Home » Verbatim » 2018 » Verbatim Tuesday 24th July, 2018

Verbatim Tuesday 24th July, 2018

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 24th July, 2018

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Bonzour tou Manm Onorab.  Bonzour tou dimoun ki a lekout e pe swiv travay Lasanble Nasyonal.  Nou pe rankontre bomaten pou konmansman en semenn ki vreman sarze.  Parey mon ti aviz bann Manm Lasanble semenn pase ler nou ti fini sa deba lo Code Civil Sesel, nou annan nou 3 semenn ki reste devan nou, avan nou pran recess.

E i pou 3 semenn ki pou vreman sarze, akoz nou annan bokou travay pou nou fer e mon ti a kontan ki ler bann Manm i al, bann Manm i al dan recess zot a kapab pran en pti pe letan osi tou pou zot pas san okenn travay Lasanble zot kapab pas en pti pe letan osi tou avek zot fanmir pandan sa letan recess ki pe vini.

Zot pou vwar ki nou annan en Revised Order Paper ankor bomaten.  Sa i fer pou nou kapab pran First Readings pou bann Bills ki nou’n resevwar yer e osi tou pou prepar nou pou Second Reading 3 Bills ki vreman irzan pou demen.

Mon oule enform bann Manm Bills Committee ki yer swar mon’n an kontak avek Chair Bills Committee. Bills Committee pou rankontre 12.15 dan Speaker’s Conference Room kot nou pou konsider 3 dan sa bann Bills ki nou pou fer First Reading bomaten.

Sa i pou Elections (Amendment) Bill, 2018, Constitutional Appointees Emoluments (Amendment) Bill, 2018 e Constitution of the Republic of Seychelles Ninth (Amendment) Bill 2018. Sa 3 Bill ki pou ganny konsidere ozordi dan Bills Committee.

Bon avek sa mon ti a kontan pas laparol avek Madanm Clerk.  I ava zis pas lo Presentation of Papers.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour tou Manm.  Pou prezantasyon papye sa semenn nou annan rapor FPAC lo tranzaksyon National Assembly avek Heritage Foundation.  The presentation of the report will be presented by the Chair of the FPAC Hon Ramkalawan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madam Clerk.  Bon eski as Chair ou le prezant ou papye la oubyen ou le nou ava go through the series of First Readings e apre nou ava pran travay prezantasyon rapor and we’ll call the Minister in for questions?  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  In fini fer bann First Readings la?

 

MR SPEAKER

Non pa ankor.  Nou’n zis fer prezantasyon Papye.  First Readings i vin apre. Ou le nou – se sa mon kapab skip nou Order Paper nou fer nou First Readings apre nou start the business of the day. 

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Ok go ahead.

 

MR SPEAKER

Ok.  Madanm Clerk ou ava fer bann First Readings limero 7 lo Order Paper.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.  Premye First Reading lo papye nou annan;

International Business Companies (Amendment) BillThis Act may be cited as International Business Companies (Amendment) Act of 2018 and shall come into operation on the 01st of August 2018.

Dezyenm,

Companies (Special Licences) (Amendment) Bill, 2018.

This Act may be cited as a company Special Licences (Amendment) Act of 2018 and shall come into operation on the 01st of August 2018.

Trwazyenm Bill; Securities (Amendment) Bill. This Act may be cited as a Securities (Amendment) Act of 2018 and shall come into operation on 01st August 2018.

Katriyenm; Insurance (Amendment) Bill. 

This Act may be cited as the Insurance (amendment Act of 2018 and shall come into operation on 01st August 2018.

Senkyenm, Mutual Fund and Hedge Fund (Amendment) Bill. 

This Act may be cited as Mutual Fund and Hedge Fund (Amendment) Act of 2018 and shall come into operation on 01st of August 2018.

Lot, Elections (Amendment) Bill, 2018.

This Act may be cited as the Elections (Amendment) Act of 2018.

Constitutional Appointees Emoluments (Amendment) Bill.  This act may be cited as a Constitutional Appointees Emolument (Amendment) Act of 2018.

Constitution of Republic of Seychelles (Ninth Amendment) Bill 2018.

This Act may be cited as the Constitution of the Republic of Seychelles (Ninth Amendment) Act of 2018.

E dernyen; National Assembly Members’ Emoluments (Amendment) Bill, 2018.

This Act may be cited as the National Assembly Members Emoluments (Amendment) Act of 2018.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Bon nou ava al lo limero 4 lo Order Paper.  E sa se prezantasyon rapor FPAC ki pou ganny fer by the Chair.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker in annan en kantite First Readings bann Bills ki tre enportan ki enkli osi Lamannman Konstitisyon.  E mon espere ki nou swiv Standing Orders e ki nou pa trouv nou pe tay avek okenn sa bann Bills enportan, ki piblik pa ni menm pou konnen.

Mon krwar ki mon bezwen – i enportan pou mwan met sa word of caution.

Mr Speaker, mersi bokou i en gran plezir pou mwan lo lapar Komite Finans ek Piblik pou prezant rapor nou lenvestigasyon ki nou ti fer lo bann tranzaksyon Lasanble Nasyonal ek Fondasyon Leritaz Sesel.

Mr Speaker sa rapor i en rapor 61 paz e i available parey nou’n dir e tou bann Manm lo Komite FPAC zot in sinyen, me pou fasilit nou travay bomaten nou pou, mon pou plito regard rezimen egzekitiv e apre sa bann konklizyon ki dan sa rapor e se sa ki mon pou prezante.

O fet Mr Speaker sa travay i baze lo kestyon ki ti ganny leve pandan deba lo Bidze an 2017, kan plizyer item dan Bidze konsernan Lasanble Nasyonal ek Fondasyon Leritaz Sesel ti pe ganny konsidere.  S

a bann Lorganizasyon  ki ti’n ganny swazir ti ganny egzaminen baze lo zot lenplikasyon direk an relasyon avek bann item dan  Bidze.  Lasanble Nasyonal ti eksprim zot konsern etandonnen ki ansyen Speaker Lasanble Nasyonal Dr Patrick Herminie ti annan en Lasosyasyon avek Kontra Fondasyon Leritaz Sesel ek en lakonpannyen apele Seylicoius PTY Limited.

E en Kontra Maintenance ant Lasanble Nasyonal ek bann direkter Wellpoint.  Sa rapor i prezant sa ki komite in dekouver atraver egzaminasyon bann antite ek parti konsernen.  Rapor konplet lo kwa ki sakenn in dir in ganny garde, e nenport dimoun ki enterese i kapab ganny en kopi avek Sekreter FPAC isi kot Sekretarya.

Rezimen egzekitiv; en ka ki kapab reprezant en labi pozisyon atraver konfli lentere in ganny idantifye kot Dr Patrick Herminie ansyen Speaker Lasanble Nasyonal, pa ti deklar son lentere atraver bann tranzaksyon biznes personnel avek serten endividi dan sa lakonpannyen ki ti ganny Kontra Maintenance avek Lasanble Nasyonal.

Menm si ti napa okenn levidans pou montre ki larzan in esanz lanmen ant ansyen Speaker ek lakonpannyen Wellpoint FPAC i tenir sa pozisyon ki bann prosedir ki pa kler i kapab fasilman ganny trouve koman koripsyon, e devret ganny kondannen.

An plis ki sa en dezyenm ka i ankor enn fwa montre, kot Kontra in ganny donnen lo lapar Gouvernman anba bann kondisyon ki pa korek e ki pa swiv prosedir legal.

Sa Kontra ki Seylicious PTY Limited ti gannyen avek Fondasyon Leritaz Nasyonal, pa ti byen ganny fer, akoz lenformasyon ki sa lakonpannyen ti donnen pa ti korek.

FPAC i trouv li vreman drol ki ti annan de Lagreman sinyen ant Fondasyon Leritaz Sesel ek Seylicious PTY Limited.  Premye Lagreman ti ganny sinyen le 15 Fevriye 2013 pou en peryod 30an a en kou R20milyon par mwan.  R20mil par mwan (sorry).

Dezyenm Kontra ti ganny sinyen  le 6 Mars 2015 ; savedir 2an pli  tar pou 30an a en kou R20mil par mwan kan ti deza annan en Kontra valid.

FPAC pa kapab aksepte tel labsans serye dan bann tranzaksyon pou fer avek byen Leta.  I en siny mank profesyonnalizm e i kapab eksplike akoz ki sa lakonpannyen ti dwa en sonm plis ki R450mil an aryeraz e se sa ki form la baz sa lenvestigasyon.

FPAC i kapab osi konklir ki sa Kontra Maintenance avek Lasanble Nasyonal, i enn ki pa’n vreman donn valer pou larzan e ti napa okenn prosedir tender pou donn sa Kontra.

Wellpoint ti ganny de peyman pou la valer R750mil en total R1.5milyon avan menm ki zot ti fer okenn travay.  Travay ki zot in fer pa ti kapab ganny verifye, akoz ti napa okenn rikord ki ti  ganny prezante avek FPAC.

FPAC i rekomande ki i pa devret annan okenn  peyman avan ki  travay i ganny fer pou okenn Kontra Maintenance avek okenn antite Gouvernman.  Peyman i devret ganny fer zis apre travay in fini fer lo satisfaksyon e sertifikasyon tou le de parti.

FPAC i note ki tou le de ka anba lenvestigasyon ti enplik en Speaker Lasanble Nasyonal an egzorsis letan bann tranzaksyon ti arive.  Sa bann tranzaksyon an dout, pa kapab ganny pran lezerman, espesyalman letan i konsern bann dimoun ki tenir bann pozisyon enportan dan sosyete.

Zot kapab selman ganny enterprete konman en labi pozisyon e i kontredir bann o standar etik ki ganny ekspekte avek bann dimoun ki tenir tel lofis enportan dan pei. L’Egzekitiv i ganny konseye pou ranforsi Kod Etik pou ki bann tel tranzaksyon i arete e okenn dimoun ki ganny trouve an kontradiksyon i ganny deal avek.

Mr Speaker dan nou konklizyon dan nou lenvestigasyon, nou fer bann konklizyon swivan :-

Premyerman Seylicious ti napa en licence kan i ti ganny – kan i ti siny Kontra avek Fondasyon Leritaz Sesel.

Fondasyon Leritaz Sesel pa’n gard bann bon rikord pou lwe en byen Leta.  Bann direkter aktyel pa ti kapab rekiper okenn dokiman.

Bann dimoun ki ti pe okip sa bar ek restoran, ti napa okenn leksperyans dan sa laliny biznes menm si se sa ki ti’n ganny mete konman en fakter determinan pou zot ganny sa Kontra e rezet lezot aplikan.

Ti napa okenn tender pou donn sa Kontra maintenance avek Lasanble Nasyonal pou en sonm de fwa R750mil oubyen R1.5millyon.

Baze lo rezilta final e travay ki’n ganny fer, ti napa okenn nesesite pou pran bann kontrakter Sinwan.

Napa okenn rikord lo file kot Lasanble nasyonal pou okenn detay bann servis oubyen materyo, ki’n ganny aste.  Napa okenn detay lo kwa ki ti ganny servi.

Tou travay ki lakonpannyen Wellpoint ti fer pa ti nesesit kontrakter Sinwan.  En kontrakter lokal kalifye ti’n kapab fer tou sa travay.

I difisil pou dir ki larzan piblik in byen ganny servi.  Sa peryod letan kot Kontra in ganny donnen ek bann transfer par dan lakonpanni Seylicious i reflekte labi pozisyon ek en ka posib pou konfli lentere par Dr Patrick Herminie – ansyen Speaker Lasanble Nasyonal.

Mr Speaker mon pou donn ou  en kopi sa rapor e zis an refleksyon, sa mon pa’n pas li atraver komite FPAC, me mon  krwar ki lefe ki nou fer en rapor letan FPAC i fer en rapor an relasyon avek bann antite Gouvernman nou krwar ti pou bon pou ki Prezidan Larepiblik konman Sef L’Egzekitiv li osi tou i ganny  en kopi sa rapor e ki dan bann ka kot nou vwar serten keksoz ki Komisyon Anti-Koripsyon li osi tou i ganny en kopi sa rapor pou ki si li i vwar ki poudir i annan travay pou li fer pli devan ki, alors i fer sa.

Alors Mr Speaker sa se some nou travay e i donn mwan en gran plezir pou prezant avek Lasanble Nasyonal en kopi sa rapor final.

E la mon ava osi azoute Mr Speaker ki Komite FPAC i anvi semenn prosenn prezant rapor lo dezyenm travay ki nou’n fer e sa se lo Music Stadium.

Si tou keksoz i mars byen son premye semenn an Out nou ava prezant nou trwazyenm rapor e sa i pou rapor lo Rapor Oditer Zeneral pou lannen 2016.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Bon mon ti a kontan  petet as from the Chair felisit bann Manm FPAC pou sa travay tre, tre enteresan ki zot pe fer e mon krwar i ava osi tou en travay ki ava fer ki tou bann dimoun ki pe deal e pe manage larzan piblik i ava fer  en pti pe plis atansyon dan le fitir.

Nou ava – prezan mon ava demann Parliamentary  Reporter pou apel Minis pou nou kontinyen nou travay avek Private Notice Question.

Petet mon a zis fer en pti komanter lo komanter ki Leader Lopozisyon in fer avan with regards to sa bann Bills ki nou pou pran demen, bann Bills ekstra.

Parey mon’n dir pandan lazournen nou pou – Bills Committee pou meet e nou pou fer en lot Revised Order Paper. I arive parfwa ki Lasanble i ganny demande pou bouze avek serten Bills e i malere ki sa bann Bills in vin yer kot Lasanble, me mon krwar sa Sizyenm Lasanble i annan sa kapasite pou kapab fer sa travay.

Nou’n set the bar very high e mon krwar nou kapab tackle sa bann challenges ki devan nou.  Se sa rezon ki depi yer swar mon’n annan kontak avek Chair Bills Committee e mon osi mon annan kontak avek Mr Mohammed Afif from President’s Office, e bomaten mon’n anvoy mesaz pou le 2 Leaders e mwan avek lofis Clerk ek Deputy Clerk nou’n konmans deklans bann travay depi yer swar.

Mon still met lenportans avek nou Standing Orders me parey mon’n dir travay parfwa ki mannyer i vini i permet nou osi tou pou nou skip serten Standing Orders.

Nou pa fer li souvan e nou pa pou fer li konman en keksoz ki pou vin souvan.  Mesaz ki nou pe anvoye kot Egzekitiv e menm Biro Attorney General se ki keksoz i ganny fer davans e i donn Manm Lasanble ase letan pou zot kapab vwar sa bann Prozedlwa e pas atraver avan nou vin fer deba dan Lasanble.  Vwala en pti pe mon reaksyon lo la.

Bon mon ti a kontan welcome Minis avek son delegasyon.  Minis bonzour.  Parmi nou dan Lasanble nou annan Minis pour zafer Entern Gouvernman Lokal Youth, Sports, Kiltir ek Risk Management, sa se Minis Dezinyen Minis MacSuzy Mondon ki pe ganny akonpannyen par Komisyoner Lapolis Mr Kishnan Labonte, Depite Komisyoner Lapolis Mr Romano Songor, Dezyenm Depite Komisyoner Lapolis Mr Ted Barbe e  Special Advisor to the Designated Minister Ms Cheryl Vengadasamy.  Minister avek ou lekip welcome parmi nou.

Mon ava prezan pas la parol avek Leader Lopozisyon pou li poz son Private Notice Question.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Minis ek tou delegasyon.  Mr Speaker zis avan mon demann mon kestyon lo sa ki dernyen pwen ki ou’n fer resorti mon dakor avek ou ki poudir Lasanble i annan kapasite, me selman fodre nou fer atansyon.  Lasanble ti kapab regard tou sa bann Bill ki nou annan la en sel kou.

Fodre nou fer atansyon deor, fodre pa ki nou ganny trouve ki nou, nou pe fer keksoz san ki  piblik i konnen  sa zis en word of caution.

Mr Speaker mon kestyon i lir swivan.  Eski Minis pou Zafer Entern i kapab dir avek sa Lasanble ki staz lenvestigasyon dan disparisyon Mr Marvin Asba ek Mr Peter Zoe in arive e ki bann demars ki lapolis i ankor pe fer?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Mon ava pas la parol avek Minister Mondon.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker, tou Manm Onorab e tou dimoun a lekout bonzour.  Mr Speaker Marvin Asba e Peter Zoe i ziska ozordi reste manke e lenvestigasyon lo tou le de ka i reste ouver e aktiv.

Mr Speaker parey nou okouran Marvin ti ganny deklare manke ek lapolis le 3 Zilyet 2017 e Peter Zoe le 20 Out 2017.  Zot a rapel ki mon ti vin dan Lasanble le 18 Zilyet 2017 pou koz lo ka Marvin e sa letan lenvestigasyon ti’n deza komanse.  Plizyer loperasyon ti pe ganny fer pou retrouv Marvin.

I enportan note ki pou tou le de ka nou bann partner enternasyonal in asiste e ankor pe asiste Departman Lapolis avek lenvestigasyon.

Mr Speaker pou ka Peter Zoe Departman Lapolis napa okenn nouvo pist lenformasyon, ki kapab paret itil pou anrisir son ka.  Me lenvestigasyon dan son ka osi i reste ouver.

Pou ka Marvin Asba depi ki nouvo Komisyoner Lapolis in pran lofis an Oktob 2017 ziska la sak fwa ki nou’n ganny nouvo lenformasyon nou’n reazir lo la, me sa pa’n anmenn okenn rezilta pozitiv.

Mr Speaker nou Minister e Departman lapolis nou reste konsernen avek bann ka disparisyon ki’n arive enkli ka Marvin Asba e Peter Zoe e parey mon’n dir pli boner lanket i reste ouver e aktiv.

Parey nou okouran ler en case i ankor anba lenvestigasyon i annan lenformasyon ki lapolis pa kapab devwale.

Mr Speaker mon ti a kontan fer resorti ki san nouvo lenformasyon i difisil pou lapolis bouz pli devan dan son lenvestigasyon, alor mon ankor enn fwa lans en lapel avek okenn dimoun ki annan lenformasyon pou vin devan e ed lapolis dan son lanket.

Nou osi nou partaz soufrans e lenkyetid lafanmir sa de dimoun.  E nou osi anvi vwar en solisyon pozitiv dan tou le de ka.  Me levidans ki lapolis i annan an se moman pa pe permet li bouz devan parey i ti a voudre.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek nou akoz ki sa kominikasyon ant lapolis avek lafanmir, spesyalman lafanmir Mr Marvin Asba in koupe?

Akoz ki lafanmir i kontakte lapolis e zot ganny promet serten keksoz ki poudir pou koz avek zot me apre napa nanryen ki arive?  Sa i mon premye kestyon.

Dezyenmman eski Minis i kapab dir avek nou onnetman e fransman, si sa lenvestigasyon tou lede lo tou le de nou frer, si sa lenvestigasyon depi ki in konmanse an 2017 e la mon pa pe refer avek nouvo ladministrasyon dan lapolis eski zot pare pou dir avek nou ki lapolis li menm lafason ki i ti konmans sa lenvestigasyon i pa’n fer li byen e ki si ozordi nou dan sa sityasyon kot nou dan en lenpas se parski lapolis li menm li i pa’n pran aksyon lafason ki i ti devret pran?

E si Minis i aksepte eski i pa krwar ki poudir in ler pou ki i annan en komisyon d’enquête, en komisyon d’enquête separe parski la pou le moman zot dan en lenpas napa nanryen pou nobou fouy dan sa lenvestigasyon, pou regarde kote lapolis in al mal, lekel ki’n kasyet lenformasyon, lekel ki pa’n swiv bann lenformasyon kan zot ti devret swiv, kote ki’n annan bann mankman pou ki dezormen lapolis i ava kapab aranz li e pa repet sa bann menm fot.

Parski i kler Mr Speaker, e la mon anvi dir avek Minis i kler ki poudir i annan bokou lenformasyon ki’n ganny donnen me ki lapolis pa’n fer absoliman nanryen avek sa bann lenformasyon, e ki ozordi nou annan nou de fanmir ki ankor dan – ki ankor dan gran latristes e i posib ki sa bann ka ti’n kapab ganny rezourd si lapolis ti’n fer son travay parey i ti devret fer.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Minister.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker ou premye bout kestyon kot i konsern kominikasyon koupe.  Dan lapolis nou annan sa ki nou apel en Family Liaison Officer e ki la pou li kominike e liaise avek bann fanmir, me paret dapre sa ki Onorab pe dir sa pa’n mars tro byen e si sa pa’n mars tro byen mon panse nouvo ladministrasyon lapolis avek bann travay ki i pe fer an se moman, i ava kapab vwar poudir sa i ganny re anforsi.

Me solman sa ki nou, nou okouran se ki i annan kominikasyon Onorab, serten kominikasyon ki’n ganny er ek bann fanmir me petet pa parey bann fanmir ti ava kontan vwar.

Kot i konsern ki lapolis pa’n fer byen lenvestigasyon depi lo komansman Mr Speaker mon krwar zot a rapel ler mon ti vin prezant avek Lasanble, zisteman ka Marvin ki mannyer lenvestigasyon ti pe ale baze lo kestyon ki Onorab ti demande, mon ti dir ki sa premye 48er letan nou annan en dimoun ki manke i krisyal.

E i enportan ki travay lapolis i ganny fer pandan sa bann letan.  Me zot a osi rapel ki mon ti dir ki ka Marvin ti ganny raporte avek lapolis 4zour apre ki i ti’n sipoze manke e sa deza in met serten retar dan travay lapolis.

Donk i pa fasil zis pou nou dir poudir nou’n mal konmanse, akoz lenformasyon li menm ki’n ariv kot lapolis, i pa’n ariv pandan letan ki i ti sipoze arive.

Kot i konsern Komisyon Lanket Mr Speaker sa ki mwan mon’n ganny met okouran, se ki anba presumption death Act se apre 7an ki en dimoun i manke ki ou kapab file en case devan Lakour Siprenm pou ki en inquest i ganny fer. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madam Minis.  Onorab Clifford Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon premye kestyon i pou Minis, se ki lafanmir Asba son manman Marie Claire in ekri ou Komisyoner Lapolis, Prezidan Larepiblik, en let pou demann ki en investigation i re ganny fer oubyen en independent investigation, oubyen pou li konn en pti pe zistans me ziska ozordi menm si ou’n ganny dir i annan en Family Liaison Officer ziska ozordi i pa ankor ganny en repons ni kot ou lofis, ni kot lofis Komisyoner Lapolis, ni kot Lofis Prezidan.

Eski sa i pa montre oubyen akoz ki i pa ankor ganny en repons?

Akoz ki i pa ankor ganny en repons sorti kot sa trwa o lofis ki ava soulaz li.  E se sa ki i oule en pe kominikasyon parey Leader Lopozisyon in dir kot i ava konnen ki  zistans i ete.  Sa i premye.

Dezyenmman Minis lafanmir in idantifye serten mankman lo bill telefonn zot in dir ki poudir zot, zot vwar i annan serten nimero ki’n ganny deleted lo itemized Bill sa mon pe koz pou Marvin, lo itemized bill Marvin Asba.

E zot ti’n ganny en lendikasyon ki sa bann bill ti pou ganny anvoy dan L’Inde akoz Marvin son nimero telefonn i Airtel pou revwar re ganny en striktir akoz sa pa’n ganny fer ziska konmela akoz zot pa ankor ganny okenn update lo sa sityasyon?

Eski Minis i kapab prezan trwazyenm, donn nou garanti ki nou vreman an sekirite e nou kapab annan sa – nou pa bezwen annan lafreyer letan nou zanfan konmela zot dir sa Fire and Ice i al Fire and Ice e ki i pou retourn kot lakour e si i ariv en keksoz lapolis, pou fer sir ki nou konnen  ki’n arive e ki mannyer in arive. Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Andre.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker. Mr speaker sa let ki Onorab pe koz lo la ti adrese lo Komisyoner Lapolis e i ti ganny cc kot Prezidan, kot mwan menm, kot Leader Lopozisyon, kot Leader Government Business dan Lasanble e osi kot MNA Anse Aux Pins.

E letan sa let ti ganny ekrir Onorab Komisyoner Lapolis ti’n deza rankontre Lafanmir de fwa.  Ok?  Pou eksplik zot pou donn zot leksplikasyon lo ki pe arive.

E pou dezyenm kestyon ki ou dir ki Lafanmir ti’n idantifye serten mankman lo Bill telefonn, Onorab analiz lo telefonn ankor pe ganny fer ok?  E nou pe ganny lasistans avek Sid Afrique pou nou fer sa travay ki nou sipoze fer lo la e travay pa ankor konplete, dernyen fwa ki nou’n kominike avek bann dimoun zot in ganny kontak avek nou sa ti le 11 Zen.  Ok?

E pou ou dernyen kestyon kot ou pou demann nou pou garanti sekirite pou fer sir ki dimoun i retournen mon panse sa osi i tou le de kote.  Onorab tou le weekend lapolis i ganny rapor ki i annan dimoun i manke e tou le weekend lapolis pe rod dimoun me selman mon krwar i osi annan en responsabilite lo bann endividi pou letan zot kit lakour annou dir kote nou pe ale pou ki si i ariv en keksoz sa i a fer travay lapolis en pe pli fasil, akoz bokou resours i ganny servi letan nou ganny sa bann rapor.

E petet mon ti a kontan azoute osi Mr Speaker poudir lapolis in re vwar son protocol kot i konsern rod bann dimoun ki’n manke oubyen deal ek bann rapor ki vini pou bann dimoun manke ok?  E olye menm olye esper 48 er konmela konman lapolis i ganny rapor poudir en dimoun i manke lapolis i konmans met son loperasyon an plas.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

En pti follow-up Mr Speaker.  Mersi.  Minis eski ou’n dir nou, nou lapolis pe ganny lasistans avek Sid Afrique, eski lapolis in sey met en dele letan pandan ki kapab at least konklir oubyen vwar en direksyon pozitiv ouswa negativ dan sa investigation?  Konmsi in annan en serten letan ki’n mete paramet at least ki Lafanmir a konnen poudir lafen di mwan Out mon pou annan serten kominikasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Onorab non lapolis pa’n met en dele letan, akoz sa bann dimoun i pe asiste nou e nou, nou bezwen rely lo bann rezilta ki zot donn nou e a sak letap ki zot santi ki zot bezwen kominik avek nou zot kominike.  E etandonnen ki sa i pa antyerman dan nou lanmen i difisil pou nou met en dele letan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker dan son deklarasyon inisyal, Minis in dir ki lapolis i konsernen avek bann ka disparisyon ki’n arive enkli pou Asba e Zoe, alor mon ti ava kontan demann Minis konbyen sa bann ka ki ankor ouver ki lapolis pe deal avek e how far back sa bann ka i date?  So konbyen ka i annan ki ankor ouver e how far back zot date?

E dezyenmman mon ti ava kontan demann Minis pou en pti pei, en pti pei parey Sesel eski i annan serten rezon eksplike ouswa nou apel li teori ki lapolis i annan ki zot pa zanmen trouv en dimoun ki disparet, enkli par egzanp touris ki disparet lo La Digue?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker nou annan 6 Police case ki Onorab in demann lenformasyon lo la ki lapolis pe travay avek e sa i enkli etranze avek Seselwa.

Onorab petet  parler i fasil pou dir poudir Sesel i ti pti e mon krwar dimoun i servi sa bokou i merit fasil pou lapolis vwar en dimoun ki’n ganny raporte manke.  I  fasil pou dir, me i pa fasil.  I pa fasil pou zis akoz nou dir pei i ti pti nou kapab vwar nenport dimoun.  Mon krwar si nou picture nou pei menm si nou dir i ptipti, mon krwar nou vwar en kantite landrwa ki dimoun i kapab kasyet.  Nou vwar en kantite landrwa ki keksoz i kapab arive.

Donk lapolis mon santi avek bann led enternasyonal ki nou demande, i fer bann travay, i fer bann envestigasyon, bann loperasyon lo bann lenformasyon ki i gannyen, lo bann levidans ki i kolekte, pou li kapab fer sir ki i kouver otan ki posib tou bann diferan areas pou kapab permet li pou li kapab solve en case letan i annan en case lo son lanmen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Roucou.

 

HON CLIVE ROUCOU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Mr Speaker vi ki Minis in dir ki lanket i ankor ouver dan sa de ka, mon anvi  demann Minis ki annan spesyal an term teknolozi, oubyen spesyalizasyon ki as lanket pe ale ki nou kapab krwar ou nou kapab vwar i ava annan en –ava annan en pli bon rezilta ?

Mon dezyenm kestyon mon osi mon pou met lanfaz lo lasistans.  Eski Minis i kapab konfirm ek nou ki i annan sans pou ki fanmir si i annan zot mwayen finansyel ki zot kapab rod zot prop private investigator si zot anvi?

Epi dernyen pti kestyon e Minis in koz lo bann ka disparisyon.  Mon anvi demann Minis dan son data base ki i annan spesifik an term sa ban ka zot DNA and whatnot.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker lasistans ki nou rode avek nou bann partener zisteman i avek bann keksoz enkli teknolozi ki petet lapolis napa.  E mon ti mansyonnen osi dernyen fwa letan mon ti vin koz lo ka Marvin poudir i dan plan pou nou kapab konstrir en forensic lab ,e sa i ankor dan nou plan.  Travay in fini konmanse lo la e parey Prezidan ti anonse dan State of The Nation Address o komansman lannen, ki sa i sipoze pare an 2019.

Kot i konsern bann private investigation wi napa nanryen ki anpes en fanmir si li i anvi pou li kapab e mon krwar sa in deza arive osi, pou li kapab fer son own private investigation si li i anvi.

E mon krwar ou dernyen kestyon Onorab se si nou annan DNA dan nou database.  Non nou napa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Adelaide.

 

HON FRANCOIS ADELAIDE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour a tous.  Minis en senp pti kestyon.  Vi ki ler sa investigation ti konmanse ti mon kapab dir ti deza annan de dimoun ase kle, ti annan ansyen Komisyoner apre mon tande ti annan Mr Freminot ki’n sorti dan sa laliny.  Eski sa bann dimoun ler zot in sorti eski in afekte en pe investigation ouswa zot ankor onboard pou kontinyen avek sa prosesis?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Komisyoner normalman pa fer lanket direkteman dan sa bann case koumsa.  E ler nou annan sa bann investigation koumsa nou napa zis en dimoun, nou annan en group dimoun, nou annan en tim dimoun ki travay.

E depar Mr Freminot i pa neseserman afekte investigation, akoz sa group dimoun i kontinyen fer zot travay.  E mon ti a kontan dir Mr Speaker poudir investigation la i anba enn direkteman anba enn nou bann Depite Komisyoner Lapolis.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Flory Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou dimoun dan lakour.

Mon ti a kontan  retourn lo sa kestyon sa let ki  fanmir ti anvoy kot tou bann dimoun ki ti state Prezidan, ou menm Minis eski ou kapab donn nou plis lenformasyon akoz pa ti ganny rann? Menm si ou ti’n fek vwar sa bann dimoun akoz ki en larepons pa ti ganny donnen?  Akoz zot plea dan sa let i ase emosyonnel.  So mon krwar kekfwa en larepons ouswa kekfwa kantmenm en receipt ti ava byen  pou dir nou akoz zot pa’n ganny aknowledged.

Apre letan nou’n get nou kestyon nou vwar ki nou adres osi disappearance Mr Peter Zoe e dan son ka i ti ganny  – sa case ti ganny anmennen devan latansyon lapolis, ase resan, apre ki i ti’n disparet.  Dan son ka la ki bann keksoz ki zot in fer diferan konpare avek Marvin Asba akoz zot dir  nou ki sa 48 erdtan i enportan i ki mannyer ki napa nanryen pou son case dan son disparisyon?

Lo kote DNA lefe ki la nou pe annan plizyer disparisyon e nou’n vwar dan lepase ki nou’n retrouv bann skulls, bann lezo ki nou vwar ki in difisil pou nou idantifye sa bann dimoun, eski la ki annan bann  missing persons eski nou pe store DNA bann fanmir ki demen dan 10an 15an si nou retrouv okenn remains nou kapab connect sa de keksoz?

E enn bann keksoz ki mon vwar i drol nou koz lo sa phone history apre nou kos lo sa blood sample ki ti ganny anmase Takamaka e zot in dir nou ki zot ankor pe travay avek bann dimoun Sid Afrique.

In fer plis ki 1an depi ler Marvin in disparet kan ki nou krwar nou pou kapab ganny rezilta avek nou bann konpatriyot enternasyonal?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker kot i konsern sa let, mon pa konnen si lafanmir ti pe ekspekte en repons an ekri avek Komisyoner, me mon krwar Komisyoner in rezerv son drwa petet pou li pa reponn sa let an ekri, akoz dan sa let osi i annan plizyer alegasyon, i annan plizyer lakizasyon, plizyer lakizasyon ki ti’n ganny fer.

Donk lapolis pa’n vwar li neseser pou donn en larepons sa let an ekri.  Dezyenmman Mr Speaker kot i konsern Peter Zoe kot nou pe dir poudir ka ti ganny raporte ase vit wi.  Me sa i en case kot lapolis pa’n ganny preski ditou, ditou levidans kot i konsern sa case e menm letan nou ti fer – letan sa case ti ganny raporte Onorab, bann Sid Afriken ti ankor la avek bann lisyen e zot in osi travay lo sa case.  Me solman sa pa’n anmenn okenn rezilta pozitiv pou lapolis.  Kot i konsern stokaz DNA pou ou kapab …ou bezwen en lab.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Esparon. En moman Onorab. Yes Onorab Larue.

 

HON FLORY LARUE

Mersi Mr Speaker.  I annan sa dernyen kestyon anliny avek lefe ki nou pe travay avek bann international partners e i annan bann outstanding keksoz ki nou ankor pe esper rezilta tel ki phone history avek blood sample sorti Takamaka ki zot ti gannyen.  Kan ki nou pou ganny en response lo sa?

E nou DNA zis akoz Minis in koz lo la, DNA history nou kapab travay avek nou bann kolaborater enternasyonal to stock something somehwere ki 10an 15an from now nou vwar en lezo we’are back at scratch, akoz la nou annan disappearances e nou annan la fanmir we can do something for the future.  Sa ki mon pe demande.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Ok, mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon krwar sa bann konsern i ava ganny rezourd, le moman ki nou annan nou DNA lab.  Akoz petet i annan serten keksoz ki nou krwar i tre fasil me i pa osi fasil parey i paret.

Kot i konsern Onorab mon eskize mon krwar mon’n mank sa bout kestyon kot i konsern lo bann tes, lo bann blood test ki ti’n ganny fer mon krwar poudir bann disan ki ti ganny anmase tou bann profile DNA ki ti ganny idantifye from bann exhibit, ti napa nanryen pou fer avek case Marvin, me ti annan pou fer avek case en lot dimoun ok ki ti’n ganny en injury Takamaka.

Menm bann travay ki nou’n fer avek ban lisyen avek bann Sid Afriken parey mon’n dir sa osi i pa’n anmenn bann keksoz pozitiv pou nou lenvestigasyon, akoz sa travay ki ti ganny fer par bann Sid Afriken zot ti’n re al dan bann landrwa ki lapolis ti’n deza fer serten loperasyon, me zot pa’n kapab anmenn nanryen an plis ki nou ti’n deza gannyen.  Donk e parey mon’n dir taler tou bann travay ti annan en  hot line osi ki lapolis ti’n mete ok e sa pa’n ganny servi preski ditou pou kapab donn lapolis lenformasyon ki  i ti pe rode.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker mon ti a voudre demann Minis an vi ki Mr Asba son ka disparisyon ti le – nou’n dir in ganny raporte le 3 Zilyet e pou Mr Peter Zoe ou’n dir nou an Out – konmansman Out.  Eski dan zot investigation zot in kapab dekouver si ant sa de disparisyon i annan okenn lyen?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker sa i pa en kestyon ki mon kapab donn lenformasyon lo la pou le moman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis vi ki lafors lapolis sa bann dernyen lannen in sipoze bouze sorti dan en lapolis ki fer per dimoun ki bat dimoun e pou ariv dan en lafors lapolis ki o servis lepep Seselwa.

Ki zefor ki lafors pe fer pou re konekte avek piblik e pou met an plas en sistenm kot lenformasyon i vin pli fasil pou gannyen?  E si eski i annan okenn progre dan sa direksyon e si i annan okenn progre, kwa ki fer zot krwar poudir sa relasyon ant piblik avek lafors i pe amelyore.  Ki bann endikater ki montre poudir i annan serten progre oubyen napa progre dan sa direksyon?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker wi i annan plizyer zefor ki lapolis pe fer parey Onorab in dir pou kapab re konekte, re donn sa servis piblik ki nou anvi donnen a lavenir.

(1) lapolis pe re entansifye son training ki i pe fer pou son bann manm lafors.  Nou annan plizyer training ki pe ganny fer pa zis bann training pou bann dimoun ki pe zwenn lafors me osi refresher courses pou bann dimoun ki deza pe travay dan lapolis pou zot kapab ganny donnen, bann skills lo ki mannyer zot kapab pli byen fer zot travay avek piblik.

I annan osi lapolis pe revwar lafason ki i pe fer son recruitment ki i ganny bann dimoun ki i santi i kapab travay, i kapab fer en pli bon travay dan lafors lapolis pa zis – i pa zis pe recruit par egzanp tou-le-z-an pou remet dan lakademi from S5.

I annan osi – i pe revwar osi customer care o nivo lapolis pou ki i annan en proper Customer Care Unit kot dimoun i kapab ganny pli byen resevwar e ki kapab osi improve la kalite kominikasyon ki lapolis i fer avek piblik.

Nou annan Scheme of Service lapolis ki pe ganny revwar an se moman.  Proze nouvo lenfrastriktir os mon krwar ki sa osi i konte ki nou pe met an plas.  I

I annan revizyon Police Force Act pou fer li vin pli modern e fer li vin pi azour avek larealite ozordi.

E lapolis osi pe osi revwar lafason ki i re organiz son lafors son bann stasyon lapolis ki swa o nivo distrik oubyen o nivo rezyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Minis in donn mwan en lalis bann lobzektif ki zot pe met devan, ki byen.  Mwan mon kestyon se mon pe sey rode si sa bann lobzektif in anmenn en serten improvement.  Akoz ou ankor tann dimoun ki pe dir gat letan, zot in kas mon lakaz gat letan pou al Kordgard. Kwa ki fer Minis krwar ki sa bann zefor, sa bann proze ki zot pe met devan i pe aktyelman anmenn bann fri pozitif ki fer ki lapolis demen i ava ganny plis lenformasyon e plis korperasyon piblik pou li kapab delivre dan sa servis ki nou ekspekte li delivre ?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Wi Onorab i vre ki i pran letan pou war rezilta bann zefor ki ou pe fer me selman nou vwar kantmenm en serten pti amelyorasyon.

Par egzanp ozordi nou santi ki i annan plis rapor ki pe rantre, piblik i anmenn plis rapor kot lapolis, parfwa osi zot donn nou serten warning ki tel keksoz pe arive dan serten landrwa ki lapolis i kapab servi pou li travay avek.

E an menm tan osi lapolis i etabli bann mekanizm kot i kapab ganny feedback avek piblik lo serten servis me mon krwar i annan osi serten loperasyon ki pe ganny fer dan serten landrwa kot piblik i kapab vwar petet en pe plis prezans lapolis.

E i annan bokou pou fer, i annan bokou latitid ki nou bezwen sanze, i annan bokou travay ki nou bezwen fer e i pran serten letan me mon – Onorab mon krwar mon optimistic ki dousman, dousman mon krwar nou ava vwar serten sanzman dan lafors lapolis.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou manm Onorab.  Bonzour Minis e bonzour tou dimoun ki a lekout oubyen pe regard nou.

Mr Speaker prenon kont ki popilasyon Sesel i ti pti e disparisyon okenn Seselwa i en keksoz ki tre konsernen,  eski Minister Departman Lapolis i met an plas en sistenm kot i annan en counseling oubyen en swivi ki ganny fer avek bann fanmir ki ganny … akoz mon’n vwar ou fer referans ek la let ki la fanmir in anvoye e lefe ki lapolis pa’n reponn sa let spesifikman.

Me i annan lezot fason pou adres bann konsern akoz nou konnen poudir dimoun i emosyonnel e sa bann dimoun i annan drwa pou être emosyonnel zot annan drwa pou etre konsernen, so eski son Minister pe mazin lo bann mezir ki zot bezwen pran, oubyen eski i annan sa ban mezir aktyelman pou zot kapab swiv sa fanmir donn serten counselling akoz i en moman tre difisil ki sa fanmir pe pas atraver?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Onorab.  Normalman letan i annan bann counselling e bann swivi ki bezwen ganny fer, bann dimoun i ganny refer Onorab kot Sosyal kot laba i annan bann spesyalis ki zisteman  i kapab travay ek sa bann  dimoun.

I annan serten pti counselling ki ganny fer o nivo lapolis me i pa tou keksoz ki lapolis i ganny fer se pou sa rezon ki zot travay – lapolis i travay konzwentman avek Departman Sosyal pou kapab zisteman refer serten sa bann dimoun pou ganny sa bann led.

Me mon panse letan ki- antretan ki zot pe revwar zot bann protocol si i annan lapolis i santi i annan en nesesite pou annan  sa bann dimoun o nivo lafors lapolis pou fer sa bann travay swivi ki bezwen ganny fer, e sa i ava ganny konsidere.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Wi. Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker be Minis i ava dakor avek mwan vi ki sa fanmir in vwar li neseser pou ekrir sa let ki zot in ekrir, i vedir poudir i annan en breakdown, i annan en keksoz ki pa’n marse dan sa sistenm ki annan aktyelman avek refer sa dimoun avek Servis Sosyal.

E mwan mon pa krwar malgre mon pa en eksper dan sa domenn, me mon pa krwar baze lo resers ki nou tou nou kapab fer lo internet nou vwar poudir bann lafors lapolis oubyen bann lafors de droit i annan en dimoun ki’n train spesifikman pou deal avek sa bann dimoun dan sa sirkonstans, eksplik li bann prosedir, donn li bann lenformasyon, ed sa bann dimoun pou zot sirmont sa moman difisil.

E mon pa krwar annan en pti counselling avek lapolis, Minis, malgre ki mon siport nou lafors lapolis mon pa krwar ki dan sa ka mezir ki nou pe pran pe adres sa sityasyon ki annan.

E vi ki lopinyon piblik i kontinyen anflanm sa sityasyon par lefe ki Sesel i en pti pei e ler en dimoun i disparet nou tou nou konn sa dimoun, mwan mon ti konn Marvin konman en travayer PMC.

Plizyer MNAs la anndan in konn Marvin atraver son louvraz, so eski nou pa krwar ki in plis ki ler pou annan sa sistenm an plas kot lapolis kot nou ava annan en zofisye ki konn bann prosedir ki bezwen ganny swiv, e i ava edik e eksplik bann dimoun bann keksoz ki ale.  Les zot, zot pou bezwen ankoler e ou les zot ankoler, me nou pa reakte avek zot lakoler par nou menm nou pa donn zot petet serten lenformasyon ki neseser.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon vwar bokou referans pe ganny fer avek sa let bomaten.  E mon panse ki Komisyoner i ava organize pour ki baze lo sa let ki’n ganny ekrir, nou kapab vwar sa fanmir oubyen sa de dimoun ki’n ekrir sa let pou nou kapab esey reponn bann kestyon ki zot in demande lo sa let.  Tou an prenon kont travay lenvestigasyon ki nou pe fer e kwa ki nou sipoze pe devwale e kwa ki nou pa sipoze pe devwale.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Bon mon donn ankor en kestyon siplemanter Onorab Andre anvi ki i MNA ki dan distrik Anse Aux Pins, e mon konnen i annan serten antretyen avek lafanmir. Apre mon pou retourn dernyen kot Leader Lopozisyon.  Onorab Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker i en kestyon ki mon ti’n demande ki pa’n ganny reponn e ki mon’n ganny en mesaz sorti kot lafanmir sete an referans avek sa mankman lo bill.  Lafanmir in dir mwan ki poudir zot ti’n ganny antretyen avek Komisyoner Lapolis ki ti dir avek zot ki i pou travay avek Airtel Bombay, sa ki zot in dir mwan Bombay so mon prezimen sa ki ti ganny dir e zot in dir mwan poudir sa pa’n ganny fer.  Akoz sa pa’n ganny fer.  Si i korek i pa’n ganny fer e eski Komisyoner i kapab atraver Minis dir nou kan sa pou ganny fer?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker konsernan sa lenformasyon spesifik ki Onorab pe demande, warant ti ganny fer e avek Airtel pou fer travay ki sipoze ganny fer me Onorab nou pa’n ganny nanryen ki’n ed nou avek nou lenvestigasyon. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker premyerman mon ti ava kontan demande Minis in dir ki i annan 6 ka ki ankor ouver, silvouple dir nou konbyen etranze ek Seselwa e lekel sa bann Seselwa ki zot case i ankor ouver?

Dezyenmman Mr Speaker mon bezwen dir ki mon pa en manm lafanmir ni Mr Asba ni Mr Zoe me selman si mon ti zot fanmir bomaten atraver sa bann larepons ki nou’n gannyen mon ti pou dan en pli gran depresyon ki zanmen.

Eski lapolis in give up lo sa lenvestigasyon?  Eski sa lenvestigasyon lapolis i nepli enterese avek?  Dir lafanmir direkteman.  E eski i sitan difisil pou ki lapolis i kapab o mwen en fwa dan en mwan rantre an kontak ek lafanmir pou keep zot updated, pou ki i annan en kominikasyon?

Si lapolis in  give up lo sa case mon krwar ki dir sa fanmir nou’n give up case Marvin Asba avek case Peter Zoe file in fermen e zot deal zot deal zot menm regarde kote zot al plere, regarde ki mannyer zot senpatize.

Akoz Mr Speaker mwan personnelman mon pa satisfe avek bann larepons ki nou pe gannyen la bomaten, e si mwan mon ti fanmir Mr Zoe ek Mr Asba mon ti’n fini give up lo lapolis.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

THE DESIGNATED MINISTER MACSUZY MONDON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker sa 6 dimoun i annan 3 etranze apre 3 Seselwa, byensir i annan Marvin avek Zoe apre sa trwazyenm i Terry Jules.  Ok?

Mr Speaker mon ti a kontan reasir Onorab ki lapolis pa’n give up lo son lenvestigasyon.  Si nou santi poudir lapolis i merit pe koz ek sa bann fanmir tou le mwan pou keep zot updated lo sa ki pe arive oubyen lo kalite lenformasyon ki nou kapab donn zot lapolis i kapab konsider sa, konman en propozisyon e zot kapab fer li.  Me fodre ki nou kapab gard kontak avek bann dimoun tou le mwan, me selman fodre zot realize poudir par ler osi petet lapolis i riske napa lenformasyon pou donn zot.  Donk Onorab mon reasir ou poudir ka Marvin avek ka Zoe i reste ouver ok e i reste aktiv.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Bon avek sa mon ava remersi Minis avek son lekip e nou ava eskiz zot parmi nou.  Minister mersi.

 

(THE DESIGNATED MINISTER MRS MONDON AND HER DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR SPEAKER

Mon ava demann Parliamentary Reporter pou fer rantre Minis pou Finans.  Bon mon ti a kontan dir bonzour Minis Maurice-Loustau Lalanne avek son lekip e mon ti a kontan welcome zot parmi nou.  Minis i akonpannyen par son Sekreter D’Eta pour Finans sa se Mr Patrick Payet, Sekreter Prensipal Mr Damien Thésee, Asistan Komisyoner pou Tax  Domestik Seychelles Revenue Commission Ms Marie France Fanchette e Ms Fabiola Alcindor ki Direkter Enforcement Seychelles Revenue Commission.

Minister and your team welcome parmi nou.  Mon ava demann Onorab Churchill Gill pou prezan prezant son kestyon Minis.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon.  Mon kestyon i lir konm swivan :- Eski Minis pour Finans i kapab donn sa Lasanble en kont randi lo sa gro sonm tax ki ti dan aryeraz ki ansyen Minis ti deklare dan sa Lasanble ?

(1) ki kantite ki’n ganny ranmase ?

(2)  Ki kantite i reste pou ranmase ?

(3)  Dan sa ki reste pou anmase eski Minis i kapab donn detay dan ki sekter biznes e konbyen par sekter ?

(4) Pou enform sa Lasanble ki bann mezir ki’n ganny met an plas pou evite ki nou  pa retourn dan en tel sityasyon ankor? Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mr Speaker, Onorab Leader Lopozisyon, Onorab Leader Zafer Gouvernman tou bann Onorab, tou dimoun a lekout bonzour.

Mr Speaker total tax dan aryeraz le 01 Zanvye 2017 ti 1, 62, 651,346 bilyon e sa se konm swivan.

Tax primer R802, 183, 748 milyon.

Sir saz 260,467, 598milyon.  Dan sa sonm total R773, 428,589.51sou pa kapab ganny kolekte a sa moman pou bann rezon swivan.

501, 372,330. 99sou in ganny obzekte par bann biznes e pe ganny revwar par Seksyon Legal dan SRC.

4, 480,24. 51sou pou 5 biznes in fer lapel kot Tribinal Reveni.

En total 46, 711,411 e 96sou pou 9 ka ki an se moman i Ankour.

En lavaler R20, 53, 822 i bann ka ki nou bezwen write-off.  Sa i bann ka ki dimoun ki pey tax in mor ouswa zot biznes in ganny likide.  SRC napa provizyon dan son Lalwa pou write-off alors sa i ganny mete a Minister Finans Komers Lenvestisman e Planifikasyon Lekonomi pou revwar Lalwa.

Alor Mr Speaker se selman 489, 222, 756.54sou ki kapab ganny kolekte a sa moman.  Letan nou regard sa total, SRC in redwir sa aryeraz par 261, 288, 928.56sou e sa i konm swivan;

SRC in kolekte 92, 480, 509.  Lamannman dan sa sonm apre ki bann biznes in fer lobzeksyon e SRC in re kalkil i pou en sonm 152, 672, 48. 09sou.  E SRC in redwir sir saz par 16, 136, 371.47sou.

Alor Mr Speaker dan sa sonm 489, 222, 756.54sou i reste zis 227, 933,827.98sou pou kolekte.  Bann sekter parey kestyon in demande i le swivan;

27poursan sa sif 489milyon i ganny reprezante par sekter wholesale ek retail.

21poursan i bann servis other services.

17poursan i servis tourizm.

13poursan i konstriksyon.

5poursan i real estate,

5poursan i bann servis profesyonnel, 3poursan i servis ICT ek telekominikasyon,

2poursan i sekter banker,

2poursan i gambling,

1poursan i servis lasirans ek Finansyel,

1poursan i locally manufactured goods e

1poursan i lalkol ki ganny manufactured lokalman e i reste 2poursan ki’n ganny klasifye anba ‘others’.

Mr Speaker SRC i annan en nouvo stratezi enforcement kot i pe met lanfaz pou anpes akimil aryeraz an vi ki i vin pli difisil apre pou kolekte si aryeraz in akimile.

Dan sa nouvo lapros, SRC pe met bokou plis lanfaz lo koleksyon nouvo det pou ki zot pa finalman tonm dan aryeraz.

Sa stratezi i enkli sa bann mezir swivan.  Ogmant vizit; anploy plis staff dan Seksyon Enforcement, e mon ti a kontan enform Lasanble ki en prosecution officer in ganny anploye par Komisyon Reveni de semenn pase.

Peyman par instalment.  Bann diferan Lagreman oubyen MOU avek bann Departman.  En tax clearance certificate, en garnishee notice sa i en notis ki ganny servi lo en dimoun ki pe retenir larzan en  kliyan ki dwa tax.

Anrezistre en sarz oubyen enpoz kosyon lo propriyete pou ki nou ganny enformen avan okenn lavant.

Lasezi bann asset, deklar bankruptcy oubyen likidasyon ; lord Lakour pou anpes en dimoun ki dwa tax kit pei.  E prosekit bann ka ki i annan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.  Bann sif i ase sokan. Lo sa 1bilyon Minis in dir nou i annan 773milyon ki li i ankor pou plizyer rezon in donn son detay, i pa ankor ariv dan kof Gouvernman.  Pa ankor ariv dan kof Gouvernman.

Alors mon pe demann Minis mon kestyon se ;

(1) Menm si ou’n donn bann mezir ki ou sipoze pe al pran eski sa sistenm konpiter ki pe ganny servi laba, sistenm IT eski Minis i santi poudir i a la oter pou kapab fasilit koleksyon nou bann tax?  Sa i enn.

(2)  Eski sa striktir SRC ozordi mannyer i ete baze lo sa bann problenm  ki nou’n vwar nou’n eksperyanse pou anmase, eski napa en nesesite pou revwar si son striktir i ase efikas oubyen si napa keksoz ki manke pou enforce tou sa bann keksoz ki devret ganny fer pour ki nou pa vwar nou dan bann aryeraz ki sitan gro koumsa dan le fitir?

Apre dernyerman kan ki eski Minis i ekspekte sa bann mezir ki in eksplik nou, nou pou konmans vwar fri?  Eski dan 1an?  Dan 6mwan?  si i kapab donn nou en lide silvouple   Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Wi mon krwar ki i byen ki mon klarifye ki sa 563milyon ki mon dir pou le moman nou pa kapab kolekte, akoz i annan lezot prosedir ki pe ganny fer, me sa larzan bezwen rantre dan kof.

Alor nou pou fer tou pou fer sir ki sa larzan i ganny kolekte.  Sa i premye remark.

Sa sistenm computer ki ou pe koz lo la zot apel li en CMS, en Client Management System e i kler ki parey tou sistenm computer sa lenformasyon ki ou antre, si i korek rezilta i korek me si lenformasyon ki ou antre i annan fot, i annan lerer ou pou endwi lerer e malerezman sa sistenm i annan serten lerer ki ti dan sa sistenm.

Parey zot konnen Minis Larose i ti servi en sif 1.2bilyon me apre nou fer travay manual pou nou tyeke son sif korek e apre sa travay ki SRC sa Unit Enforcement SRC in fer, parey mon’n donn ou sif ozordi son sif i 1bilyon, i nepli 1.2bilyon.

Donk i annan serten improvement ki bezwen ganny fer dan sa sistenm computer si ou le.

E en lot keksoz mon ava azoute, mon krwar i enportan ki sa sistenm computer i kapab osi koze avek bann lezot database pou nobou ganny lenformasyon pli vit e pli kler.  E i enportan ki SRC i travay avek DICT e fer bann dimoun ki konn sa bann software management konpran ki mannyer zot sistenm i marse e met li dan sistenm elektronik pou vin pli performan.

Mon krwar sa ki konsern en time frame mon kapab dir ou ki sa 14 dimoun dan Enforcement kot SRC zot pe travay tre for pou fer sir ki nou kapab anmas reveni tax ki bann kliyan i dwa.

E nou pou fer tou pou siport zot, mon fek fer vizit semenn pase laba pou siport zot ki sa tas ki zot annan i ganny fer pli vit.  Donk nou la pou nou siporte pou fer sir ki nou met bann bon sistenm an plas ki sa bann keksoz pa kontinyen arive.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker avan mon demann mon kestyon mon ti a kontan demann en klarifikasyon.  Minis ou’n mansyonn en sif 773, 428, 589.  Eski sa i sa sif ki ou pe dir pa kapab ganny kolekte?  Korek?

Akoz apre ou’n dir 560 so mon le konnen lekel sif ki ou pe koz lo la.  Sa 773milyon?  Ok.  Prezan ou’n osi mansyonnen poudir lo sa lot sif ki nou pe kolekte ladan 27poursan i reprezant sekter wholesale ek retail.

Ki mon ti a kontan konnen dan sa 773, 428, 589 ki poursantaz ki reprezant sekter wholesale, sekter retail oubyen sa bann breakdown.

Eski ou kapab donn nou en breakdown pou sa sif ki la spesifikman osi?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Zis pou rapel sa 573milyon, non i 573milyon.  Sa sif nou kapab kolekte me pou le moman i annan en bann ki Ankour, i annan en bann ki zot pe diskit avek Tribinal pou revwar.

Donk i annan bann diskisyon ki ongoing akoz i arive sa.  Toulezour i arive bann diskisyon.  So sa sonm nou pou kolekte me pou lemoman nou pa kapab kolekte li toudswit donk me prosedir i an plas pou nou kolekte sa sonm ok?  Sa 27poursan ki mon’n – bon letan mon’n donn bann poursantaz par sekter, i baze lo sa larzan ki nou kapab kolekte ozordi.  Kot napa personn ki’n file en counter claim, dimoun pe deside son penalti i tro for whatever it is sa bann kestyon koumsa pa arise.  I reste nou R489milyon ki nou kapab kolekte.

E sa 27poursan i pou sekter wholesale/retail lo sa sonm. Ou kestyon i ki poursantaz lo sa 573milyon. Sertennman Onorab nou pou kapab fer donn ou sa sif akoz sa sif mon napa la avek mwan.  Donk i nou kapab Departman SRC ki deal avek sa i ava kapab fer same breakdown lo sa sif e mon a provide lenformasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Yes Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker mon kestyon i akoz ki SRC pa’n fer en breakdown pou donn nou total par sekter lo sa total outstanding which is sa 1billion?

Akoz ki SRC pa’n fer en breakdown pou dir nou par sekter konbyen bann diferan sekter pa pe peye?  Akoz nou pa’n ganny sa breakdown me nou ganny en breakdown zis pou sa ki nou kapab kolekte?

Sa ki mwan mon anvi konnen se lekel ban sekter kot nou pa pe kapab kolekte tax e pou nou si i annan investigation pou nou investigate whether i annan keksoz ki pe pase, akoz sa bann sekter spesifik zot poursantaz in terms of tax ki zot dwa Gouvernman i bokou pli o ki pou lezot sekter?  So mon ti a kontan ganny en leksplikasyon lo la?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Wi nou rezon nou’n donn ou sa breakdown i senpleman akoz mannyer kestyon in ganny poze.  Kestyon i dir nou lo sa ki i reste pou anmase ki mannyer ou break li down.  Me sa lenformasyon nou kapab rode donn ou pou breakdown lo sa de total 1bilyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon pa dakor ek larepons Minis.  Mon pa dakor ek larepons Minis akoz nou pa pou esper kestyon Lasanble pou nou kalkile konbyen par sekter i ganny owned.

Sa lenformasyon i devret available kot SRC, i devret pe ganny kalkile pou nou gete ki mezir nou pran pou anmans tax par sekter.

So si nou bezwen fer sir nou anmas tax dan sekter tourizm nou bezwen pe pran mezir.  So i pa pou kapab vin en kestyon ki’n ganny poze par Lasanble ki prezan ki nou pou fer kalkil pou nou vin dir konbyen nou kapab anmase, konbyen par sekter i ganny owned in terms of tax liability.

So sa i bezwen en lenformasyon ki current ki toultan a tou moman, okenn Manm Lasanble i le konnen lenformasyon ki sekter ki nou pe ganny problenm pou anmas tax, akoz  sa i kapab vin en lenformasyon piblik nou pa demann lenformasyon prive en tax payer, sa nou devret kapab gannyen.

So mon kestyon i eski prezan Departman Tax pe fer sa bann kalkil prezan nou a konnen ki ban mezir nou bezwen pran par threshold, par sekter, pou nou asire ki sa bann sekter, ki pe generate en kantite larzan, mon krwar tou Seselwa i dakor ek mwan zot pe pey tax parey zot devret pe peye, e par kont bann lezot pe pey pli byen akoz si nou get byen nou pa vwar bann pti antreprener pe aparet la lo lalis.  Sorry mon’n al en pti pe an deor Mr Speaker.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Wi ozordi sistenm i liste bann biznes.  So ou vwar li pa non biznes eksetera e pou nou nobou fer li par sekter i en travay ki bezwen ganny fer spesifikman.  Me ou annan parfetman rezon mon krwar ki i enportan ki nou kategoriz li osi par sekter e sa i neseser.  Me parey mon dir ou ozordi sistenm mannyer i ete i montre zis biznes swa son non oubyen endividi apre son sityasyon. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Wi se sa. Bon mon ankor annan 5 Manm ki lo lalis.  Mon ava – mon krwar i a pli bon Minis pou la avek nou pou bann Bills osi ki pou swiv.  Nou ava pran en break e pare break nou ava kontinyen avek kestyon e apre nou ava antre dan Bills.  Ok.  Nou ava break e nou ava retournen  11er.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon nou a kontinyen nou travay, sa se kestyon lo kestyon siplemanter lo Kestyon Irzan ki’n poze par Onorab Churchill Gill.  Onorab Ahmed Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan si Minis ti kapab eksplik nou ki rezon, ki bann det ki nou’n tann ou donn detay lo la ki ziska R773 milyon in akimile, ki bann rezon ki zot in akimile pandan sa peryod?  Parske lenformasyon ki nou’n ganny donnen avan, i montre poudir sa akimilasyon in ariv dan en kourt peryod letan, e sirtou depi 2013 probableman ziska 2016/ 2017.

I pa ti abitye akimile sa kalite larzan tou le lannen, me en keksoz in arive ki ozordi nou trouv zot, nou trouv nou avek en gro montan det, e apre nou tann leksplikasyon ki be i ok laplipar nou pa pour kapab rekipere akoz dimoun in obzekte.

Alor mon kestyon, lekel ki pe fer sa bann assessment ki sitan fasil pour obzekte e finalman zete?  Eski i annan problenm dan lafason ki nou pe fer sa bann assessment?   E si Minis dezyenmman i kapab dir nou dan sa R551 milyon ki i annan obzeksyon, petet lekel sa 5 pli gro?  Mon pa pe rod non sa bann lakonpannyen, me si i kapab dir nou dan ki sekter zot sorti sa 5 pli gro e konbyen zot ete?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker. Mersi Onorab pour ou kestyon, an ma konesans pandan Reform Ekonomik SRC ti ganny demande pour li fer bann analiz par sekter, e pandan ki zot ti pe fer sa bann analiz se en pe la rezon ki ou vwar ki sa bann keksoz in al an aryeraz.

Lot problenm par ler sa ki arive se ki, bann biznes zot soumet zot bann dokiman an retar zot menm, e sa i annan en lenpak direk lo sa aryeraz.  A ma konesans bann pli gran se bann biznes ki dan Sekter Tourism.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Aglae.

 

HON EGBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek ou delegasyon, Minis dan ou larepons i annan en sif 27 poursan ki dan aryeraz tax e sa i sorti dan sekter ki pe deal avek bann zafer wholesale.   Mon ti a kontan konnen petet ki SRC, ki aksyon ki SRC in pran pour petet zwenn avek sa bann dimoun ki pe fer wholesale. Akoz nou konnen poudir wholesale ou pour bezwen enporte, ou pey ou komodite deor i antre ou vann e ou sipoze ganny reveni, ki bann rezon prensipal ki sa bann dimoun ki pe tonm dan sa 27poursan pe donnen ki zot pa pe kapab pey zot tax ok?

        E mon dezyenm kestyon Minis, eski ozordi ou satisfe atraver SRC ki tou sa bann staff SRC i byen ekipe pour deal avek sa bann evantyalite pour zot kapab met lipye ater pour fer sir ki koleksyon tax i pe ganny fer parey i sipoze ganny fer anba Lalwa?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pour ou kestyon, sa 27 poursan i pa zis wholesale, i wholesale avek retail tou lede ansanm.  E ou konnen par ler i enportan osi ki kan nou pe regard ki mannyer nou pour amelyor sistenm, mon’n fer referans taler ki mwan ki nou bann sistenm computer i koz ek kanmarad, e fason ideal pour fer li se letan ou pey en komisyon dan en laboutik si ou fer li atraver en POS system, i kapab lye direkteman avek en database kot SRC.  Koumsa i fer pli fasil.

Me ozordi se pa le ka, zot ankor pe servi calculator par ler menm nou men nou pa pran resi, e si ou pa pran resi letan i tape sa lenformasyon i disparet.

So i annan bann sistenm bann keksoz koumsa ki nou kapab nou menm fer pour amelyor koleksyon tax.

E parey nou’n dir taler dan mon larepons se ki i enportan ki SRC osi i fer plis vizit, akoz ou konnen letan ou annan en License pour ou fer en biznes, ou laport i ouver, ou pa kapab fer biznes ek en laport frenmen zanmen ou la.

Alor nou bezwen konnen sa nouvo biznes ki’n ouver ki’n ganny en License pour nou kontinyen fer sa assessment.  So i annan bann sistenm computer ki nou kapab met an plas pour nou rektifye sa problenm, me i pour koute nou pour bezwen fer li an faz, nou pour bezwen donn training bann zofisye, pour fer sir ki sa sistenm i travay korekteman.

La mannyer, letan mon pe koze i annan bann eksper World Bank ki pe travay ek SRC, pe regard sa sistenm ki nou annan ozordi sa CMS pour regarde kwa ki son bann problenm pour nou sey met, fer bann sanzman software neseser pour fer li osi vin pli performan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANÇOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mersi.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker mon annan 3 pti kestyon, premyerman Mr Speaker mon ti a kontan si Minis i kapab dir nou akoz sa ti enn bann legzanp ki ti ganny donnen par ansyen Minis Finans, si i ankor annan en problem of stale cheques ki Minister Finans atraver SRC i anmase, e ki zot ganny difikilte apre pour fer ki sa bann cheques i ganny honored e peye.  Eski i annan sa?

E si sa problenm i ankor egziste, ki demars ki Gouvernman pe fer pour enforce peyman, swa atraver Lapolis oubyen Lakour e ki sikse ki zot pe gannyen?  So that’s my first question lo stale cheques.

        Mon dezyenm kestyon i konsern bann dimoun ki enport bann prodwir fre, perishables, nou ti ganny dir poudir pour sa kategori enportater, i annan bann fasilite ki egziste sirtou erport pour permet zot pour zot clear zot bann goods rapidman, e zot annan en fasilite peyman avek SRC e sa in sipoze kree en pe an dezord, en pe, en non-recoverable sums of money.  Ki mannyer zot pe, eski in annan okenn improvement ki’n ganny fer dan sa domenn spesifikman?

E mon trwazyenm kestyon i konsern sa kantite obzeksyon ki nou’n tande ki bann tax payers pe fer.  Mon ti a kontan si Minis ti kapab dir nou dapre lenformasyon ki i gannyen, si sa kantite obzeksyon ki paret enorm, eski i normal ler ou konpar li par rapor a totalite tax ki pe ganny reklanmen par SRC, konmsi eski i en sonm ki pli o ki normal e si sa i le ka, ki savedir?

Eski nou pe mal fer assessment oubyen i annan en sistenm kot bann dimoun pe servi sa bann lobzeksyon akoz zot annan – i annan bann loopholes dan sistenm ki fer ki ou obzekte.

Savedir ou annan ou 10 milyon ou pe travay avek toultan, ou’n sipoze peye, pa peye ou, ou annan sa 10 milyon ou pe, sa i vin ou cash flow, selman cash flow i vin larzan Gouvernman ki vin cash flow sa dimoun, konmsi ki mannyer sa bann lobzeksyon la, eski zot realis e ki zot tro bokou e si ou vwar en dimoun ki’n ganny, ki sistematikman pe fer obzeksyon i napa grounds pour fer sa, eski i annan en pinisyon pour sa dealing tactics ki zot pe fer?  Mersi, sa i mon bann kestyon.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab pour ou 3 kestyon, an sa ki konsern premye kestyon mon krwar i annan en pti amelyorasyon i pe al dan bon direksyon, i annan en sirkiler ki’n ganny issue an sa ki konsern sa zafer pey cheque.  E prosedir se ki, apre 1 mwan si sa cheque i en cheque ki pa bon SRC i otomatikman i pour refer sa case avek Lapolis, la pour en peryod 1 mwan.  So i annan en pti amelyorasyon nou’n fer sa sirkiler e nou kontinyen monitor sa sityasyon, me mon ti a kontan dir ki sa i pas plito mazorite ka plito kot Ladwann, kot Customs sa problenm dishonored cheques.  Sa i premye.

An sa ki konsern dezyenm kestyon lo perishables, oparavan zis zot ti tire, ale apre vin peye, konmela zot kapab fer sa, me solman zot bezwen pey en deposit, zot bezwen kit en larzan la, me zot kapab tir zot goods apre vini vin peye, so se sa keksoz ki nou’n met an plas pour sey fer sir nou annan en rekour a en larzan ler zot fer sa.

Lo ou trwazyenm kestyon, ou konnen i par ler sa bann dealer in tactics i vin par plizyer fason.  Sertennman lo kote SRC nou vwar ki bann lenformasyon i ganny lodge an retar, letan ou query i annan par ler ou bezwen pas atraver en Tax Agent or whatever it is i annan ankor posibilite annan sa bann delay.  So ki nou fer?

Enn fwa ki ou’n lodge dan en obzeksyon ou bezwen pas atraver en prosedir.  Sa prosedir i al kot Departman Legal SRC zot etidye e si zot vwar fodre anmenn Ankour, nou anmenn Ankour.  E in annan de ka kot in al Ankour e la malerezman osi i pran en pe plis, en pe tro bokou letan; par egzanp mon konn en ka ki’n ganny raporte avek mwan, se ki dernyen ka ki i ti gannyen Ankour ti an 2016.  E ozordi nou an 2018, e parey mon’n fer resorti i annan 9 ka ki Ankour pour R46. 7milyon ozordi.

So nou bezwen mazinen ki mannyer nou bezwen speed up sa osi ki li osi i vin en deterrent. 

E mwan mon santi ki i ava en bon keksoz si i kapab, nou kapab dedye parey en Commercial Court kot i ava annan en Ziz ki i ava ekout zis sa bann zafer, pa zis zafer SRC, tax whatever it is, me i kapab loan ki en dimoun in pran labank or anywhere.  

Akoz tou sa bann sekter pe dir ki i pe pran tro bokou letan pour ganny solisyon letan i pas Ankour, so sa osi mon krwar en keksoz ki nou kapab anvizaze dan le fitir ase imedya pour nou met an plas, pour speed up sa bann keksoz.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis ek ou delegasyon, bonzour tou dimoun, tou Manm Onorab e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker eski Minis i kapab enform nou Lasanble ki poursantaz sa aryeraz ki nou pe koze la, gro aryeraz tax i konsern business tax, e ki poursantaz i konsern lezot tax sirtou lo kestyon enportasyon VAT whatever ki mannyer ou apele?

E an menm tan lo katriyenm bout kestyon, avek bi pour anpes sa bann problenm arive dan le fitir, eski Minis to what extent ki zot in ekout mesaz Prezidan Larepiblik pour keep it simple, ki i ti dir keep it simple lo kestyon koleksyon tax e entrodwir en sistenm vreman, vreman senp kot letan en dimoun i vin apply pour en biznes, i pey en sel son License ek son konponan tax ki i pour ale ek sa License grander sa biznes.

E an menm tan sa i ava fasilit ease of business e Gouvernman i ava aprezan konsantre son lafors travay dan sa sekter lo monitoring.  I a vini, i a gete.  Si par egzanp en dimoun i vin fer en laboutik ki vin dir i vin dan retail shop li, i ale License pour retail shop i tan, i devid son License e son bout tax tou; pa pour al fatig sa boug ek tax ou les li la operate. 

Ou prezan Gouvernman i al gete si i pe byen fer son laboutik si i annan lizyenn, si i whatever, si pa pe vol dimoun si i pe fer en fot, la ou pini li ou cancel son License e ou napa nanryen pour ou rann li.

Koumsa tou dimoun i ava on the alert ou, ou Minister Finans ou a kolekte byen ou reveni i ava senp, tou dimoun i a happy.  Sa ki nou bezwen fer dan sa pei fer tou dimoun, fer tou keksoz ase senp pour ki dimoun i viv en lavi senp e happy.  Sa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pour ou 2 kestyon.  An sa ki konsern premye kestyon mon napa lenformasyon poursantaz, me mon annan detrwa sif devan mon ki mon pour kapab partaz avek Lasanble.  An sa ki konsern business tax i annan 655 ka pour en sonm 525 milyon an aryeraz.

E apre sa lezot par egzanp i annan GST assessment ki ankor an aryeraz 48milyon, income tax 60 and so on.  So sa 525 milyon i reprezant mazorite apepre 52/53 poursan aryeraz business tax.  So sa pour sa premye kestyon.

Pour ou dezyenm kestyon wi Onorab parey letan nou ti fer sa Business Forum resaman, sa diskisyon osi ti lo menm size.  E parey ou konnen Gouvernman in pran en desizyon kot in apwent en Komite pour fer sir nou al dan lenplimantasyon ease of doing business.  

E mwan menm mon’n ganny apwente koman Chairman sa Komite ansanm avek Biro Vis-Prezidan pour nou fer le neseser pour fer li pli senp.  So sa i en keksoz ki nou pe travay lo la e ou ava rapel osi nou annan en lamannman dan Lalwa Business Tax kot nou pe, kot nou pe vin prezant devan Lasanble lo serten kantite sonm reveni or turnover, nou oule donn en opsyon swa kontinyen pey business tax parey i ete ozordi, oubyen fer li pli senp e donn en, pa pour antre dan sa detay la, i pa le moman, me byento nou pour dan Lasanble osi avek en eleman pour sey fasilit sa business tax.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Eski Mr Speaker, Minis i kapab eksplik, enform nou Lasanble en keksoz, eski dan sa arrears la ki nou pe koze, i annan 1 oubyen 2 biznes ki li i pe hold maximum sa bann arrears sirtou dan business tax?  Konmsi eski sa i spread, i fer en gran spread ouswa i konsantre lo enn de gro Konpannyen?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  I sanble mwan i pa spread sa 455 la li, i en serten kantite, me mazorite i regroup 4, 5 gro Konpannyen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Chantal Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker, bonzour Minis avek ou delegasyon, bonzour tou dimoun.  Mon premye kestyon Minis, ou’n nonm en zafer write-off bann business tax, i annan biznes ki ganny write-off sa bann det, sa ki mon pa pe kapab konpran Minister, sey eksplik nou pour nou kapab konpran, ki mannyer i fasilman pour write- off en det kan nou annan nou bann dimoun ki zot dwa Labank, zot dwa bann loan pa ni menm R300mil, R400mil, sa bann dimoun i ganny tay avek zanmen in ganny write-off?

E i annan fasilite pour zot al rod guarantor.  E ou’n menm nonm i annan dan ka kot bann dimoun ki’n mor e menm si en dimoun, en senp dimoun in pran en loan menm si sa dimoun in mor, sa loan i still ganny peye.

Mon dezyenm kestyon Minis, i an sa ki konsern, ou’n nonm bokou wholesalers ek retailers, mon kestyon i annan pour fer avek kou pri lavi, toulezour nou vwar marsandiz pe monte dan laboutik, toulezour dimoun pe pey keksoz ser e mon pa pe kapab konpran akoz ki menm si mon, sa kantite peye ki dimoun pe peye, still sa bann wholesalers and retailers pa vwar sa larzan pour zot kapab rann Gouvernman? Akoz sa nou larzan nou ki’n peye, nou ki’n aste ek zot?  Mon ti a voudre konnen Minis kestyon, konbyen wholesalers ek retailers ki’n invade tax?

E mon lot kestyon Minis, nou konnen dan bann sirkonstans koumsa sak fwa ou annan keksoz pour dwa, toultan i annan bann zafer bribery ki rantre ladan, ki ou Minister pe fer pour evite ki bann Zofisye SRC i antre dan bann konfli koumsa ki i annan pour fer avek zot attempt pour zot ganny bribe pour aksepte bribe?

E osi pour sa bann dimoun ki dwa SRC pour zot osi pa rantre an a kor avek bann zofisye SRC pour zot pa esey bribe sa bann zofisye e an retour sa bann zofisye osi zot pa aksepte bribery.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab pour ou 2 ou 3 kestyon, an sa ki konsern write-off, parey mon’n mansyonnen i annan pour le moman 2 fason.  Letan sa dimoun i mor oubyen letan son Konpannyen i liquidate.  E parey mon’n eksplike pour nou nobou write-off nou bezwen pas en Lalwa, e donk sa i en keksoz ki nou pour bezwen fer.

An sa ki konsern kot SRC, Revenue Commissioner li i kapab tir apre en diskisyon tir penalti.  I pa kapab tir lentere lo late payment ki ganny mete.  Me selman penalti i kapab tire, so sa i en desizyon ki zot pran apre ki zot Departman Legal in etidye eksetera zot annan en prosedir ki zot fer, e penalti i kapab ganny tire.

An sa ki konsern lakantite wholesale, retail ki an defo tax, mon napa sa lenformasyon, kekfwa bann teknisyen la i ava sey donn mwan, Madanm Alcindor dan en pti moman nou a regarde

Me pour overcome tantasyon bribe, ou konnen nou annou nou zis 3 keksoz ki nou kapab fer,

(1) se Code of Ethics ki nou sinyen.  Donk se lo lonnekte sa travayer.  So nou annan sa Code of Ethics. 

(2) revwar sa Scheme of Service pour fer sir ki kekfwa tou le 3 a 4, 5an lenterval nou revwar pour donn li en pe plis incentive.  Mon pa pour dir pour li depas sa threshold of corruption akoz nou pa toler corruption.  Me ou konpran ki mon pe sey dir ou.

E trwazyenmman nou annan the Anti-Corruption Commission ki la.  So dan bann ka kot nou pour vwar, i annan lenstans ki kapab deal avek sa bann keksoz.  So vwala si ou oule an repons lo bann zafer bribery sa ki mon kapab reponn ou.

Wi, alor pour reponn ou dezyenm kestyon i annan nou pour wholesale and retail 142 ka ki pour en sonm 196milyon ek penalti 21milyon pour en total 217.4milyon an aryeraz ozordi.  So i 142 ka.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mr Speaker ler mon tann sa sonm, mon krwar la kot nou problenm kou lavi i ete.  Parske sa bann dimoun in aste marsandiz zot, zot in peye e ziska ozordi marsandiz i ankor pe monte dan magazen, e ou vwar partou atraver Mahe mon pe pase partou nouvo building pe monte!

Sa bann dimoun pe kontinyen enporte, zot pe kontinyelman vann.  Savedir dimoun pe kontinyelman aste, e ki mannyer zot pa pe kapab pey zot tax?  E Minis eski ou kapab donn sa Lasanble ouswa piblik Seselwa garanti pour ki ou bann Zofisye SRC pa pe rantre an kontak avek sa bann dimoun?

Mwan mon pe nonm retailer akoz mwan sa enn i afekte mwan direkteman akoz nou, akoz tou dimoun i aste marsandiz ki zot pa pe rantre ladan, swa zot pe kasyet kek file anba sa pour evite ki sa bann dimoun i kontinyelman pey zot tax?  Sa ki mwan mon anvi demann ou Minis.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Wi mersi Mr Speaker, mersi Onorab, wi parey mwan mon’n donn ou mon commitment ki pour annan bokou plis vizit, zot pour bezwen sorti dan biro al vizit sa bann biznes pour fer sir ki nou etablir kwa egzakteman zot pe fer.  Letan ou ale ki ou pour konnen, si sa laport letan ou rantre ladan, ki mannyer keksoz pe deroule.

E se sa ki nou bezwen fer sir nou kapab kontrole, nou kapab enform nou lekor pour ogarde ki mannyer sa biznes pe devlope.  Sesel i en pti pei, i fasil pour nou fer sa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mon kontan sa dernyen parol Mr Speaker, Sesel i en pti pei, i fasil pour fer sa.  Bomaten, depi bomaten nou’n vwar ‘ki mannyer Sesel i en pti pei, me i difisil pour fer bokou keksoz.’

Mr Speaker mon ti ava kontan premyerman demann Minis si i ti ava pare pour li donn FPAC, Komite Finans Lasanble, sa bann pli gro lalis sa bann pli gro dimoun ki dwa, ki dwa tax, pour nou kapab dan FPAC fer en travay pour nou regarde si napa okenn lezot leskiz, pour nou fer en proper investigation nou osi tou pour nou regarde si napa okenn lezot koneksyon ki fer ki sa bann dimoun zot kapab kontinyen pa pey tax e selman an menm tan zot biznes i kontinyen marse.  Sa i premye.

Mr Speaker mon ti ava kontan osi demann Minis, ki mannyer eski i ekspekte ki SRC i fer sa travay ki nou pe demann zot pour fer kan zot, ou annan ou zis 14 dimoun dan Enforcement e ou annan plis ki 300 lakonpannyen pour ou deal avek?

Zot understaff, zot underpaid e sa i en keksoz ki mwan mon dir toultan letan SRC i vin devan FPAC nou koz lo la.  Eski Minis i ava kapab konsider seryezman silvouple pour ogmant lapey sa bann travayer kot SRC?

Nou ekspekte zot delivre en bon travay, me selman zot pa pe ganny peye pour sa travay ki zot pe fer.  E an relasyon avek sa nou kapab regarde eski zot in fer sa analiz pour regarde ki kantite reveni ki pei i perdi atraver koripsyon, zisteman akoz bann travayer i underpaid e alors zot trouv li pli fasil pour zot les serten dimoun pase avek, e sa i enkli bann gro marsan pour zot pase san pey sa ki zot devret peye, senpleman akoz atraver sa, sa travayer i kapab ganny en pti larzan an plis.

Alor eski zot kapab, eski Minis i kapab dir avek nou kwa ki zot pe fer pour ki sa SRC li menm li, i vin pli efikas?  Parski an menm tan osi Mr Speaker letan nou pe koz lo bann travayer, konbyen travayer ozordi ki pe fer en travay me ki ganny held against the post e letan ou demann kestyon DPA i dir ou en keksoz i dir avek ou SRC i annan son Lendepandans, SRC i dir avek ou DPA e ki finalman sa bann travayer i kontinyen reste dan menm pozisyon, kot zot fristre e zot pa kapab avans devan.

Alor ki Minis pe fer an relasyon avek sa bann pwen ki mon’n met devan la, pour ki SRC li menm li i vin pli efikas e ki dimoun i pey sa ki zot devret peye, akoz ki li serten dimoun zis koman ou dwa en pti zafer ensidswit, ou ganny ou let pour ou peye, me selman sa bann la ki nou konnen ki pe dwa dan milyon ou tande ki poudir enn ti dwa 77milyon la aprezan in pey en pti git reste li pey reste li 32milyon selman son gro laboutik i ankor ouver.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pour ou bann kestyon e ou refleksyon, ou demann.  Mr Speaker lo premye kestyon mwan menm mon konm Minis Finans SRC napa dwa donn mwan lalis sa bann tax payers ki an aryeraz.  Son Lalwa i defann.  So mwan mon napa.  Par ler mon sey demande be zot dir mwan non.

Me parey nou pe diskite la, dan son globalite zot a donn mwan lenformasyon.  Ou vwar mon’n get, get bann latab la, mon pa vwar nanryen lo la mwan! Mon vwar sennla lot bann ka eksetera, eksetera.  

So me mon konpran lapros ki ou pe pran.  Alor pour le moman i pa permet, les mon ava regarde e poz kestyon ki mannyer nou kapab fer sa travay ansanm, pour nou regle sa sityasyon.

Lo de, trwa ek katriyenm pwen sa ki ou’n fer, tou sa ki ou’n dir i korek, dan lesans ki semenn pase letan mon ti vizit SRC mon’n pas en bon pe letan dan sa Enforcement Unit e zot in partaz ek mwan zot konsern.

E wi zot travay anba en kantite presyon.  Wi zot understaffed.  Annefe SRC antye ozordi i merit travay avek 70 travayer an plis, dan Enforcement e dan lezot landrwa.  So i annan en nesesite pour recruit.  E SRC in komanse sa recruitment.  Parey mon’n mansyonnen dan mon Statement larepons zot fek anploy sa Enforcement Officer, me mon bezwen tou dabor felisit sa Enforcement staff SRC pour sa zefor ki zot nobou kolekte pros R100milyon aryeraz resaman.

E mon krwar zot in senser dan sa demars ki zot in fer pour anmas sa larzan. SRC osi koman en Lakonpannyen mon krwar i annan li osi en problenm persepsyon kekfwa, pa bokou dimoun ki kontan al travay laba.  So nou bezwen fer en travay pour dir laba i gou travay, laba ou aprann bokou keksoz, laba ou kapab annan en Scheme kot ou kapab vwar ou lekor monte.

Me i vre son Scheme i ankor bloke kot DPA pour le moman.  Alor DPA in donn mwan son garanti ki sa Scheme ki SRC li menm in travay lo la, an konsiltasyon avek son bann staff nou pour ganny li dan 1 mwan.

I pa pour donn li gran, gran larzan an plis, sa nou konnen, me selman it’s a step in the right direction,  dan lesans ki zot ava ganny en Scheme kot zot kapab ganny en pe plis larzan e nou bezwen kontinyen travay pour nou rod fason pour tir sa underpaid ki sa mo ki ou’n servi.

Lo loss of revenue, wi mwan osi mon santi ki sa osi ki i en fakter ki nou bezwen tenir an kont, ki mannyer nou kapab anpese ki sa i arive.  E sa c’est pourquoi la ankor i neseser ki nou sir parey mon’n dir bann MOU.

Nou pour siny bann MOU avek lekel?  Par egzanp atraver por, atraver erport i annan bokou dimoun ki vwayaze, bokou marsandiz ki pas par sa 2 port of entry.  E nou konnen ki par ler i annan bokou invoice ki ganny sanze, e la i annan en leakage enportan.  E si nou kapab annan en MOU avek Lotorite Ladwann, pei kot i sorti – mazorite sa bann goods i sorti i antre, pour li osi ede kontrol sa bann keksoz e kontrol sa bann biznes laba ki pe fer sa bann keksoz, i ava osi ed nou.

Parey par egzanp mon’n aprann ki ozordi UAE li osi i met en VAT e letan i komans met en VAT lo en marsandiz dan son pei, i pour ed pour nou konn vre valer sa goods kot in met sa VAT ki pe antre Sese.

So sa i bann loportinite ki nou pe gannyen pour nou nobou fer sir ki sa loss of revenue pa isi, pa laba nou ganny en kontrol lo la, me mon dakor avek ou nou bezwen donn SRC nou sipor, nou bezwen fer sir zot Scheme of Service ki’n ganny promet tou sa letan, finalman i ganny anvoye.

Akoz parey mon dir sa Scheme in ganny diskite avek staff zot menm zot annan en expectations e fotespere ki i aprouve mannyer in ganny soumet.  E mwan mon donn langazman ki mwan osi mon pour fer mon maximum pour ed SRC.  Se sa ki mon’n dir zot, la mon pe repet ankor.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, mersi Minis pour ou larepons.  Premyerman lo kestyon cost of goods, mon krwar ki ozordi nou pe viv dan en monn teknolozi, tou sa bann goods ki pe rantre dan sa pei Sesel, nou kapab konnen egzakteman konbyen zot koute.  Ou anvoy en email la, dan 10 minit ou’n fini ganny en larepons.

Alor mon pa krwar ki fodre nou bezwen absoliman MOU avek tou sa bann … I mean kapab konnen e konnen pour regard en deklarasyon, e baze lo deklarasyon pour nobou ranmas tax ki neseser.

Akoz ankor enn fwa letan nou pe koz e la Minis mon ti a kontan ou konsider sa letan nou pe koz lo pri lavi, i vre nou free market economy ensidswit, me si sa dimoun pe, en keksoz, li i ape pey mwens tax lo la en keksoz i R10, lo R2 selman apre i pe vann li R25, selman i pe pey tax lo R2.

Mon krwar nou bezwen regard sa, so mon ti ava kontan Minis si ou ti ava konmsi, selman la ankor enn fwa staff, ou bezwen plis staff pour bezwen en dimoun ki pe regarde sa bann keksoz pour nobou regarde.  Sa i enn.

Me dezyenmman Mr Speaker mon ti a kontan dir avek Minis, mwan mon’n demann sa zafer, sa bann dimoun dan en fason diplomatik, be Mr Speaker mon ti a kontan dir avek Minis ki FPAC anba Konstitisyon Lartik 104: 3 (b) nou kapab compel e gannyen sa dokiman ki ou pa pe gannyen.  Nou, nou kapab gannyen nou.

Lalwa SRC i enferyer avek Konstitisyon.  So mwan mon pe demann sa dan en fason diplomatik, dan en fason gentille me nou kapab al dan en lot fason e call SRC e fer full enquiry e ganny tou sa bann detay.

Alor mon ti ava kontan Mr Speaker si Minis ti ava rekonsider sa avek SRC, parski nou krwar ki poudir rezon ki mon pe dir sa, se parski mon krwar ki poudir i annan dimoun ki pe ganny soutire!  E petet san nonm non bann dimoun la dan Lasanble, eski Minis i kapab dir avek nou sa 5 pli gro, eski Minis ti a zis kapab dir avek nou sa 5 pli gro dan zot lord konbyen zot dwa?  Dir nou premye pli o, pli o konbyen i dwa, e dezyenm konbyen i dwa, trwazyenm, katriyenm ensidswit.  Zis pour nou e pour lepep Seselwa ganny en lendikasyon ki kalite soutire ki pe arive dan nou pei.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  An sa ki konsern premye pwen, mon toutafe parey mon’n dir amiable pour mwan pran en diskisyon avek Attorney Zeneral, pour nou trouv en solisyon, akoz mon krwar nou tou lede nou pe sey fer menm zafer.

Lo sa lalis top five, mon napa sa lenformasyon right now avek mwan, me definitivman mon kapab demann Madanm Fanchette pour li mete nimero 1 konbyen, nimero 2 konbyen eksetera dan sa lord presi ki ou’n demande, apre mon ava partaz avek Lasanble.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Sandy Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Mersi Mr Speaker, bonzour Minis avek ou delegasyon, bonzour tou dimoun ki pe ekoute.  Mr Speaker mon krwar ler i konsern larzan piblik i enportan osi kot i annan kontinyite.

2an pase letan nou ti ganny dir pei pa’n al anmas sepa konbyen bilyon Roupi, sete Minis Larose ki ti la koman Minis Finans, la Minis Larose in ganny met dan en fles nou pa konnen kot in tonbe, e mon swete ki Minis Loustau Lalanne ki la ozordi ki pe donn nou sa bann lenformasyon, i ava la pour kontinyen donn koudmen pour anmas sa larzan ki manke.

Mr Speaker mwan mon pour siport sa ki Onorab Ramkalawan avek Onorab Ghislain in dir an relasyon avek bann biznes.  Ou konnen parske ozordi letan dan nou pei bann dimoun pe fer fas avek pri lavi, zot pe fer fas avek en saler minim e zot bezwen fer 2 bout zwenn par fors, i annan plizyer dan sa pei ki byen pase e sa i sa lalis ki Minis fek koz lo la.

Akoz mwan osi mon pa ganny en konpran apre 1 an edmi ki nou’n arive nou ti ganny dir sa 1an edmi ziska prezan larzan pa ankor rantre dan kof Gouvernman pour ki pri lavi parey Onorab Ghislain in koz lo la i kapab amelyore pour nou bann dimoun.

Mon dir sa parske letan en papa pa pey alimoni R600 oubyen annou dir R1, 000 par mwan pour son zanfan, sa papa li i ganny anvoye Montagne Posée Mr Speaker.  Me letan nou pe get bann dimoun dan nou pei ki pe fer biznes zot annan gro, gro building zot pe fer milyon par zour zot, zot refize oubyen parey Minis in servi sa term “dealing tactics” pour zot rann Cesar à ce qui appartient à Cesar oubyen rann Gouvernman sa ki pour li.

Mr Speaker, mwan mon pa ganny en konpran sa, alor mon kestyon i ava vin dan sa laliny kan ki SRC ti realize poudir son Lalwa pa permet li an konformite pour li kapab deal avek serten gro dimoun dan nou pei, an relasyon avek kolekte tax sa bann larzan nou reveni la pour vin dan kof Gouvernman, kan ki SRC ti realize sa li?

Apre ki Onorab Churchill Gill in anmenn sa kestyon?

Apre ki Minis Larose ti vin Minis Finans?  Kan ki SRC ti realize poudir son Lalwa pa azour pour li kapab anmas nou larzan met dan nou Kof?  Parske letan Minis ti’n mansyonn 1bilyon, 573milyon, mon’n tann koz 4 milyon, 411milyon, 489milyon.

Mr Speaker ladan nou ganny nou en fasilite pour nou Coastguard.  Mon ganny mwan plis lakaz pour distrik St Louis.  Mon ganny mwan plis semen la vi ki nou dan rezyon Regional Council tou bann distrik dan mon rezyon nou kapab benefisye atraver sa.  Alor kan ki SRC ti realize poudir son Lalwa pa permet li anmas nou larzan pour nou kapab benefisye koman en pei?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pour sa kestyon.  Mon krwar ozordi sa Lalwa SRC i permet li fer tou keksoz, sel keksoz i pa kapab fer, se write- off.  A mwen sa dimoun in mor parey mon’n dir.

So dan sa Lalwa li osi i bezwen swiv en prosedir e mwan mon krwar par ler sa prosedir i pran tro bokou letan pour bann diferan laspe ki nou’n diskite deza.  E donk i enportan.  E parey zot e mwan menm mon’n dir ek SRC mwan osi mon pour donn en koudmen pour fer antre sa larzan, akoz i pa normal non plus ki en Minis Finans ki la si pour 1 semenn, si pour 2 semenn, si pour 1an, si pour 2an i pa kapab fer antre omwen R1 parmi sa pake milyon ki deor.  Alor i mon devwar osi pour fer antre sa larzan e mon pour fer li mon devwar.

So lenportans parey mon’n eksplike, i annan detrwa mezir nou kapab pran parey nou’n diskite, me pli enportan mon krwar si nou kapab fast track dan sa Lakour Komersyal sa bann biznes ki kontinyen anvoy latet, Lalwa i a deside.

E letan Lalwa i deside parey mon’n dir ou nou’n ganny en ka an 2016 ti en ka enportan i pa ti en pti dimoun ki pe mont Montagne Posée, i ti en gro ka, i bezwen peye.  E si i annan dimoun ki pa kapab pey tou sa tax parey nou’n dir dan nou bann mezir ki nou pou servi i kapab pey par morso, al Labank i protez ou later rod en loan, pey en cheque Gouvernman pour lanmwatye, pour trwa kar mon pa konnen konbyen, apre ou ava kontinyen ou biznes, ou ava fer ankor larzan ou a pey ou tax.

Se sa direksyon ki mwan mon anvi nou ale, nou kapab zis dir akoz ou dwa, ou pa pour peye e ou pour get away with it, sa i nepli le ka.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis, avan mon pas la parol Onorab Vidot, mon a donn la parol Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Dan sa laliny Mr Speaker mersi, dan sa laliny lo sa 4, 5 pli gro ki dwa la, pli gro biznes, ki mezir ki ziska la SRC in pran kont zot?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mon’n bezwen fer en pti konsiltasyon.  Parey ou konpran mon pe sey mon lo blind auto pilot mwan.  Parmi sa 5 napa ki annan ka Ankour.

I annan enn ki pe re pey par morso, 2, pardon 2.  I annan 2, i annan en lot kot i annan en laranzman in ganny fer atraver en Labank, so sa osi pe ganny debloke.  So parey mon pe dir ou, nou pe swiv zot nou, pour fer sir ki larzan i kontinyen rantre tou le mwan, lo sa aryeraz ki nou bezwen fer sir nou fer bese maximum.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Audrey Vidot.

 

HON AUDREY VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, Mr Speaker tou Manm Onorab e tou dimoun ki lekout.  Mr Speaker mon kestyon pour Minis, eski Minis i kapab dir avek nou Lasanble ki mannyer SRC pe asire, ki bann sekter ki nou pa pe anmas reveni i kapab fer li e ki zot pa sap sistenm parey sa bann pe fer li, pe sey fer li ozordi e kantite letan?

Nou rekonnet ou langazman pour ed SRC e nou anvi konnen ki kantite letan ankor ki SRC i krwar i pour kapab ranforsi son bann mekaniz ki an plas, pour ki nou ava anmas pli byen sa bann gro reveni ki laba ek sa bann dimoun e ki napa okenn ki sap en pe sa bann, sa sistenm ki zot la an plas ki zot vwar pe dir zot pe demann pour write-off oubyen pour anmenn Ankour?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab. Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Wi mersi Mr Speaker.  Wi mon krwar ki i enportan ki nou kontinyen travay ek SRC, akoz nou pa pour kapab dizour ou lanmen regle sa problenm.  Problenm mendev i en problenm parey nou’n eksplike.

Saler ki SRC i peye ozordi ek bann allowance pour sa graduate letan i antre pour li al par egzanp dan Enforcement Department i pa ase.  Sa Scheme of Service pour ed sa bann ki deza la e pour sa bann ki anvi vini, mon krwar SRC i bezwen vann son lekor li osi en pe pour nou ganny bann ki, bann bon eleman pour vin travay dan SRC.

Sa sistenm computer i en priyorite li, parey mon’n eksplike pour nou sey fer sir tou sa bann POS partou dan bann magazen i ganny link ek sa sistenm, pour nou konnen ki pe pase akoz i annan en serten poursantaz sa i tax ki bezwen antre dan sistenm.

So i en travay ki nou pa pour kapab toudswit regle, me nou bezwen konstaman travay pour fer sir nou met sa bann eleman an plas, pour fer sir ki napa sa bann leakage reveni parey ou’n eksplike e parey Onorab Ramkalawan osi in fer referans avek.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mersi bokou pour donn mwan sa dernyen loportinite. Mr Speaker mon anvi demann Minis eski i pa santi ki poudir lanmen SRC ozordi in ganny anmare; ki lo en kote, ou annan ou bann travayer ki anvi fer zot travay me ki lo lot kote i annan kek par ki pe dir zot pa fer zot travay parey zot devret fer?

Akoz ki sa bann gro biznes zot pe kontinyen fer zot biznes.  Eski i annan okenn sa bann biznes ki pe deklar bankruptcy?  Eski i annan okenn sa bann gran warehouse ki dwa? Konmsi nou osi nou, nou konn en pe nou bann lenformasyon, sa bann ki dwa sepa konbyen milyon, eski zot pa pe kontinyen fer vini bann goods?

Eski zot pa pe kontinyen fer zot biznes parey zot abitye?  Akoz ki zot dwa sa kantite?  Me selman zot pe pey par pti kwiyer? E an menm tan zot pe ganny permisyon pour zot kontinyen?

Alor bann bonded warehouses Mr Speaker nou konnen ki poudir problenm sa bann bonded warehouses i annan en kantite keksoz ki pe arive, ki zot keksoz i sorti dan sa bann bonded warehouse.  Alor kote problenm i ete?  Eski problenm se pa ki i annan bann keksoz anba, anba ki pe pase e alors sa bann dimoun pe ganny soutire?  Tandis ki reveni Gouvernman prezan pa pe kapab soz…

Mr Speaker avek sa mwan pour dir avek Minis ki, mon pour dir avek Minis ki koman Chairman FPAC mon pour demande ki mon pour zwenn lo nou Komite, pour demande ki FPAC i carry out en lenvestigasyon spesifik lo sa bann biznes ki dwa, ki pe kontinyen fer zot biznes like nobody’s business, me selman reveni dan kont Gouvernman pa pe rantre, nou pour fer sa e met pare Minis pour nou evok Lartik 104: 3 (b) Konstitisyon kot nou bezwen konnen lekel sa bann se Messiers, lekel sa bann gran madanm ki zot, zot pa pe pey zot tax e se lepep Seselwa ki pe soufer.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab.  Parey mon’n dir mwan krwar nou tou lede nou pe travay pour menm bit. Mwan osi mon pa pour toler personn ki dwa tax pour mwan dir li pa peye.  Sa i pa dan mon lapriyer.  O kontrer i a pey tou.

Ou’n koz lo bann warehouse, bann bonded warehouse eksetera, sa detrwa mwan ki mon’n la in annan en ka kot mon konnen ki ti annan bann keksoz ti pe ganny tire dan bonded warehouse e tax pa ti pe ganny peye.

Nou’n met nou lipye ater e in bezwen peye!  E la i annan en envestigasyon ki pe ongoing pour gete be depi kan sa bann keksoz ti pe pase.  Akoz konmsi ou anvi en keksoz zis ou al ouver bonded warehouse ou tire, ou met lo letazer ou vann, i pa mars koumsa.  So i annan bann dwanye, i annan bann zofisye SRC ki fer zot travay onnetman zot in spot e ou konnen apre ki i arive?  Zot demann tout sort entervansyon.

Me nou’n met nou lipye ater avek sa enn biznes.  So mon pe donn ou sa legzanp pour mwan konfirm avek ou ki dan Minister Finans nou pa tolere sa non plus.  So si nou kapab fer keksoz ansanm pour fer li al pli vit, annou fer li.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Mon pran 2 dernyen kestyon.  Onorab Woodcock swivi par loter main kestyon Onorab Churchill Gill. Onorab Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker, bonzour Minis ek ou lekip.  Mr Speaker mon kestyon i konm swivan, dan lepase i annan 2 pwa, 2 mezir ki’n ganny servi.  Kot i konsern bann pti biznes dan lepase in fact sa en konsern ki enn de sa bann biznesmenn in met devan mwan, ler zot in arrears ouswa zot pa’n pey zot bann tax, SRC dan lepase in ekri let sa bann pti, kliyan sa bann pti biznes pour pey sa ki sa bann kliyan i dwa sa bann biznes dan, kot SRC.

Me selman kot i konsern bann gro biznes, konmsi mwan mon kestyon ki mon pe demande akoz sa ki zot in fer avek bann pti biznes zot pa’n fer menm parey avek bann gro biznes, ki zot bann kliyan ki dwa zot larzan pa pey direkteman avek SRC parey sa bann pti biznes?  Akoz ki i annan sa 2 pwa, 2 mezir?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Annefe napa diferans, Onorab napa diferans.  So i annan enn par egzanp la, ki mwan osi mon okouran, ki sa larzan ki i pour gannyen nou pe met en kontrol konmkwa i al clear son tax.  Akoz sa i permet fer.

E sa i pa en pti kliyan li, i en gro kliyan, so i aplik pour tou lede parey, e parey mon’n mansyonnen taler dan bann mezir ki nou kapab servi pour nou asire ki tou dimoun i fer dan bann ka koumsa, ouswa nou pe met en lipotek nou rann ou servis sa prosedir kot larzan ki sa tax payer i dwa nou kapab tase, fer pei Gouvernman pour clear son tax.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis. Onorab Churchill Gill.

 

HON CHURCHILL GILL

Mersi Mr Speaker.  Minis nou pe tret sa size tre serye e giving lenportans SRC, taler mon’n dir ki mon ti a sizere pour revwar sa striktir dan tou lasann, akoz koleksyon reveni pour Gouvernman i en keksoz kle.  Akoz nou tou nou bann lezot proze sa larzan i bezwen sorti la pour fer.  Si nou annan en andikap la, nou proze osi i andikap.  Sa i enn.

Apre dan bann dimoun ki i annan, dan bann sekter ki i annan aryeraz ou dir Tourism Sector i ase konsiderab, ki mannyer nou kapab toler sa akoz tourism in ganny TIA?  Lezot sekter pa’n gannyen sa.  Zot, zot peye. Tourism Sector menm si zot annan TIA selman zot osi zot dan aryeraz.  Mon krwar sa i en keksoz ki ou, ki nou bezwen gete, eski pour nou clear sa aryeraz nou pa tous sa TIA en kou?  Sa i enn.

Apre Licensing, dan zot Enforcement Clause dan sa Lalwa SRC, eski i annan okenn mansyon kot si en dimoun pa pe under son tax ki ou annan posibilite pour tanporerman sispann son License?  Ou ava les nou si, konnen si sa i form par dan zot Lalwa, e si i form par sa kantite ki nou’n tande i dwa mon krwar in ler pour nou komans apply sa Lalwa.

Ler nou pe focus lo aryeraz, eski bann current tax bann ki current eski sa i pe mars byen?  Si ou kapab les nou konnen, pangar ler nou fini ek aryeraz apre nou vwar nou, nou pa sorti ditou ladan.  Mersi Minis.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Minis.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pour sa dernyen lentervansyon.  Wi an sa ki konsern SRC son striktir eksetera, mon krwar ki meeting ki mon ti fer avek management letan mon ti vizit zot, i kler ki zot bezwen en pe sipor.  Parey ou konnen osi ozordi i annan en Chairman ki sorti dan sekter prive.

I annan li en Board mon krwar ki tou Manm i committed, son Chairman ki mon’n rankontre avek li osi i committed pour fer en diferans pandan son manda avek son Board.  Ti pran en pe letan pour met en Revenue Commissioner, la nou annan en Revenue Commissioner, nou annan en Deputy Revenue Commissioner, nou annan Madanm Fanchette, nou annan Madanm Alcindor ki la, tousala bann dimoun kle ki bezwen fer marse SRC lo en lot nivo.  E mwan mon annan full confidence dan sa bann dimoun pour le moman.

Tourism i vre ki i annan TIA.  E ou konnen par ler sa bann TIA in ganny donnen pour 10an, pour 15an, pour 20an, me mazorite sa bann TIA pe fini Desanm 2018.  I annan detrwa TIA ki pour reste akoz i ale ziska 2020, 2021 me o fir an mezir ki zot fini, lentansyon Gouvernman se pa pour renouvle sa bann TIA.

Donk la nou pe revwar anba memorandum of doing business tax nou pe revwar ki mannyer, ki konsesyon ki nou pour donnen e ki fason nou pour donnen konsesyon dan sa Sekter Tourizm.

Bon parey Madanm Fanchette in dir, i pour donn nou sa bann biznes in rank order dan tourism ki dwa, nou pa pour konnen lekel, me at least ou a ganny en lide konbyen.

An sa ki konsern tir License en biznes ki dwa tax, pour le moman sa pa permet.

E parey ou konnen si nou nobou fer sa, nou riske vwar nou avek en bon pe Konpannyen ki pour deklar fait akoz si ou tir son License i pa kapab kontinyen trade.  Donk i en keksoz ki nou bezwen regarde, kekfwa i enportan ki sa SLA database i link li osi avek sa sistenm pour nou konn keksoz pli boner, olye les li ariv an aryeraz apre fer tou sa tralala ki nou’n koz lo la.

Wi dwa nouvo tax ki nou pe vwar ki dimoun i en pe plis compliant an 2018 pour tax 2017, me SRC i kontinyen fer son louvraz avek sa staff ki i annan pour le moman.  Donk i dan nou lentere pour donn li tou sipor, pour fer sir ki nou pa al an aryeraz.  E stratezi se tax ki la konmela i current, se li ki nou bezwen fer peye e zanmen les li al an aryeraz.  So sa i en stratezi entern ki SRC in adopte.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Bon nou’n ariv a la fen sesyon kestyon pour Minis Finans.  Minis avan nou eskiz ou parmi avek ou lekip, mon zis enform ou ki apre midi ou pe retournen 2er, pour prezant sa 2 amannman Seychelles Pension Fund (Amendment) Bill, 2017 avek International Trade Zone Amendment Bill, 2018.  So Minis nou ava eskiz ou e nou ava vwar ou 2er apre midi.  Mersi.

 

(MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE AND HIS DELEGATION WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR SPEAKER

Bon ti a zis kontan fer rapel bann Manm ki i annan 2, anfen i annan 3 Komite ki pe meet. 

I annan en joint committee meeting ant Komite HIV/Aids avek Women’s Committee ki pour fer la deswit dan Speaker’s Conference Room.  E Bills Committee i ava rankontre dan Room 3, Committee Room 3 e i osi toudswit koman nou break la.  Avek sa nou pour break e nou ava repran 2er apre midi.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bonn apre midi tou Manm Onorab.  Bonn apre midi tou dimoun ki a lekout pe swiv travay Lasanble Nasyonal.  Mon swet osi en bonn apre midi Minis Loustau-Lalanne avek son lekip ki konpri SS Payet, CEO Seychelles Pension Fund, Mrs Lekha Nair, PS pour Finans Mr Damien Thésée, Legal Draftsperson dan Biro Attorney Zeneral, Mr Victor Pool, Ms Gulmette Bootna, i State Council dan Biro Attorney Zeneral.

Mon krwar mon annan – mon krwar zot in vin pour prosen Bill, Mr Leo Alexander avek Ms Tharine Auguste, parmi nou – welcome dan Lasanble.  E nou ava kontinyen nou travay apre midi kot nou pou annan Second Reading – prezantasyon sa 2 Bill par Minis e enteraksyon pour bann Manm.  Mon ti a kapab ganny en Mosyon pour Second Reading?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour, bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis ek ou delegasyon.  E bonn apre midi tou Manm e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker anba Order 64(2) nou Standing Order, mon oule move ki The Seychelles Pension Fund (Amendment) Bill, 2017 i ganny lir en Dezyenm Fwa.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Okenn Manm ki oule segonde?

 

HON BASIL HOAREAU

Bonn apre midi Mr Speaker e tou bann Manm, e Minis ek ou delegasyon.  Mon segonn Mosyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Basil Hoareau.  Bon, Mosyon in ganny segonde.  Mon ava pas laparol avek Minis pour li prezant BillMinister.

 

MINISTER MAURICE LOUSTAU-LALANNE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Onorab Leader Lopozisyon, Onorab Leader Zafer Gouvernman, bann Manm Onorab, tou dimoun ki a lekout, bonn apre midi.  Ozordi mon pe vin devan zot pour prezant Lasanble Nasyonal,  bann lamannman Prozedlwa pour Fon Pansyon Sesel, parey ti’n anonse dan Bidze 2017.

Mr Speaker, parey zot okouran, apre son symposium, Fon Pansyon Sesel ti fer konsiltasyon avek diferan group konsernen e piblik an zeneral lo bann Polisi Fon Pansyon e propozisyon lo Lalwa tre spesifik pour Fon Pansyon Sesel.  Sa in permet bann manm piblik pour benefisye avek loportinite pour zwe en rol kle, pour enfliyans bann Polisi ki afekte zot koman manm piblik.

I tre enportan pour note, ki sa lamannman ki pe ganny prezante i reflekte bann propozisyon fer par bann manm piblik ki ganny afekte e i konsantre lo bann sanzman tel ki, provizyon pour permet en manm Fon Pansyon resevwar peyman kontribisyon volonter pli boner.  Sa se pour bann manm ki pe ariv lav 55an, olye ler zot ariv laz retret.

Mr Speaker, dezyenm lamannman i konsern revi laz retret avek fleksibilite pour pran retret.

Lamannman Seksyon 2, se pour aport en nouvo definisyon pour retret e vev.

An se ki konsern retret, Fon Pansyon pe senpleman donn loportinite son bann manm pour annan plis swa e opsyon pour deside kan zot anvi pran retret.

Depi ki in vin an operasyon an 2006, Fon Pansyon in toultan met lanfaz e fer provizyon pour son bann manm kapab pran retret boner, apartir 60an avek laz mandatwar Nasyonal ki 63an.

Avek sa nouvo lamannman ki pe ganny prezante devan Lasanble Nasyonal aprezan, bann manm pou kapab pran retret menm apre 63an.

Ozordi travayer Seselwa ki deside pran zot retret apartir laz 60an ziska 62an, pa pe resevwar pansyon Fon Sekirite Sosyal.  Akoz aktyelman anba Lalwa, provizyon i ganny fer pour zot ganny sa pansyon selman ler zot ariv laz 63an.

Sa i pran lefe depi 01 Zanvye 2018.  Pour vev, sa lamannman i fer sanzman dan definisyon, kot en vev pour aprezan – dan ka bann ki pa’n marye epe viv an menaz avek en konpannyen anba menm twa, pour en peryod 7an.

Mr Speaker, i annan en gran konsern par bokou manman konsernan peyman ki al anver en partner e pa son bann zanfan letan en manm i desede.

An prenon kont sa konsern ki ganny eksprimen par bokou bann madanm, ki ti a prefere sa peyman i al anver zot zanfan, sa lamannman final pe propoze ki sa peryod letan ki 2 partner ti pe viv ansanm pour kapab benefisye ek sa provizyon, preskrir anba Lalwa Fon Pansyon, i ganny ogmante sorti 3an pour vin 7an koabitasyon ant 2 dimoun.

Mr Speaker, i bon note ki pansyon i en reveni ki pou ranplas saler ek pansyon en dimoun ki’n mor, ki pour ede soutenir sa fanmir.

En lot lamannman ki pe ganny propoze, i konsern provizyon pour permet peyman pansyon le moman ki en manm Fon Pansyon i kalifye.  E pa sa dat ki son laplikasyon in ganny soumet.

An se moman, peyman pansyon anver manm ki kalifye, i pran lefe sa dat ki son laplikasyon i ganny soumet avek Fon Pansyon.  Nou pe propoze ki regilasyon Fon Pansyon i ganny amande pour permet peyman pansyon ganny back date dan lenstans ki en manm i soumet son laplikasyon en pe pli tar.  I enportan pour note ki sa peryod letan ki pou ganny konsidere, pour annan en limit 1an.

Mr Speaker, i kler ki i annan labsans en provizyon ki konsider bann zenn par lao 18an e ki enkapab.  Setadir zot kondisyon Lasante pa permet zot pour pran okenn lanplwa e ki depan lo zot paran ou gardyen pour zot byennet, pour benefisye avek en pansyon dan lenstans ki tou le 2 zot paran ou gardyen in desede.  Anliny avek sa, lamannman Seksyon 40 i konsern lentrodiksyon en pansyon pour bann depandan avek dezabilite permanan, ki depann antyerman lo zot paran ou gardyen.

En pansyon spesifik pou ganny entrodwir pour bann ka kot si en manm Fon Pansyon ki ti pe resevwar en pansyon i mor, e kit deryer son partner e en depandan avek serten dezabilite permanan ki fer ki i depann antyerman lo sa paran ou gardyen; Board Medikal pou annan sa manda pour sertifye si sa depandan i merit sa pansyon e an prenon kont son leta medikal e kondisyon fizik ou mantal.  Sa pansyon pour anliny avek peyman pansyon zanfan ki 40poursan pansyon sa manm ki’n desede.

Mr Speaker, pour azoute, bann manm kin kalifye, ki’n ganny sertifye par Konsey Medikal avek en kondisyon ki pa kapab ganny trete e pa ekspekte pour viv bokou letan pour ariv laz zwir son pansyon, nou pe propoze ki en manm ki’n ganny sertifye avek en tel kondisyon, pour annan sa opsyon pour pran tou son kontribisyon pansyon mandatwar e volonter dan son kont dan son totalite.

Sa se menm si i pa ankor ariv laz retret.  Le moman ki sa sel peyman i ganny fer, sa manm pa pou kapab reklanm en pansyon retret normal avek Fon Pansyon ouswa Pansyon Enkapasite.

Mr Speaker, nou pe osi propoz bann lamannman avek sa Lalwa Fon Pansyon pou fer sir ki i moderniz son bann provizyon baze lo lanvironnman aktyel ozordi.  E i konm swivan;

lamannman Seksyon 5, i retir seksyon ki konsern Pansyon Prive ki tonm anba Fon Pansyon aktyelman.

Gouvernman pe travay lo bann lamannman adisyonnel pour ki Lotorite Finansyel Sesel, FSA i annan sa manda pour annan sa oversight lo tou Fon Pansyon – Piblik koman Prive dan Sesel.

Lamannman Seksyon 7 i anpes en dimoun ki’n ganny kondannen pour en lofans pour annan posibilite ganny apwente koman en manm Board Fon Pansyon e osi donn plis leklersisman lo bann provizyon konsernan ki leta mantal e fizik en manm Board Fon Pansyon i devret annan.

Lamannman Seksyon 13 i osi konsern lobligasyon pour en manm Board Fon Pansyon deklar okenn lentere i kapab annan.  Ouswa en manm son fanmir i kapab annan lo en size ki pe ganny diskite lo Board e osi pour li pa pran par dan sa diskisyon.

Lamannman Seksyon 18 i konsern lamannman lo sistenm retret, pour entrodwir en restriksyon lo en manm ki in pran retret pour anpes li fer kontribisyon apre son retret.

Sa i ava ede lo soustenabilite Fon Pansyon.  Avek sa lamannman, en pansyon pour ganny kalkile zis en fwa.

Lamannman Seksyon 23 i fer provizyon pour bann sir-sarz ki ganny rekipere pou al dan en fon zeneral Fon Pansyon e non pa dan kont sa manm.

Lamannman Seksyon 47 i donn plis detay lo konsern ogmantasyon depans Fon Pansyon e fer sir ki i annan transparans lo depans e sours finansyel Fon Pansyon.  I donn plis lenformasyon e fer referans lo tou bann lezot depans ki Fon Pansyon i kapab fer.

Lamannman Seksyon 50 i entrodwir nouvo eleman dan seksyon ki konsern lenvestisman Fon Pansyon.  I fer kler ki tou lenvestisman i devret anliny avek Polisi Lenvestisman ki devret ganny aprouve par Board Fon Pansyon.

Lamannman 51 i konsern preparasyon e revizyon en Polisi Lenvestisman pour Fon Pansyon, olye en gid lenvestisman.  Sa Polisi i tous eleman risk, limit e kalite lenvestisman.

Lamannman Seksyon 52 i konsern ranplas eleman an gid lenvestisman avek nouvo Polisi Lenvestisman.

Lamannman Seksyon 53 i konsern revizyon e moderniz bann provizyon kontabilite e odit Fon Pansyon.  Sa i en eleman ki ti deza prezan dan Lalwa Fon Pansyon e i bi se pour met li azour e fer provizyon pou gard lenformasyon elektronikman e met lenformasyon lo website.

An konsekans lentrodiksyon nouvo Seksyon 55, Seksyon 54 i ganny retire.  Lamannman Seksyon 55 i konsern evalyasyon.  – Actuarial, Fon Pansyon ki devret ganny fer tou le 3an oubyen si i annan okenn reform dan pansyon.  Sa expert actuary i ganny apwente par Board Fon Pansyon e i devret en manm International Association of Actuaries.

Lamannman Seksyon 65 i relye avek lamannman Seksyon 5 konsernan retir lyen avek Pansyon Prive.

Bann lamannman Seksyon 4, 20, 28, 31, 34, 38, 39 e 42 i en rezilta nouvo lamannman Seksyon 2 lo nouvo sistenm laz retret.

Mr Speaker, pour ki sa bann sanzman Polisi i vin legal, bann lamannman legal pou bezwen ganny pibliye avek laprouvasyon Lasanble Nasyonal.

Alor mon pe prezant dan sa Lasanble bann lamannman dan Lalwa Fon Pansyon 2005 pour zot konsiderasyon e laprouvasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Minis.  Bon, deba i ouver lo merit e prensip zeneral sa Bill ki devan nou.  Okenn Manm ki oule entervenir?  Yes Onorab Ramkalawan?

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, point of order.   Nou ti tonm dakor dan ABC ki poudir nou pou annan Speech List lo kote Parti Lepep e lo kote LDS.   Nou ti tonm dakor, (wi Onorab Pillay, mon war figir en pti git soz)  Non, non, konmsi ou pe demann kestyon – ki poudir nou ti pou annan Speech List pour nou zisteman napa sa sistenm kot, zwe tranpe, zwe isi, zwe laba.  Me ki ou ti ava’n deza ganny lalis bann dimoun ki pou koze.  E aprezan ou pa ti ava bezwen demande – be eski i annan dimoun ki oule koze ensidswit?

Mon pe – lefe ki ou’n demann sa kestyon, mon pe, mon konnen ki poudir nou annan drwa lekspresyon dan Lasanble, me selman nou, nou ti’n deside pour met sa drwa lekspresyon dan en kad.  Alor, eski – mon war ou pe demann sa kestyon.  Parski nou lo nou kote, nou’n donn ou nou speech list.  Be mon pa konnen ki pe arive.

 

MR SPEAKER

Bon, mersi.  Mersi Onorab.  Mon demann sa kestyon an menm tan ki mon annan Speech List en kote, mon pe demande pour mwan kapab balans en pti pe bann speeches osi – ki nou pa fer tou al en kote.

Me nou ti diskite lo ABC – nou ti diskite.  Nou ava fer ki, demen nou pe rankontre ankor ABC.  Nou ava finaliz tou keksoz e nou ava fer tou keksoz formel.  Me i pa vedir ki – par egzanp ler nou al dan Staz Komite, ki nou ferm speech list.

Speech list i ava vin pour merit e prensip zeneral – i ava donn nou en nide.  Me si par azar i annan en Manm, kekfwa ki pa lo speech list, i santi poudir i annan serten moman kot i anvi entervenir, i pa anpes zot entervenir, ok?

Speech list mon krwar ti ganny deside koman the guide.  I en pti pe parey ler nou pran State of the Nation Address Reply and Bidze, okSo, nou ava finaliz sa demen.  La mon pe ganny en lalis lo kote Parti Lepep.  Ok.

Bon, mon ava pas laparol avek Onorab Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis, bonn apre midi tou bann Manm Onorab e bann, ou bann delege ki’n vin avek ou.  Mr Speaker, sa Bill ki devan nou, son lobzektif i tre kler.

Mwan koman mon pe regard sa Bill, pour amann Lalwa Fon Pansyon, pour mwan bann lobzektif se, enn pou fer li vin pli senp pour Fon Pansyon, pour administre.  Par egzanp, zot pe redefinir ki savedir retirement age.  Zot pe redefinir ki savedir en spouse ou vev.

Zot pe osi fer provizyon kler pour ed bann dimoun avek dezabilite, dan bann ka kot sa dimoun ki pe pey pansyon i mor.

Zot pe osi met plis presizyon lo Board.  Lekel bann manm ki kapab par egzanp, annan konfli lentere?  E parski zot pe deal ek en kantite larzan.  Zot balance sheet i montre R2.8bilyon ki zot pe zere.  Sa i preski lanmwatye bidze Gouvernman dan en lannen.  Alor i bokou larzan ki zot pe zere e ozordi dan sa kalite larzan, preski lanmwatye i dan lenvestisman si mon regard zot balance sheet 2017.

Alor an rezon sa, zot pe koman en Fon, propoz ek Gouvernman.  E Gouvernman pe propoz ek Lasanble, ki annan bokou plis kontrol, non selman lo Board, me lo bann Polisi Lenvestisman, ki pou gid lafason ki sot, zot desid lo bann lenvestisman.

Mr Speaker, mwan mon krwar sa bann lamannman, zeneralman, i al dan bon direksyon.  Me selman mon krwar nou devret port atansyon nou devret port atansyon a serten sa bann Clause.

Par egzanp kot – mwan mon ti a regard en pti pe Seksyon 23, kot zot pe pey bann sir-sarz ki dimoun, ki en anplwayer par egzanp, i pa’n peye avek Fon Pansyon.  Prezan zour Fon Pansyon i reklanm sa ki pa’n peye, sa sonm ozordi i al dan kont sa travayer.  Son benefis, lentere, son sir-sarz penalbann penalties ki zot mete.  Tousala i al dan kont sa travayer ki anplwayer pa ti pey son kontribisyon.

Me anba sa lamannman, anba lamannman lo Seksyon 23, zot pe propoze, olye ki sa sir-sarz i al pour sa manm, zot Fon Pansyon, ki pou ganny tou sa sir-sarz.

E alor sa, mon ti a demann Minis pou konsidere ki omwen en bout ladan i devret al pour sa manm.  Parske se li ki – pou napa okenn, napa okenn lafot lo son la par.  I pa’n fer nanryen mal.  Son anplwayer pa’n pey son kontribisyon.  I pa’n ganny lentere – sa larzan pa’n antre dan son kont.  I pa’n ganny lentere – i kapab 2an, i kapab 3an an sa ka.  E ozordi provizyon i fer ki sa i al direk dan son kont.  Me la ki mannyer zot pe fer, Fon Pansyon i pe pran tou sa bann sir-sarz e tou sa lentere.  Mon ti a demann Minis pou konsidere ki en bout ladan i kapab al direkteman kot sa travayer.

Seksyon 47 Mr Speaker, i donn presizyon lo lafason Fon Pansyon i kapab servi son bann fon.  E i fer kler par egzanp, ki larzan ki li i kapab resevwar, bann kontribisyon anplwaye, kontribisyon anplwayer, i kapab ganny bann penalty, sir-sarz, bann lanmann.  I kapab ganny kado – donasyon.  E i fer en Seksyon 47 (1)(f), ki fer kler poudir i kapab, la prezan i kapab resevwar bann benefis atraver son bann lenvestisman – i klarifye sa tre klerman.

Answit dan 47(2), i dir poudir ki i kapab fer – ki mannyer i pou depans sa larzan prezan?  Alor i kapab pey bann benefis ki Fon pansyon i sipoze peye – tou bann lezot depans.  I osi dir poudir i kapab pey loan.  I kapab donn loan pour son bann anplwaye Fon Pansyon.  E se la, kot mon krwar nou devret en pti pe pridan.

Nou deza vwar poudir Fon Pansyon, atraver tou bann prezantasyon ki Fon Pansyon in fer atraver pei, lo medya.  Zot pe dir ki zot, atrap – lafason, sa tandans ki nou pe war, nou pe ganny mwens travayer, plis dimoun ki pe al an retret, mwens dimoun ki pe kontribye, larzan ki zot pe gannyen i mwens.

Be i larzan zot pe gannyen i mwens, ki zot pe menm forse pou pran penalties ek lentere, zot pe sey pran sa tou – zot annan en problenm cash!  Be prezan dan sa problem, zot pe pran larzan, zot pe pret anplwaye.  Me selman sa manm li, ki’n kontribye li, i pa pou ganny loan ek Fon Pansyon li.  Eski sa i zis?  Mon poz koman en kestyon.

Personnelman si ou demann mwan, parey bokou lorganizasyon, mon krwar zot devret fer en fasilite, sirtou dan en peryod parey nou ete ozordi, kot bann anplwaye i al rod en loan ek labank.  E si Fon Pansyon i kapab, atraver son pouvwar finansyel, parske i en gro kliyan, i kapab ed son anplwaye pour ganny bann loan ki petet bann pli bon kondisyon.

Mon ti a sizer sa e mon poz sa la.  Parske mon krwar sa i en keksoz ki, i anliny avek en lot amannman dan Seksyon 47, kot zot fer kler poudir – non, 47 aktyelman se sa ki pe koz lo sa loan.  Alor, mwan mon krwar sa bann provizyon i devret ganny regarde dan en fason obzektif, baze lo pozisyon finansyel ki zot annan ozordi.

Mr Speaker, Seksyon 50 ki koz lo bann lenvestisman ki Fon Pansyon i fer, ankor i en pa dan en bon direksyon.  Parske li i pe dir bann larzan ki zot in fer koman en sirplis.  Zot apel sa the funds of the fund – ki en drol langaz.  Me mon mazinen legalman koumsa i ganny mete.  Zot kapab envestir dan diferan klas lenvestisman.  Savedir lo stock exchange, eksetera.  I byen li.

Mon ti a kontan Mr Speaker, zis pou fer rapel ki mwan mon menm personnelman, mon’n toultan annan en konsern kot i konsern bann zafer lenvestisman, sirtou par Fon Pansyon.

Mr Speaker, mon pa konnen si zot a rapel, me mwan mon ti konsernen, an 2016 kan mon ti tann par egzanp, e sa lepok ti’n deza fer plizyer lannen ki Fon Pansyon ti pe envestir da bann batiman.  E ti fer en lanons en 2014, pou dir Fon Pansyon pou demolir Pirates Arms e i ti pe al konstrir en nouvo batiman.

E sa lepok mon ti port bokou latansyon lo sa size parske mon konnen poudir ti en size ki pou – ou pe servi larzan pansyoner e ankor i lo sa size lenvestisman.

E akoz ti napa en Polisi kler sa lepok, sif ki ti ganny donnen pour en batiman Pirates Arms ti R419milyon, ki mwan mon ti vwar atraver en lartik ki ti ganny ekri par Mr Lablache, John Lablache, le 17 Oktob 14.  E i ti dir en batiman ki 13mil met kare.  E deswit mon ti demann kestyon pour mwan trouve akoz Fon Pansyon ti aprouve pou fer en batiman atraver son wing lenvestisman, ki pou kout pour 13mil met kare, R400milyon, R32mil par met kare.

I enportan sa bann sif – i enportan parske se larzan pansyoner.  E sa kalite lenvestisman, ki ozordi anba sa amannman, nou pe demande ki i annan en Polisi kler.

E ler mon ti met, mon ti fer resorti sa fe ki mon pa konpran sa desizyon lenvestisman parske tou dimoun ti pe konstri sa letan.  E zot ti pe konstri a en tarif ant R15mil a 20mil par met kare.  Me Fon Pansyon, dapre sa sif ki ti ganny pibliye, ti R32mil par met kare.

I ti pou ariv R400milyon.  Alor, R400milyon – 419, i ekivalan preski 800 lakaz, ki ou ti pe fer dan sa pti landrwa kot Pirates Arms ti ete.  Alor pour mwan, mon ti demann bokou kestyon e Fon Pansyon ti reponn kestyon.  Zot ti reponn atraver en lartik, le 30 Mars – mwan mon ti ekri en lartik le 26 Mars.  E zot it dir poudir mon sif i pa korek.  Zot ti dir poudir sa grander batiman ki mwan mon ti’n dir, 13mil met kare, i pa korek.  E i ti devret 21,200 met kare.  E zot ti dir alor son pri ti pou vin pli ba.  E kan mon ti vwar sa, mon aksepte.  Me mon ti ekri zot en let toudswit, le 5 Avril 2016, pour demande ki mon kapab ganny akse pou mwan vwar sa plan pour mwan menm.

Dan lespri latransparans, pou regarde si lenvestisman, parske mwan osi mon annan larzan dan Fon Pansyon parey tou travayer i annan.  Mon ti anvi konnen si sa wing lenvestisman dan Fon Pansyon ti pe marse.

Me zanmen mon’n ganny larepons pour mon let ziska ozordi – 5 Avril 2016 ziska ozordi, zanmen mon’n ganny larepons.

Alor en lenvestisman ki sipoze avek larzan pansyoner, dimoun ki kontribye dan Pansyon, enkli mon menm, mon pa’n kapab verifye detay en lenvestisman.  Mon pa ti pe rod kopi mwan, plan.  Mon ti zis anvi al dan sa biro, mezir sak nivo dan sa batiman pour gete si i donn mwan 21mil met kare oubyen 13mil met kare.  Zanmen mon’n kapab!  Enteresan, sa ti an Avril 2016.

An Desanm 2016, dan Bidze, Minis Larose, Minis Finans sa letan, i anonse – i dir Gouvernman i rekonnet ki i bezwen lozman dan Sesel.  An rezilta sa – i ti anons sa le 9 Desanm 2016, in pran en desizyon lo bann kontribiter lo Fon Pansyon.  E zot in pran en desizyon pou revwar e redwir son lenvestisman R450milyon dan ansyen batiman Pirates Arms.

E en sonm R150milyon pou ganny mete dan lozman – dirize anver bann lozman afordab, avek bi redwir kou lavi.  Gouvernman in agree pou pey Fon Pansyon pour sa lenvestisman.  Savedir, sa plan ki zot in, zot ti annan in sanze.  In ganny redwir e in ganny redwir par R150milyon.

Me nou pa ankor vwar nouvo plan.  Sa sete plan orizinal.  Sa plan orizinal in sanze pour vin en plan mwens.  E nou pa vwar plan.  Fodre amwen i menm plan.  Me i pou kout R150milyon mwens.  Mon dir sa Mr Speaker, akoz i enportan ki nou sitye lenportans bann fon parey Fon Pansyon.  I pa larzan Gouvernman sa.  Se larzan dimoun ki’n travay, ki’n met zot larzan de-kote.  E ki bezwen ganny zere atraver dimoun ki Prezidan ki apwente, ki annan en lentegrite, ki enpekab, ki annan en responsabilite serye.  Ki fer sir poudir sa larzan pansyoner i ganny servi dan meyer fason posib.  Non selman pour Fon Pansyon, me osi kot i pou ed lekonomi.

Par egzanp, si zot pe fer en batiman dan lavil, e sa batiman i ganny fer a meyer pri posib, byensir batiman zot pou al lwe.  Sa bann pri ki zot pou sarz lokater pou desann.  E ler pri ki zot sarz lokater pou desann, rent dan lavil li menm pou desann.  E ler rent i desann dan lavil, laboutik ava vann keksoz pli bon marse.  Tou bann biznes ava war li pli fasil pour zot kapab sirviv.

Me ozordi enn bann pli gran problenm ki nou pe vwar e menm dan Bidze lannen pase, nou ti vwar poudir enn bann gro kou lo Gouvernman li menm se rent.  E kwa ki pe rent o?  Sa bann pri ki zot pe, Gouvernman pe peye pour landrwa ki zot ale.

En kantite batiman Gouvernman ozordi i anba kontrol Fon Pansyon.  Se, zot annan en gran par dan sa legzersis pou fer desann pri lavi.  Me si zot in deza envestir dan bann batiman ki’n kout bokou plis ki i devret, sa travay i vin bokou pli difisil.

Se pour sa rezon ki mon krwar ki sa lamannman dan Seksyon 50 ek 51 e 53, ekstrememan enportan.

E mwan mon pou enplor Fon Pansyon, depi son Management, depi son Board, pou regard tou sa bann lenvestisman.  Pour regarde kwa ki zot kapab fer, pou fer sir ki rent ki Fon Pansyon pe sarz kliyan – e laplipar son kliyan i paret ozordi se Gouvernman, se bann pri rezonnab.  Parske i pou refoul finalman lo popilasyon.  E se pour sa rezon ki mwan mon krwar sa bann Investment Policy ki zot pe koz lo la dan sa lamannman, anba Seksyon 51 i trez enportan.

E mon ti a demann ki tou bann dimoun lo sa Board oubyen bann Komite Board, i port bokou latansyon avek bann sif ki ganny prezante.  E sirtou avek bann Konsey ki zot pou gannyen atraver 50(2), kot i dir – The Board shall not make an investment unless – they have obtained and considered advice from independent persons having expertise in the relevant field.  I enportan sa bann Seksyon koumsa.  Parske se la kot par egzanp, si zot ti pe – sa lepok sa pa ti egziste, zot ti pe demann bann QS ki dan lavil, konbyen pe koute pou fer building?  Zot ti pou vwar poudir nou pe pey bokou plis ki nou devret.  Zot ti kapab demann Gouvernman e son bann paraetatik ki’n deza fer building konbyen pe koute?  E zot ti pou vwar i bokou mwens.

Se sa bann keksoz ki mwan mon krwar i kapab ede pou fer Fon Pansyon fer en gran diferans dan son finans.  Parske si nou get finans Fon Pansyon 2016 a 2017, zot in redwir zot Net Revenue – sorti 2016 pou 2017.  Zot reveni pe tonbe, be selman lenvestisman i o, pri i o.  I enportan ki sa Seksyon ki nou pe amande, i ganny servi par bann dimoun dan meyer fason, dan meyer lentere pour tou manm ki pe kontribye dan sa fon.

Mr Speaker, an gro se sa mon kontribisyon.  Mon krwar poudir nou pe al dan en bon direksyon.  Mon’n poz serten kestyon an se ki konsern loan par egzanp, ki mon krwar nou devret adrese.  Mon ti a zis petet osi demande ki si Minis i kapab donnen dan son summing-up, ki rezon i pe anpese ki en dimoun ki’n pran retret, i pa kapab kontinyen kontribye avek Fon Pansyon?

E dan ou entervansyon taler, ou’n dir poudir i afekte zot akoz zot bezwen pey plis.  Si ti annan en fason pou permet dimoun pour kapab kontinyen al an retret me i kontyen kontribye.  Konmsi donn li en sans travay, kontribye an menm tan.  Petet gard menm kantite ki i pe gannyen konman – be selman i en larzan, i parey en saving.  Sa osi i ed zot ganny en pe larzan.  Mon pa konnen si sa i posib, selman petet Minis i kapab donn sa, en pti lesplikasyon.

Avek sa Mr Speaker, mwan mon pou sipor bann lamannman an zeneral.  Mon vwar i pe al dan en bon direksyon.

E mon espere ki sa i kapab donn nou en Fon Pansyon ki mye kapab zer sa gro kantite larzan ki pep Seselwa in envesti, ki bann travayer Seselwa in envesti.  E ki nou kapab vwar en Fon Pansyon ki pou kontinyen reste a la oter ki nou ekspekte.  E ki i kapab kontyen anmenn benefis pour Sesel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Onorab John Hoareau

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis ek ou delegasyon.  Bonn pare midi osi tou bann Manm Onorab dan lasal.  Mr Speaker, bann lamannman ki Fon Pansyon pe anmennen, i annan ki annan en gran parti bann lamannman administrative.

E i annan osi en gran parti bann lamannman ki pou permet sa lorganizasyon fonksyonn dan en fason kot son fon i vin pli soutenab pour le fitir.  Mr Speaker, pour nou apresye lenportans e grander sa lorganizasyon, i neseser petet, dan en fason tre bref, pou fer en pti revi lo sa lorganizasyon.

Ozordi zour, Fon Pansyon i annan en total net asset ki a la valer 2.8bilyon.  Ladan real estate i reprezant 1.5bilyon at market value.  Zot annan 42,760 manm aktif ki reprezant 84poursan popilasyon travayer.  Fon Pansyon in donn anviron 222milyon total koman benefis, lannen pase.  E in osi ti fer lenvestisman pour apepre 170milyon lannen pase.  E i anploy li 123 travayer. Vedir ki sa lorganizasyon i en lorganizasyon ki tre enportan dan nou pei.

Mr Speaker, bokou sa bann lamannman ki’n ganny propoze, i al dan bon direksyon.  Me par kont, i annan serten ki mon pou kestyonnen.  E mon it a kontan ki Minis i fer referans lo sa bann pwen dan son summing-up.

Premyerman Mr Speaker, ler mon pe get lamannman kin fer avek Clause 50(3), ki enterdi okenn manm Board pou pret okenn larzan avek Fon Pansyon.  Mon krwar sa i al dan bon direksyon akoz i anpes okenn konfli lentere e labi.  I kapab arive si en manm Board i pret larzan e li menm li pli tar i pe asiz lo Board sa lorganizasyon pour fer bann Polisi.  Par egzanp, Board i pran, i bezwen fer bann Polisi lo i kantite lentere ki Fon Pansyon i merit sarze lo loans.

Alor sa i ava anpes okenn sityasyon kot sa manm i a santi ki i bezwen fer okenn desizyon ki pou donn li en lavantaz.

Mr Speaker, ler nou get en pe pli deryer.  Lamannman 47(2)(c), i koz lo ‘’loans to employees’ ki mon krwar Onorab Afif in fer resorti en pti pe lo la, koman  bann pay-outs of the fund, ki form parti sa fon.

Nou tou nou konnen ki sa bann loan i ganny donnen atraver, pour travayer, i pe ganny donnen lo en baz lentere tre ba an konparezon avek bann labank komersyal.  E sa i kont prensip fondamantal Fon Pansyon akoz Fon Pansyon i sipoze envestir larzan son kliyan, kot pour li ganny plis benefis, plis profi.  La mon ti a kontan demann Minis pou donn Lasanble leklersisman lo sa size.

Premyerman, akoz loans pour travayer in antre koman en pratik dan sa lorganizasyon kan Fon Pansyon i pa en labank komersyal?   Ki kalite – ki kantite travayer Fon Pansyon in donn loan lannen pase, oubyen dan lepase?  Ki to lentere sa bann loan i ete?  E konbyen sa i reprezante an total?

Mr Speaker, lamannman ki mon krwar i pli enportan, se lamannman avek Clause 51(1), apre 53(1).  51(1), kot i fer provizyon pou Board fer revizyon lenvestisman Polisi de tanzaot, enkli son bann kondisyon.

Mr Speaker, mon krwar – mon pou dir sa i pli enportan akoz larealite ekonomik i sanz tre vit e Fon Pansyon i devret alert ek sa bann sanzman.  En keksoz tre byen ki Fon Pansyon in fer lannen pase, se ki in kree en seksyon pour Risk Investment Management.

E sa i en tre bon linisyativ ki sa seksyon in kapab kree en divizyon pour analiz bann lenvestisman.  E pou fer rekomandasyon pour Board, baze lo bann statistik e bann fe syantifik.

Sa i pour ed sa lorganizasyon pou pran pli bon desizyon lenvestisman.  Parey nou konnen, en Fon Pansyon i bezwen soutenab.  Parey mon’n fer resorti fe e realite ekonomik, i sanze a longer ditan ek devlopman dan pei.

Par egzanp, ler Labank Santral i demann lezot labank komersyal pou fer desann, oubyen pou fer redwir zot lentere lo loan, sa i osi afekte bann reveni lenvestisman ki Fon Pansyon i fer.

Alor, sa lamannman i a donn sa fleksibilite sa Board pour adres e redres zot sityasyon kot i neseser e kan i neseser.

Mr Speaker, lamannman 53(1) i koz lo bann fason ki Fon Pansyon pou vin pli transparan e accountable.  I donn lenportans proper record keeping e database.  Me par kont, mon krwar ki 53(5)(1), i devret al en pe pli lwen ki pe propoze pour pibliy audited account lo Fon Pension’s website. 

I devret osi fer provizyon pour en AGM an piblik, kot i a donn sans bann partisipan pour kestyonn Financial Report.  Mon konnen ki napa en gran lasal pour met 40mil ekek manm.  Me lo first come, first serve basis, mon krwar ki ICCS par egzanp, i kapab donn posibilite pour apepre 500 dimoun, 500 manm koman shareholders par le fe ki zot en manm sa Fon, pour zot partisip dan en fason  demokratik e demann leklersisman lo kont Fon Pansyon e kestyonn rezon det serten lenvestisman.

La mon mazin par egzanp, Onorab Afif, ler ti fer en kantite demars – ekri let parti let pou demann leklersisman lo sa lenvestisman Pirates Arms.

Onorab Afif ti anmenn en lalit personnel lo sa size akoz ti senpleman napa en foronm pour li kapab al fer konnen son bann konsern.

Mr Speaker, ler nou pe get osi bann tranzaksyon later, kot parey nou vwar dan lepase, kot later ki Fon Pansyon in vann a 4milyon – sa menm dimoun in re-vann Fon Pansyon sa later pour 18milyon, i fer lev bokou kestyon lo lentegrite serten bann keksoz, bann demars ki’n pase.

Nou’n vwar bann desizyon par egzanp, ki annan bokou kestyon lo la, lo ler Fon Pansyon in aste propriyete ansyen Mr Mancham.  E osi, nou’n vwar osi ki bann lanpayman in annan avek bann lofis, ler Fon Pansyon in lwe li avek dimoun, kot dimoun pa tro, tro kler si bann prosedir tender oubyen ki bann konsiderasyon ki’n ganny fer.  Alor, dimoun i ti a kontan petet annan sa foronm par en AGM Anyel, kot tou dimoun i kapab, sa ki vini on first come, first serve, i kapab demann serten kestyon.

Mr Speaker, mon krwar lamannman ki fer provizyon pour en actuarial investigation omen en fwa dan 3an, i ava osi al dan bon direksyon.  Sa i a permet revizyon total par bann profesyonnel lo direksyon Fon Pansyon pou pran a lavenir.  Par egzanp, laz retirement, lo ki ceiling lapey ki pensionable, ensidswit.  Sa letid i pou enportan sirtou pour bous bann trou kot par egzanp, bann dimoun ki avek saler tre o e i kapab benefisye avek en pansyon ekstrememan o avek prensip ki mannyer i ete la konmela.  Sa i defet nide en pansyon e nide soustenabilite.

Finalman Mr Speaker, mon krwar ki en bon balans dan lenvestisman fon e bokou lankourazman, sirtou pour bann Seselwa pran bann lanplwa formel e kontribye dan Fon Pansyon, i devret reste prensip primordyal pou ankouraz dimoun pour kontribye dan sa fon ki ava reste soutenab pour lefitir.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi onorab John Hoareau.  Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker, bonn apre midi.  Bonn apre midi Minis ek ou delegasyon.  Bonn apre midi tou Manm.  E bonn apre midi tou dimoun ki a lekout oubyen ki pe regard nou.

Mr Speaker, devan nou, nou annan Lalwa lo bann lamannman ki pe fer avek Seychelles Pension Fund.  E sa lamannman i tous le 2 konponan ki Pension Fund i currently pe engaged with.  I annan kontribisyon bann manm e osi son investment portfolio.

E mon vwar poudir avek bann diskisyon, oubyen bann konsern ki’n ganny souleve par piblik, in annan provizyon ki’n ganny enkli dan sa Lalwa ki nou bezwen dir, pou fer sir ki bann investment ki Fon Pansyon i fer from now on, i ganny verifye endepandaman par bann eksper avan ki Fon Pansyon i angaz li ladan.

Mon krwar nou bezwen sezi loportinite ozordi apre midi osi pour nou eksplik dimoun, akoz Fon Pansyon i enportan pour nou tou.  Rezon pour sa set akoz nou tou nou en manm Fon Pansyon.

Well, out travayer ki pe travay, ki pe fer en kontribisyon dan Fon Pansyon, i en manm Fon Pansyon.  E sak kontribisyon ki ou fer i entitle ou parey si ou ti en manm nenport ki sosyete oubyen lorganizasyon, pour ou demann kestyon oubyen demann leksplikasyon lo lafason ki sa fon i fonksyonnen.  E i annan en rezon akoz Fon Pansyon i bezwen envestir.

Mon krwar nou bezwen souliny sa tre byen.  Malgre ki Fon Pansyon ou kontinyen resevwar kontribisyon avek son bann manm, i bezwen osi asire ki i kontinyen grow as a fund.  E fer li vin en marketable option dan bann sekter finansyel.  E i fer sa atraver bann lenvestisman ki i fer.  E mon krwar ziska la, nou kapab dir poudir Fon Pansyon in nobou meet bann requirements an relasyon avek son bann investment ki in angaze ladan, par le fe ki in invest heavily dan real estate.  I annan bann buildings ki i pe lwe, bann landrwa.  E sa i bann konponan biznes ki fer li tre vyab.

In osi envesti dan shares dan bann konpannyen.  Bann konpannyen profitab, tel ki koman Seybrew.  Mon krwar Seybrew i ankor profitab, Mr Speaker – I stand to be corrected otherwise.

E sa osi i al dan lentere okenn manm Fon Pansyon.  Me selman Mr Speaker, kestyon ki nou bezwen demann nou lekor se, eski Fon Pansyon pe evolye parey tou lezot Fon Pansyon pe ganny demande pou fer serten evolisyon dan zot pratik otour lemonn?  Mon met sa al Mr Speaker, set akoz avan mon tous bann amannman ki ganny propoze dan Lalwa.  In annan bokou bann diskisyon dan bann ziridiksyon, mon ti fortunate dernyen fwa ki mon ti attend en sesyon Commonwealth Parliamentary Association, Londres, pour mwan koz avek serten lezislater, manm Parlman sorti Cayman.  E enn bann konsern ki zot, zot ti pe travay lo la oubyen pe komans diskite se, eski bann fon pansyon i kapab vin bann lorganizasyon ki donn loan bann manm?  Akoz?

Dan bokou ka, en dimoun ki’n kontribye pandan plizyer lannen ek en Fon Pansyon, ler in ariv li petet 60an, si i pou al kot labank pour li kapab pran en loan, i pa pou kapab – i pou difisil.  Akoz labank l, i pou regard risk ki sa dimoun i poz, sa risk se le fe ki sa dimoun in ariv en serten laz.  E si i napa deza en bon baz solid finansyel, sa dimoun pa pou kapab ganny akse ek sa loan.

Me par kont, sa dimoun i kapab, atraver son fon pansyon, annan en kontribisyon aki o kour letan, ki i kapab o menm nivo sa loan ki i ti pou al rode avek labank.  Me ki nou’n vwar dan nou sistenm ki Gouvernman in bezwen fer?  Par le fe ki dimoun a sa laz pa pe ganny akse avek kredi, Gouvernman li menm in bezwen antre, atraver bann veikil ki i annan, tel ki ASP – Lazans pour Proteksyon Sosyal, pour met an plas bann loan for pensioners.  E la Gouvernman pe soutenir sa bann loan.  E souvandfwa kriter pou rann sa bann loan, i pa sitan byen defini.  Me i en loan ki nou bezwen met an plas akoz bokou fwa sa bann pensioners pa pe kapab ganny akse avek sa fasilite finansyel avek en labank – akoz?  Akoz zisteman, repayment time ki pe demann zot.

E si nou pran en legzanp konkret – annan en pansyoner ki oule fer en travay kot son lakour, son peron in kase.  Si i pa kapab ganny li atraver distrik, ki ozordi distrik i dir ler i pe fer bann travay, son premye konsiderasyon se lanpler ek kominoter sa travay ki bezwen ganny fer.

Apre i regard konsiderasyon endividyel sa dimoun.  Si Fon Pansyon ti kapab evolye dan sa direksyon, ti a’n kapab ganny akse avek en porsyon son kontribisyon pou li kapab fer sa travay ki i ti anvi fer.  E sa i en kestyon ki bokou dimoun pe poze akoz i dir ou poudir – mon ariv sa laz, mon annan sa serten kantite larzan.

Be i pa mwan eventually ki pou benefisye ek tou sa larzan.  Be se plito mon bann dependants ki pou benefisye – swa son surviving spouse, swa son zanfan.  So, mon konnen poudir sa Lalwa i pa adres sa e sa ki mon pe koz lo la i pa neseserman enkli dan sa Lalwa me i en pwen enportan.  Akoz bokou Seselwa ozordi i santi poudir – zot krwar poudir sa i en area ki nou bezwen regard ladan.  Nou bezwen regarde ki mannyer nou kapab ed sa bann dimoun ki a sa laz.

Menm si i pa en dimoun ki’n retire, me i en dimoun ki close to retirement, labank parfwa i fer li difisil pour sa dimoun kapab ganny en loan.  Pa ki labank i fer i ekspre.

Akoz labank nou tou nou met nou larzan dan labank e labank li i bezwen fer larzan pour ki, kanmenm i pa donn nou bokou lentere lo sa larzan ki nou met labank, me pou donn nou at least a keksoz somewhere along the line.

So, mon krwar i en eleman enportan.  Kwa ki fer mwan dir sa, Mr Speaker?  Akoz mon pou al direk lo sa provizyon Lalwa dan sa Lalwa la ki taler nou pou koz lo lamannman, ki mon santi poudir i annan n konfizyon ant sa ki sa Lalwa li menm pe demande.

Lo en kote, sa Lalwa i preskrir bann kontribisyon ki kapab ganny sorti dan sa fon – bann larzan i kapab ganny tire dan Fon Pansyon.  E ladan i koz lo ‘’all loans to employees of the Fund, for such purposes that are approved by the Board.’’

Now, mon premye problenm ek sa, such purposes that are approved by the Board – i donn sa Board en white power pou deside ki kalite loan i oule approveUnless nou ti oule preskrir par regilasyon ki bann loans ki nou ti oule ofer ek bann staf.  Akoz mon konpran akoz Fon Pansyon i bezwen fer sa.

 

(Interruption)

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mon pa konnen si Onorab i oule fer en laferm Mr Speaker.  Be Onorab in donn en legzanp, in dir en loan pou aste bef – Onorab Henrie in donn sa legzanp.  So, nou bezwen konnen ki nou pou fer avek sa loan.   Ki sa dimoun pou al fer avek sa loan.  Mon konsern ki mon annan la premyerman se, ki mannyer nou pou preskrir as approved by the Board?

Eski i pou en loan pour sa dimoun fer son lakaz?  Eski i pou en loan pou fer tel lezot?  Akoz nou konnen poudir Labank Santral – let’s be fair – Labank Santral i deza pe ofer son bann employees the same privilege.

Mon kapab apel li privilege.  Akoz sa i fer ki ou kapab atrakte en pool of professionals i ki konpetan dan sa domenn finansyel, ki pa come cheap.  E ki kapab ede pou fer grow the fund.

Mon napa nanryen kont sa prensip mwan.  Be nou bezwen eksplik sa manm sa prensip.  Akoz kontrerman ek Labank Santral, Fon Pansyon i annan larzan sa manm ki la, in see to.  In la pe debout, pe asize dan sa fon.

So, i enportan ki dimoun i konpran rezon det deryer sa.  So, mon pa tro an faver si nou ti pou kit sa provizyon pour nou kit li san ki nou met serten derogasyon, serten kriter ki Board i a bezwen baz son desizyon lo la.  Be kot konfizyon i vini, Mr Speaker?

Si nou regard pli devan, sirtou dan lamannman ki pe propoze dan 50(3).  I dir nou – ‘’The Board shall not permit direct landing of any amount to any person, business or Member of the Board.’’ 

Be, an employee of the fund i en person li.  I en person!  So, 50(3) pe restrict the landing, me 47, i pe donn provizyon pou fer the lending.

So, la deza nou war poudir nou annan en konfizyon.  So, sa i en keksoz ki mon krwar letan nou pe regard sa Lalwa e nou – mon krwar nou pou bezwen al Committee Stage.  Nou pou bezwen gete ki mannyer nou adjust sa, ok?

Dezyenm pwen ki mon ti oule fer Mr Speaker, i konsern kot nou’n plas serten provizyon.

Annou regard sa provizyon dan, in 45 par egzanp ki nou pe dir.  Kot nou pe koz lo – en ‘’Member who is receiving a retirement pension and dies,’’ eksetera – sa whole section la.  Premyerman, sa seksyon pa tro lir byen.  Me si nou get byen, sa seksyon i pa vreman fer sans kot i ete li.  Akoz sa seksyon i pe deal avek post retirement death gratuity.

Sa dimoun in mor, e prezan nou pe koz Section 40, kot ou pe repeal.   E prezan ou annan en number 5, sub-section 5, Clause 5where a member who is receiving on page 7.  Sa seksyon pa devret la li.  I devret dan sa seksyon ki deal avek post retirement death gratuity e mon koleg, Onorab Hoareau pou donn sa, son full leksplikasyon dan en pti moman ler i entervenir.

E i annan lezot provizyon ki pa tonm an plas e sa mon pou les Onorab Hoareau pas byen detay lo la.  Me mon ti a kontan Mr Speaker, si Minis ti a kapab adres serten sa bann kestyon ki nou’n raise dan son Right of Reply zis pou fer sir ki – ou konnen pe ekout nou la deor e i annan principle of fairness Mr Speaker

Ki mannyer mwan koman en kontribiter dan Fon Pansyon, mon pa kapab ganny en loan ek Fon Pansyon?  Be an employee of the fund i kapab ganny en loanBut at the same time, sa employee i ganny disqualified anba en lot Clause.  Of course mon realize ki sa employee is also a contributor to the fund. 

So, mon konpran internally why you need that arrangement – I can understand it.  E mon kapab logically explain it.  Be i pa kapab confuse son lekor within the same Law.  So, mon krwar nou devret re-aranz sa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sebastien Pillay.  Mon a pas laparol avek Onorab Clifford André.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi Minis avek ou delegasyon.  Bonn apre midi ki a lekout.  Mr Speaker, mon premye konsern i tous lo lenvestisman.

Onorab Afif dan son lentervansyon in koz lo Pirates Arms.  Mon kestyon ki mon oule poz avek Minis, oubyen dan mon lentervansyon mon oule fer resorti se ki, letan Pirates Arms ti pe ganny demoli, nou ti ganny dir poudir i pe ganny demolir pou met en batiman an plas dan en peryod letan.

Ozordi nou’n zis vwar baraz an referans avek sa batiman.  E nou pa ankor vwar devlopman sa area.  Eski prezan letan nou pe gete, desizyon pour demolir Pirates Arms i pa’n kout Fon Pansyon larzan?  Prezan ki pou revolve lo – eski sa desizyon in ganny fer dan lentere bann manm Fon Pansyon?

Akoz se sa rezon det deryer par deryer bann lenvestisman.  So, sa i anmenn mwan pour nou vwar e mon ti a kontan demande akoz ki Fon Pansyon pa’n vwar li neseser, dan sa Lalwa, pour li enkli son bann manm dan serten desizyon lenvestisman?

Kekfwa nou bezwen dir – an investment of more than x amount, kot manm ki fer kontribisyon i ganny konsilte e i met son bann konsern lo si sa lenvestisman ki Fon Pansyon pe mazinen fer i apropriye, oubyen i pa apropriye dan son lopinyon.  Prezan Fon Pansyon letan in gather tousala, i ava pran en desizyon atraver son Board.

Mr Speaker, letan nou pe get definisyon dan Seksyon 2, mon en pti pe konsernen par le fe ki semenn pase nou’n pran bokou letan pour nou definir ki savedir en spouse oubyen ki mannyer nou pe – nou’n ganny akize konmkwa nou pe ankouraz poligamy.

E letan mon pe get definisyon spouse, se en dimoun ki’n viv eke en dimoun – a le aktyel dan Lalwa, i dir 3an.  Me propozisyon ki pe ganny fer se pou fer li vin 7an, me menm s i pan divorse – menm si i pa’n divorse.  E alors sa common other relationship i pou ganny sa benefis pansyon.

Mon konsernen akoz s ai bann eleman ki nou ti leve semenn pase.  E menm si Civil Code i annan menm lafors Lalwa avek Pension Fund Act akoz i pa Konstitisyon, se Konstitisyon ki siprenm.  Mon ti ava demann Minis pou sey vwar ki mannyer nou kapab met li an liny avek sa pour ki i a fer ki nou pa ava annan – nou pa ava ganny vwar ki menm anba, with regards to pension, nou pe dir avek en msye oubyen en madanm, for that matter, ki i kapab annan en relasyon.  I mean in marye li, me i arete reste ek son msye marye oubyen ek son madanm marye, i al reste ek en lot madanm.  E si in fer 7an, sa lot madanm ki benefisye.  Sa madanm ki’n marye, kanmenm in marye pour 20an, i pa pou benefisye nanryen akoz sa madanm in al reste ek – sa msye oubyen sa madanm in al reste ek sa lot partner.

Annou sey ankouraze – ou mwen i ava’n divorse.  Be la ki mannyer nou bezwen al war, menm si i pa’n divorse.  So, annou rod en fason pour nou edik nou pep ki i annan en prosedir ki bezwen ganny fer.  Alors, swiv sa prosedir apre sa lot i a tonm an plas.  Sa i mon issue with regards to spouse.

Anba Seksyon 7 Mr Speaker, Minister, nou’n met lofans, avan ti involve – en lofans ki ti involve dishonesty e la nou’n tir sa pou fer li pran konsiderasyon tou bann lofans.  E sa pour mwan, i en bon, en pa dan bon direksyon.

Seksyon 8(c) Mr Speaker, dan nou, dan exiting Act, i koz lo nesesite pou vwar reminerasyon.  E ki sa Mr Speaker, i enportan akoz 8(c) ki’n ganny azoute, i dir osi ki si en dimoun, eskize, si en dimoun i ganny diskalifye, si in ganny ‘’convicted for an offence or is found to have committed an act of misconduct in the office which substantially prejudice the interest of the fund.’’  Sa ki mon pe Mr Speaker se, sa premye par in ganny vwar poudir in komet en lofans.  Me son dezyenm part ki in zis – lekel ki determinen?  Lekel ki determinen sa, ok?  Lekel ki determinen anba (c), ki sa akt ki’n komet, act of misconduct in office – ki sennla ki determinen sa?  En Board member – ki sennla ki determin sa?  Akoz i pa dir la, i pa kle in the existing Act.  E i pa ni fer provizyon dan sa lamannman.

So, mon ti a kontan kekfwa Minis ou get sa pour kapab rektifye sa sityasyon.  Akoz demen i kapab Chairman Board ki deside oubyen CEO i ki deside, an referans avek Board oubyen 2 manm ki desid sa.  Parske i dir – ‘’where a, disqualification, where member of the Board Trustees at any time after his appointment is convicted of an offence or is found to have committed an act of misconduct in the office, which substantially prejudice the interest of the fund.’’ 

So, lekel ki determin sa?  Mon krwar i enportan ki nou klarifye sa vi ki nou pe travay lo en lamannman with regards to the Pension Fund.

Mr Speaker, sa bann lamannman i montre nou ki Fon Pansyon pe bouz dan en direksyon pozitiv.  Me selman still i annan bann defi ki nou bezwen fer fas avek e nou bezwen vwar.  11 – Seksyon 11 of the existing Act ki nou pa’n touse dan lamannman – members of the Board shall be paid such allowance and the Chief Executive Officer, such salary as may be determined by the Minister. 

Pour mwan, i kler ki mon krwar nou bezwen met en paramet.  Akoz ozordi mwan mon vin en manm Board, mon zanmi avek Minis Finans.  Mon koz ek Minis Finans e i deside pou dir ok, Board i pou ganny li R60mil par manm, members of the Board.

Akoz i donn sa diskresyon pirman, pirman, pirman avek Minis.  E saler CEO osi i ganny determinen par Minis.  So, demen mon vini mon put a case – dizon mwan mon CEO, mon put a case avek Minis.  Mon dir li a ler aktyel nou pe ganny R50mil.  Mwan mon santi ki mon bezwen en raise of 30 thousand, pou fer li vin 80mil, mon pou ganny sa.  Mon pe poz sa bann zafer akoz the issue i ki it’s a pension fund kot nou tou nou pe kontribye.

Me nou larzan ki nou gannyen from the fund i ganny dictate par en serten regilasyon.  Mon ti a swete osi ki i annan serten regulations with regards to this an referans avek Seksyon 11 of the existing Act, Minister.

An referans pou lamannman ki nou’n fer pour Seksyon 13, i dir nou relation shall include a spouse, a parent, me selman i pa met en zanfan.  Eski en zanfan i pa en relation to a member of the Board?  Savedir si ou ekskli en zanfan, there’s no child in there.  Si ou pe ekskli savedir, mon kapab fer anything through mon zanfan.  E mon ganny kouver par Lalwa akoz Lalwa in dir ki poudir son manman, son frer, son ser, son paran.  Alors, sa ti a bon ki nou enkli sa dan Seksyon 13 an referans avek lamannman.

Seksyon 40(5) i koz pour disable 40poursan – 40poursan of what, Minister?  Akoz nou pa dir 50poursan?  Akoz dezabilite sa zanfan letan sa paran ti vivan, pa’n redwir.  E akoz nou – i kapab letan son paran ti vivan, ti pe fer sa kontribisyon 80 percent of son pension an referan avek son zanfan ki annan dezabilite.  Akoz sa 40poursan?  Kekfwa nou ava ganny en pe leksplikasyon, why the 40%.

E si pa kapab modifye pou fer li vin pli o.  50(2) – i byen.  Me selman Mr Speaker, mon pou ensiste ki letan nou pe gete, akoz 50(2) i dir ou – ‘’the Board shall not make an investment unless they have obtained and considered advise form an independent person having expertise in the relevant field into which investment is to be made ‘’– in dir ‘independent’.

Mon pe dir sa akoz menm si par ler nou dir endepandan, mon ti a kontan kekfwa Minis i dir – lekel ki swazir sa dimoun ki annan lendepandans?  Akoz it can be seen – mon pe dir, it can be seen if it is the CEO, it can be seen later on.  Oubyen sa persepsyon ki annan en serten lyen avek sa CEO.

So, lekel ki pou desid sa lendepandans?  Akoz i dir, zis dir by an independent.  So, who’s going to decide that independenceThe Board?  The CEOThe Board and the CEO avek manm?  Board, CEO, manm, travayer?

Mon krwar i enportan ki nou bezwen etablir sa, i en bon konsep – i bon.  Me selman son lenplimantasyon bezwen ganny fer tre, tre byen.  E osi letan nou’n koz lo en Investment Policy, i en tre bon konsep.  Me zis kekfwa Minis ti ava dir nou, si sa Polisi – akoz i pa mete ladan, i zis dir pou annan en Polisi.  Si sa Polisi pou ganny diskite avek manm avan i vin en Polisi?  Pour ki i ava annan kontribisyon manm dan devlopman sa Polisi.  Akoz Lalwa i dir ou en Polisi – a Policy shall be developed.  So, i bezwen annan serten kontribisyon bann manm ki pe kontribye ladan.

53(2) – kot i koz lo backup electronic pou annan tou rikord, mon krwar, mon prezimen sa i egziste.  Akoz konmela dife i pran, oubyen i annan bann – ki mannyer zot apel sa?  Bann hackers, ki antre dan sistenm.  Parey nou pe war, i annan La Russie avek L’Amérique ki zot dir in annan sa dan Eleksyon.

So, electronically nou annan en backup.  Me eski electronic backup pou osi annan en lo form backup ki pa neseserman electronically, ki pou kapab ganny hack?  Akoz si i electronic backup, i bezwen ganny hack, nou annan en issue.  Ti a bon kekfwa mon ganny en lesplikasyon lo la avek Minis.

Apre mon ti a – mon dernyen pwen se, pour rod en lesplikasyon akoz sa actuarial investigation i span lo 3an e pa mwens ki 3an?  Eski i annan en rekomandasyon enternasyonal par en lorganizasyon ki dir fodre i 3an?  Oubyen nou kapab fer li par anba en peryod 3an.  Sa Mr Speaker, i mon kontribisyon an referans avek sa Bill.  E mon ava partisipe letan nou al dan Committee Stage.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab André.  Onorab Sandy Arissol

 

HON SANDY ARISSOL

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun ankor enn fwa.  Bonn apre midi Minis ek ou delegasyon.  Mr Speaker, nou pe pas en Bill apre midi.  Mon krwar i enportan ki dimoun ki pe ekout nou deor, zot konnen poudir sa Bill ki nou pe koz lo, sirtou letan i konsern Pansyon avek Sekirite Sosyal, dimoun pa konfiz sa 2 ansanm.  E zot pa pe krwar poudir ozordi nou pe pas sa bout morso Lalwa ki pe fer ki laz pou sorti 63an pou vin 65an zis parey Mr Faure ti koz lo la.

Pangar zot a krwar sa ki nou pe diskite.  Sa ki nou pe diskite, sa i en lot zafer an relasyon avek pansyon, kot plizyer Manm sakenn in donn son pwennvi.

E mon krwar sa ki nou pe diskit lo la, bann Prozedlwa, bann amannman ki pe ganny fer – fantastik.  Tou dimoun in donn sakenn son pwennvi lo la.  Nou’n tann koz lo plizyer seksyon sa bout Lalwa.  E pa bliye poudir Gouvernman ti menm anonse pou dir zot pe revwar en pe bann sistenm Pansyon avek Sekirite Sosyal.

Parske ozordi letan nou kalkil kontribisyon ki pe rantre dan sa bann fon, pli ale i vin minim.  Parske lakantite dimoun ki pe travay avek lakantite dimoun ki pe kontribye.  E mwan toultan mon demann mon lekor kestyon – ozordi nou ki pe travay, se nou ki pe kontribye pour sa bann ki pe asiz dan lakour ki’n pran zot retret.  Be nou, nou pou asiz en kou dan sa fotey, mon pou demann mon lekor parfwa, si pou annan, i pou ankor annan sa kontribisyon ki pou rantre?  Parske bann zenn ozordi, direksyon ki zot pe pran, avek tou bann lezot fleo ki nou annan laba deor.

Mr Speaker, letan bann lezot dimoun i koz lo Seksyon 24, 52, 43 – mwan mon anvi antre dan en lot bout seksyon.  Mwan mon anvi demann ek Minis ki la avek nou ozordi, Minis Finans – an relasyon avek Fon Pansyon li menm li, an sa ki konsern son Board, son CEO par egzanp.

Letan nou pe koz larzan, nou larzan – nou kontribye nou larzan, tou dimoun an zeneral ki travay i kontribye zot larzan.  Mon krwar i enportan pour nou konnen par egzanp, bann Board – lekel bann dimoun ki lo Board?  Pour lenformasyon piblik ki pe ekoute – kot li i met son larzan ou le mwan.  Lekel bann dimoun ki lo Board?

Par egzanp CEO – letan nou pe koz nou larzan Fon Pansyon.  Konbyen CEO i gannyen tou le mwan an relasyon avek sa travay ki i pe fer?  Sa osi i konsern mwan koman en dimoun ki pe kontribye dan sa fon, Mr Speaker.  Sa i bann bout lenformasyon ki nou kapab gannyen atraver sa deba ki nou pe fer, atraver sa Bill ki pe pase ozordi.

Par egzanp, letan mon’n tann Onorab Hoareau in koze avan mwan, in mansyonn an relasyon avek bann konfli ki kapab arive – bann proper tender ki ganny fer.

Par egzanp, letan Fon Pansyon i annan li en bilding, i annan bann lofis pour li lwe.  Eski Fon Pansyon i annan en proper tender ki zot pas atraver sa?  Pour ki A ki gannyen, B ki gannyen, C ki gannyen.  Pour nou fer sir ki nou larzan pe re-antre kot i fodre antre?  Oubyen en desizyon i ganny pran par CEO, par egzanp.  Oubyen i ganny pran par en manm lo Board?

Mon ti a kontan si Minis i dir ek nou, eski annan bann proper tender ki ganny fer?  Pou fer sir ki bann alokasyon lofis oubyen bann lezot landrwa ki Fon Pansyon i annan i ganny byen zere, i ganny byen proper tender parey nou dir dan sa term.

Lot keksoz ki mon ti a kontan demande – par egzanp mwan mon pe demann sa kestyon parske mon aprann pou dir IT kot Fon Pansyon se, frer madanm CEO ki la obor ou ki’n gannyen.  Mon pe rod en lesplikasyon mwan.  Mon pe rod en lesplikasyon parske mon tande.  So, mon ti a kontan konnen pour nou gete, pour nou fer sir poudir bann prosedir normal pe ganny fer.  Sa i mon lot kestyon.

Mon lot kestyon ki mon ti a kontan demande, se an relasyon avek – mon’n tann koz Pirates Arms, ki’n arive avek Pirates ArmsPirates Arms parey nou tou nou konnen, Pirates Arms ti ganny fermen, ti ganny demoli pour en rezon politik.  So, i ti a kapab pe anmenn serten reveni pour nou anmenn dan larzan, dan SRC, parey bomaten nou’n koz lo la, kot i annan en kantite larzan deor pa pe ganny ranmase.  Me selman ti annan en distrer pour lavil.  En landrwa kot bann paran ti kapab anmenn son zanfan manze en pizza.

Ozordi ou pa kapab antre Amusement Centre, Gran Kaz, parske i par alo 18an.  Anler ler ou ale i plen, lavil i mor – napa nanryen.  So, Pirates Arms ti en distraksyon dan en sans.  Ler i ariv wikenn Philip Toussaint i vini i sante, lot i vini i sante, nou asize nou pran en gran bar figir, parey Mr Sinon i kontan dir e nou manz en pizza avek 4 sezon – avek plizyer topping lo la.

Alor, Pirates Arms in fermen.  So, ki’n ariv, ki pe arive avek Pirates Arms?  Kwa ki pe arive avek Pirates Arms?

Mon’n tann koz lo later kot Mr Mancham, la obor kot Kontinantal.  Tousala i tonm dan lavil.  E Saint Louis i form parti sa lavil.  So, ki’n arive ek sa?  Konbyen in koute?  Konmsi, kote – ki bann tranzaksyon ki’n pase?  Konmsi, i enportan pour nou koman sa, Onorab Afif in servi sa term pansyoner, pour nou koman sa pansyoner ki met nou larzan laba, pour nou konnen.  I annan en lot ankor, i annan en lot bilding ankor.  I annan bilding Ms Simone, anler Anse Boileau la, ki tonm, ki Montagne Posée, ki tonm dan distrik Anse Boileau.  Kot ti annan en gran louvertir grandyoz ki ti ganny fer, parey nou dir, en kantite zafer.  Be selman la ziska prezan nou pe koze, i annan zis en sel tenant ladan.

Konmsi sey eksplik nou, konmsi kote ki nou – mon pa tro konpran.  Konmsi donn nou – mwan mon enterese ek sa.  Letan nou annan bann lamannman dan bann seksyon Lalwa, i ok sa, mon napa problenm. Be an menm tan nou bezwen get anndan ki mannyer tou sa bann zafer pe ganny zere avek larzan bann pansyoner ki mon osi mon enn parmi, ki mon kontribye tou le mwan.  Parske mon fer gran kontrib… – mwan mon enn travayer dan mon pei.

Lot keksoz ki mon ti a kontan koz lo la.  Letan mon pe koz lo bann byen, lo bann later la.  I annan sa bout later la Huteau Lane, kot mon aprann ti pou Fon Pasyan, ki zot ti aste 4milyon.  Apre mon krwar zot pas bay avek en endividi pour en pe letan.  Apre sa menm endividi ti re-vann Fon Pansyon, sa menm Fon Pansyon sa menm bout later pour lavaler R18milyon.

Konmsi mon anvi en pe lesplikasyon.  Si mon mal Minis, ou ava koriz mwan avek PS obor ou, menm madanm CEO, zot a koriz mwan si mon mal.  Mwan mon pe rod sa bann lesplikasyon parske, sa landrwa isi anndan kot nou kapab koze, rod lesplikasyon e ed kanmarad pour nou konpran kote nou pei pe ale.  Kote nou pe fer sir nou pe manage larzan bann pansyoner byen.

Lot keksoz mon ti a kontan demande se, mon aprann poudir nou CEO, RMs Nair ki la, bann travayer – letan ou pe koz ek bann travayer, ou pe fer resers an relasyon avek pansyon.  Zot dir ek ou poudir Mrs Nair byen rar i vin dan son biro, ou pa pou war li. Parfwa i pa la ditou.  E zot dir ek ou poudir letan i voyaze – par egzanp lo letan, nou CEO i voyaze, eski i voyaz lo larzan ki nou, nou kontribye?  Par egzanp mon aprann i voyaz lo First ClassFirst Class – i pe reste dan bann lotel Five Star.  So, i enportan pour nou konnen akoz sa i nou larzan sa ki nou pe koz lo la!  I mon larzan ki mwan mon kontribye.  Ou konpran?

Mon aprann poudir letan i voyaze koman CEO, i annan en Credit Card ki li i gannyen pour li fer son depans atraver lo la.  Eski sa bann keksoz i korek?  I byen sa?  I enportan pour mwan konnen koman en pansyoner.

E mon aprann la ki tou resaman, i fek vini sorti L’Amérique.  E in depans anviron R300 ekek mil lo son kart ki in gannyen.  So, eksplik nou.  Fer mwan konnen, si i en alegasyon, si i en koripsyon – fer mwan konpran MNA.  Eksplik mwan!  Mwan mon anvi ganny lesplikasyon.  E mon kontan Minis i la, PS i la, Mrs Nair i la – mon oule ganny lesplikasyon.  Kot nou pa kapab fer la, nou ava al dan Staz – Committee Stage.

Konmsi i enportan letan nou pe tous Lalwa Mr Speaker, an relasyon avek Seksyon 42, 52, 54 – an menm tan i enportan pour nou konnen lafason ki Board i fonksyonnen, lafason ki CEO rol i fonksyonnen.  Eski Board letan sot pran desizyon, eski zot pran desizyon koman en whole?

As a Board?  Zot Chairman?  Zot bann manm?  Oubyen zot pran desizyon an relasyon avek detrwa zot?  Konmsi i enportan pour nou ganny tou sa bann zafer annord, pour ki bann seksyon ki nou pe amande demen, nou pa ganny dir poudir i an konfli avek sa enn, oubyen i pa balanse avek sa lot.

Mon krwar i enportan pour nou ganny sa bann pti detay la letan nou pe koz lo Fon Pansyon.  Parske ozordi, tou dimoun i dir ek ou li ler i ganny 60an – ler mon koz ek en madanm, Anne-Marie, i dir ek mwan koumsa, li i ti a kontan ler i ganny son 60an, i ganny tou son fon, son larzan Fon Pansyon ki in kontribye.  Parfwa ou se eksplik zot, i pa posib.  Parske si nou tou letan nou ganny 60an, nou vini, nou, sakenn nou pran nou gro kopo nou al avek, pou napa nanryen ki pou reste deryer!

So, i ava annan bann prosedir ki, nou a donn ou par pti kwiyer dousman, dousman, menm ou pa kontan.  Be selman, ou pe ganny ou larzan.  So, i annan tou sa bann zafer ki fer ki, mon krwar i enportan ki Fon Pansyon, atraver zot Board, atraver zot CEO, annan bann konsiltasyon.

Ozordi i annan en lespri konsiltasyon dan distrik, kot mon rapel sa Bill ki pe vini dan prosen Sitting an relasyon avek bann lisyen, ki nou pou diskit lo la, ti ganny en seri konsiltasyon dan bann rezyon.

Dan bann distrik, bann dimoun ti ganny sans donn zot pwennvi.  Sakenn ti donn en pti bout.  Ler District Council  osi ti vini, ti annan en seri miting dan tou distrik, kot bann dimoun Local Government ti eksplik nou, CEPS  osi ti annan bann dimoun ti vini ti pe sey eksplik nou ki mannyer Egzekitiv i marse, mannyer Lezislatif i marse, kanmenm zot pe konplent ozordi.  Be selman Mr Speaker, mon krwar i enportan la dan sa lespri ouver, pour nou kapab ansanm donn lesplikasyon bann dimoun, zwenn nou, koz ek nou, eksplik nou.  Fer nou konpran ki pe pase pour ki nou tou letan nou get televizyon, (i annan en zoli advert ki zot fer) – Viv Ere!  Pour mwan osi koman Sandy Arissol kapab ‘viv ere’!  Parske si mon pa tro konpran ki pe pase, mon riske ganny en tansyon, en latak e mon pa ariv mon laz pour mwan ganny mon pti mwenza.  Alor, i enportan ki tou keksoz i fer byen.

Mr Speaker, mwan mon anvi kourt lo sa deba.  Bann lezot keksoz mon pou azoute, mon pou azout li dan Komite.  Mwan mon anvi zis sa 2 pti lesplikasyon silvouple – onnet e fran, parey mwan mon’n fer mon deliberasyon.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Arissol.  Nou annan 5 minit – Onorab Basil Hoareau ou pa pou kapab?  Ok.  Be mon sizere nou pran en break.  Nou ava retournen 4er pour nou kontinyen avek deba lo sa Prozedlwa.  Nou a break, nou a re-pran 4er.

 

(BREAK)

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen deba lo Prozedlwa ki devan nou lo Pension Fund.  Mon ava pas laparol avek Onorab Basil Hoareau.

 

HON BASIL HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker avan mon pran laparol mon krwar ou byen dan lespri latransparans pou dir mon’n deza en Board member lo Fon Pansyon.  E depi ler mon’n rantre dan Lasanble, mon ti’n resign depi ler zis avan mon ti rantre dan Lasanble.  Savedir i Annan en peryod 2an depi ki mon’n resign konman en Board member. 

Mr Speaker letan nou koz okenn Fon Pansyon, i annan 2 konponan enportan avek.  I annan kontribisyon ek benefis.  Kontribisyon i vedir sa ki sa bann manm i bezwen kontribye dan sa Fon.

E benefis se sa bann benefis ki zot pou gannyen apre, apre ki zot kontribisyon in ganny fer.  E i enportan ki nou ganny sa balans ant sa 2.  I enportan sa, ki nou bann travayer Seselwa i realize poudir i enportan ki zot kontribye dan sa Fon.

E letan i annan sa obligasyon, i pa obligasyon ki Gouvernman i enpoze pou son benefis, non – me i enpoze pou benefis nou menm nou bann travayer, pou ki letan nou ariv dan bann sityasyon swa letan nou’n retire ouswa si i annan bann keksoz malere ki ariv avan nou retire, i annan bann sa larzan ki kapab pran ka avek nou menm konman bann travayer, ouswa avek nou bann pros ki zot osi zot kapab benefisye.

So sa lespri annan en Fon Pansyon Mr Speaker sa lespri rezondet deryer sa Lalwa Mr Speaker.

Parey bokou Manm in dir, mon krwar i enportan pou note, ki sa bann amannman ki pe anmennen i bann lamannman ki al dan bon direksyon.

Premyerman pou mon i pe anmenn en pe klarite, i annan bann landrwa petet ti annan ki ti pa tro kler.  Dan fason ki mannyer Lalwa ti ganny worded.  E la pe anmenn klarite.  E pe anmenn osi plis accountibility ek latransparans, sa bann prensip ki nou’n koz lo la bokou dan sa Lasanble.

Premyerman drwa ki mon vwar li pe anmenn en pe klarite, malgre ki mon’n en pe rezervasyon lo fason ki mannyer definisyon pe ganny propoze,  se an relasyon ki mannyer retirement pe ganny defini.

I annan bokou fwa par egzanp la retirement in pou lemoman i defini konman letan en dimoun i retire swa larzan 60an, ouswa letan i reach the compulsory retirement age of 63.  Ouswa i retire pou sa lofis ki pe okipe si sa lofis i annan en spesifik retirement age.

        E bokou fwa nou’n vwar Lalwa par egzanp i servi retirement age.  I servi pou lemoman referans avek retirement age ; par egzanp Seksyon 20 pou lemoman i dir ek ou kot i pe koz lo letan ki en dimoun i devret pe aret pey Pansyon.  I dir ek ou letan sa dimoun i reach retirement age. 

E obviously i en keksoz ki pa kler se eski ou pe dir pou dir si sa dimoun i ankor pe travay, akoz i annan de ka ki en dimoun i ankor pe travay letan ariv 63.  E eski ou pe dir akoz in ariv 63an i bezwen arete?

So i pa kler.  E alors mon krwar letan nou pe servi retirement ki mannyer i pe ganny definir la, ki nou pe definir li konman letan en dimoun in ariv 60an e in retire. 

Savedir ou pe defini li klerman pou dir i annan kot sa dimoun in aret travay klerman ou pe dir ek li fodre in fini aret travay e la i annan sa retirement ki take place ?  E mwan mon pou annan en pti proposal an relasyon pli tar an relasyon retirement, parske letan nou pe lir retirement la ki mannyer in ganny worded 4dan sa Bill e pou mwan i e dir sa dimoun i devret annan 61an.  Akoz i dir ou means retirement from work after the age of 60 years.  E si ou dir mon after 50 years ou kapab annan 60an 11 mwan me ou pou pa ankor ou ankor ou 60an.

E mwan mon krwar petet wording evantyelman i devret vin ‘upon attaining the age of 60.’  Pou fer li kler pou dir lemoman ki ou ariv 60an e ou retire then ou pou kapab entitled pou resevwar en retirement pension ouswa bann lezot benefis ki vin avek Mr Speaker.

E parey mon’n dir mon krwar la si nou ganny definisyon byen e sa olye servi retirement age prezan nou pe servi retirement dan Lalwa i pou anmenn en klarite; i pou anmenn klarite kot bann travayer nou bann travayer pou konn egzakteman dan ki sirkonstans zot pou annan zot bann entitlements. 

Mr Speaker en lot keksoz, en lot bout sa Bill ki’n ganny adrese, se kot i konsern spouse.  Onorab Andre in fer le pwen pou dir pou lemoman fason ki spouse pe ganny define i enkli en common-law spouse ki’m reste ek en dimoun pou 3an e la proposal ki pe ganny fer se ki 7an.  En common-law spouse  malgre ki sa dimoun in marye.

E la i dir ek ou fodre ki sa dimoun pe reste avek sa manm.  E sa manm ti pe maintain sa dimoun.  E semenn pase parey Onorab Andre in dir, letan nou ti pe debat lo Civil Code nou ti pe koz lo bann relasyon e nou ti dir klerman poudir nou pa krwar pou dir dan okenn fason nou devret pe condone en concurrent relationship kot basically nou pe condone bigamy of some sort kot nou pe dir menm si ou’n marye me si ou dan en lot relasyon common-law relationship nou pe rekonnet li.

E mon krwar pou dir sa lamannman nou devret pe get li i vre pou dir prezaman dan Lalwa li menm sa nou Lalwa Pansyon,  prezaman i direk ou menm si ou’n marye me si ou pa pe viv ek sa dimoun ki ou’n marye ou dan en lot relasyon e pou plis ki 3an then i pou 3an ouswa plis then sa dimoun ki ou pe viv avek konman common-law spouse li i pou entitled pou ganny ou bann benefis konman en Surviving Spouse Pension. 

Me nou mon krwar nou devret pe get sa.  Si nou pe dir be gete nou devret annan konsistan dan tou sa ki nou dir nou’n pran en stance semenn pase, e mon krwar menm stance nou devret pe vwar pou dir be gete nou pa pou rekonnet menm sa common-law spouse sa common-law relationship dan case Pansyon si ou ankor marye.  Sa ki nou pe dir.  Mon krwar sa i enportan pou nou anmenn en lamannman dan sa laliny pou nou dir klerman pou dir gete, si ou anvi ou common-law ki ou pe viv avek, i ganny rekonnet e i kapab ganny ou letan ou pass away ganny konman sa surviving spouse benefits then divorse.  Divorse.  Akoz otherwise nou pe rekonnet, nou pe donn validite ou relasyon malgre ki ou’n marye.

Me obviously kestyon ki pou arise si nou pran sa, letan nou pran sa stance se ki arive dan sa ka?  Eski nou pou donn sa madanm ki’n marye ek sa msye?  Me ki i nepli pe viv ek li, akoz li ki pou tonm konman spouse prezan li akoz li i pou dir ek ou definisyon (e) li spouse.  Malgre ki e pou lemoman pe dir ek ou en madanm ki ou’n mary avek e ki ou pe reste avek e ki ou’n marye.  Me si dan sa ka nou pe dir be ok nou kit (e) parey i ete then eski nou pou dir pou dir letan nou dir sa common-law spouse i nepli pe gannyen, eski nou pou al dir prezan sa madanm ki pou gannyen?  Sa madanm marye?

Menm ki sa msye pa ti pe reste ek li sa letan petet zot in kite pou plis ki 10an – 5an.  Nou bezwen prezan re gete ki mannyer nou pou rekalibre sa  ki mannyer nou pou ganny sa balans.  Si nou pou dir dan sa ka personn pa gannyen e then si i annan zanfan, zanfan ki gannyen or si personn pa pou ganny sa benefis, then i al dan estate sa dimoun.  So nou pou bezwen osi mazin sa letan nou pran sa stance pou dir common-law spouse nou pa pou rekonnet si member letan i ti mor i ti dan i ti dan en maryaz.

En lot keksoz enteresan pou mon dan sa Bill e mon’n vwar pou dir i annan en sanzman dan sa ki Minis in dir ek ki’n ganny set out dan objects and reason of the Bill.  An relasyon Seksyon 5 (3) lamannman.  Kot i konsern Private Pension Fund. 

E la dan Private Pension Funds, nou vwar pou dir pou lemoman Fon Pansyon i kapab vini donn bann advise ouswa donn egzers okenn pouvwar ki Prezidan i donn li n relasyon avek bann Private Pension Funds. 

        E dan objects and reason of the Bill, nou ganny dir pou dir lamannman pe ganny fer pou tir Seksyon 5 (3) parske napa Private Pension Fund Sesel.  E mon letan mon ti lir sa aktyelman mon’n highlight sa mon dir be sa pa kapab en bon rezon pou ou tir sa.

Me Minis in donn en bon rezon.  Minis in eksplik egzakteman akoz sa pe ganny tire se parske Fon Pansyon li i osi i pe administre pansyon.  Demen i osi i en i pe rod son bann manm pou kontribye pou li.  Me demen si ou annan en lorganizasyon pe etablir en Private Pension Fund i pou an konpetisyon avek Fon Pansyon to a certain extent.

E Fon Pansyon pa kapab pou li i pa kapab annan pouvwar pou li kontrol ouswa supervise sa menm lendistri ki li osi i pe partisip ladan.  Parske i pe administre, akoz i pou annan en konfli.  Pou annan en konfli e lezot bann pansyon ki kapab bann pansyon prive ki kapab ganny etablir demen i kapab dir avek ou be gete nou pa krwar pou dir Fon Pansyon nou pou ganny en fair deal ouswa nou pou vin lo en laplenn egal. Parske Fon Pansyon ki li osi i en zwer dan sa game i le vin refri.  So nou pa pou kapab fer li koumsa.

Alors mon krwar i byen ki nou tir sa Seksyon 3 e parey Minis in dir petet Fon Pansyon i ava ganny li osi sa body ki pou supervise sa kalite aktivite, aktivite Pansyon se FSA, Financial Service Authority ki le premyerman i a supervise Fon Pansyon.  E demen si nou annan okenn bann Pansyon Prive ki rantre, sa osi i a ganny zot osi zot a ganny supervised by FSA. 

E mon krwar sa petet i en move in the right direction also parske i kapab ankouraz.  Petet sa dan li menm ti kapab pe dekouraz bann biznes prive pou etablir en Private Pension Funds e sa i a kapab ankouraze akoz pe montre plis la transparans e fer keksoz pli drwat Mr Speaker.

Mr Speaker mon annan en pti konsern lo Seksyon 7 – Seksyon 7 ki pe deal Mr Speaker pou lemoman avek bann dimoun ki kapab ganny apwente konman bann manm.

E Seksyon 7 i dir ek nou pou lemoman i dir ek ou, okenn manm okenn dimoun ki’n ganny convicted avek en lofans involving dishonesty i kapab swa Sesel, swa i kapab ganny tire, i ganny diskalifye konman pou li ganny apwente.

Me ler nou pe amande nou pe dir okenn lofans.  Mr Speaker kwa ki vin dan mon lespri ler mon dir sa mon dir be what about traffic offense?  Nou tou nou tou sa ki arive nou tou nou kapab annan en lack of concentration lo semen fer en aksidan.  E demen nou ganny trouve koupab for negligent driving.  Par egzanp seat belt ouswa speeding, nou servi telefonn tousala.  Eski ou pe dir ek sa manm pou dir zis akoz ouswa sa dimoun zis akoz ou ganny convicted of a traffic offence you are disqualified for being appointed as a member of the Board of Trustees?   I pa fair. I pa fair.

Mon konpran pou dir petet dishonesty i en pti pe tro restrictive akoz la ou pe zis koz kot en dimoun in vole – obtaining by false pretence.  Me par egzanp annou pran en legzanp petet en mon donn en legzanp, en manm en dimoun ki bat son madanm par egzanp ki assault, whatever.  Prezan ou pe dir be ou konnen ou pe al apwent sa dimoun repitasyon sa Board i kapab vin akse  konmsi letan ou pou vwar en dimoun ki annan  move repitasyon, zeneralman pou ou met lo sa Board ou kapab bring the Board into disrepute. 

        So mon konpran sa.  Me petet nou devret vwar en lot wording.  Eski nou pa kapab vwar en lot wording kot en dimoun i ganny convicted of an offence which materially affects his or her character?   Ok. Ouswa non nou kapab petet dishonesty mon konnen petet pe dir i en pe tro restrictive, me solman petet nou kapab re vwar sa wording, me selman mon pa krwar nou devret kit li parey i pe ganny proposed.  

Akoz now becomes too wide e ou kapab tyonbo en dimoun ki pa neseserman in fer en keksoz mal as such, ouswa in ganny kondannen pou en lofans ki sosyete li menm pa pe regard sa lofans konman en lofans ki pe afekte karakter ouswa kredibilite sa dimoun  Mr Speaker.  Mon krwar nou devret reget sa Mr Speaker.

Seksyon 13 ou annan en problenm ek Seksyon 13 Onorab Andre in fer sorti lefe pou dir dan pou lemoman kot i koz relasyon kot si bann manm i annan en conflict of interest swa par zot mansyonn okenn dimoun zot fanmir ouswa zot relasyon zot bezwen disclose sa avek Board. 

E zot pa devret pe pran par dan okenn, desizyon Board ki i annan kot zot kapab annan sa conflict of interest.  Relasyon parey Onorab Andre in dir in ganny define li.  E right this Onorab Andre dir pou dir i pa enkli zanfan ki devret enkli.

Be mwan mon annan en problenm ek sa mwan.  Mwan mon krwar the present wording i byen, i byen.  Akoz ki nou pe fer parfwa letan ou define la i kapab very limitative.  E prezan ou les lezot kategori ki kapab devret tonm ladan me pa tonm ladan.  Akoz i dir ek ou ‘means’ savedir i dir ek ou i exhaustive, i vedir sa. Unless  ki nou ti pou servi   plito nou ti a dir ‘includes’ nou tir ‘means’ nou ti a dir ‘includes’ akoz ler ou pe dir ‘means’ savedir sa, sa kategori ki ou pe mete i exhaustive li.  Okenn dimoun ki a tonm dan sa kategori i pa tonm ladan li.

Be present wording i dir ek ou ‘or a close relation of the member’.  It said the word ‘or a close relation of the member.’  Tandis ki pou lemoman sa ki pe ganny proposed, i pou servi ‘or a relation of the member’ apre i define relation. 

Be close relation pou mwan i ase descriptive.  Par egzanp si nou pe koz boper, belmer ou vwar, eski ou pa pe dir sa nou pa pou dir sa ou annan en konfli fer konmsi mon belmer demen i pe – mon en manm Board of Trustees mon belmer demen in submit pou en in tender pou en keksoz avek Fon Pansyon, ou pa pe dir sa i en conflict of interest? 

E mon krwar si nou kit the wording ‘a close relation’ i ase.   I ase.  Tandis ki letan ou ale ou define sa, ou tir ‘close relation’ ou met ‘a relation’ apre ou define relations it becomes too restrictive – too restrictive e prezan o riske vwar poudir i annan lezot sityasyon ki devlope ki letan ou pou gete ou pou dir be sa i kapab lead to a conflict of interest, me solman ou pa’n tyonbo li.

Mwan mon krwar nou devret go back to the original wording e dir ‘or a close relation of the member.’  E apre pa bezwen annan 3 pou nou define.  E sa letan nou a get sa sityasyon tou dimoun pou kapab abjectly dir what is a close relation and what is not.  E mon krwar sa i en keksoz nou devret pe re gete.

Seksyon (18) e mwan letan mon’n lir sa Seksyon 18, mon ti en pti pe konmsi mon dir eski vreman sa lentansyon?  Be i paret mwan vreman sa lentansyon letan mon’n ekout Minis, se ki once ki ou’n retire  e ou’n ganny 60an,  then ou pa kapab si demen si ou retourn dan louvraz, ou pa pou kapab re pey ankor.  Savedir ou ganny sans pey en fwa, once ki ou’n ariv sa staz kot tou aret peye, ou pa kapab pey ankor.

 

Sa ki mon konpran Minis se ki pou anmenn en pe plis klarite pou annan en pe plis – keksoz en pe pli drwat, sansan ou annan tro bokou issues ki kapab lead to a konfizyon.

E mon sel keksoz letan mon’n lir sa mon dir, eski sa i vreman sa ki pe ganny ki vreman anvi achieve?  E letan mon’n ekout Minis mon’n konpran pou dir sa i leka, e Minis mon krwar in eksplik son lekor byen, akoz ki nou bezwen fer sa pou annan klarite e pou fer sir pou dir keksoz i ganny fer dan en fason ki kler pou tou dimoun.

Lo Seksyon 23 sa surcharge ki Onorab Afif in koz lo la.  Mon konpran Onorab Afif letan in dir be pou lemoman sa surcharge  letan i ganny peye si employer pa’n pey son benefis ki i devret peye pou son travayer.  Ouswa si i annan bann kontribisyon volonter ki travayer i devret fer, in dakor pou fer li, sa anplwayer pa’n peye in tarde pou peye, i annan en surcharge ki vin avek.

Pou lemoman sa surcharge pou account sa manm.  Me la ki pe dir se ki sa pou al dan account Fon Pansyon.  I pa pou vin pou sa manm.

Mon konpran pou dir Fon Pansyon pou dir ek nou e probableman Minis pou dir ek nou, be gete sa sir-saz pa ti pou ale kot sa manm in any event.  Me nou, nou pe sarz dimoun i vin en penalty kont sa dimoun ki pa’n peye, nou pe dir ek li akoz ou pa’n pey on time nou pou fer ou pey en sir-saz e alors sa sir-saz i devret vin pou Fon Pansyon.

Onorab Afif ki mon’n konpran li byen i pe dir ki sa sir-saz i devret vin pou sa manm en pe.  E si Onorab Afif in dir en pe mon dakor avek.  Ou konnen akoz mon dakor avek?  Akoz larzan ki vin pou sa manm.  I bear interest li.

E si sa dimoun i late dan son peyman, sa manm i perdi lentere.  Savedir mon krwar petet pou nou annan en balans, annan en balans nou bezwen – i ganny i al pou sa manm.  Akoz i bear interest larzan i pou ki sa manm i peye i bear interest.  E savedir sa dimoun si i annan en late payment pou dir manm i perdi lentere.

E alors pou nou annan en balans kler, pou dir gete sa manm pa ganny penalize by a late payment, annou pran sa surcharge i dir en bout ladan, nou a gete  ki mannyer nou pou word li, i devret vin pou sa manm e lot bout i a vin pou Fon Pansyon.

Lot keksoz enportan ki pe anmennen dan sa Bill, se sa Seksyon 40 (5) kot i pe dir ek ou pou dir letan ou annan en dimoun ki’n mor apre ki ti pe resevwar retirement pension, si i annan en zanfan ouswa i dependent rather pa en zanfan en dependent avek severe disabilities, then e sa i ganny sertifye par Medical Board, then sa zanfan pou resevwar 40poursan sa Pansyon ki sa dimoun ti pe gannyen.

E parey Onorab Pillay in dir, nou, nou pou propoze evantyelman pou dir, akoz sa i pe tonm dan permanent incapacity pension.  E nou, nou krwar pou dir i tonm pli byen avek pre-retirement gratuity ki ganny dealt with anba Seksyon 35.  E mon krwar i pou pli byen  i pou lir byen si nou met li anba Seksyon 35, parske la sa landrwa ki i devret ete.  Akoz laba ou pe koz lo incapacity kot sa dimoun pa’n mor.

E la Seksyon 40 (5) ki pe ganny propoze, i pe koz letan sa dimoun in mor.  So mon krwar nou devret plas li properly anba Seksyon 35.

Seksyon 43 Mr Speaker ki li i en nouvo i annan bann nouvo subsection ki pe vin avek kot i pe allow pou ou refund.  Pou ou refund bann dan serten sityasyon ou kapab refund en manm son larzan ki’n peye.

Par egzanp i dir ek ou si i ganny deklare par Medical Board konman sa bann terminally ill then i kapab ganny refund both son mandatory e voluntary contributions ki in fer.

E apre i vin avek en serten konsekans avek sa i dir ek ou.  Once ki ou’n gannyen then ou pa pou entitled pou ou ganny okenn retirement pension or incapacity pension.  Ou pa pou gannyen. 

Savedir sa i fer pou dir si en dimoun i malad, e petet sa dimoun i bezwen osi sa larzan pou son tretman.  Ouswa sa dimoun i anvi sa larzan dan en lot fason.  Petet i annan serten keksoz ki i anvi fer avan ki i pass away.  La sa i a permet li pou fer.  E i enportan ki nou pa mazin nou bann dimoun pa mazin pou abiz sa provizyon.  Annou mazinen pou dir – akoz toutfason pou ou ganny deklare terminally fodre  sa Medical Board ki ganny etabli anba sa Lalwa ki deklar sa.

E mon krwar pou dir i enportan ki sa bann konsekans i vin avek, parske i pou dekouraz dimoun pou sey attempt pou ganny zot larzan vitman.  Sa i anmenn mon lo s pwen ki Onorab Pillay in fer sorti.

Loan eski Fon Pansyon i devret donn loan son bann manm?  Mon konpran largiman Onorab Pillay pou dir Fon Pansyon ti kapab donn loan son bann manm ki dan bezwen.  Me eski nou pa kapab fer Fon Pansyon al dan banking related activity prezan?  Nou pe al fer li konmans vin parey en Credit Union ?  Pou dir prezan i konmans donn loan son bann manm e i bezwen mazin laplikasyon sa loan. 

Ki bann risk ki ganny fer si i pa’n ganny si sa loan pa ganny peye par egzanp.  Sa i kapab anmenn en risk lo abilite pansyon.  Fon Pansyon pou pey bann benefits apre.  Si i pe donn loan e sa bann loan pa pe ganny peye.  Vwar?  E eski nou pa pou kree en burden en Fon Pansyon?

E nou bezwen mazinen nou annan nou resours i limite.  Mon pa krwar pou dir nou Fon Pansyon a sa staz.  I devret al dan sa laliny donn loan.  E la letan mon pe koz lo loan mon pe koz menm loan pou son bann travayer.  Mon pa krwar nou devret pe pran sa risk.  So mon krwar nou devret get sa an zeneral e dir non Fon Pansyon pa donn loan, pa dan biznes donn loan liSwa son bann employees, swa son bann manm personn pa pou ganny loan. 

E mwan mn pa tro krwar parey la mon’n dir mon pa pou tro dakor avek Onorab Pillay ki Fon Pansyon i devret al antre dan sa biznes konmans donn loan son bann manm.

Mon kapab konpran bann manm ki p demann loan.  Mon kapab konpran. Me solman nou bezwen osi mazinen nou bezwen soutenir sa Fon.  Nou bezwen fer sir ki sa Fon i reste soutenab, i kapab desarz son bann main responsabilite ki pey benefis son bann manm.  Sa ki nou bezwen fer sir.  E nou pa kapab al met li a risk a sa moman Mr Speaker.

Mr Speaker nou’n koz lo lenvestisman.  I enportan ki Fon Pansyon i kontinyen invest.  I enportan ki Fon Pansyon ,parske sa i fason ki zenere, i generate son bann benefis, son bann income pou li kapab pey sa bann benefits. 

        E parey nou’n dir sa bann kontribisyon ki bann manm i fer, i pa pou ase pou pey bann benefits ki Fon Pansyon i annan pou li peye, Mr Speaker.

E la i enportan keksoz ki mon vwar in ganny mete expressly ki pou avan dan Seksyon 50 pa ti la.  Me la dan sa nouvo Seksyon 50 in dir klerman e malgre ki pa ti dir klerman, mon krwar i ti Fon Pansyon ti kapab fer li.  Me la i kler.  I kapab menm fer international investment.

        Me international investment mon krwar i carry with it a greater risk vann domestic investment.  Parske ou    probableman bann investment kot napa bokou kontrol la la.  E alors malgre ki mon krwar i byen ki Fon Pansyon i kapab fer sa, parske ban Investment ki kapab fer Sesel i pou limite to a certain extent.

Alor pou li generate en pe plis income, i bon ki i kapab fer sa enternasyonalman.  Me parey mon’n dir i vin en risk, e nou bezwen ganny sa balans vreman byen.  E i enportan dan sa ki Fon Pansyon i bezwen fer sir, pou dir bann investment ki pe fer an deor Sesel, i bann investment ki secured, bann investment  ki nou pa pou vwar nou pe perdi larzan.

Sa i trez enportan. E mon kontan pou vwar poudir Lalwa pe provide poudir avan ki Fon Pansyon i fer okenn – okenn investment, i bezwen obtained the advise of son bann independent person. 

E Onorab Andre in koz lo la.  E mwan mon mazinen independent persons pou mwan i kler.  I vedir en dimoun i napa okenn lentere Fon Pansyon.  I pa kapab en travayer Fon Pansyon.  I pa kapab en Board Member of Fon Pansyon.  I bezwen en independent expert – en dimoun ki an deor Fon Pansyon e ki i annan lekspertiz dan sa domenn ki Fon Pansyon pe al demann li advise.  E sa i pou enportan, parske Fon Pansyon i bezwen protez son lekor.

I bezwen fer sir pou dir avan i pran en step pou met larzan, parey nou’n dir larzan nou bann manm, larzan nou bann travayer Seselwa,  i ganny envestir byen pou ki an retour nou bann travayer i kapab ganny bann zot bann benefis letan ki sa bann lokazyon sa bann letan i arive pou zot ganny zot bann benefis.

Alors Mr Speaker mon krwar pou dir avek petet ban lamannman ki a ganny propoze, nou a nobou re- kalibre sa Lalwa byen e fer pou dir nou bann travayer Seselwa i a kontinyen zouir e benefis avek zot Fon Pansyon.  E zot a kontinyen ‘Viv Ere’ Mr Speaker.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Basil Hoareau.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Me bokou in ganny dir e mon ava les laparol ek Leader Lopozisyon.

 

MR SPEAKER

Ok.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker ofet mon pou konmanse par dir ki i annan bokou bann lide ki ganny met devan, ki mwan personnelman mon dakor avek.  E mon krwar ki ozordi nou ganny sa loportinite pou nou regard en pe pli a fon, lo ki mannyer nou kapab fer keksoz en pe pli byen.

E mon mazinen se pou sa rezon i annan bokou kestyon an menm tan osi.  E osi tou ver lafen mon prezantasyon, i annan enn de bann pwen ki mon krwar i anmenn unfairness ki mon pou met devan.

Mon dakor avek lafason ki Onorab Hoareau in fer son travay.  In fact an mezir ki ti pe koze ou a krwar mon’n bezwen rey enn de mon bann pwen e mon krwar depi osa zafer Civil Code petet nou’n tune nou en pe pli byen.

Mr Speaker mon premye pwen mon, mon pou al direk lo la, se sa definisyon spouse.  Madanm Nair i konn byen ki pou dir mon annan en problenm avek sa mwan.  Parske ofet mon dan mon’n deza fer en reprezantasyon devan Seychelles Pension Fund lo sa size.

Mon pa dakor a okenn moman, ki en zonm oubyen en fanm ki ankor marye ki mor, ki en lot dimoun ki ganny son pansyon.  Si i ankor marye, son madanm i devret gannyen, oubyen son msye.

E parske en serten lenzistis.  E right now zisteman Mr Speaker lo sa pwen pou annan en court case byento e mwan mon’n dir ek sa fanmir mwan mon pe vin zot temwen.  E mon pou al debout devan konman temwen.

Ou pa kapab annan en sityasyon kot en zonm in marye oubyen en fanm in marye, i pa ankor divorse e en lot relasyon 3an parey zot pe dir la ki pa ni tro kler – en kote i vin dir en keksoz lot kote i dir en keksoz.  E tou sa lannen ki sa zonm oubyen sa fanm in travay, son spouse ki pa ankor divorse oubyen son zanfan pa ganny nanryen, sa menazer ki ganny tou.  Non, non, non.  Mon krwar nou bezwen e mwan mon eksprim mwan kler lo la, mon krwar ki sa nou bezwen aranz li.

E mwan ofet mwan kestyon ki mon poze, se kote, kote eski Pension Fund in pran sa pou met dan son Lalwa?

Sa mon krwar i enportan pou nou konnen kote zot in pran sa pou met dan Lalwa. Parski ankor enn fwa – I mean, lavi ki mannyer i ale bann zafer menaz, divors ensidswit si Pension Fund ki aksepte parey zot Lalwa i dir ; e sa pwen Onorab Hoareau in fer monte in persiste lo la.  Parske sa sete en pwen for dan nou letan nou ti pe regard Civil Code ki mannyer eski Pension Fund i kapab aksepte, ki poudir en zonm marye i dan en relasyon menaz e ki sa menaz i ganny rekonnet

Me savedir nou pe aksepte poligamy – i parey poligamy.  E nou, nou sosyete i rekonnet monogamy, poligamy ou al dan prizon,  si ou ganny trouve koupab ki pou dir ou annan 2 –  e alor i bezwen ‘either’ ‘or.’

Nou pa kapab annan de sityasyon.  E mwan mon krwar pou dir sa definisyon letan nou ariv dan Committee Stage nou ava regard li pour ki en manm si in marye, i pa ankor divorse i mor se sa madanm marye ki bezwen ganny son benefits, oubyen son zanfan.  Son madanm marye i ava pou son msye, son madanm marye i ava premye pou kapab resevwar.  Me si  non son zanfan.  E la mon krwar ki pou dir sa benefisyan nou pou kapab nou pou bezwen regard sa.

E mwan pou mon letan mon pe regard sa definisyon spouse, e letan mon regard Pension Fund an zeneral, mon krwar ki i annan en gran lenzistis vizavi zanfan.  Ki fodre nou balanse.

Parske letan mon regard zis an relasyon avek sa Mr Speaker, letan mon regard Seksyon 38 dan Lalwa aktyel son Seksyon 38 i dir avek ou , an relasyon avek zanfan konmsi i dir 38 (1)

Where a member dies before reaching the retirement age and has no surviving spouse his children shall be entitiled to receive a children’s pension.’’ 

Sa se i napa en survving spouse.  Me si i annan en surviving spouse sa zafer i pas dan vid, i dan defonse (pou servi en lekspresyon ki Minis i konn tre byen)  i dan defonse li sa zanfan.  Si son papa i annan in al – i annan en spouse ki menaz ki in marye, sa zanfan i pas dan defonse.  E alor mon krwar ki pou dir sa i pa normal.  En zanfan i devret kapab ganny en keksoz dan pansyon son dan pansyon son manman oubyen son papa ki’n mor.

Mr Speaker mon ava bouze lo Seksyon 7 Onorab Hoareau in fer sorti sa pwen.  Mon osi mon dakor ek li parske mon pa kapab la lafason ki zot pe fer sa lamannman demen gard i aret mwan akoz mon mobile ensidswit oubyen mon seat belt e apre sa mon pa pou kapab vin en manm.  Zot bezwen regarde ki mannyer pou refer sa vin fer li vin pli ranfermen.

Seksyon 23 (2) ankor enn fwa lo sa zafer en manm pou resevwar en manm pa resevwar nanryen, mwan osi tou nou met lanfaz lo la tou lede kote pe dir non.  Pension Fund pa kapab resevwar tou.  Fodre ki sa manm li osi tou i ganny en pti mwenza.  Parski apre tou se li ki’n loose out.  E alor i devret ganny en pti git.

Mr Speaker sa Seksyon 40 (5) ok sa Seksyon 40 (5) ki nouvo la, ki pe dir,

‘’where a member is received a retirement pension dies and leaves behind other    spouse dependent with severe disabilities,’’ ensidswit.

Mr Speaker why should it be only the dependent avek severe disabilities?  What about the child?  What about the child?  Mon kapab annan en zanfan avek severe disabilities, me mon kapab si annan 2 zanfan.

Alors parey mon pe dir mon krwar ki letan nou pe pas lo sa Lalwa fodre nou regard byen sa zafer spouse.  Parske pe ganny tou keksoz.

Me sa zanfan li i pa pou ganny nanryen?  Son papa i mor zis akoz i annan en frer i annan dezabilite sever son frer ki pou gannyen li i pa pou ganny nanryen.  Me sa i apel en lenzistis.  E mon krwar ki pou dir fodre ki nou osi fer en rantre zanfan.  Lontan –  me la mon pe balans avek bann Pension Fund lontan ki ti annan widows and orphans. 

Alor sa orphan osi i bezwen ganny taken care of.  Parske – e ladan nou pa zis letan mon pe koze e Lalwa li menm li i elimin both minors avek adults, children.  So mon krwar amwen mon ganny en lesplikasyon bokou kler selman mon pou dir sa Pension Fund i bezwen re balanse.

Mr Speaker appointment of Board under the act makes no prevision for an appeal ok?  E sa mon pe koz lo Medical Board.  An relasyon avek sa.  Ok?  Anba Seksyon 56 dan Lalwa aktyel zot koz lo sa Medical Board ki Pension Fund i etabli.  E se sa Board li menm, ki pou determinen sa zanfan avek severe disabilities. 

Me anba Seksyon 56 letan ou pe balans sa Board ki ganny set up par Pension Fund, sa Board premyerman i ganny apwente anba (1) for advising the fund on application for permanent incapacity pensions.  Fine.  The Board i ava ganny son pozisyon 4 manm.  The Board i ganny apwente ok.  (5) the Members of the Medical Board shall hold office on such terms and conditions as the Board may determine. 

        E i pa donn ou okenn posibilite pou fer en appeal.  Si osa Board ki Pension Fund in etabli, in vini in dir en keksoz, mon pe vin pansyon pou dezabilite permanan ensidswit.  Si sa Board i dir ek ou non.  That’s it.  Where do you go for an appeal?  Mwan mon ti ava mazinen ki ozordi menm letan nou ti pe pas Overseas Treatment Board nou ti fer rantre sa provizyon pou annan en … and you need an Appeals Board dan tousala.

Petet the Appeals Board i ti ava kapab – nou devret kapab fer li rantre.  Kekfwa i en Board ki sa Board kekfwa ki Minister Lasante i annan ki deza pe regard en pe lo bann soz dezabilite.

Me mon krwar ki dan Seksyon 56 i bezwen nou bezwen fer rantre en nouvo lamannman pou ki i annan sa eleman appeal. 

        Mr Speaker lo Seksyon 43 (2) ok, 43 (2) i annan en nouvo Seksyon 3 ki’n ganny fer rantre.  E Onorab Hoareau in tous lo la me mon pou tous lo la an prenon kont en lot laspe.  Sa 3 i dir ek ou ‘’a member who has been certified by the Medical Board to terminally ill, may apply for a full refund of mandatory or voluntary contributions.’’ 

Me mwan mon anvi demande why not both?  Mon krwar i devret azout ‘or both.’  Sa dimoun i terminally ill.  I anvi son voluntary.  I anvi son mandatory, i kapab swazir enn ant sa de.  Me an menm tan osi i kapab dir donn mon tou mon keksoz.  Si sa langaz legal i konpri both, fine.  Me si i pa konpri both mwan mon krwar ki sa dimoun ki terminally ill i devret ganny sa posibilite pou li kapab ganny tou lede.  Ok?   

Lo sa Seksyon 47 (2) (c) ok 47 (2) (c)ok nou’n koz lo la loans to employees, alors mon pa pou tous sa parske ankor enn fwa bann Manm ki’n koze avan, in koz lo sa kontradiksyon.  Onorab Andre in fer sa resorti ki lo en kote ou a pe allow pou empoyees ganny loans, me selman letan ou al lo sa nouvo (53) ou pou war the Board shall not permit direct lending of any amount.

        So i en kontradiktwar.  Ti  pou bon annan en sel keksoz.  53 (3) mon ti ava kontan vwar ki pou dir ok mentenir ki Oditer Zeneral i ava audit the accounts of the fund.  Me apre sa letan pe dir to the Minister to the Minister  konmsi i ava audited account i ava 4 i ava ganny reprezante avek Minis e Minis shall cause the same to be tabled before the National Assembly. 

        Mon anvi zis regarde kote PEMC i rantre ladan   Konmsi at some pont  konmsi ti pou bon ki PEMC li osi tou konman sa oversight body, ki li osi tou, ki konmsi ou fer li obligatwar pou ki PEMC tou i ganny en keksoz e si sa si Minis Finans i dir Ki sa i sous entendue then nou ava dakor.

Lo (5) kot letan i dir the board may make available a copy of the report, mon krwar i pa i devret dir ‘may’.  I devret ‘shall’ – ok?  The Board ‘shall ‘make available a copy of the report and audited statement of account on the Pension Fund website. 

        Akoz pou ki tou bann manm i ava kapab ganny akse, i ava kapab vwar egzakteman ki mannyer zot pe pase.

Mr Speaker mon krwar ki definitivman i annan bann bon keksoz ki nou pe vwar.  E mwan enn bann keksoz an menm tan ki mon krwar i enportan, se sa Seksyon 43 (2).  Sa Seksyon 43 (2) i pe permet anba sa nouvo 5 ok 43 (2) sa nouvo  5 e sa i enportan pou tou dimoun konpran.  Parske sa zafer 55an i en laz ki parfwa nou konman Lasanble nou ganny kritike lo la.

E sa set en pwen mon kontan in ganny taken up.  E Mrs Nair i ava rapel ki poudir letan zot ti fer sa meeting anba ICCS, sa sete en pwen ki mon ti dir posibilite pou en dimoun letan in ariv 55an pou li kapab li osi ganny keksoz dan sa dernyen bout.  E la a laz 55an pe fer sa nouvo provizyon pou ki en dimoun, en manm i kapab pran en lump sum of son bann kontribisyon volonter.

E annou p bliye ki pou dir kontribisyon volonter e osi anba kot Pension Fund i osi anmenn en lentere.  Alors i pou in fact ki mannyer mon ganny en konpran sa kontribisyon volonter son lentere i menm pli o ki pe donnen labank.

Alors pou letan nou pe koz lo plan lavi serye ensidswit, pou nou dir avek dimoun be la i en fason pou fer en kontribisyon volonter, ki pe anmenn en lentere ki pli o ki labank e ki ou ava kapab tous sa a laz 55an pou ou fer serten keksoz.

Me Mr Speaker mon en pe konsernen an relasyon avek larzan ki dan Fon Pansyon letan nou pe regard bann rikord, letan nou pe koz the surplus of the fund ki bann chiffre ki enkyetan.  An 2016 son surplus ti R217 milyon.  An 2017 son surplus ti 90 milyon.

Savedir i annan en – nou bezwen an menm tan osi kosyon ki pou dir i annan en problenm la.  E parey bokou bann Fon Pansyon partou atraver lemonn kot i annan plis dimoun ki pa pe rantre dan travay formel alors pa pe pey en pansyon ki sa sonm i diminyen.

E ozordi letan nou pe regarde Mr Speaker, annou regarde ki pou dir, nou’n ganny dir par egzanp i annan 6poursan nou popilasyon ki bann drug addicts.  E letan nou regard letan nou pas en pe partou kot bann progranm methadone pe ganny pratike, nou vwar en kantite en bann dimoun ki 2er apre midi 8er bomaten what ever the time ki pe donn sa methadone zot la.  Sa bann dimoun zot pa dan lanplwa permanan zot.  sa bann dimoun zot pou pas kot ou kot mon kot en dimoun zot pou ek en pti masin koup zerb kekfwa zot a demann koup zerb, oubyen zot pas dan ou pye fri sa i wen lot zafer ankor.  Me zot pa pe fer en kontribisyon dan Fon Pansyon.

Letan nou pe mazinen Mr Speaker ki pou dir ozordi nou annan nou anviron 17mil etranze ki pe travay Sesel.  Sa 17mil etranze zot pa pe kontribye en sou dan Fon Pansyon.  Me pourtan Sesel in akeyir zot lebra ouver.  E tou lemwan pou bann ki pa pe ganny maltrete par zot anplwayer, tou lemwan ou vwar zot kot bann diferan labank zot pe transfer Dolar dan zot pei.

E zis sa kantite Dolar ki zot pe transfer dan zot pei i kit en gro trou dan nou balans.  E alor mwan mon konsernen avek sa mwan.  E mon pe rode ki fason ki sa bann, etranze sa 17mil etranze anviron.  Ki Sesel pe donn zot sa loportinite pou zot travay isi.  Pou zot nourrir zot fanmir.  Ki mannyer eski nou kapab ganny zot mon pa konnen mon menm mwan.  Selman mon pe zis met sa.

Ki mannyer nou kapab ganny zot pou zot omwen kontribye en  pti 5sou en pti mwenza dan sa Fon Pansyon pou sa pei ki pe donn zot sa loportinite pou zot back home anvoy zot zanfan tir zot zanfan dan lapovrete anvoy zot zanfan  dan lekol, pou lakaz pou zot byen pase.

Parski ki mannyer mon konpran par egzanp dan Leta Gujarat kot i annan bokou bann travayer konstriksyon ki vin isi.  Sa bann dimoun zot in refer zot vilaz.  Ozordi serten parmi zot i annan lakaz letaz avek a travay ki zot in fer isi.

Zot zanfan pe al dan lekol peye.  Akoz zot standar lavi in monte.  Me si zot standar lavi in monte.  Be nou ki mannyer eski nou kapab ganny en pti keksoz?  Sa i en pwen pou nou reflesi lo la.

Mr Speaker dan en lot fason mon osi toultan letan mon koz lo pansyon, mon pa kapab oubliy sa group travayer Seselwa, ki’n pran zot retret akoz zot laz ti’n ariv ler, avan ki bann nouvo sistenm pansyon ti vin an pratik, an aplikasyon.

E sa bann dimoun ki’n kontribye, ki dan bann gro pozisyon, ozordi zot pe ganny zot en pansyon ki annou apel li peanuts. Lakok pistas.  Eski Gouvernman napa en fason pou ranmas sa bann dimoun?  Pou kapab donn zot en keksoz.

E Mr Speaker just off hand i vin en kantite dimoun dan mon lespri.  I vin Mrs Ivy Orr mon ansyen profeser Mr John Adam, Mrs Shrauff, Mrs Desnousse anler Mont Buxton ki’n travay annan sepa konbyen lannen kot Departman Dantis.

Konmsi mon mazin sa group dimoun ki nou konn zot konman bann bon dimoun.

Nou konn zot konman bann dimoun ki’n donn legzanp, ki’n set bann standards dan nou sosyete.   Letan nou koz lo zot, nou koz lo zot labous plen.

Me selman letan ou regarde sa bann dimoun pe ganny zot en pansyon ki nanryen ditou.  Ki nanryen ditou.

Alors eski napa en fason ki Gouvernman en pe parey ki Gouvernman ki ti deside pou etabli en pansyon spesyal pou bann ners, pou bann gard, pou bann solda, pou bann lapolis.  Eski dan menm fason Gouvernman pa kapab etabli en pansyon spesyal pou sa bann nou bann dimoun?  Sa mon met la ankor enn fwa pou konsiderasyon.  Parski i bon ki nou koz byen lo zot.  Akoz wi zot in fer byen zot in fer byen kontribisyon dan sosyete.  Me la ki zot dan retret zot pa pe ganny zot pa pe byen pase.

Mr Speaker mon osi tou en parey Onorab Arissol letan  in koz lo lenvestisman.  Sa Batiman anler Anse Boileau i en konsern sa.  I en konsern ki Pension Fund in fer en gro batiman e pandan By-Election nou ti ganny sans ansanm avek Onorab n lot Onorab Arissol nou ti ganny sans pase vizite.  E mon rapel en kandida ki’n fail  Mr Louis Loizeau li osi tou i ti fer en PPBB antye devan sa batiman.  Kot pou dir be la i la en gro batiman ki ti ouver avek en kantite lafanfar.

Ansyen Speaker Msye Pillay sa letan ki ti ankor MNA Anse Boileau ki ti deside pou li demisyonnen pou bann rezon ki li i konn pli byen,  li osi tou i ti laba konman MNA pou li ede koup riban.  Me apre sa napa nanryen.  Ozordi ler ou pase batiman i la napa gran keksoz k pe arive.

Alors sa bann kalite lenvestisman in fer nou poz kestyon.  Me si en batiman ki annan tou sa bann fasilite i pa pe anmenn nanryen,  nou’n depans larzan en pe dan vid.  Mon dernyen pwen Mr Speaker i konsern e mon ti a kontan ganny en bon klarifikasyon.  Parske mwan mon trouv li konman en gro lenzistis.

En dimoun ki’n travay a plen tan.  Si in travay a plen tan li pandan en kantite lannen.  Me in fatige i pa ankor ariv laz pran retret.  E pandan i ti pe travay a plen tan son lapey ti ase o.  Me letan aprezan i nepli kapab travay a plen tan, i deside pou li fer en part-time job.  Me son part-time job ki i pe fer dan Gouvernman i  generate en payslip.  E akoz ki generate en payslip i pey pansyon lo sa ki i pe gannyen.  Pension Fund i dir avek li son pansyon pou ganny workout lo sa payslip part-time. 

Mon ti ava kontan ki letan ou reponn ou dir avek mon non sa pa vre.  Me si sa i vre sa i apel en lenzistis.  Akoz sa dimoun i a pe fer part-time job apre ki in kontribye li.  In travay pandan 38an son lapey ti en lapey solid.  Me la in deside pou son prop lasante pou li kapab viv ankor 5an olye zis konman i pran retret ou tann’’ paran, zanmi e konesans’’ i pa devret ganny penalize pou sa.  I devret kapab pe ganny son pansyon baze lo osa lapey pli o ki in gannyen pandan ki i ti pe travay, spesyalman si ou pou vwar ki pou dir sa kantite lannen sa aggregate lannen ki’n travay ti bokou plis ki 10aan plis 15an.

Alors Mr Speaker mwan mon enn ki pe rod lazistis.  Mon pe rod sa ki drwat, sa ki byen.  E se pou sa rezon ki mon’n konmans mon entervansyon avek sa definisyon spouse. 

        Mon krwar ki fodre nou re regard li.  Parske an menm tan osi Mr Speaker I am sure Minis i ava dakor avek mwan.  Si en zonm ek fanm zot relasyon pou ariv en serten letan i pa marse.  Me zot in viv ansanm dizon pou 30an pou 35an.  E sa zonm in ariv laz konmsi in avanse relasyon pa’n marse tou lede in tonm dakor ki pou dir.  E sa msye i bat ek en pti tantin e in reste 3an eski akoz sa, sa madanm ki’n donn nesans tou son zanfan avek ki’n annan en lavi en bon maryaz ziska ki keksoz in konmans mars mal.  Eski ki sa madanm ki li osi tou laz pe ogmante i pa devret benefisye  li dan sa pansyon?

Konmsi li i pou al face hardship li i pou al tap laport Ocean Gate House pou li ganny pou li zis ganny en pti sekirite sosyal?  Konmsi mon krwar ki definitivman lo sa definisyon nou pou bezwen balans li pou nou annan vre lazistis.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Mon ava donn dernyen parol Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon pa pou fer entervansyon lo sa Bill la.  E mon’n ekout atantivman tou lede kote bann pwen ki’n avanse.  Bann largiman solid bann propozisyon pozitiv e konkret mon oule move ki etandonnen ler ki’n arive mon oule move ki nou sispann diskisyon lo sa Bill e menm son Right of Reply.  E ki nou anmenn demen pou ki i permet Bills Committee osi e bann dimoun ki’n anmenn bann propozisyon e the table, sa Minis e son delegasyon, pou nou vwar konman dan bann propozisyon bann lamannman sa bann sanzman sa bann lamannman i kapab rantre.  Tou sa bann pwen pozitiv mon krwar i devret rantre.  E ler nou nou’n vwar li ki rantre pou form par sa Bill, then only ki nou pou kapab fer en bon vot lo merit sa Bill e son siksesyon.  Son apre ki pou vini son Bills Committee ensidswit.

Mon oule move alor ki nou al dan sa direksyon ki nou sispann debate la.  E apre nou ava kontinyen demen lo la.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon mersi Onorab.  Bon Onorab in move ki nou adjourn debate e nou repran demen bomaten.  This is a Motion ki’n move.  E mon ti a kapab ganny en Manm ki segonde silvouple?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker mon segonn propozisyon pou adjournment. 

 

MR SPEAKER

Ok nou ava pran en vot.  Tou Manm ki an faver ki lo sispann deba e nou repran demen bomaten.  Okenn Manm ki kont?  Ok Madanm Clerk.

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker mon’n rikord 28 Manm an faver, e personn kont.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon desizyon se ki deba i ganny sispann pou demen bomaten.  Savedir Minis osi i ava prepar son Right of Reply e nou a konmans avek son Right of Reply e nou ava move from there.  Ok savedir nou pou adjourn e nou repran travay demen 9er bomaten.

 

(ADJOURNMENT)