nou sa ki nou dir se ki i annan bann keksoz ki byen kler.   Pandan tou sa bann lannen, nou’n sey pouse pou annan en vre sistenm kot keksoz ki lib e i annan vre konpetisyon.  Parti Lepep pe dir nou retourn an aryer.

Nou pe koz lo kartel isi nou.   Me i annan en keksoz ki pli grav ankor ki kartel –  pli move pou lekonomi.  E sa se monopoli.

E monopoli se laba menm ki bannla pe sey fer nou tournen, dan monopoli.  Kot STC ti annan monopoli ti deside fer sa ki anvi.  Let Chaka ti fer vin diri lanmwatye pri ki STC ti fer vini zot ti se blok sa container ler zot pa’n kapab blok sa container parey Onorab Afif in dir zot in aras pa’n donn li permi pou fer viv.  Akoz zot konnen ki zot ti pe fer.

E la ozordi Mr Speaker an realite mon fek fer en pti kalkil mon’n mal kalkile 50sou lo par kilo diri pou Parti Lepep.  Mon’n mal kalite mon demann leskiz akoz i de fwa plis ki sa. I bokou plis ki 50sou lo sak kilo diri.  Ler ou kalkil R800 mil par mwan plis apepre R10milyon tou le lannen ki STC en lorganizasyon piblik ki pou lepep Seselwa pe donn en parti politik.  Sa se realite ki nou an vi sanze.

Mon pou konklir Mr Speaker, an dirizan ki bann solisyon i pa konplike.  Nou dir ki SRC i bezwen plis mwayen. Nou koman en parti nou pou fer sir ki nou pou rod tou mwayen posib, pou nou don sa organizasyon pou li fer son travay pli byen.

Nou pa pou fer letid nou parey Onorab Sophola in dir nou fer.  E sa tipikman Parti Lepep.  Ler zot anvi nou vir an ron zot dir nou fer letid.   Letid mwan mon annan 58an.  Letid mon’n vwar en ponnyen ki lo shelf pe pa’n servi dan nanryen.

Letid al demann dimoun Corgate Estate si zot anvi letid.  Zot anvi solisyon.  Zot pa anvi letid.  Nou, nou pa pli bet i okenn dimoun.   Sa bann keksoz in ganny fer dan lemonn an antye e nou konnen kwa ki marse e kwa ki pa marse.   Nou pe zis demande ki nou met an plas bann keksoz ki marse.  Nou pe zis dir si nou pa’n donn la pou larzan se akoz i pa marse.   Zot pa’n servi li pou zot fer ot travay.  Ledikasyon konsonmater.  Zot pa’n fer li.  Alors nou pa donnen.  E i annan ankor bann NGO sa lannen i zot krwar pou dir zot pou zis asize zot pou bann krwar Quazi Gongo ki fer bann travay politik, krwar mwan zot bezwen sey al gete kot zot pou al ganny zot larzan ankor lavenir.  Akoz se pa ek nou ki zot pou gannyen.

 

(APPLAUSE)
HON JEAN-RANCOIS FERRARI

Mr Speaker isi nou’n tande bomaten ki nou tou nou, nou pran larzan avek marsan nou tou nou parey annou arete put to bury that – put to rest sa bann keksoz.  Nou dan sa parti ki zot vwar la, la nou kont nou sou par R1 par 10sou nou anmase nou fer nou travay.

 

(APPLAUSE)
HON JEAN-RANCOIS FERRARI

Sou pou sou.  Pou nou kapab ariv la kot nou ete ozordi.  Napa ki pe montre ledwa anba nou nennen nou fer nou travay dapre sa ki Lalwa i permet nou pou nou fer.

E nou kont i piblik e nou fer sa ki nou bezwen fer.  Nou pa pran lazan lepep Seselwa.  STC napa okenn manda pou donn okenn larzan okenn parti politik.

Ozordi mwan mon ti a kontan dir i annan bokou dimoun ki pe reziste ler nou pe sey met lord dan bann kont piblik.

Mwan mon ti a kontan  dir ki sa bann dimoun ki pe reziste, en zour zot pou reponn kestyon zot.  Zot pou bezwen rann kont en zour.  I annan deza ki pe konmans rann kont.  Laverite pe konmans sorti.   Demen pou vin dir nou pou dir Prezidan ki’n dir donnen?  Montagne Posee i pa’n fer zis pou detrwa dimoun Corgate Estate sa.   I annan dimoun ki pou al fini Montagne Posee avek sa kalite latitid.  I annan dimoun ki pou bezwen rann kont, akoz tou dimoun dan sa pei i annan responsabilite me zot bezwen fer zot bezwen pran zot responsabilite serye dapre Lalwa.

Ler nou tande (get zot laba e ronfle Mr Speaker) i byen – zot ronfle akoz zot konnen po dir laverite, laverite i fermal.   Nou, nou dir avek zot nou, nou dir avek zot vot pou sa Mosyon oubyen pa vot pou sa Mosyon an realite i pa fer okenn diferans.   Mosyon pou pase zot pou vot pou sa Mosyon zot still pa dakor avek sa Mosyon.  Zot still pa pou fer bann keksoz ki nou pe dir zot fer.   Nou, nou  konnen State House ki fek dir semenn pase i  annan Mosyon fodre tire la.  Fodre tire Mosyon.  Kestyon i annan fodre tire. Tousala i arive.  Akoz i pa marse akoz i pa dan laliny ki zot, zot mazinen.

Mr Speaker mon termin an, dizan Sesel parey nou’n dir i annan tou bann Lalwa, me laplipar bann Lalwa bokou lorganizasyon bokou lenstitisyon, ki kapab fer marse nou lekonomi si nou les zot travay, si nou don zot mwayen pou zot travay.   I annan sa bann keksoz.  Nou bezwen zis annan sa volonte politik.

E sel fason pou nou annan sa volonte politik se ler nou pou annan sa konviksyon anndan nou ki nou annan en devwar a sakre pou lager kont sa kout lavi ki o.  E nou i nou devwar sakre. Sa e en keksoz ki nou met devan e ki nou pou toultan dan tou desizyon ki nou pran nou pou demande ki tou zefor i ganny fer pou fer desann pri lavi.

Pou bann dimoun dan biznes ki pe fer bann pratik ki aparet avek kartel ki ilegal parey Parti Lepep zanmen zot pou perdi eleksyon,  zot i ganny soke par 15 lo 10.  ‘100an pre voler en zour pou le met.’  Si zot krwar zot kapab kontinyen fer sa bann keksoz, fer sa bann deal zot a fer li pou 10an pou 20an pou 40an.  Me en zour zot pou ganny tyonbo.

E mwan mon pe dir zour zot ganny tyonbo akoz vol lepep zwe avek vant lepep napa keksoz ki pli serye e napa keksoz ki pli kriminel ki sa!         E mwan dan sa pratik i mon été mon konnen Lalwa ler ou fors Lalwa pou tonm lo sa bann keksoz zot pou demann pardon.  Me zot pou bezwen peye, akoz sa bann keksoz nou pa pou kontinyen toler ankor.  Nou pe dir avek zot degaze met lord arete fer sa bann keksoz koumsa sa ki konnen i pe fer keksoz ilegal aranz li byen boner akoz LDS pe vin!  E ler LDS pe vini napa, napa personn li LDS i dir klerman i kapab mon frer i kapab mon ser i kapab mon levek i kapab nenport dimoun nou, nou travay lo en prensip e sa dimoun ki kas sa prensip i pou bezwen rann kont avek Lalwa.  E se pou sa ki nou, nou dir annou aranz sa keksoz byen vit, Gouvernman pran son responsabilite  e si zot pa kapab fer li si zot pa oule fer li kile, kile debout a kote les LDS pase kriy eleksyon e lepep Seselwa i ava deside si zot anvi zet sa travay lo LDS e nou, nou ava fer li e nou ava met en pe lord dan sa bann sityasyon!  Mersi Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Bon in ariv ler pou nou pran en desizyon.  nou ava pran en vot lo Mosyon ki devan nou. Mon ava demann mon ava zis re lir Mosyon.

Mosyon i ganny move par Onorab Ferrari bomaten Lasanble Nasyonal i demann Gouvernman pou rapidman anmenn mezir neseser pou kas bann pratik komersyal ki aparan avek sistenm kartel dan en bi pou asire ki i annan vre konpetisyon ant tou laboutik, komers ek servis pour ki konsonmater i ganny vre valer pou son lazan.

Mon ava demann tou Manm ki an faver?  Okenn Manm ki kont?  Madam Deputy Clerk.

 

MADAM DEPUTY CLERK

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou bann Manm.  Tou le 19 Manm i vot an faver sa Mosyon Mr Speaker.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Madam Deputy Clerk.  19 vot an faver – inanim.  Savedir Mosyon in ganny aprouvasyon Lasanble Nasyonal.

Bon avan nou terminen mon ti a zis kontan pas lo en pti lanons.  Parey mon ti anonse yer, mon pou absante depi Vandredi le 12 oktob e mon pe re rantre dan pei Sanmdi le 20 Oktob, akoz mon pe lead en delegasyon Lasanble Nasyonal  kot 139enm Konferans IPU.  

Pan dan mon labsans Deputy Speaker onorab Afif pou ansarz Lasanble e se li ki pou Chair Sitting semenn prosenn; savedir Mardi le 16 avek Merkredi le 17 Oktob.  Vwala sa pti lanons ki mon anvi fer.  Mersi e Lasanble i adjourn nou repran travay Mardi le 16 Oktob 9er bomaten.

 

(ADJOURNMENT)