::
Home » Verbatim » 2018 » Verbatim Tuesday 22nd May, 2018

Verbatim Tuesday 22nd May, 2018

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 22nd May, 2018

 The Assembly met at 9.03am

 National Anthem

 Moment of Reflection

 Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bonjour tou Manm Onorab e bonjour tou dimoun ki a lekout e ki pe swiv Lasanble Nasyonal.   Mon ti a kontan welcome tou bann Manm apre sa Recess e welcome dan dezyenm trimes pour 2018, kot nou pou kontinyen fer nou travay koman en Lasanble Nasyonal.

Nou pou al direkteman lo nou travay pour ozordi.  Nou annan bann papye ki’n ganny donnen ek bann Manm.  Mon ava demann Madam Clerk zis pour pas lo bann papye, pour lir bann Titles.  Madanm Clerk.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou bann Manm e tou dimoun ki a lekout.  Lo nou papye, koman prezantasyon papye, nou annan;

S.I. 26 pour 2018, Civil Aviation, (Search and Rescue) Regulations, of 2018.

S.I. 27/2018, Excise Tax, en pti koreksyon pour nou fer lo papye.  I Excise Tax e non pa Tax Fuel. So, Excise Tax, (Fuel Exemption/ Concession), Regulation, 2018.

S.I. 28/2018, Business Tax, (Amendment of Eighth Schedule) Regulations, 2018.

S.I. 29/2018 Revenue Administration, (Common Reporting Standard), (Amendment) Regulations of 2018.

S.I. 32/2018, Employment, (Conditions of Employment) (Amendment) Regulations of 2018.

E osi nou annan 3 Rapor ki’n ganny etablir lo Papye, e sa se konm suivi;

Seychelles Pension Fund Annual Report of 2017.

Seychelles Qualifications Authority Annual Report of 2017. 

And lastly, Tertiary Education Commission, Annual Report of 2017.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Bon, lo nou Order Paper ozordi, nou pou konmans avek en Private Notice Question ki sorti kot Leader Lopozisyon.  E sa pou swiv par en Second Reading e deba lo Bill, Access to Information, 2017.  Nou ava konmans toudswit avek PNQ.  Mon ava demann Parliamentary Reporter pou apel VP avek son delegasyon.

Bon, petet antretan ki nou pe esper larive Vis-Prezidan, mon anvi zis fer Lasanble konnen e manm piblik osi tou ki mon pou pran Sesyon bomaten e apre midi Deputy Speaker ki pou chair.  Rezon se ki mon annan en servis fener pou en zanmi ki pros ki mon bezwen al attend.

Bon, mon ti a kontan welcome Vis-Prezidan, Vis Prezidan Vincent Meriton parmi nou avek Mr Michael Rosette ki Kolonnel dan Lafors Defans Sesel.  Vis-Prezidan e Mr Rosette welcome parmi nou.  Mon ava pas laparol avek Dirizan Lopozisyon, Onorab Ramkalawan pou demann son kestyon.  Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Speaker.  Bonjour Mr Speaker.  Bonjour Vis-Prezidan avek Monsieur, avek Lyetnan Kolonnel Rosette ek tou Manm Onorab e tou dimoun ki pe ekoute.  Mr Speaker, mon kestyon i koumsa;

Swivan lensidan kot zarm in manke dan armri kot larme, kot kan larme SPDF Barbarons.  I pa sipoze sa mwan, me Avril plito.  Eski Minis responsab pour Defans i kapab dir Lasanble premyerman ki kantite zarm in disparet dan sa lensidan? 

Eski i annan okenn dimoun ki’n ganny arete? 

Eski zot in etabli rezon pour en tel aksyon, vi ki tou armri i sipoze anba bann kontrol vreman strik? 

E finalman, ki aksyon ki SPDF pe pran pou asire ki bann tel lensidan pa ariv ankor?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan laparol i pour ou.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Bonjour Mr Speaker.  Bonjour tou Manm Onorab e me si pou envit mwan pour reponn sa kestyon.  Mon salye osi tou bann dimoun ki a lekout e bann dimoun ki dan Gallery. 

Mr Speaker, set en rivolver nimero SCDFB42023, Kalib .22, ki ti ganny retrouve par Lapolis Regilye pandan en patrol dan zanviron lavil le 30 Avril, 2018.  Sa rivolver ti dan posesyon en manm Lafors Defans ki pa ti lo duty.   Sa manm Lafors Defans ti ganny arete e i an detansyon kot Headquarters SPDF Bel Eau.  En lanket ordonnen par SPDF in konmanse le 7 Me, pou determin rezon en tel aksyon dan sa lensidan.  Rezilta lanket avek rekomandasyon pour ki en tel lensidan pa ariv ankor i pou ganny soumet avek Lotorite SPDF tre prosennman.

Swivan sa lensidan Mr Speaker, bann mezir prekosyon in ganny verifye e ranforsi dan tou bann armory.  E kot i konsern sa armory ki ti anba direksyon sa menm manm Lafors Defans ki ti ganny arete e ki an detansyon, ki osi en NCO, en Non-Commission Officer.

En levanter konplet i ganny fer e in ganny etabli ki napa okenn lezot zarm e napa okenn aminisyon ki’n ganny trouve manke.

Camera CCTV ki ti’n ganny enstale, in ganny konekte koman en doub mezir prekosyon pou ki nenport ki, ki antre dan armoryCamera CCTV i fonksyon 24 lo 24.

Mr Speaker, prosedir ki SPDF in etablir i en accord avek bann protokol enternasyonal an se ki konsern alokasyon e koleksyon zarm avek solda.

Prosedir ki an plas kot SPDF, i demande ki ler en zarm avek aminisyon pou ganny livre sorti dan armory, sa zofisye ki responsab sa armory i pran e enspekte zarm e aminisyon devan sa solda ki pe kolekte zarm oubyen anminisyon pou swa al duty, oubyen al training, oubyen menm pou al netway zarm.

Dapre prosedir, detay sa zarm i ganny anrezistre dan Lokirans armory e aminisyon i ganny osi konte e rikorde.  Tou lede dimoun apre i bezwen siny sa liv Lokirans.  Menm prosedir i ganny swiv ler zarm e aminisyon ki reste i ganny retournen.

Be dan sa ka en kestyon, sa NCO in abiz son pozisyon, akoz li ki ti ansarz, e negliz son responsabilite e pran sa rivolver san swiv prosedir ki’n ganny etablir.

Parey mon’n dir Mr Speaker, lanket in an progre e rekomandasyon e aksyon apropriye ava ganny pran pour asire ki en tel lensidan pa ariv ankor.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, vi larepons Minis, Vis- Prezidan, mon ti ava kontan demann li, dan lespri transparans ki nou kontinyelman pe koz lo la e vi gravite en tel sityasyon, kot en zofisye pe mars avek en rivolver ki in pran dan armri e ki ilegalman dan, ilegalman definitivman, vi ki bann prosedir pe ganny pran, akoz ki son Gouvernman pa’n santi li neseser pou issue en Press Communiqué pour ki piblik i okouran en tel lensidan?

Dezyenmman, eski, ki egzakteman zot pe fer en relasyon avek rapor ki’n ganny fer pour ki sa zofisye ti’n mont Cascade pou li vann sa zarm avek Mr Tony Dubignon pour en sonm R10mil?  Eski sa osi tou i dan zot lenvestigasyon?

E eski zot annan okenn lezot lenvestigasyon lo zarm ki lannen pase, dan Desanm, en zofisye ti a pe sey vann en Beretta avek en manm piblik?  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, nou admet poudir i annan en fo pa, i annan en labi pozisyon e neglizans responsabilite ki’n arive.  Me nou’n santi ki le moman ki Lapolis ti’n fer son travay e ki sa zarm ti’n ganny retrouve, e ki i annan en lanket ki’n ganny konmanse, e i annan en Komisyon ki’n ganny etabli anba SPDF Defence Forces Offences Act.  E ki tou bann paramet in met ater pour ki nou etablir akoz sa in arive?  Ki rezon, ki bann motiv deryer?  Eski ti annan lezot dimoun ki ti enplike ladan?  E ki bann prosedir ki nou kapab antreprann pour ki sa pa ariv ankor?

E nou’n satisfe ki sa zafer ti en keksoz ki SPDF in met lanmen lo la.  E nou pa ti anvi anvoy okenn panik atraver popilasyon an vi ki sa zarm ti’n ganny retrouve me ki aksyon neseser ti pe ganny pran.  E nou santi ki sa in arive e nou santi ki bann aksyon apropriye in ganny pran e i kontinyen.

E parey mon’n dir, aksyon apropriye ava ganny pran ler bann rekomandasyon e ler bann, desizyon a vin devan pou pran bann aksyon apropriye.

Mon pa okouran rapor ki ti annan en mannev pou mont Cascade pou vann sa zarm.  E mon pa okouran okenn lesey lavant sa Beretta parey ou pe dir, Onorab Leader Lopozisyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab André.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tout le monde.  Bonzour Vis Prezidan, Chief of Staff, bonzour.

Vis Prezidan, ou’n dir nou ki poudir responsabilite armri i tonm avek NCO.  Eski ou kapab dir nou ki ran sa NCO?  Apre, dan prosedir i sipoze annan en zofisye ki siperviz loperasyon en armri e ki’n arive avek sa zofisye ki responsab?

Trwazyenmman, ou’n dir nou ki poudir sa pistol, sa rivolver ti ganny vwar anvil par Lapolis le 30 Avril.  Eski ou kapab enform nou kan ki sa rivolver ti’n ganny perdi apre ki in ganny vwar?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab André.  Vis Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, ran sa NCO, i ti en Serzan.  Oli sa zofisye ki siperviz? Nou annan en NCO ki ansarz bann diferan armory ki annan.  Apre ou annan en zofisye ki li i santral e tou lede mwan oubyen a en moman Regilye i vini e i fer serten lenspeksyon lo lenvanter e verifye lezot keksoz ki annan.  E a sa moman la, sa zofisye pa ti la li.  Mon napa lenformasyon lo kan ki sa pistol, sa rivolver ti perdi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker e bonjour Vis- Prezidan.  Bonjour Sef D’Eta Mazor.

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Vis Prezidan, vi ki sa lensidan in ariv kot kan SPDF Barbarons, eski i kapab, eski Vis Prezidan i kapab reasir piblik lo ki, akoz i annan en kan militer Barbarons? Akoz piblik i santi i annan en kan militer pou protez en dimoun e zot pa tro konpran akoz i bezwen annan en kan e en armri.  E si sa kan militer i la pou protez en dimoun… E si sa kan militer…

 

MR SPEAKER

Order!  Order!

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

E si sa kan militer…

 

MR SPEAKER

Montre relevans kestyon Onorab.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Wi, wi.  Mon pe sey konpran akoz sa lensidan in ariv Barbarons?  E ki lentere pou SPDF ki annan sa kan militer laba?  Eski laba pou protez en sel dimoun, oubyen eski i annan lezot rezon akoz nou ankor bezwen en kan militer Barbarons?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon oule reasir piblik ki SPDF atraver son bann fasilite ki i annan dan tou bann kwen nou pei i la pou fer training, pou angaze dan preparasyon pour asir sekirite nou pei, pou antre an kolaborasyon avek lezot Lafors tel ki Lapolis e autre.  Pour asire ki nou bann sitwayen i viv an sekirite e pou donn en koudmen ler i annan bann ka dezas e autre ki zot bezwen vin o sipor popilasyon.

So, sa kan parey lezot kan, i ganny servi pou donn training nou bann zofisye e osi pou mentenir en prezans dan tou le kwen Mahé.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Esparon.

 

HON REGINA ESPARON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tout le monde.  Bonzour Vis-Prezidan e piblik ki a lekout.

Vis-Prezidan, Mr Speaker, mon ti a kontan demann Vis-Prezidan an vi sa larepons ki in donn Onorab André, ki zot pa konnen kan ki sa pistol ti perdi, eski i annan en progranm Odit ou levanter regilye kot tou armri, enkli sa enn Barbarons?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, parey mon ti dir, dan en lespas tou le 2 mwan, oubyen i kapab annan en random check ki bann lenvanter dan bann armory i pran plas kot i annan en levanter konplet ki ganny fer, pa zis pou SPDF me osi pou Lapolis.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Terence Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis e tou bann koleg, e dimoun ki pe ekout nou.  Mon kestyon pour Vis-Prezidan.

Vis-Prezidan i dir nou ki bann prosedir pe ganny met an plas pou anpese ki sa i ariv ankor.  Kwa ki donn nou, ki donn ou sa garanti ki sa sityasyon pa pou repete?  E sirtou dapre nou konpran, i pa premye fwa ki sa in arive?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Mondon.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Parey mon’n dir Mr Speaker, nou realize ki annan en lapsus ki’n arive, kot en zofisye ansarz in abiz son pozisyon e negliz son responsabilite.  Nou pou bezwen gete ki mannyer ki sa zofisye ki siperviz zot i vin pli souvan oubyen rod en lot mekanizm sipervizyon ki anpes sa arive.  Me de tout fason parey mon’n dir, CCTV ki ti’n ganny enstale in ganny konekte pour ki i annan en sirveyans 24 lo 24.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour tou koleg Onorab, bonzour VP avek Kolonnel Rosette e tou manm piblik ki pe ekout nou.

Mr Speaker, mon krwar dan sa konteks sa kestyon, i enportan ki nou demann Vis-Prezidan ki si sa aksyon sa NCO i en laprev ki demontre, parey nou’n swiv lo bann rezo sosyal, kot serten zofisye pe dir i annan linefikasite e mank efektivite labi par serten bann zofisye ki ansarz, ki annan lotorite dan militer.  Eski sa zarm perdi i kapab en laprev pour sa sityasyon?

E petet en lot kestyon ki swiv, ki bann mezir ki zot pe pran pou kapab fer en lenvestigasyon e prouve poudir non, napa sa bann problenm or wi, i annan sa bann problenm?

E vwala bann solisyon ki nou pe pran or bann mezir ki nou pe pran pou adres sa sityasyon.  Sa i premye kestyon.  Sa i premye kestyon.

Dezyenmman, eski i annan nesesite pou nou gard en armri dan sa lokasyon kot sa zarm in perdi?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Gill.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.

Mr Speaker, si i annan en lorganizasyon dan sosyete, dan en sosyete ki pli byen reglemante e pli byen organize e ki pli byen dokimante, se zisteman en larme, en Lafors Defans.  E tou keksoz i mars dapre bann prosedir ki dapre lord, dapre liv.

E mon’n dir taler, i annan bann protokol enternasyonal enkli protokol Nairobi e lezot konvansyon ankor ki i met en serten responsabilite lo bann larme atraver lemonn pou asire ki bann protokol i ganny suivre à la lettre.  E SPDF pa en leksepsyon.

SPDF au cours des années in asir sekirite nou pei.  E atraver tou son bann lebra, in kapab asire ki bann dimoun ki ti pe sey menas sekirite, souvrennte, stabilite dan nou pei in ganny deal avek.  E i pou kontinyen fer li, e mon satisfe ki nou bezwen evolye dan letan.

Se pour sa rezon i annan serten travay ki pe ganny fer lo lankadreman legal ki SPDF i pe fonksyonn ladan pour nou kapab amelyor fason ki nou fer e fine tune nou bann loperasyon.

Aksyon en zofisye pa kapab repann lo lefikasite e bon non e bon repitasyon ki en Lorganizasyon parey SPDF i annan.  Nou’n pran sa aksyon serye pou kapab asire ki sa pa ariv ankor e pour, mon oule reasir dimoun ki sa pa pou ariv ankor.

Dezyenmman, nou pa kapab met tou nou zarm dan en sel landrwa.  Ou bezwen annan bann armory akoz ariv en keksoz, ou pa kapab met tou ou dizef dan en sel pannyen e sirtou dan sa domenn delika parey sekirite pei i konsernen.  So, i annan en nesesite mentenir bann lezot armory.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Gervais Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mon question i arise from dernyen statement Vis-Prezidan.  Letan in dir poudir Lafors Defans i enn bann lorganizasyon pli byen, konmsi kot bann protokol vreman i annord.  Me 2 keksoz in dir ki prezan i fer mwan anvi demande Mr Speaker, si Vis-Prezidan i kapab kalifye sa statement ki in fer.

Premyerman, sa zofisye ki ansarz santral, ki ansarz bann armri, ou’n dir poudir i pa ti la.  So, dan son labsans in napa en dimoun ki’n step in pou asire ki bann lord pe ganny swiv?  Sa i premye.

Dezyenmman, larme pa konnen kan sa pistol ti perdi.  Setadir, the very basic protocol kot ler ou’n pran, ou fer rantre dan en form, ler ou rann i fer rantre, ki kapab kalifye ki ozordi ti sorti 6 pistol, in rantre 6, total bal ti 45, in retourn 45, in napa sa.  Sa i fer 2 trou dan zot protokol.

E dezyenmman, in dir nou poudir Lapolis Regilye dan en letour anvil in bat avek sa pistol.  Be li larme konmsi in pa’n okouran poudir i annan en pistol ki manke.  E i paret ki i pa ti pe fer en zefor baze lo larepons Vis-Prezidan.  I ti napa en zefor deza ki larme pe fer pou rode sa pistol manke.  Donk ki mannyer sa statement ki in dir nou, silvouple klarifye sa e kalifye li, ki zot bann protokol i a la oter international standard.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mon ti a kontan repet mon statement e debout fer mon statement, standby mon statement ki SPDF i reglemante e i annan protokol.  Me sa lapsus ki’n arive, in demontre ki nou bezwen asire met en layer ki anpes sa arive.  E mon’n dir taler ki ler levanter ti pou ganny fer a son letan etabli, ti pou’n kapab etabli poudir i annan en zarm ki manke Mr Speaker.

Mr Speaker parey mon’n dir, i annan en nesesite tou sistenm.  I annan lespas pour amelyorasyon, lespas pour kapab fer pli byen.  E se zisteman sa ki SPDF pe antreprann en legzersis pour kapab atenn sa lobzektif.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Tre kourt Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Wi.  Mr Speaker, be vi, an vi gravite sa sityasyon kot en zarm i ganny trouve dan piblik.  Si sa kestyon par egzanp pa ti’n vin dan Lasanble Nasyonal, eski Lotorite vreman ti pou sorti avek en Kominike parey loter kestyon in dir, pour dir dimoun sa ti’n arive e vwala ki nou’n fer?  Ouswa i ti pou reste en zafer sekre Leta?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker lenportans se ki nou’n retourn, nou’n retrouv sa zarm.  Nou’n idantifye lakin ki’n annan.  I annan en travay ki an kour pour amelyor nou fason fer keksoz.  E sa deza li menm i en keksoz ki i donn nou serten konfor ki nou kapab deal avek sa.

E mon pa ti war nou pe sorti avek en statement akoz i en keksoz dan domenn militer.  Me selman sa ki enportan se ki nou ti kapab retourn sa zarm e aksyon pe ganny pran, i annan en Komisyon pe ganny met ater.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Bernard Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon retourn en pti pe an aryer.  Onorab Mondon in fer alizyon taler dan son kestyon lo zarm ki’n ganny perdi oubyen ki’n manke dan lepase.  Mon kestyon bomaten Mr Speaker, se, eski Vis-Prezidan i pare pou admet ki sa in arive?  Dan lepase e ti annan en lensidan ki nou rapel tre byen kot en zofisye larme ti annan en fizi ki’n ganny vole kot li dan en burglary.  E ki mannyer i vwar sa nouvo lensidan dan konteks bann pert zarm dan lepase?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Avan mon donn laparol Vis-Prezidan, Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker vi ki nou pe koz lo sa ki kapab vin  en sityasyon ase grav, mon ti a kontan Onorab Mondon i substantiate son statement e donn nou detay egzakt, oubyen si i annan okenn rapor Lapolis lo sa size, oubyen okenn rapor ofisyel ki substantiate son statement lo ki’n ganny refer par Onorab Georges ki’n annan en lensidan dan lepase.

Si i kapab substantiate son statement, then ou a kapab allow son kestyon.  Mon krwar ki i kler ki order of manner or… nou fek pe diskit Standing Orders e nou’n agree ki en Manm i bezwen kapab substantiate bann statement ki i fer dan son kestyon.  So, mon pe zis demann sa kestyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ok.  Ok. Point taken Onorab Sebastien Pillay.  Me Onorab Georges in relye son kestyon avek lensidan resan ki’n arive.  E nou ava donn laparol Vis-Prezidan pou reponn.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mr Speaker mersi.  Mon’n admet poudir ki i annan en lapsus, i annan en lakin ki nou bezwen konble.  E se zisteman se sa travay ki nou pe ganny fer.  Mon pa kapab fer referans lo lezot lensidan. Mon ti pe plito konsantre lo kestyon sa size ki devan nou.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  I ou tour Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker, bonzour Vis-Prezidan, bonzour tou Manm Onorab.  Mr Speaker, mon ti a kontan Minis, pour en layman parey mwan menm, ki pa konpran tro bokou dan sa bann zafer zarm, eski Minis atraver ou, avek ou advisor ki la obor ou, eski ou kapab dir nou si sa rivolver oubyen sa fizi ki’n ganny atrape, ki’n ganny retrouve, ki son groser ki’n fer li fasil pou sa dimoun sorti avek li lo armri.  Premyerman?

E dezyenmman, si eski sa zarm, ki pli enportan pour nou, si ti annan okenn aminisyon ladan ki ti a kapab permet sa dimoun pou komet okenn lofans seye?  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, lenformasyon ki mon annan se ki sa zarm i apepre sa grander e, i apepre sa grander.

 

(laughter)

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Zot in dir zot menm, e non ti napa okenn aminisyon ladan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon ti a kontan demann Vis-Prezidan vi ki kriminalite i o dan pei, eski i annan okenn lenformasyon ki i kapab partaz avek nou?  Si wi ou non sa zarm in posibleman ganny servi dan sa letan ki in ganny rikorde manke eske ler zot in rekiper li?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, avek konsey Lyetnan Kolonnel mon kapab fer sorti ki napa okenn rapor ki’n rantre ni kot Lapolis oubyen lezot landrwa konmkwa ki sa zarm in ganny servi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Mon a donn dernyen kestyon loter PNQ, Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis, eski Vis-Prezidan i kapab dir nou Lasanble lo rikord, parske larme i annan li, i byen rezimante.  I bezwen annan rikord, kan i fer lodit e i fer tou bann dimoun konsernen, sa zofisye ki ansarz e sa zofisye ki par lao ankor ki vin fer sa lodit, i bezwen sinyen.  Eski Minis i kapab dir avek nou ki dernyen fwa zot ti fer lodit lo sa armri Barbarons kot zarm ti perdi?

Dezyenmman, eski Minis i ava aksepte ki poudir sa lapsus ki i pe koz lo la, i pa zis en lapsus, i en keksoz vreman grav?  Ki poudir larme ti napa okenn nide ki poudir sa zarm in perdi?  Ki poudir sete en sitwayen ki ti enform Lotorite?  Ki poudir en dimoun in vin sey vann li en zarm e ki apartir la ki Lapolis in kapab al direkteman kot sa dimoun?  E ki dan sa ka, sa zarm ti a kapab ganny servi dan bann diferan fason san ki zot ti pou konnen.  Eski Minis i ava aksepte ki poudir sa sityasyon i enn ki vreman grav?  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, dernyen lenvanter ki’n fer kot armory Barbarons i zisteman swivan sa lensidan ki’n arive le 2 avek le 3 Me.

An se ki konsern labi pozisyon e neglizans responsabilite, i en keksoz ki SPDF parey tou Lafors Defans, tou Lafors Disipliner, pa pran li a la lezer.  Se pour sa rezon ki i annan en Komisyon ki’n ganny etablir pour kapab fer rekomandasyon e pran aksyon apropriye.

Me selman fodre nou apresye, mon ti a kontan la servi sa loportinite pour remersye depi sa sitwayen avek Lapolis ki’n pran zot rol o serye.  E osi avek bann zofisye Lafors Defans ki’n reazir vitman ler zot ti ganny notifye pour kapab rekouver sa zarm e apre permet bann travay ki an progre, ki Ankour pe fer.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Vis-Prezidan.  Dernyen kestyon Onorab.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, kestyon ki mon ti’n demann Vis-Prezidan se pa en lodit apre ki zarm in perdi, sete avan ki zarm in perdi, ki dernyen fwa zot ti fer sa lodit pour konfirm sa ki i pe dir, sa soz regilye?

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mr Speaker, parey nou’n dir, lodit i fer tou le 2 mwan.  Be nou a ganny bann dat egzakt, nou ava fer Leader Lopozisyon gannyen.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

…Eski, vi ki Lasanble in etablir en Komite Sekirite ek Defans, eski Vis-Prezidan pe dir avek nou ki le moman ki zot fini fer sa rapor, zot ava osi donn nou en, donn sa Komite en rapor detaye, menm Lasanble, pour nou konnen egzakteman kwa ki’n arive, pou get byen sa bann lapsus.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Avek plezir Onorab.  I dan mon lentansyon e dan nou lentansyon pour asire ki nou les zot konnen anba serten restriksyon, parey nou ti fer lannen pase, mwan avek Lyetnan Kolonnel nou kapab vin prezant devan Defence Committee pour kapab donn plis eklersi siman.  Be les sa fini fer e aksyon ganny pran.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi.  Petet osi dan sa menm laliny, sa nouvo Komite, nou a kapab konmans fer bann rankont avek Lafors Defans pour etablir zot relasyon travay.

Bon, avek sa nou ava remersi Vis-Prezidan.  Vis-Prezidan pa bouze, ou pou lanmenm pour prosen travay.  Nou a remersi Kolonnel Michael Rosette parmi nou.  Kolonnel mersi bokou.  E nou ava eskiz ou parmi nou.

 

(COLONEL MICHAEL ROSETTE WAS EXCUSED FROM THE HOUSE)

 

MR SPEAKER

Mon ava demann Parliamentary Reporter pour apel delegasyon ki pour akonpanny Vis-Prezidan pour sa Bill.

Bon. Mon ti a kontan welcome, Mr Frank Ally, Attorney Zeneral.  E i asiste par Mr Victor Pool, e nou welcome zot isi dan Lasanble Nasyonal.  E avek sa mon ti a kontan ganny en Mosyon pour Second Reading.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Vis-Prezidan ek ou delegasyon.  Bonzour tout le monde, tou Manm Lasanble e tout le monde ki pe ekout nou.

Mr Speaker, anba Order 64 to the Standing Order, mon oule move ki Access to Information Bill, 2017 i ganny lir en Dezyenm Fwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Okenn Manm ki oule segonde?

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker, bonzour ankor enn fwa.  Mosyon i ganny segonde.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Simon Gill.  Bon, mon ava envit Minis pour prezant son Bill, Access to Information Bill, 2017.  Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, drwa nou popilasyon pou ganny lenformasyon i en drwa fondamantal e i en Drwa Imen ki Konstitisyon nou trwazyenm Repiblik i garanti.  Sa drwa i garanti anba Lartik 28 nou Konstitisyon.

Annefe donn popilasyon lenformasyon i osi en drwa iniversel ki Lasanble Zeneral Nations Unis ti adopte an 1948.  Malgre ki isi Sesel in napa tro gran difikilte pour popilasyon egzers zot drwa a lenformasyon konpare avek bokou pei dan menm staz devlopman ki nou, in toultan annan koze konmkwa ki popilasyon pa’n kapab egzers zot drwa antyerman.  In menm annan serten kritik, sirtou parmi serten zournalis ki serten lenstans Gouvernman i kasyet lenformasyon.

Sa Prozedlwa ki mon pe prezante ozordi i met lafen avek tousala.  Akoz nou pe propoze ki annan en striktir legal ki pou ganny met an plas ki pou garanti ki popilasyon i kapab egzers zot drwa a lenformasyon.  Parey i toultan leka, menm si Konstitisyon i garanti serten drwa, i bezwen annan Lalwa ki swiv pou permet e fasilit legzersis sa bann drwa, dan en lankadreman, en striktir Legal e garanti son lenplimantasyon.

Isi Sesel, sa Lalwa ki pou garanti akse avek lenformasyon i endispansab dan sa conjoncture politik ki nou pe viv, kot Prezidan Danny Faure in dir pilye son ladministrasyon i baze lo gouvernans, bonn gouvernans, latransparans e rann kont.  Akse avek lenformasyon ki korek e kredib i lakle lareisit en Gouvernman ki pe byen gouvernen, ki transparan e ki rankont.

Mr Speaker, parey Manm Onorab i a remarke, lenformasyon ki sa Prozedlwa pe fer referans avek, i pa zis bann lenformasyon ki bann zournalis i enterese avek.  Savedir lenformasyon ki bon pour nouvel, me osi bann lenformasyon ki endividi i bezwen lo li personnelman li menm, lenformasyon ki en Lorganizasyon i detenir.  Lenformasyon lo resers ki en Lorganizasyon i fer e lenformasyon lo performans ekonomik en lorganizasyon dan sekter ekonomik i fer.

Byensir Mr Speaker, i pou annan bann leksepsyon.  Sa bann leksepsyon i restrikte.  Savedir lenformasyon ki kapab konpromi sekirite pei, afekte lavenir ekonomik nou pei, redwir kapasite nou pei pour kapab konbat krim;

lenformasyon ki kapab servi pour detri en dimoun;

Lenformasyon personnel lo en dimoun san ki sa dimoun in donn son lakor oubyen ki Lakour in donn en lord.  e;

E lenformasyon ki son fason in, ki son fason donnen in ganny etabli klerman anba ankadreman en Lalwa spesifik.

Model ki nou’n servi pour sa Lalwa i sa ki L’Union Africain in rekomande pour son bann pei manm.  Byensir, nou pa’n bezwen re-anvant larou, nou fer serten azistasyon, azisteman baze lo nou realite, lo realite nou pei e serten pwen ki ti leve dan bann diskisyon, dan bann konsiltasyon ki nou’n fer avek plizyer group dan lasosyete.

Parey zot konnen, nou’n fer bokou deba lo sa Prozedlwa avan ki nou’n ariv lo sa versyon final ki isi devan nou la bomaten.  Nou’n pibliy li koman en White Paper lo sit Gouvernman e envit piblik pour donn zot komanter.  Nou donn kopi bann parti politik e nou’n konsidere ansanm avek Departman Lenformasyon ki nou bezwen fer plis sansibilizasyon.

Alor, ansanm avek Biro Attorney Zeneral, nou’n fer en seri meeting avek plizyer group, an kontan bann travayer Departman Lenformasyon, bann Dirizan dan kominote, bann Sef Egzekitiv bann Minister Departman avek Lazans, bann Mouvman Sosyete Sivil, bann Lasosyasyon Travayer Medya e Komisyon Medya Sesel.

Serten rekomandasyon ki ti ganny fer dan sa bann deba in ganny enkli dan Prozedlwa ki devan nou isi bomaten.  Enn ki byen remarkab se sa sanzman dan tit sa Prozedlwa ki’n vin; Akse a Lenformasyon – olye Drwa a Lenformasyon, parey ti ete dan premye versyon.

Mr Speaker, sa Lalwa Akse avek Lenformasyon ki pe ganny propoze i konsern tou Lotorite piblik oubyen lenstitisyon piblik ki pe deservi en fonksyon piblik.  Tou Lorganizasyon ki apartenir a Gouvernman, ki Gouvernman i kontrole oubyen finanse.  Sa i enkli tou Minister, e Lazans Gouvernman, Departman Gouvernman, Lakonpannyen Paraetatik, e osi byen bann Lorganizasyon Sosyete Sivil e lezot Sosyete ki resevwar larzan piblik.

Premye keksoz dan sa Lalwa, premye keksoz ki sa Lalwa pou obliz nou fer, se asire ki nou pibliye dan en fason ki pou ganny pou preskrir tou lenformasyon ki eksplik klerman ki bann lorganizasyon zot fer.  Ki mannyer zot fonksyonnen.

Ki bann Polisi ki zot annan.

Ki mannyer piblik i kapab ganny kontak avek zot.

Ki progranm ki zot annan.

Ki Kontra ki zot annan, eksetera.

An bref, tou lenformasyon ki piblik i devret konnen lo bann Minister e lo bann Lazans e lezot bann Departman e tou dimoun ki ganny finansman piblik.

Tou sa lenformasyon i devret gannyen osito ki Lalwa i vin an fors.  Okenn nouvo lenformasyon ki aparet apre sa pour bezwen ganny pibliye pandan en lespas 30 zour depi ki sa Lalwa i vin an fors.

An plis ki sa, a lafen sak lannen, zot pou bezwen met a laporte piblik lezot lenformasyon, tel ki; lalis e kategori bann lenformasyon ki zot in pibliye pandan lannen, en lalis bann travayer ki zot anploye, ki zot fer, ki zot striktir saler, ki sistenm konpansasyon ki egziste dan sa bann landrwa travay, bann vacancy ki sa Lotorite i annan, ki son bidze, ki reveni ki in anmase.

Menm detay lo bann voyaz ki ganny antreprann par bann travayer sa Lotorite Piblik ki fer aletranze fodre ganny pibliye.  Bann lendikasyon konbyen sak voyaz, konbyen bann voyaz in koute, lekel ki’n peye, lekel kado ki zot in gannyen, lekel sponsorship zot in gannyen, e ki benefis lezot, ki sak travayer i gannyen.  Sak Lotorite Piblik pou bezwen osi pibliy bann detay son bidze, reveni ki i ranmase; son depans, son det, estimasyon son depans, son plan depas, prozeksyon e rapor oditer ki’n fer lo li.

Mr Speaker, tou sa lenformasyon ki bann Lotorite piblik pou bezwen pibliye tou dilon lannen e a lafen lannen i form parti sa ki nou apel dan Prozedlwa, proactive disclosure.  Savedir lenformasyon ki bezwen ganny devwale volonterman.  Menm si prezan Lotorite piblik pou bezwen pibliy tou sa bann lenformasyon, manm piblik pou osi kapab demande pour ganny akse avek lezot lenformasyon ki zot bezwen si sa pa’n ganny pibliye dan ka proactive disclosure.  Zot pou kapab fer sa atraver en demann avek Zofisye Lenformasyon ki sak Lotorite Piblik pou bezwen nominen e bann, e sa Zofisye piblik, e sa Zofisye Lenformasyon i pou resevwar bann demann e azir lo la.

Non sak Zofisye Lenformasyon ki bann Lotorite Piblik i nominen pour bezwen ganny pibliye dan Gazet Ofisyel pou dimoun konnen lekel zot, e ki mannyer pou kontakte zot.  Letan dimoun in fer demann pou ganny akse avek lenformasyon, i pa pou neseser, mon repete, i pa pou neseser pou li a dir ki i pe al fer avek sa lenformasyon.  Sa Zofisye Lenformasyon pou bezwen azir lo tou demann ki i gannyen dan en dele letan spesifik e donn en larepons.  Swa i donn sa lenformasyon oubyen i pa donnen, si i krwar ki sa lenformasyon i restrikte.  Lenportans la se ki sa dimoun i ganny en lenformasyon, en larepons plito dan en dele letan spesifik.

Menm si sa Zofisye Lenformasyon i travay avek sa Lotorite piblik, i pou azir dan en fason endepandan letan i pe fer prosedir neseser lo demann pour lenformasyon.  Letan i pe fer sa, i pa devret ganny enfliyanse par son Sef Egzekitiv.

Si sa Zofisye Lenformasyon in deside pou pa donn en serten lenformasyon e sa dimoun ki’n fer sa demann pa dakor avek son desizyon, i annan tou drwa, sa dimoun i annan tou drwa pour antreprann en prosedir rapel pour li kapab ganny sa lenformasyon.

Premyerman, i kapab fer en rapel avek Sef Egzekitiv sa Lotorite, ki li i oblize donn sa dimoun, ankor dan en dele letan spesifik.  Si larepons i negativ, e ankor sa dimoun i krwar ki sa desizyon i mal menm, i kapab fer rapel avek Komisyon Lenformasyon ki ganny etablir anba sa Lalwa pour asir son lenplimantasyon.  Komisyon Lenformasyon a donn son desizyon.  E si i negativ, e sa dimoun i ankor pa dakor, i pou kapab menm anmenn zafer Ankour kot i a ganny en desizyon final.

Mr Speaker, vi ki Sesel i annan 3 lalang ofisyel, lenformasyon a ganny donnen dan sa lalang orizinel ki dan sa dokiman.  Savedir, lalang sa lenformasyon, lalang ki sa lenformasyon, dan lekel sa lenformasyon i ete.  I pa pou responsabilite sa Zofisye Lenformasyon oubyen sa Lotorite piblik pou al fer tradiksyon.  Sa Zofisye Lenformasyon pou bezwen donn sa dimoun ki pe fer laplikasyon, tou lasistans neseser konsernan son demann, e sa i enkli fer laranzman pour asiste dimoun avek dezabilite pou ganny sa lenformasyon dan en fason ki zot kapab konpran.

Komisyon Lenformasyon a deside atraver regilasyon lo en en sonm rezonnab ki dimoun a peye letan zot pe fer en demann pour lenformasyon, osi byen ki si sa lenformasyon i bezwen ganny reprodwir oubyen transkrir.

Mr Speaker, la ki nou’n fini war an zeneral ki mannyer sa Lalwa pou marse, les mon a donn serten lenformasyon en pe detay, lo bann, an bref plito, lo bann diferan parti.  I annan 9 parti dan sa Prozedlwa.

Premyer parti i eksplik bann definisyon e terminolozi ki ganny servi dan Lalwa.  Dezyenm parti i eksplik ki Lotorite piblik i devret kree, garde, organize e mentenir son lenformasyon dan en fason ki i kapab, ki piblik i kapab ganny akse fasilman avek.  Byensir la nou pe koz bann lenformasyon ki kapab donnen dan ka proactive disclosure.

E osi bann lenformasyon ki dan domenn restrikte me anba prosedir ki mon’n elabore.  Trwazyenm parti i konsern lenformasyon ki restrikte e ki Zofisye Lenformasyon pa pou donnen avek, parey mon’n dir, serten prosedir byen elabore.  Katriyenm parti i fer provizyon pour en dimoun kapab fer en rapel kont en desizyon pour li ganny lenformasyon ler i pa’n ganny lenformasyon dan premye lenstans.  Senkyenm parti i fer provizyon pour letablisman en Komisyon Lenformasyon dan lekel pou annan bann Komiser ki pou ede asir lenplimantasyon sa Prozedlwa.

Sizyenm parti fer provizyon pou Komisyon Lenformasyon etablir son prop prosedir travay e Kod Kondwit.  Setyenm parti i eksplik bann diferan fason ki komisyon Lenformasyon pou tret bann rapel ki ganny fer kot li.  Wityenm parti i koz lo bidze Komisyon Lenformasyon.  E nevyenm parti sa Prozedlwa i donn posibilite Komisyon anploy bann travayer.

Mr Speaker, pour konklir, mon oule remersi tou bann lorganizasyon, endividi lokal e enternasyonal ki’n ed nou fer, anmenn en kontribisyon itil e valab dan preparasyon sa Prozedlwa.  En mansyon spesyal i al pour Komisyon Medya Sesel, Sosyete Sivil CEPS, san oubliy Departman Lenformasyon e Biro Attorney Zeneral.

Mr Speaker, avek sa 2 mo mon prezan soumet sa Prozedlwa avek Lasanble pour konsiderasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Bon, deba i ouver prezan lo prensip e merit zeneral sa Bill, Access to Information Bill, 2017.  Onorab John Hoareau.

 

HON JOHN HOAREAU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou Manm.  Bonzour tou dimoun a lekout.

Mr Speaker, mon pou siport sa Bill.  Akoz sa Bill i enn ki LDS depi byen lontan ti pe espere pour vini.  Sa Bill i dekoul en pti pe dan Lartik 28, Sapit 3 nou Konstitisyon parey in ganny dir, Right to Access to Information.  Mon pran li si oule koman en Bill ki bous en trou vid dan nou demokrasi ki’n egziste, akoz senpleman i pe donn en pli gran lelan sa Lartik 28.

Lartik 28 si ou get li byen, i koz lo drwa endividi pour li ganny akse avek lenformasyon ki konsern li personnelman.  Me selman ler ou get sa Bill, i ouver posibilite pli gran, bokou pli gran pour ou kapab ganny akse ek lenformasyon ki pa neseserman konsern zis ou.  Me petet si ou anvi fer en lenvestigasyon lo en keksoz, ou bezwen serten lenformasyon, i permet ou ganny akse avek sa lenformasyon.

Sa Bill i fer provizyon pour okenn lorganizasyon, okenn lotorite ki pe perform en fonksyon piblik oubyen egzekitif, menm Zidisyer, osi bann Lorganizasyon Non-Gouvernmantal ki ganny finanse direk ou endirek avek Gouvernman, ki dan sa Bill i ganny apele koman bann public body, ki bezwen annan en dimoun dezinyen dan sa Lorganizasyon ki a kapab responsab pour donn lenformasyon ler i annan en demann ki ganny fer.

Sa i pou permet nenport ki dimoun kapab zwe en rol oversight parey nou dan Lasanble nou souvandfwa nou fer, ki form parti enn nou travay.   E sa dan li menm i ava ogmant latransparans, e ede pou dekouver koripsyon si i annan e kot i annan.

La mon pe mazin en pti pe louvraz bann zournalis.  Sa Lalwa i a kapab ede pour zot kapab anmenn en pe plis investigative journalism.

E dan li menm i pou ede enform lamas lo bann keksoz ki Gouvernman ou Lorganizasyon pa neseserman oule pibliye.

Sa i osi fer mwan mazin ki kantite martir ki bann zournalis dan lepase, dan One Party State in pase apre ki zot in pibliy lenformasyon kin ganny leak.

I annan menm zournal parey mon rapel tre byen, tre vivid, Mr Bernard Verlaque avek Weekend Life, ki ti bezwen li osi ganny detenir dan kaso san zize akoz ti, i ti portre oubyen piblik, met en lartik devan lo bann dimoun ki ti’n ganny detenir pandan 1978.

So sa i en pa an avan si oule ki ozordi zour si i annan en keksoz ki arive dan sa menm zanr, en zournalis pa pou war li bezwen al fer fas avek en detansyon san zize ou en bann keksoz koumsa.

Sa sityasyon i osi ganny mansyonnen dan rapor CPICorruption Perception Index, 2017 kot anviron 9 dan 10 zournalis ki mor tou le semenn otour lemonn, i ganny touye otour lemonn, se zisteman zot pe fer serten lenvestigasyon e sa i souvandfwa sorti dan bann pei ki annan bokou koripsyon, bann pei ki ganny klase ant 1 avek 45 lo lalis Perception Index e sa ankor enn fwa i a ede ki sa bann keksoz pa ava arive dan nou pei.

Mon osi mazin hard time ki Parti Lopozisyon in gannyen dan rafal ki nou ti pe antre dan bann Eleksyon letan nou ti pe demann en lalis elektronik, en Lalis Voter elektronik.  Nou ti bezwen al ziske Ankour pour nou kapab ganny en Lalis Voter elektronik.  Kan sa se bann drwa ki nou devret kapab gannyen.

Mr Speaker sa i fer mwan mazin sa fame case FIU kot bann Kontra ti’n ganny kasyet e personn pa ti konnen kot sa Kontra ti ete, ki ti annan dan konteni sa bann Kontra ler nou pe sey egzers nou oversight lo sa bann keksoz.

So, ozordi zour sa bann keksoz nou ava enn fwa met li dan bin listwar e nou ava kapab ganny akse ler nou ava fer demann pour serten lenformasyon.  Alor, i annan bokou legzanp parey mon’n site, ki ava permet annan plis latransparans ki a blok sa trouv parey mon’n dir, ki annan dan nou demokrasi.

An menn tan Lalwa dan Clause 23 ek 24, parey in ganny dir, i fer serten proteksyon pour en endividi sirtou lo baz Lasante, si en dimoun i malad oubyen i annan en keksoz ki konsern son Lasante oubyen son sekirite lavi oubyen sekirite endividyel sa dimoun, then sa bann lenformasyon koumsa ki i pa byen ki i ganny pibliye, akoz zisteman i annan en lefe lo lavi sa dimoun, oubyen i konpromiz sekirite Leta Nasyonal, ensidswit.

Si en lenformasyon i ganny refize Mr Speaker, ou kapab fer en lapel apre 10 zour ki sa in ganny refize e la i pou pran 60 zour, i pou pran en dele ziska 60 zour pour sa lenformasyon ganny, pour sa lapel ganny donn en zizman lo la si oule.  Be mwan, mon annan en rezervasyon lo la, mon krwar Minis si ou ti ava pran sa an kont e petet adres sa issue, akoz 60 zour?  Akoz nou pa fer li pandan 30 zour?  Akoz pour mwan ler mon pe get 60 zour i en letan ki vreman bokou, i 2 mwan.  E pandan 2 mwan i kapab annan manipilasyon lenformasyon, i kapab annan serten keksoz ki ganny fer pour ki i annan en risk ki sa lenformasyon ki ou pe gannyen apre i pa sa lenformasyon ki ou ti krwar ou pe gannyen, oubyen ou ti pe rode.

Mr Speaker, i enteresan akoz sa Lalwa i annan en laspe modern avek.  Akoz sa Bill i osi pran kont dezabilite fizik, entelektyel, vizyel e sourd.  Bann lenformasyon ki en dimoun sourd i a bezwen petet, si i posib, si bann lenformasyon oral, i a bezwen ganny fer dan langaz siny pour fer li, permet li kapab ganny akse avek, oubyen dimoun ki pa vwar kler, dan en langaz braille parey nou apel sa, ki i a kapab osi partisip dan bann keksoz ki pe arive dan son pei.

Mr Speaker, finalman sa Bill i fer provizyon pour en Komisyon 4 dimoun ki zeneralman pou siperviz ladministrasyon e lenplimantasyon sa Act ler in vin en Act, e i etabli osi sa ki nou apel en Kod Kondwit e Polisi e osi bann (SI) ki ava ganny sorti, ki a ganny dekole pour fer lenplimantasyon sa Act.

Alor, i promouvwar osi sa ki nou apel en ledikasyon dan lenformasyon.  I a permet, sa i vreman enportan, akoz i a permet dimoun osi kapab konn zot responsabilite an term zournalistik si zot pe rod en lenformasyon.  Par egzanp Mr Speaker, mon vwar en bann papye sal ki dir poudir Leader Lopozisyon in ganny 10milyon dan L’Inde isi laba.  Me la ankor si zot oule rod lenformasyon, zot ava ale zot ava rod lenformasyon ki korek e zot a fer sir poudir zot pe donn en lenformasyon piblik ki korek; ki kredib.

Mr Speaker, sa lannen mon krwar i a fer 25an depi ler nou Konstitisyon in vin an efe.  E mon krwar i en letan oportinim ki nou ava, ki Komite ki pe fer revi Konstitisyonnel, i a osi i a kapab armoniz Lartik 28 dan nou Konstitisyon pou fer li vin en pe anliny avek sa bann Lalwa ki’n gannyen la.  Akoz sa Lalwa i desot en pti pe, i elabor en pti pe pli gran ki Lartik 28 i fer.

Mr Speaker, avek sa mon pou donn mon sipor sa Bill ki pe ganny anmenn devan nou e mon espere ki i ava, parey mon dir, bous sa trouv vid ki annan dan nou lademokrasi.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Hoareau.  Okenn lezot Manm ki oule entervenir lo sa Prozedlwa?  Bon si napa okenn Manm ki oule entervenir, mon ava donn VP Right of Reply.  Ok?  Onorab Ernesta.

 

HON PAUL ERNESTA

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker, bonzour VP ek ou delegasyon e tou mon bann koleg Onorab e tou dimoun a lekout, bonzour.

Mr Speaker, koman en Manm Komite Medya dan Lasanble Nasyonal, mon ti a kontan pran laparol pour koz lo merit e egalman anmenn mon sipor pour sa Prozedlwa.  Apre mon analiz, mon’n konstate ki lobzektif sa Prozedlwa pou ede anmenn plis latransparans dan servis piblik e plis lefikasite dan Gouvernman.  E dan sa konteks, i pou osi ede pou konkretiz en pe plis vizyon Prezidan Faure pour ranforsi bann Lenstitisyon Demokratik dan nou pei.  Pli enportan ankor, i pou met an valer Lartik 28 nou Konstitisyon ki dir sak sitwayen i annan drwa ganny akse avek lenformasyon ki en Lotorite piblik ki perform en fonksyon Gouvernman i annan lo li.

Mr Speaker, Lartik 28 i ganny trouve dan premye parti trwazyenm sapit nou Konstitisyon ki apel The Seychellois Charter on Fundamental Human Rights and Freedoms.  Ki sa i vedir?  Sa i vedir ki drwa Akse avek Lenformasyon i en Drwa Imen fondamantal.  Alors, i drwa en sitwayen pour ganny akse avek lenformasyon ki lotorite i annan lo li.  E i osi devwar lotorite pou fer sir ki sa drwa i ganny respekte.

De lot kote, mon’n osi note ki atraver proactive disclosure, Lotorite piblik pou bezwen pibliy en seri lenformasyon enkli bann vacancy ki zot annan e ki mannyer dimoun pou fer pour apply.  Ki mannyer pou kontakte zot, stati bann proze, Kontra e lezot ankor.  Sa mon krwar ava en gran led pour nou bann sitwayen.  La mon pe mazin bann proze distrik par egzanp, ki ganny antreprann par Minister Gouvernman Lokal e lezot Lazans.

Piblikasyon kontinyel lo sa bann proze a fer ki piblik a konnen lekel ki’n ganny Kontra pou fer sa bann proze.  Kan pou konmanse? Konbyen pou koute?  I zot staz devlopman?  E lezot lenformasyon ankor.

Mr Speaker, la tou keksoz pou dan kler.  Nou pa pou bezwen kriy Minis pou vin eksplike dan Lasanble ki staz tel ou tel proze in arive, oubyen kan pou fer.  Sa bann lenformasyon pou deza a laporte piblik.  Mon sel konsern, se dan ki form Konmisyon Lenformasyon pou deside ki sa bann lenformasyon i ganny pibliye.

Mwan, mon krwar tandans se ki petet i pou pli fasil pou fer bann Lotorite Piblik sa bann lenformasyon dan form elektronik.  Menm si sa i resanble pli fasil e i pou kout pli bon marse, fodre pa bliye osi ki annan bokou dimoun dan kominote ki pa pou kapab annan akse avek lenformasyon si i ganny pibliye dan form elektronik.

Alor, mon demande ki komisyon Lenformasyon a pran sa an konsiderasyon letan i pe deside dan ki form lenformasyon i devret ganny pibliye, dan en fason ki nenport ki dimoun a kapab ganny akse avek.

Sa Prozedlwa parey i ete i byen detaye e konpreansib.  Mon krwar si i annan okenn lamannman ki ganny propoze e adopte e a ede anbelir li en pe plis ankor, sirtou dan fasilitasyon son lenplimantasyon.  Mon krwar ki lafason ki sa Prozedlwa ti ganny konseptyalize ti bon.

Si zot rapel byen i annan bokou konsiltasyon depi lo konmansman.  I annan Manm Lasanble lo tou lede kote latab ti partisip dan konsiltasyon depi o komansman ansanm avek Komisyon Medya Sesel.  Kot zot osi zot in kontribye en seri rekomandasyon avek Komisyon Lenformasyon pour konsiderasyon.

Parey pli boner Vis-Prezidan in mansyonnen, L’Union Africain osi in donn lasistans lo konmansman dan drafte sa Prozedlwa.  Zot in anvoy dimoun isi pou gid nou e in menm annan serten manm sa premye Komite ki’n al aletranze pour al gete ki mannyer akse avek Lenformasyon i ganny enplimante sa bann pei.  Apre tou sa bann konsiltasyon, desizyon ti ganny pran pou adopte sa ki apel AU Model Law koman la baz pour Prozedlwa, Akse avek Lenformasyon pou Sesel, parey plen lezot pei, manm L’Union Africian ki ti pe entrodwi sa Lalwa ki ti pe fer.

Sa AU Model Law in donn la baz bann pei ki ti anvi entrodwi en Lalwa Akse avek Lenformasyon ki modern e zot modifye li kot i neseser pour reflekte realite sak pei.  Se menm prensip ki’n ganny adopte pour nou Prozedlwa.  L’Union Africain ti konmans drafte sa AU Model Law an 2010 e ti pran zot 2an edmi pou drafte li e ariv lo versyon final apre bokou konsiltasyon a tou nivo.   Pwen for sa AU Model Law ki osi reflekte dan nou Projet de Loi se amelyor fason ki lenformasyon i ganny distribye pou anmenn bon gouvernans, latransparans e rann kont.  E permet popilasyon annan en pli gran partisipasyon dan zafer piblik e lavi toulezour.

En lot bi, se pour devwal koripsyon, move ladministrasyon e labi resours piblik e fer bann Lotorite piblik vin pli accountable.  Dan sa fason, resours piblik a ganny pli byen servi pour ki popilasyon a benefisye koman fodre e o nivo socioeconomic.

Mr Speaker, mon pa pou al repet tou detay sa Prozedlwa.  Mon ti zis anvi tou senpleman sitye sa Prozedlwa dan son konteks, sirtou an relasyon avek sa AU Model Law lo ki i fonde.  Mr speaker, dapre sa ki mon konpran lefe ki Sesel in baz sa Prozedlwa lo sa AU Model Law, pou osi annan plizyer benefis ki nou kapab gannyen a lavenir.  Nou kapab demann lasistans sa Lorganizasyon pour ed nou avek serten training; par egzanp dan bann domenn spesifik konsernan son lenplimantasyon.  Sesel a osi kapab ganny evalye detanzantan par sa lorganizasyon, ki a donn nou en nide ki mannyer nou pe fer an sa ki konsern lenplimantasyon sa Prozedlwa.

An konklizyon, mon dir ki sa Lalwa i neseser dan konzantir politik ki nou ladan.  E mon demann tou mon bann koleg pou siport sa Prozedlwa parey mwan mon pou fer.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Ernesta.  Mon ava pas laparol avek Onorab Henrie.

 

HON GERVAIS HENRIE

Mersi Mr Speaker.  Ankor enn fwa bonzour tou dimoun.  Mr Speaker, mon krwar le 2 entervenan ki’n koz avan mwan in koz bokou lo merit sa Bill.

Donk mon pa pou tro anmenn mon prezantasyon dan sa direksyon.  Me sa ki mon anvi dir se ki ozordi mon krwar i en moman pour nou lo sa kote latab rezouir akoz depi retour miltiparti, akse avek lenformasyon i enn bann prensip fondamantal demokrasi ki Lopozisyon in pouse, in campaign lo la.  Premye fwa ki mwan mon rapel mon’n war li an nwanr ek blan dan en Manifesto parti politik pou Eleksyon, sete pou Eleksyon Lasanble Nasyonal an 2002 dan Manifesto Parti SNP ki ti dir si zot vin an mazorite dan Lasanble.

Alor zot pou anmenn en Bill lo Akse avek Lenformasyon.  E ankor en fwa, konmsi ou a krwar Lopozisyon in en pe mal sanse akoz dan bann letan li i ti pe pouse pour bann nide vreman avangard me nou popilasyon konmsi dir pa ti ankor pare.  E an 2002, nou konnen SNP ti sorti avek selman 7 distrik ki ti gannyen apre i annan en total 11 Manm dan Lasanble.

Me toudmenm nou pa’n les tonbe, nou kontinyen pouse e ozordi parey mon pe dir, nou war nou dan en moman kot nou merit rezouir akoz nou pe form parti sa Lasanble ki pou vot an faver sa Prozedlwa.

Me toudmenm mazinen si zis an 2002, konmsi sa ti’n vini, 16an an retar preski dir nou’n gannyen, e kantite lenformasyon ki pep Seselwa dan son gran… retar, 16an retar.  E menm bomaten la ler nou pe koz proactive disclosure dan repons mon kestyon, Vis-Prezidan i dir non, larme pa ti pou dir zafer zarm ti an… so… pa ti pou dir.

 

(Mic Off)

 

HON GERVAIS HENRIE

Be mindset, mindset, mindset.  Nou bezwen contextualise en sityasyon, Onorab.

Prezan ozordi sa Bill in vini, i pou pase.  En Bill i reste en Bill, en bout papye.  Nou konman sitwayen ki bezwen fer li vin vivan.  Responsabilite i avek ou laba deor ki pe swiv sa deba ozordi.  Nou, nou pou lev lanmen lo non bann dimoun ki’n donn nou sa manda pour vin isi, pou fer pase.  Prezan ou koman sitwayen, sa Bill pa zis pour Civil Society, sa Bill pa zis pour zournalis, me pli enportan pour ou koman sitwayen ganny akse avek lenformasyon.  I en drwa fondamantal, en drwa iniversel, Vis-Prezidan in rapel nou.

Ozordi letan mon lir bann zour.., bann papye ki dir nou poudir elektrik avek delo in monte akoz Lasanble in freeze Bidze, i mansonz.  I mansonz, i ou drwa pou al rod sa lenformasyon.  Letan ou tande poudir drog in ogmante dan pei akoz LDS in freeze, i en mansonz.  I en lalang, pa aksepte.  I ou drwa pou al rod sa lenformasyon.  Alor, nou koman sitwayen nou pou bezwen met sa Bill an aksyon.  Fer li vin en Lalwa vivan.

Parski dan konteks Sesel, annou pa bliye poudir nou politik, se parti ki’n o pouvwar pandan 40an ki ankor State House.  E zeneralman dan L’Afrique ou annan bann rezim en pe koronpi, en pe tandans diktatir, ou militer, bann keksoz koumsa, ki pa neseserman oule dimoun konn sa ki zot fer.

E parfwa sa bann Lalwa i pase zis akoz i tick en bwat ki fer sa pei ganny regarde koman poudir, be anr ok laba i annan tel Komisyon, laba i annan tel Lalwa, i standar enternasyonal.  Sa pe vin tro en palto fann deryer.  E nou koman sitwayen nou bezwen dezormen challenge sa bann dimoun, pous nou drwa osi lwen ki nou kapab pour kapab vreman reklanm sa bann keksoz.

E dan konteks Sesel sa Lalwa in vini, wi pou tick en bwat lo bor bann reisit ladministrasyon Msye Faure avek son fame TAGG, T, A, double GTransparency, Accountability, Good Governance.  E mon pa konnen si sa i en taktik pou sey ganny en mo Ibrahim Award ankor dan detrwa lannen.  Be nou bezwen pouse ki sa Lalwa i vin vivan.  E i enn bann kriter ki ava probableman ed ranking Sesel dan Reporters Without Borders letan i klasifye nou ranking lo laliberte lapres dan Sesel.

Be solman, ankor parey mon pe dir, striktir politik nou pei, ozordi la nou bezwen pare pour aksepte sa louvertir ki pe vini dan nou pei.  Striktir politik i bezwen aksepte sa.  I annan en pe rezistans parfwa dan bann striktir Gouvernman ki tenir en pti pe lenformasyon.  I pe sanze me i pou pran letan.  Akoz in pran nou 40an pou ariv kot nou’n arive.  I pa pou bezwen pran nou 40an pou sorti.  Me i pou pran en pe letan akoz i annan dimoun ki ankor, be konmsi li ki i pe rode avek sa?  Eski i son drwa pou ganny sa lenformasyon?  So, ozordi letan nou pe koze la, nou bezwen aksepte poudir dezormen sanzman pou bezwen vini.

Pli enportan, dimoun pou bezwen vin aware poudir sa Lalwa dezormen i la.  E aprezan ou, ou pou bezwen al rod sa bann lenformasyon konkret, ki byen.  Parske ozordi nou dan en pe en sityasyon la avek sa zafer social media.  Kot dimoun i ekrir nenport kwa.  E malerezman pour bokou dimoun zot krwar sa bann nenport kwa ki dimoun i ekrir, alor i ava ou drwa.

Par egzanp en keksoz, en senp keksoz, ozordi bokou Lorganizasyon i met zot Annual Financial Report lo sit web PEMC.  Ki mannyer i apele savedir?  Public Enterprise Monitoring Commission.  Sa bann lenformasyon i la.  Dokiman Bidze i la lo website Minister Finans.  Ou sa endividi dezormen ou bezwen ekip ou lekor avek sa bann lenformasyon.   Dan sa pei nou aprann lir, ekrir e konte.  Sa 3 keksoz ansanm i merit kapab fer nou analiz en pti pe plis.  Met sa zafer fake news, met sa zafer ki zot ekrir dan sa bann pamphlet politik la, de kote.  Akoz sa ki zot dir parfwa i mansonz.

Dan mon meeting piblik ki mon’n fer Mont Buxton, zot vini zot demann bann kestyon ki mon dir, be non pa mars koumsa sa.  Onorab Afif ti la, i ti kapab eksplik zot sa…

Donk, Mr Speaker mon ti dir mon pa pou al dan bann detay bann, sa Bill akoz mwan mon les zis fer en pledwari avek pep Seselwa.

Claim sa ki nou pe donn ou ozordi.  I annan bann egzanpsyon ki’n vini anba sa Lalwa, kot i dir ou bann sekre militer, bann lenformasyon ki kapab andomaz bann lentere ekonomik.  Be menm si sa i kapab ganny regarde par en kote i an faver sa bann egzanpsyon koman, ar ou konnen i en pe standar enternasyonal, an menm tan i annan bann lorganizasyon enternasyonal ki pe dir nou port atansyon lo la.  Akoz i kite en pe lespas pou abize, pou dimoun tro servi sa bann keksoz.  Be nou, nou bezwen pouse.

Par egzanp, si en rivolver ou en pistol, mannyer oule apel li ti disparet, apre i ganny retrouve, nou bezwen egzize avek larme pou dir ti zot responsabilite pou les konnen.  Pou les konnen pour ki piblik i ava vin pli vizilan e ede plis dan sa bann keksoz koumsa letan i arive.  So, nou pa pou kapab zis kasyet sa par deryer sekre Leta.

Par egzanp, en keksoz ki konsern bokou dimoun se pri fuel.  E prosedir tender, ki mannyer SEYPEC, akoz i, lekel ki donn li karbiran.  I pou enn bann keksoz ki zournalis pa pou kapab, pou sa gran piblik, pa pou kapab neseserman al rode akoz sa i pou enn bann egzanpsyon.  Be solman i enportan akoz toulezour nou konsonm karbiran.  Be i ariv en moman kot nou pou bezwen konnen ki mannyer sa bann keksoz i vini, pour nou konsonmasyon lenformasyon personnel.

E Mr Speaker, en lot keksoz ki pou fer akse vin fasilman avek piblik.  E la mon fer pledwari avek Vis-Prezidan, se devlopman teknolozi.  Zisteman i so happen ki i osi ansarz Minister ICT.  Gouvernman i bezwen pouse, envestir dan ICT infrastructure ki mon pa bezwen desann anvil, mon pa bezwen call en biro, mon pa bezwen ekrir en let, anvoy en email per se, me sa lenformasyon i ava aksesib online fasilman, vitman pour mwan gannyen.  E sa nou bezwen, i ava ed nou popilasyon byen.

E osi en lot pwen an terminant ki mon oule fer, se ki i annan bann, i annan ozordi, kekfwa sa i en klarifikasyon ki mon ti a demann Vis-Prezidan pou fer dan son rezimen akoz mon anvi konnen, se ki bokou dimoun dan servis piblik zot siny anba PSO, zot siny parey en Lagreman ki ou pa disclose serten lenformasyon.

E sa Act, mon pa pe koz State Secret Act, me anba PSO i annan en lot keksoz ki bann dimoun i sinyen.  Mwan mon’n sinyen ler mon ti dan SBC. 

So, kan nou ganny, anba sa Lalwa si i vini prezan, eski superi… i ki sa lekspresyon mon pe rode?

 

(Mic Off)

 

HON GERVAIS HENRIE

Supersede.  Eksplik sa, akoz bokou dimoun i ganny afekte par sa e sirtou apre serten letan ki nou’n sorti da servis piblik.  Ki mannyer sa i marse?  E savedir mon ti ava ankor, pou fini, pou fini, akoz la mon war i 10.30.  Dernyen mo pour piblik, konn byen sa Lalwa.  I deza annan sa online si zot al website si zot al lo SeyLII, lir li byen e konnen kwa ki ou kapab fer anba la, kwa ki ou pa kapab fer, koumsa pour ou kapab byen enform ou lekor.  Akoz sa Bill i pli konsern ou ki i konsern Civil Society ouswa ki i konsern Medya.  E avek sa 2 mo, Mr Speaker mon ava dir mersi pour latansyon tou dimoun.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Henrie.  Nou pou pran en Break e nou a retournen 11er.  E 11er laparol se pour Onorab Bernard Georges.  Nou ava Break e nou a retournen 11er.

 

(BREAK)

 

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen nou travay avek bann entervansyon lo Access to Information Bill, zis mon ti a kontan welcome Miss Shelda Commettant ki’n join nou e zofisye dan Biro Vis Prezidan.  Mon ava donn la parol Onorab Bernard Georges.

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Access to Information Bill ki devan nou ozordi i ankor en blok ki nou pe mete dan nou miray demokrasi isi Sesel.  I vin byen tar me nou tou nou konn parol sanson “plutôt tard que jamais.” E mon pour fini lo en note pozitiv me mon pour komans lo en note mwens pozitiv, i byen ki sa bann keksoz pe arive me annan de fwa nou tris ler nou vwar ki bann keksoz ki ti’n devret arive depi byen, byen lontan pe vin prezan.

Ler lezot pei in fini enplimant sa bann keksoz e zot in fini ganny rezilta sa bann keksoz dan nivo zot devlopman, e la bomaten mon mazin Public Order Act ki son prosesis pase ti parey konmsi ou pe al kot dantis pour al tir ledan, i ti telman difisil, i ti telman fer lapenn pour ariv a sa staz.  Mon mazin langazman Nasyon Sesel an antye dan Konstitisyon pour rann later ki ti’n ganny pran anba 2enm Repiblik.  Sa langazman ti fer an 1993 e nou’n drag, nou’n drag, nou’n drag ziska finalman Lakour Dapel ki’n bezwen detrwa an pase dir “gete, serye zot, zot in donn en langazman, fer li.” E la aprezan sa Access to Information Bill ki parey Onorab Gervais Henrie in fer nou mazinen e mon sir ki lezot dimoun ki pour pran la parol lo sa kote latab pour rapel nou li osi in vin byen, byen an retar.  Me i annan lespwar akoz kantmenm i vin avek son retar sa Bill in donn bann ki’n konsevwar li loportinite pour zot anmenn en Bill devan nou ki plizoumwen reponn a bann legzizans nou Nasyon lo sa size.  E klerman sa enn Bill pa pour pas dan menm prosesis ki Public Order Act ti bezwen pas ladan.

Toute au départ Mr Speaker mon krwar ki nou devret sitye sa Bill dan son konteks Konstitisyonnel.  Akoz mwan menm mon e bann Manm Attorney General ek bann Manm Bills Committee ler nou ti pe revwar sa Bill nou menm nou, nou ti annan serten mefyans ki kekfwa sa Bill i pa pour dovetail avek nou Konstitisyon.

E rezon prensipal se pa sa Bill, rezon prensipal se nou Konstitisyon ki kekfwa i defayans dan en serten sans.

Akse a lenformasyon i ganny donnen oubyen i ganny reprodwir dan nou Konstitisyon anba Lartik 28.  E ler ou lir Lartik 28 vit ou ava annan tantasyon tonm dan latrap ki nou nou’n tonm ladan, setadir pou dir e mwan mon’n, mon pa kasyet pour dir ki mon’n dir sa a plizyer repriz dan bann prezantasyon ki mon’n fer me sa ti fo.  Nou tonm dan tantasyon krwar ki Lartik 28 i donn nou akse, i donn nou drwa a lakse a Lenformasyon ki konsern nou, sa dimoun ki pe demann sa lenformasyon.

E ler ou lir Lartik 28 (1) set egzakteman sa ki i dir, e fodre ou al en pe pli lwen e ou lir son Lartik ziska lafen pour ou vwar ki annefe drwa a lakse a Lenformasyon pour tou dimoun pour ganny tou lenformasyon i pa dan 28 (1) me i dan 28 (4) se konmsi en afterthought ki in ganny mete la alor ki i ti devret selon mwan pour mon pa anmenn okenn lezot dimoun dan mon largiman, selon mwan i ti devret o depar i ti devret the main article.  me erezman ki sa Bill i an konformite avek Lartik 28 (4) alor okenn problenm Constitutionnalité pa arive.

Sa Bill in ganny e mon kontan ekout Vis-Prezidan bomaten ki dir nou ki nou’n adopte en Lalwa model ki Linyon Afriken in sizere pour tou son bann Leta Manm e i en Lalwa ki ouver.  E la koman en dimoun ki’n travay bokou avek Konstitisyon, koman en dimoun ki i annan en lespri ase spesifik lo sa ki Konstitisyon i devret fer, mon kapab dir ki sa Lalwa i antre konpletman dan bon sans.

Setadir olye donn en drwa a lenformasyon oubyen drwa a lakse a Lenformasyon dan en lespri ki ou a fer, nou bezwen fer li, sa Lalwa i fer li ouver i donn, son moter zenerater se ki ou kapab annan akse a lenformasyon, e son bann derogasyon i vin koman bann derogasyon.  E non pa parey nou’n vwar dan bokou ka, i parey nou ti vwar dan Public Order Act ki son derogasyon i vin pli enportan ki son Drwa li menm ki en latrap ki si nou pa fer atansyon i fasil pour nou tonm ladan.

E mon dir ki Lalwa i en Lalwa progresif dan sa sans, akoz par egzanp i permet menm bann dimoun ki i annan en serten andikap fizik pour zot kapab ganny akse a sa lenformasyon.  Par egzanp en dimoun ki pa vwar kler oubyen en dimoun ki pa atann i kapab annan akse a lenformasyon menm si sa lenformasyon i dan en laform ki i pa ti pour kapab ganny akse avek akoz son dezabilite.

E sa set en bon keksoz e mon krwar set en keksoz ki nou devret soulinyen e ki nou devret dir i en bon keksoz.  I napa donk restriksyon mon a vin lo la en pti pe taler, me i napa donk restriksyon de baz; bann restriksyon i vin koman bann restriksyon parey nou dir dan term Konstitisyonnel “bann restriksyon ki neseser dan en sosyete demokratik”.

Donk Lalwa i obliz parey in ganny dir, i obliz bann servis Gouvernman ki i annan lenformasyon pour zot fer 2 keksoz.  Premyerman pour zot donn sa lenformasyon dan en fason proactive setadir pa esper en dimoun demann ou, me donn li menm avan en dimoun in demann ou.

E bomaten nou’n vwar en legzanp fizi ki’n perdi, fizi ki’n perdi sa Lalwa i obliz sa lenstitisyon pour dir i annan en rivolver ki’n perdi avan menm ki en dimoun i vin devan pour demande, ‘’Eski ti annan en rivolver ki ti’n perdi?’’

E se sa mon krwar son keksoz pli radikal si mon kapab servi sa mo dan sa Lalwa ki i fors sa dimoun ki i annan sa lenformasyon pour met li, pour met li dan piblik avan menm ki piblik i mazinen ki i bezwen al rod sa lenformasyon.

E dezyenmman i donn akse a lenformasyon non selman lenformasyon lo ou menm, me lenformasyon lo nenport ki lezot dimoun oubyen lezot lenstitisyon ki anba kontrol en Departman oubyen en servis Gouvernmantal kek par.   Donk mon krwar ki si nou aret la nou kapab dir ki sa Lalwa dan son lentansyon Onorab Sebastien Pillay ava permet mwan servi son mo dan son “loptik” e dan son rezilta i en Lalwa ki bon, i en Lalwa ki donn en striktir a Lartik 24 ki en Lalwa ki broad ki en drwa ki Konstitisyon i donnen san gran detay.

Problenm avek devwal lenformasyon, problenm avek lakse a lenformasyon, se kote ou arete?  Kan eski sa lenstitisyon ki i annan sa lenformasyon i kapab oubyen i devret pa devwal sa lenformasyon swa proactivement, swa an repons avek en demann ki ganny fer par en dimoun.

E dan sa Bill ki devan nou si nou regard Clause 20, 21, 22, 23, 24, 25 nou ava vwar kote sa Lalwa i sey achieve en balans ant devwal lenformasyon ek pa devwal lenformasyon kan si ou pour donn sa lenformasyon i pour afekte en keksoz ki ou pa anvi ganny afekte.

E sa Lalwa i ava osi bon ou osi move si sa balans pa en bon balans, si swa a akse a lenformasyon i tro fasil e ki ou kapab al rod lenformasyon par egzanp si demen mon anvi konn bann rikord medikal lo Onorab Afif oubyen Onorab Arissol e mon servi sa 2 legzanp akoz zot pe asiz obor mwan, si mon kapab zis ale e demann permisyon lo zot rapor medikal avek servis lasante, eski mon devret pe ganny sa lenformasyon oubyen eski i annan si bezwen i ete en posibilite pour bann servis medikal dir non ou pa kapab annan lenformasyon lo Onorab Afif ek Onorab Arrisol.

Akoz lefet ki ou pe asiz obor zot dan Lasanble i pa en rezon sifizan pour ou konnen ki zot leta lasante i ete, me par egzanp par kont si ou anvi konn sityasyon lo leta lasante Prezidan Larepiblik oubyen Vis- Prezidan ki pe desarz fonksyon Leta la kekfwa i ava en keksoz ki ou kapab gannyen.

La balans alor Lalwa i pour osi bon oubyen osi move si sa balans i bon oubyen i move.  Sa balans pa kapab al tro dan en direksyon oubyen tro dan en lot direksyon, e se sa problenm avek lenformasyon.  Lenformasyon parey nou konnen i parey dife, i en bon serviter me i en move met e fodre nou konn metriz li byen o servis Leta e non pa selman pour nou fer gossip oubyen tou sort kalite keksoz avek.

E mon’n poz sa kestyon pour mon regard prezan eski i annan sifizaman safeguards?  E mwan mon krwar ankor enn fwa akoz sa i en Lalwa model mon krwar ki bann safeguards bann lenstans kot sa dimoun ki i annan sa lenformasyon oubyen sa lenstitisyon ki i annan sa lenformasyon i kapab pa devwal sa lenformasyon se bann safeguards ki balans byen avek son drwa a lakse.

Me erezman ki non selman sa balans i egziste a sa nivo, setadir ou annan drwa a lakse me i annan serten keksoz ki ou pa pour ganny drwa a lakse e sa bann keksoz i pa dan lespri sa dimoun ki pe tenir sa lenformasyon i la an nwanr ek blan dan Clause 20,21, 22, 23, 24, 25.  I la, ou pa kapab al an deor sa bann restriksyon ki la.  Sa se premye pwen.

Be dezyenm pwen menm si sa information holder i dir ou ki ou napa drwa sa lenformasyon, ou annan 2 drwa Lapel, ou annan 2 rights of Appeal.  Premyerman ou premye drwa se demann heads sa lenstitisyon, “heads” se sa mo ki’n ganny servi dan Bill, ou demann sef sa lenstitisyon pour revwar desizyon sa lenstitisyon li menm pour donn ou sa lenformasyon oubyen pour refize donn ou sa lenformasyon.  E apre sa si ou still pa ankor ganny okenn gain cause ou kapab fer Rapel avek Information Commission.

Donk ou annan 2 Drwa pour ou sey ganny sa lenformasyon e mon krwar subject a sa ki mon pour al dir taler lo konpozisyon sa Information Commission li menm mon krwar ki sa 2 drwa ki ou annan pour ou fer Rapel kont en desizyon pour pa donn ou lenformasyon i en safeguard sifizan pour fer sir ki a lafen dizour ou ava ganny lenformasyon ki siseptib pour ou gannyen, e ou pa pour ganny lenformasyon ki pa siseptib pour ou gannyen, mon krwar ki bann gard fou, bann safeguards i, ki’n ganny met an plas i sifizan pour protez bann lenstitisyon zot menm, ler zot bezwen ganny proteze e mon donn en legzanp, par egzanp mon anvi konnen ki plan Gouvernman pour ete lannen prosenn lo taxation e Gouvernman i dir mon non ou pa kapab ganny sa lenformasyon akoz nou pa kapab devwal li avan ler akoz sa pour afekte nou sistenm anmas tax. 

Sa ou ava dir wi i en bon restriksyon alor son balans, son balans i bon, e menm si mon fer en rapel enn de fwa mon pa gannyen nou ava kapab konpran ki mon pa ti’n devret ganny sa lenformasyon.

Me dan lot sans i annan en keksoz ki mon’n devret konnen, e ki pour en rezon ou pour en lot mon anvi konnen par egzanp konbyen lakaz Gouvernman pe al fer Les Mamelles sa lannen pour mwan kapab dir sa avek mon bann constituents e Minister Lakaz i dir mwan ‘’non,  sa lenformasyon i sekre akoz nou pe al fer, nou pe mazinen ki kekfwa i pour annan en Eleksyon byento alor mon pa kapab devwal ou sa, mon anvi servi sa pour nou kapab ganny en lavantaz dan Eleksyon.’’ Sa set en keksoz ki mwan mon kapab ale e ganny sa lenformasyon.  Mon pa krwar ki sa bann keksoz Komisyon Lenformasyon pa pour kapab donn mwan.

E mon vin alor lo sa Komisyon li menm.  Anba sa Lalwa, sa Lalwa pour ganny manage, pour ganny dirize par en Komisyon Lenformasyon, ki pour annan 4 dimoun ladan, en Chairman, 2 komisyoner, epi en CEO, e si en, epi en CEO e sa 4 dimoun se zot ki pour annan sa responsabilite evantyel pour fer sir ki sa bann information holders i devwal lenformasyon proactivement, donk zot pour bezwen lo zot ledo toultan pour fer sir ki zot pe fer sa keksoz.

Me dezyenmman se zot menm zot ki pour pran desizyon final ler en information holder i refize donn lenformasyon pour dir li wi ou devret, oubyen non ou pa devret donn sa lenformasyon.

Alor sa bann dimoun se bann dimoun kle, 3 ladan son chair avek 2 komisyoner pour ganny apwente par Prezidan selon Lalwa mannyer i ete ozordi apre ki Prezidan in konsilte avek Speaker.  I pa pe konsilte avek Sef Ziz parey labitid akoz Sef Ziz i annan en lot rol pour zwe dan sa Lalwa, me i bezwen konsilte avek Speaker.

Sa CEO li i ganny apwente par Komisyon.  Ler Komisyon in fini ganny apwente zot, zot ava source en CEO aprezan, sa CEO li les li de kote i napa Pouvwar desizyon lo okenn drwa ki pe ganny vyole.  Me sa commissioner – sa Chairman avek sa 2 Komisyoner, avek sa 2 komisyoner se zot lakle.  In ganny dir bomaten e mon repete parey toultan nou fer ki en Lalwa oubyen en Konstitisyon i pa zis detrwa parol lo en paz, parol lo en paz pa fer Lalwa vin en bon Lalwa, fodre i annan son bann dimoun ki pe manage li, fodre i annan kapasite manage li e fodre zot desarz zot responsabilite anba sa Lalwa.

E si nou annan donk, akoz pa bliye se ki Prezidan ki pe apwent sa bann dimoun, si Prezidan i apwent bann dimoun ki pour fer sa ki li i anvi, e si i konsilte selman avek Speaker konsilte, i pa oule dir ki Speaker i annan en say, Prezidan kantmenm Speaker i dir li mon pa dakor avek sa oubyen lot, i still kapab go ahead.

Si i met bann dimoun an plas ki pour fer sa ki li i anvi e non pa desarz zot responsabilite dan en fason fair ek onnet, sa Lalwa avek tou son bann zoli parol ladan pa pour fer okenn sans.  I pa pour anmenn en pa pli devan.

Alor mon demann avek bann manm ozordi e avek Vis- Prezidan mazin tre byen i en pwen ki nou’n fer sorti dan Bills Committee, i en pwen ki nou’n fer sorti e ki nou’n met devan zot dan rapor, annou mazin tre byen lo ki mannyer nou kapab sofgard sa Chairman ek sa bann commissioners pour ki zot bann dimoun ki pour rise par lao okenn tandans politik e ki zot pour administre sa Lalwa dan en fason ki fair e dan en fason ki nou koman sa Lasanble ki pe al pas sa Lalwa ozordi nou’n mandat zot pour zot fer.  Sa donk se lakle Mr Speaker, si non, if we get this wrong nou pe fer en deservi nou pei.

Trwazyenm keksoz ki sorti dan sa Lalwa, se ki sa Lalwa pe anmenn en kantite travay lo bann Lenstitisyon Gouvernman an plis sa ki zot annan konmela.  E si zot lir sa Lalwa parey mon sir ki zot tou zot in lir sa Lalwa, zot ava vwar ki responsabilite ki nou pe met lo sa information officer ek sa Departman kot sa information officer pour travay i en gro, gro, gro responsabilite.  E pour bezwen en pour bezwen annan en training enportan ki pour bezwen ganny fer avek tou sa bann dimoun pour met zot okouran zot responsabilite anba sa Lalwa akoz zot annan en kantite responsabilite, zot pour bezwen, zot pour bezwen vin sa public face sa Departman plis ki sa HR officer dan sa departman i ete, zot pour bezwen anmas tou sa lenformasyon, zot bezwen deside ki lekel ki pour, ki zot pour donnen proactivement, lekel ki zot pa pour donnen, zot pour bezwen prepar rapor.

Zot annan statistik kantite keksoz ki zot pour bezwen fer e sa pour anmenn en latas enportan ek en kou adisyonnel a lafason ki nou travay, ki Gouvernman i travay, me parey nou dir toultan personn pa’n dir nou ki la demokrasi i en keksoz bon marse, si nou anvi en la demokrasi nou pour bezwen depans larzan, la demokrasi i en keksoz ki kout ser, me i en keksoz ki nou bezwen depanse si nou anvi bouz devan parey en pei normal.

Alor Mr Speaker nou annan en Lalwa ki selon mwan, i reponn a legzizans nou Konstitisyon; nou annan en Lalwa ki nou bezwen met an mars, met an plas pli vit posib, i pour anmenn son responsabilite me mon krwar i pour ouver en gran sapit dan nou listwar kot lenformasyon pa pour en keksoz ki zis ganny, ki zis dan bann file Gouvernman partou me ki pour ganny, kot nou pour kapab ganny akse dan en fason balanse.

E finalman donk mon retourn lo mon dernyen pwen, e mon dernyen pwen se lekel sa bann lenstitisyon ki devret ganny kouver anba sa Lalwa?  Si zot regard dernyen paz zot Lalwa son Schedule zot pour vwar paragraf 2 i dir ki “sa se senpleman bann public bodies ki’n ganny kontrole oubyen finanse par Gouvernman – si i pa deza en Antite Gouvernman li menm.  Mr Speaker nou ava, nou’n port a zot latansyon koman Bills Committee eski nou krwar ki sa i sifizaman, i sifizan oubyen eski i annan serten lezot lenstitisyon ki devret ganny kouver par sa Act, par sa Bill?

Mon  a donn zot en legzanp ozordi SBC i ganny kouver.  Minister Later i ganny kouver, Biro Ombudsman i ganny kouver, IDC i ganny kouver, akoz tousala se bann lenstitisyon ki owned, controlled or financed by Government.

 Me IOT pa ganny kouver nou annan 40 poursan dan IOT, IOT pa ganny kouver akoz i pa owned, controlled or finance by the Government ni enn ni lot. Eski nou krwar ki nou devret osi ganny akse a lenformasyon avek sa bann lenstitisyon kot Gouvernman i annan en par!  Kot, ki en lenstitisyon kot nou Leta nou ki bann shareholders ansanm avek sa 90, 000 dimoun deor, deor sa lasal eski nou krwar ki nou devret ganny osi lenformasyon?

E donk nou’n propoz koman Bills Committee en formil ki si nou krwar ki sa akse a sa lenformasyon i kapab ganny, i devret al ziska sa zistans sa ki nou kapab fer mon konnen, mon konnen i pour annan serten retisans, me mon ti a kontan la dan mon bann dernyen parol ozordi, se ankouraz zot pour rise above sa bann retisans.

Par egzanp mwan konpran mwan ki Gouvernman i kapab dir oubyen sa bann lenstitisyon i kapab dir “be gete nou pa nou ki mazoriter, nou pa kapab fer dominer avek en lenstitisyon kot nou pa mazoriter.

Nou pa kapab perdi lenvestisman dan nou pei.  E kekfwa si nou pe fer keksoz vin tro kler, bann dimoun pa pour anvi envestir” mon konpran sa, me, mwan mon fermeman krwar ki bann safeguards ki i annan anba Clause 20, 21, 22, 23, 24, 25 i ase sifizan, pour fer sir ki si nou pe demann en keksoz ki nou pa devret merite gannyen, nou pa ava gannyen.

Me si nou merite gannyen nou kapab gannyen.  Annou pa bliye ki menm sa Lalwa i pa black and white, i annan serten keksoz si par egzanp nou demann en set Minutes, Cabinet ki nou annan drwa, e Cabinet i dir wi ladan i annan 5,6 keksoz ki nou pa mind devwale me i annan en bout ki i ankor sekre.  I annan posibilite fer en redaction zot ava tir sa bout e zot ava donn piblik sa bout ki sipoze gannyen.

Donk i annan en fleksibilite dan sa Lalwa ki permet ki ou ava ganny sa ki ou merite gannyen, me si i annan en keksoz ki dan lentere Nasyonal ou pa devret gannyen i kapab ganny redacted.

Alor menm zafer, menm zafer avek mon pran sa legzanp IOT akoz se sel legzanp ki vin dan mon lespri, si i annan Minutes en meeting IOT ki nou anvi gannyen, mon a donn en legzanp ki’n pas devan sa Lasanble, 13 Mwan nou anvi konnen ki negosyasyon ti annan ant Gouvernman avek IOT pour pey 13 Mwan, nou kapab demann zot, zot Minutes.  

Be si dan sa bann Minutes i annan enn de pwen ki konfidansyel ki i annan pour fer avek zot lapros avek Linyon Europeenne pour zot vann zot prodwir, zot redacted, zot tire, nou napa dwa sa lenformasyon, me nou annan dwa a sa bout ki nou devret gannyen.

Alor Mr Speaker mon krwar ki bann safeguards ki i annan dan sa Lalwa i kapab permet nou pour nou ouver nou levantay en pe pli gran e anbark sa bann lenstitisyon dan nou definisyon bann bodies ki ganny kouver anba sa Lalwa.

An konklizyon Mr Speaker e mon remersi ou pour sa letan ki ou’n donn mwan, i annan 2 keksoz ki mon ava zis mansyonnen an ka ki personn pa pran li; enn se bann simple amendments ki nou’n fer avek sa Lalwa mon pa konnen si kekfwa taler nou ava pran sa an koz.

E dezyenmman, nou tou nou’n ganny en kopi bann rekomandasyon ki’n ganny fer par Media Commission, Seychelles Media Commission me mon vwar ki ziska prezan ki personn pa ankor table.

I annan enn de pwen ladan ki enportan e kekfwa i ava annan en manm ki ti ava swete fer bann simple amendments pour nou pran zot an konsiderasyon.  mon pa pour fer li akoz mon pa reprezantan Media Commission me kekfwa enn bann Manm Komite Medya Lasanble ti ava kontan pour pran sa bann pwen e met devan.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Georges.  Onorab Afif.

 

HON AHMED AFIF

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker tou dabor les mon a dir ki mwan mon pour vot an faver sa Bill pour la senp rezon ki parey bokou lezot Manm Onorab in dir, i pour lev oter bar dan nou pei kot i konsern latransparans e bonn Gouvernans.

Mon dir sa parske e si nou al lo en nivo pratik ozordi i annan bokou dimoun dan lepase, Mr Speaker ki par egzanp ler i pe rod en travay zot ganny dir ou pa pe ganny en travay akoz nou annan rezon sekirite, security clearance eksetera ki nou pa pour dir ou, me selman ou pa’n ganny ou travay akoz sa.  Sa Bill ozordi i fer provizyon ki tou sa bann dimoun ki ganny dir ki i annan lenformasyon, ki en Lotorite i annan dan file kont zot, zot kapab servi sa pour zot kapab ale e al rod sa bann lenformasyon.  E alor ankor enn fwa set en zouti ki zot kapab servi.

Dan lepase nou, mwan mon rapel byen ti annan plizyer dimoun ki par egzanp ki’n fer en laplikasyon pour en License pour fer en biznes ki ganny refize e ankor enn fwa i pa konnen akoz i ganny refize.  E tousala sete bann mwayen ki serten dimoun dan lotorite ti kapab egzers zot pouvwar pour zot anpes en dimoun pour rezon ki zot, zot konnen kapab fer biznes, e li i ti napa en rekour parske ti annan en Lotorite ou apply avek li i dir ou pour serten rezon i pa kapab donn ou.

Alor ozordi anba sa Bill e sa Lalwa ler i pour vini i permet sa bann dimoun kapab al demande akoz zot License in ganny refize.  E la mwan mon rapel tre kler en ka ki sa dimoun pa ankor ganny en License ozordi e sa i en ka aktyel kot in al kot en lotorite pour demann son License e sa Lotorite i dir avek li, mwan mon pe fer en assesment ou License me i annan en lot lotorite, sa lotorite li i annan lenformasyon konfidansyel kont ou.

Ou koman en aksyonner dan sa lakonpannyen e sa lenformasyon i sitan konfidansyel mon pa pour kapab donn ou.  Prezan sa dimoun i dir, ‘’be ok, si ou annan lenformasyon konfidansyel lo mon eski ou pa pe vyol mon drwa pour mwan kapab travay parske sa lenformasyon ki ou dir ou annan lo mwan, i kapab mal! E si i mal e mwan mon pa konnen ki sa lenformasyon e ou, ou pe fer en fot, ou pe fer en gran ditor avek drwa en sitwayen.’’

E sa dimoun dan sa ka i ti met sa ka Ankour, ti al devan Lakour i dir, ‘’be mon pe ganny refize en License lo en lenformasyon swadizan konfidansyel.’’  E zis mon a nonmen sa lenformasyon ti sipoze sorti kot FIU e i demann Lakour pour silvouple be dir FIU devwal sa lenformasyon ki li i a vwar si vre si korek, si pa korek e answit sa i a determin son zizman lo si zot in refiz li son drwa dan en fason korek.

E ankor i ganny refize e Lakour i zet son ka.  In al dan Court of Appeal e Court of Appeal in dir Lakour ti mal, Lakour ti mal zot pa kapab tenir lenformasyon kont ou refiz ou, ou drwa travay san ki ou konnen ki lenformasyon ki i annan lo ou.  Parske lenformasyon i lo ou i pa kapab afekte sekirite Leta, i se lenformasyon lo ou.  e sa Bill ozordi i donn, fer provizyon sirtou dan part 2 kot okenn lenformasyon ki ou annan lo en dimoun i bezwen kapab ganny akse avek, byensir avek bann safeguards apropriye.

Mon dernyen pwen Mr Speaker se kot i konsern part 3 kot i donn serten Pouvwar pour bann Lotorite kapab pa donn serten lenformasyon pour bann rezon ki’n ganny mete dan Lalwa, e mon swe se ki bann, tou bann dimoun ki ansarz bann Lotorite bann heads parey nou dir zot, zot pa abiz sa pouvwar parske si i annan en tandans pour kontinyen annan en pratik kot serten dimoun pa pour ganny serten lenformasyon, pa pour ganny zot drwa respekte ou kapab esey servi sa Lalwa ankor pour ou pour kapab kasyet serten lenformasyon.

Me byensir sa Lalwa ki la devan nou i fer provizyon ki ou kapab fer en lapel kont sa bann tel desizyon e dan sa Lalwa i fer provizyon dan part 5 pour ki i annan en Komisyon, sa Komisyon i pour ganny son bann zofisye apropriye e ou kapab fer en lapel anba part 4.

Alor pour mwan set en Lalwa ki vreman i donn nou en nouvo lekipman dan nou bwat zouti pour kapab fer tou nou bann sitwayen annan sa abilite pour zot protez zot drwa ki Konstitisyon i donn zot.  Alor pour mwan set en keksoz ki en pa dan en bon direksyon e mwan mon ti a kontan anmenn mon sipor pour sa Bill.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Afif. Onorab Sebastien Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker, bonzour Mr Speaker, bonzour Vis- Prezidan, e bonzour Attorney Zeneral, bonzour tou bann Manm Onorab e tou dimoun a lekout.

Mr Speaker devan nou, nou annan en Prozedlwa ki mon vreman apresye ki ozordi nou pe diskit lo en Prozedlwa ki anmenn plis latransparans dan lafason ki Gouvernman i fonksyonnen.

Mr Speaker mon zenerasyon in sanse ki serten nou ki’n nobou travay lekol nou’n ganny sans al etidye aletranze e vwar ki mannyer bann sistenm aletranze i fonksyonnen e ki mannyer bann mekanizm ki anmenn plis latransparans i marse e ozordi mon fyer pour vwar ki dan mon pei nou pe met an plas bann mekanizm ki menm dan serten bann pei kot mon’n al etidye ki nou apel zot bann pei bokou pli devlope zot napa sa bann mekanizm oubyen serten zot bann mekanizm pa al sitan lwen parey dan sa Lalwa ki nou pe met an plas ozordi i ale.  Sa i pwen vreman enportan ki nou bezwen fer sorti.

En lot pwen enportan Mr Speaker mon bezwen dir ki mon apresye ki mon koleg Onorab Georges i pa en dantis akoz ler nou regard sa Lalwa dan li menm i kler ki si nou regard lapros ki Prezidan aktyel in pran, se ki sa i ouver son Gouvernman en kantite e pour en Leader politik oubyen en Leader Gouvernman fer en tel move i en keksoz tre enportan akoz i montre poudir i napa nanryen pour kasyet e i permet nou sitwayen.

E sela kot, e sela ki vreman enportan pour nou Lasanble met lanfaz lo la, i permet nou sitwayen pour annan en langazman a tou nivo avek bann Lenstitisyon Gouvernman ki i annan en rol pour zwe dan amelyor son lavi dan fer bann aksyon ki pour zisteman anmenn amelyorasyon dan son lavi.

Ki mannyer sa pour arive Mr Speaker?  Annou pran en legzanp tipik, annou pran en Minister par egzanp koman Departman Devlopman Kominoter li i sipoze fer bann proze lo nivo distrik, ozordi enn bann mwayen ki la mazorite popilasyon dan en distrik i ganny lenformasyon lo sa bann proze, se ler i al attend sa bann meeting ki ganny fer avek DA, e la DA i eksplike poudir dan distrik nou’n annan 10 eksetera kantite proze.

Me avek sa Lalwa i pa zis pour permet sa dimoun ganny akse ek sa lenformasyon, i pour fer ki sa bann Minister en Departman i devlop bann sistenm ki a permet piblik ganny akse ek sa lenformasyon dan en fason fasil.  Se sa ki enportan.  Ozordi par egzanp kot i annan serten lanpayaz oubyen difikilte pour en dimoun konnen ki pe pase dan son distrik, okenn dimoun meton Mont Buxton i annan proze dan son distrik, sa Minister konsernen in met tou sa bann proze lo son sit web i pase dan Mont Buxton i vwar poudir sa semen ki ti sipoze ganny fer pa lwen avek son lakour pa pe ganny fer, i kapab al kot son DA e demann kestyon akoz sa semen pa pe ganny fer.

E sa i pour ed bann MNA dan zot travay ki zot, zot annan pour zot fer dan rol oversight akoz zot sitwayen, zot elektora pour pli enformen lo sa ki pe pase dan distrik e i pour ed sa Minister pour vin pli efektiv akoz i pour annan en lot Sistenm Monitoring lo kwa ki pe pase lo sa bann proze.

Souvandfwa nou’n tande poudir kontrakter pa pe delivre en proze, me enn bann fason ki nou kapab servi sa Lalwa se Citizens Engagement pour fer ki se piblik menm ki pou dir ou si sa proze pe ganny fer oubyen pa pe ganny fer; oubyen si kontrakter in dir 2 zour davans, be ou dir ou non mon pe gete la mon pa vwar la, napa nanryen ki pe ganny fer, so se sa en eleman fondamantal dan sa Lalwa ki nou bezwen apresye.

E en lot eleman fondamantal dan sa Lalwa ki nou bezwen konpran se ki, nou demokrasi in evolye a le pwen ozordi ki nou pe koz lo donn piblik akse ek lenformasyon dan bann konpannyen ki Gouvernman i annan shares ladan.

E sa ankor i enportan akoz dan bokou pei, dan serten pei Mr Speaker malgre zot in avanse zot annan menm baz legal serten lenformasyon ki relye avek fonksyonnman serten Konpannyen i ganny kontrole par zot Companies Act e i fer ki sa lenformasyon pa neseserman act, gran piblik pa pour ganny akse avek sa lenformasyon.

Me parey mon’n dir nou nou’n al bokou pli devan ki sa.  So i montre en commitment, mon vwar en commitment lo par Gouvernman aktyel pour li anmenn Gouvernman pli pre avek sa bann dimoun ki esansyelman enform parti Gouvernman e sa se popilasyon.  Bann dimoun ki’n met sa Gouvernman la pour travay pour li.  E mon krwar se sa lespri ki al dan sa laliny koabitasyon ki nou’n koz lo la ki mon konnen ozordi se sa ki pe anmenn nou pour diskit dan en fason pozitiv lo en Lalwa ki anmenn en retonbe pozitiv pour nou popilasyon.

Mr Speaker i annan legzanp ki’n ganny servi oparavan, bann entervenan avan mon ki ankor enn fwa i montre ki nou pei in avans en kantite sirtou an se ki konsern rrwa sitwayen an se ki konsern rol ki sitwayen i bezwen zwe e langazman nou bann lenstitisyon.

Annou pran legzanp sa sityasyon kot sa dimoun in al Ankour pour li, sa ki mwan mon pour dekrir koman en Judicial Review dan en desizyon ki ti pe ganny pran kont li pour li pa ganny en License, e i montre poudir nou annan en sistenm ki fonksyonnen, akoz atraver swiv ek atraver bann lenstitisyon ki sa dimoun in ale in nobou vwar en rekour pour li ganny en larepons.

Se sa ki enportan dan en sistenm kot ou annan en Lalwa ki pa egziste dan en vacuum me i egziste akote lezot eleman legal ki fer li, ki donn li lafors, ki donn li pouvwar.  E se sa ki enportan Mr Speaker.

En lot eleman ki pour mwan i fondamantal ek sa Lalwa, se mon’n tann bokou koze lo lot kote latab kot zot in koz lo rezo sosyal, zot in koz lo gossip lo rezo sosyal eksetera.  Annou admet si nou oule koz lo rezo sosyal ki a en moman donnen, politikman nou tou nou ti kontan rezo sosyal.  Nou tou nou ti kontan ki ti pe pase lo rezo sosyal e nou ankor kontan evidaman, me si i annan antre zot lot kote ki santi ki rezo sosyal in ariv a en pwen ki i annan gossip eksetera anmenn en Lalwa nou a gete ok?

So mwan mon krwar i al dan laliny ki en entervenan avan mon in koze, si i ti ava ekout mon i ti ava konpran ki pwen mon pe fer me i pa tro oule ekoute parfwa mon konnen mwan, mon kapab konpran li kot si sa dimoun ki’n ekrir sa keksoz ki’n ekrir lo rezo sosyal ozordi, i kapab ale al kot sa lenstitisyon i ganny sa lenformasyon, evidaman probableman sa ki pour ekrir apre i pour baze lo sa ki’n ganny sa lenformasyon oubyen pa pour vwar sa nesesite pour li ekrir lo la.

Me lefe i reste ki sitwayen i bezwen kontinyen angaze dan la demokrasi parey Lartik 40 nou Konstitisyon i permet zot fer e Onorab Georges i konn tre byen akoz i en Lartik ki li in sit bokou devan sa Lasanble a plizyer repriz pandan plizyer lannen.  E i nou rol anba Lartik 40 pour nou reakte towards sa ki pe pase dan nou pei e pour nou anmenn nou kontribisyon.  E sa i vreman enportan.

En lot eleman enportan Mr Speaker ki bann entervenan lo lot kote latab in koz lo la, e ki mon krwar i relevan ozordi pour nou konsidere, se ki malgre ki nou pe koz lo en AU Model Law Sesel ozordi pour enn parmi bann premye pei dan Lafrik annefe ki son Lalwa malgre ki i baze lo sa Model Law i al bokou pli lwen ki nou, ki nou annan sa Lalwa.

E mon krwar sa i ava en bon loportinite pour nou bann Manm ki dan Pan-African Parliament pour zot fer sorti le pwen ki nou pe ariv a en nivo Sesel kot nou kapab take serten leadership lo nivo lo sen sa Parlman pour montre ki nou nou’n ariv, nou pe sey anmenn nou demokrasi lo en lot nivo e anmenn langazman nou sitwayen dan fonksyonnman son pei osi lo en lot nivo.

Se sa bann keksoz bann pozitiv ki nou kapab tire globalman koman en pei e non pa al dan mon lopinyon pour mwan pour pran bann konsiderasyon politik as to si in vin boner, si in vin tar.

Mr Speaker mon’n tann osi ki nou’n koz lo ki mannyer nou pour apwent bann Komisyoner.  Mwan mon tre kontan ki i annan en appeals process en mon kontan ki sa appeal i en drwa, i pa ki ou annan, ki i annan serten kontrol lo fason ki ou appeal, ou appeal i en drwa.

Ou annan drwa no matter what pour ou ganny serten lenformasyon, me mwan mon largiman i se ki Speaker Lasanble Nasyonal i head sa lenstitisyon ki annan oversight role lo Gouvernman e sa Lalwa li i al, i viz ver rol oversight e mon krwar se pour sa rezon ki i enportan ki Speaker Lasanble Nasyonal i bezwen ganny konsilte lo sa Lalwa akoz se Speaker ki pe manage sa lenstitisyon ki li i annan sa rol oversight e scrutiny lo kwa ki Gouvernman pe fer.

E pour nou retir, retir Lasanble Nasyonal dan sa equation, i petet pa en keksoz ki pour pozitiv pour nou dan le fitir akoz nou bezwen toultan ekspekte ki bann enteraksyon ki Lasanble Nasyonal malgre ki nou annan separasyon pouvwar i bezwen reste avek kwa ki Egzekitiv e dan lafason ki i pe fonksyonnen.

E sa pour mwan i vreman enportan so ler nou pe konsider lafason ki nou pour apwent sa bann komisyoner ki mannyer nou pour asire ki i annan dimoun ki fer son louvraz dan en fason obzektif, nou bezwen met sa an perspektiv.  Mwan osi mon kapab avans en largiman eski CAA pa pour apwent komisyoner ki zot, zot santi vi ki i annan, mon pour dir i annan dimoun lo CAA ki zot, zot annan tandans towards en parti politik pour zot anmenn en komisyoner ki annan serten tandans avek zot menm.  Pour servi menm largiman ki Onorab Georges in servi kontrerman avek Prezidan, sa osi i eleman ki nou bezwen met an perspektiv akoz nou konnen ki lo CAA ozordi dan tou pei kot i annan politik bokou parti politik i servi son baz pour annan konsolidasyon pouvwar.

E konsolidasyon pouvwar i ganny fer par met bann dimoun ki senpatiz avek ou lakoz lo bann lenstitisyon e ozordi LDS in fer parey, nou bezwen aksepte poudir sa i en realite politik ozordi Sesel ok?

 

(Mic Off)

 

HON SEBASTIAN PILLAY

(relax Onorab).  So pour mwan i enportan ki nou anmenn sa rol ki Lasanble Nasyonal i bezwen zwe ladan e ou Lasanble Nasyonal pa devret zanmen ganny retire dan sa rol oversight ki nou bezwen zwe an se ki konsern bann fonksyonnman ki Gouvernman i annan.

Mr Speaker mon ozordi mwan ganny loportinite pour mon debat lo premye Lalwa Access to Information ki nou pei pe pase, mon konnen ki dan le fitir pour annan ankor lamannman ki pour ganny fer lo sa bann Lalwa pour rafin li pour fer li vin pli azour avek conjoncture ki pe sanze, me la mon oule remind lepep Seselwa, mon oule remind piblik Seselwa ki pe ekout nou ki ou en drayver taksi ki pas dan en landrwa ozordi, ki ou en sitwayen ki’n pran bis ki ou nenport ki, ou annan dwa angaz ou avek sa ki pe pase dan ou pei.

Sa i en drwa fondamantal garanti anba Lartik 40 ou Konstitisyon.  I en drwa ki personn pa kapab aras ou, personn pa kapab pran avek ou, e ki ou pe pase Grand Anse Praslin, ki ou pe pase Baie Ste Anne Praslin, ki ou pe pase Port Glaud, ki ou pe pase St Louis, ki ou pe pase Mont Fleuri ou annan drwa pour ou si ou vwar en keksoz ki pa pe mars byen al koz lo la.

Me ou pour koz lo kwa si ou ti napa sa lenformasyon. Ozordi ou pe ganny loportinite pour ganny akse ek sa lenformasyon, me mon pour zwenn ek lezot koleg ki’n dir ki la Gouvernman i annan en travay pour li fer pour li prepar son bann diferan lenstitisyon, son bann diferan Departman pour zot konpran nesesite pour sanz serten mindset as to lenformasyon, sak dimoun in train dan bann diferan domenn, dan diferan letan e diferan letap e pour enportan ki nou, nou anmenn en training.

E la mon pour dir ki petet Lasanble ti fer en mistake lannen pase ler nou pa ti aprouv bidze pour annan sa information hub ki ti ganny propoze i ti ava kapab en loportinite pour servi sa information hub pour iz lenplimantasyon sa Lalwa.

Me mon konnen mon bann koleg lo lot kote latab pa ti an faver pour donn en bidze pour nou met information hub up, petet la zot ava rekonsidere ki nou ava annan en information hub pour komans avek ki ava donn training bann information officers ki ava permet bann information officers ganny training pour ki nou anmenn sa sanzman lo nivo bann diferan lenstitisyon.

Akoz i pa zis zot ki ganny problenm avek akse lenformasyon, nou osi lo sa kote latab i annan lenstitisyon ki nou pour ale nou pour ganny menm problenm akoz sa dimoun li i pe lir son liv son Polisi ki son Lorganizasyon in donn li malgre ki petet parfwa son lenterpretasyon sa bann Policy i pa ti neseserman lenterpretasyon ki devret ganny servi.

E se pour sa rezon ki nou pour bezwen prezan i annan en training ki nou bezwen fer.  Me en lot pwen fondamantal Mr Speaker ki mon krwar i annan dimoun ki’n nonm DICT ki nou bezwen prezan met focus lo la, se ki nou move vreman towards sa E-Government, se ki tou Minister, Lazans Gouvernman i bezwen annan li en sit web ki fonksyonnel ki a okenn moman okenn dimoun i kapab ganny akse avek!  Sa i enportan.

E en lot pwen fondamantal se ki prezan sa lenformasyon ki ganny mete lo la, i bezwen continuously pe ganny updated, koumsa en sitwayen ki dan son lazournen ozordi i annan 1erdtan i ale i regarde ki pe pase dan bann diferan Minister, petet i enterese avek kwa ki Minister Lapes pe fer, i annan detrwa proze pe fer, swa son peser i Glaçis swa en lot landrwa, swa en lot landrwa i ale i vwar e i pas kot store peser i pa vwar nanryen i kapab rann, donn son lavwa pour donn kritik poudir be napa nanryen ki pe ganny fer, napa keksoz ki pe ganny avanse.

Se sa lesansyel ki mon krwar Gouvernman prezan i bezwen fer pour li met resours a dispozisyon bann Departman oubyen pour nou kree en platform pour nou allow sa Lalwa pour antre dan bann diferan Departman, Konpannyen eksetera pour ki apre nou ava vwar nou dan en sityasyon kot nou kapab enplimant li.

Akoz mon konnen poudir demen nou annan dimoun ki nou’n met sa, nou annan dimoun ki anvi rod sa lenformasyon ki pour ale pour rod sa lenformasyon pou dir nou be nou’n fini pas Lalwa e mon pa pe ganny sa lenformasyon.

So nou bezwen reponn sa bann kestyon, akoz i pa pe ganny sa lenformasyon, nou bezwen met an plas bann mekanizm ki pour fer ki lenplimantasyon sa Lalwa i ganny fer dan en fason mon pa dir rapid me dan en fason ki byen, ki dan en fason ki konkret e ki demen sa dimoun ki la pe ekout nou ki pour anvi al rod son lenformasyon wherever ki i pour ale, i pour ganny sa lenformasyon ki li i pe rode.

Mon pour terminen Mr Speaker par koz lo serten safeguard.  Ler nou al ver donn lenformasyon Mr Speaker, nou bezwen osi protez bann keksoz ki sacrosanct.  Par egzanp Attorney/ client privilege, doctor/patient confidentiality sa i bann eleman ki nou bezwen kontinyen proteze.  E malgre ki en dimoun i en elected official i pa vedir ki i aret vin en private individual.

I reste son konfidansyalite in regards to son rikord i bezwen reste i pa kapab sorti, i pa kapab annan en derogasyon pour konfidansyalite pour en kalite dimoun ek en lot kalite dimoun.  Sa derogasyon i bezwen pour tou dimoun, e se pour sa rezon ki mon krwar ler nou pe enterpret sa bann safeguard nou bezwen enterpret li dan lesans ki i byen, i tre byen ki nou’n enterpret sa bann safeguard e i tre byen ki nou’n protez sa bann profesyon.  Akoz demen si nou pa fer sa, si nou al ver en lapros pour nou dir be tou avoka i bezwen donn akse lenformasyon ek son case, mon krwar pa si Onorab Georges isi anndan ki en tre bon avoka mannyer mon konpran, ti pour oule donn lenformasyon son bann kliyan avek nenport ki.  Ou konpran?

So sa i bann safeguards ki nou bezwen toultan annan e mon krwar piblik Seselwa i bezwen konpran ki nou annan serten safeguards pour protez bann profesyon ki enportan pour nou pei.

Mr Speaker en terminent, en konklizyon mon tre apresye ki Gouvernman in pran sa lapros e prezan mon pe ekspekte prezan ki Gouvernman i pran the next step pour li met an plas bann mechanism e ki mon ekspekte osi ki dan bidze ki pe vini nou vwar ki i annan konponan bidze ki met a dispozisyon bann diferan Lazans pour zot improve zot prezans online; pour zot improve zot prezans enterakte ek piblik pour zot improve zot PR e pour ede ki zot bann Lorganizasyon i kapab zisteman vinabou delivre lo bann obzektif ki sa Lalwa in prezant devan nou.

Avek sa Mr Speaker mon remersi ou pour ou latansyon e mon remersi Lasanble pour son latansyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sebastien Pillay, bon nou pour aret la.  Nou ava pran Break pour nou retournen 2er avek kontinyasyon deba lo Access to Information Bill, 2017.  Mon ti a zis kontan averti bann Manm Assembly Business Committee ki nou pa pour rankontre ozordi, me nou pour rankontre demen pour nou diskit Order Paper next week, demen 1er dan Speaker’s Conference Room.

E mon osi tou ankor enn fwa fer konnen bann Manm ki apre midi Deputy Speaker ki pour chair akoz mon pe al asiste en lanterman.  Ok?  Sa en pti lenformasyon ki swivan dernyen fwa ki mon ti avan Recess ki Deputy Speaker ti take over the chair bokou dimoun ti pe call pe rode si Speaker in tonm malad or whatever, so nou fer li dan tou latransparans pour nou enform piblik osi tou en pti pe nou mouvman.  Bon nou ava adjourn e nou ava repran 2er apre midi.

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon.  Bon apre midi tou bann Manm Onorab e nou pou konmans toudswit avek nou Sesyon pou apre midi e nou Sesyon apre midi pou kontinyen avek deba lo bann Mosyon, lo sa Bill ki devan nou e lo merit sa Bill.  Lo mon lalis dernyen ki ti koze ti Onorab Pillay alor mon pou al direkteman lo kote, lo mon lalis la i annan.  Onorab Henrie  in koze – Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, bonn apre midi tou dimoun e mon ti a kontan dir avek nou Mr Speaker ki mon pa pou pran bokou letan. I annan bokou keksoz ki’n ganny dir me i enportan ki nou plas sa deba dan son konteks istorik e ki i donn nou byen lenformasyon, fer nou byen konpran kot nou sorti parey mon bann koleg lo lot kote latab i kontan dir, kot nou sorti e kot nou pe ale.

Mon annan 3 dat ki enportan dan mon prezantasyon.  Premye dat se an 1978 kan konman en zenn graduate sorti lekol mon ti pas 6 mwan Radyo Sesel e a sa lepok Minis Lenformasyon ti Mr James Michel e mon pa pou zanmen bliye ler i ti  vin fer meeting avek nou e i dir nou ki fodre nou donn lenformasyon  ki dimoun i bezwen.  E mon ti demann li eksplik nou ki si sa i dir non i annan lenformasyon ki dimoun pa bezwen?  Nou bezwen donn zot zis sa ki zot bezwen.  Se sa ki enportan.  Donk sa ti en moman ase determinan dan mon lavi e mon mazinen se a sa moman la ki mon’n deside vin en zournalis e pou mwan donn tou lenformasyon.  Pa zis sa ki dimoun i  bezwen.

Lot dat se an 1994 zisteman konman en zournalis mon ti’n konmans konsilte en rezis dan Independence House ki ti apel Register of Planning Applications e mon ti’n dekouver ki dan sa rezis i annan  en bon pe zoli  zistwar, en bon pe lenformasyon pou ou kapab ekrir en bon pe zistwar lo bann keksoz ki pe arive dan pei ; bann devlopman konstriksyon ki pe fer e ki ou kapab don piblik en kantite lenformasyon lo kwa ki pe pase, ki bann labi ki ti pe deroule e ki bann, ki bann kas kontour ki ti pe – serten dimoun ti pe fer.

E apre detrwa mwan sa Register ti disparet e mon ti  ganny dir ki apartir ozordi sa rezis nepli piblik, ou bezwen apply avek Minis e Minis i ava deside lo baz sa ki ou, ou pe anvi fer avek sa lenformasyon i ava deside si i kapab oubyen si i anvi donn ou sa lenformasyon.  Sa i dezyenm dat.

Trwazyenm dat se an 1998 byensir kot mon ti antre pou premye fwa dan Lasanble e mon ti dekouver premye zour ki Prezidan France Albert Rene sa lepok ti’n deside ki bann deba Lasanble, Question Time pou nepli pase live lo radyo.  I ti’n deside ki i annan tro bokou lenformasyon deor alors in bezwen limit en pe sa bann lenformasyon lo radyo e lo televizyon, e donn parey son Vis-Prezidan sa lepok, donn Seselwa zis sa lenformasyon ki bon pou zot.  Ki bann Dirizan i krwar i neseser pou zot kapab viv e pou zot kapab egziste dan Sesel.

Donk 3 dat ki montre nou en parkour ase ekstraordiner, kontrol lo lenformasyon par en Gouvernman  ki ti ase obsede par kontrol.  E mon ti a kontan dir avek pep Seselwa e bann dimoun ki pe ekout nou ozordi, ler nou pe debat lo akse, Access to Information ki si i annan parmi zot, si i annan parmi zot ki krwar ki sa bann dimoun ki’n dan Gouvernman Sesel pandan sa bann dernyen 10, 20an, si zot krwar ki sa bann dimoun in sanze e ki ozordi zot pe dekouver en nouvo transparans, big mistake.  Pa’n sanze.  Zot in sanze akoz 15 lo 10.  15 lo 10 ki’n fer keksoz sanze dan nou pei.  Si ti napa 15 lo 10 nou pa ti ava pe diskit freedom of information dan sa Lasanble.  Sa ki’n arive la ozordi i en, i  en – i konkretiz en laviktwar ki lepep Seselwa in gannyen e mon felisit zot.

Mon dir zot mersi pou anmenn nou la ozordi e mon dir avek zot ki pa bezwen fer sa fot nou kapab retourn an aryer si nou pa fer atansyon.  Nou kapab retourn an aryer.  Akoz mwan mon’n aprann ki en leopar zanmen i sanz son bann tas e ki menm apre plizyer lannen mantalite i reste parey.

Ki mannyer pou kontrol lenformasyon e ki mannyer pou kontrol fason panse pep Seselwa. Alors ozordi nou annan en sans ekstraordiner e mwan mon pou vot an faver sa Prozedlwa ki pe ouver lespas lenformasyon dan Sesel.  Mon fer li konman en sitwayen Sesel.

Mon fer li sirtou konman en profesyonnel dan zournalis e mon konnen ki mannyer i enportan pou ledikasyon en pep ki ou ganny akse avek lenformasyon.  Me ler mon koz lo bann zournalis, lo travay zournalis mon anvi dir ki lakse avek lenformasyon i pa en privilez ki bann zournalis i reklanmen e i gannyen dan en pei demokratik.

I pa en  privilez pou bann zournalis.  I en drwa pou tou sitwayen.  I en drwa ki nou pa’n zwir  pandan tou sa bann letan.  Pou tou Seselwa, pou tou sitwayen konnen ki son anplwaye setadir Gouvernman, bann lenstitisyon piblik pe fer avek son letan, son larzan, son bann byen.  Sa bann pouvwar ki zot in gannyen.

Se sa drwa ki ozordi nou pe donn, nou pe rann lepep seselwa akoz sa drwa ti’n ganny arase, ti’n ganny sezi, ti’n ganny konfiske pandan plizyer lannen.

E ler nou pe fer sa nou bezwen rekonnet parey Onorab Henrie in dir, rekonnet bann dimoun ki’n vreman soufer akoz zot ti bann zournalis. E i annan ki’n fer prizon, mwan malerezman oubyen erezman mon pan fer prizon mon’n fer – lotrozour mon ti pe konte e mon krwar i annan zis de kaso dan Sesel ki mon pan fer en pti sezour ladan.

Apard sa tou lezot dizwit mon krwar mon’n sa akoz zisteman mon travay konman en zournalis.  Donk sa i en moman  enportan e mon ankouraz tou bann dimoun pou anmenn zot kontribisyon e fer ki nou annan en bon Lalwa.

Sa Lalwa son prensip fondamantal se ki Gouvernman e bann lenstitisyon piblik ki proaktiv. E sa mon krwar i en keksoz ki esansyel.

Parey Onorab Georges in dir, nou pa kapab vin konman bann dantis pou nou sey retir en ledan ki sa pasyan pa le tire oubyen ki nou bezwen lager pou nou ganny en lenformasyon.  Sa lenformasyon i bezwen proaktiv.

Bann zofisye ki pou ansarz pou met an pratik sa Lalwa i bezwen konpran ki zot devret volonterman e avek bokou lazwa e bokou korperasyon, ofer lenformasyon avek piblik e non pa ki zot rol se pou triye e pou kasyet e pou fer difisil pou en dimoun ganny lenformasyon.  Sa se en keksoz ki mon krwar i en bout fondamantal dan latransparans se pou nou promouvwar louvertir, openness.

Fer fason ki disclosure lenformasyon i sanmenm sa bouton ki lo en computer i apel en default button.  Konman nou tap sa bouton nou konnen poudir nou travay se pou nou ouver e pou nou disclose lenformasyon.

Ki vedir ki en lenformasyon i merit ganny garde sekre oubyen prive selman, kan i annan en bon rezon pou li e selman kan Lalwa i permet. Annefe seksyon 10 sa Prozedlwa devan nou i dir poudir i annan en duty to assist requesters.  I annan en devwar.  Sa zofisye se son devwar.  Se son travay pou li asiste.  Se pa – se en pe en gran sanzman mantalite ki nou pou ariv – ki nou pou fer fas avek.

Nou pou sorti dan en sityasyon kot mwan mon ti, mon ti antre dan en Kordgard e demann avek zofisye ansarz eski mon kapab konnen si ou pe detenir Mr Bernard Henriette silvouple.  E repons ki mon ti gannyen se ; ‘’ki ou?’’  ‘’Ki ou ete ou pou vin kestyonn Lapolis?’’  Se sa sityasyon ki nou sorti ladan e nou anvi retrouv nou dan en sityasyon kot wi msye esper en pti moman mon ava tyeke e mon ava donn ou sa lenformasyon pou ou.  E mon pa ni anvi konnen akfer ou pe rod sa lenformasyon.

Si sa Bernard Henriette i ou aktivis.  Si sa Bernard Henriette i ou travayer.  Si sa – i ou drwa konnen si i annan en dimoun ki ou byen avek ki ou annan en koneksyon avek, si sa dimoun pe ganny detenir. Se sa sanzman ki nou bezwen fer.  Nou pa bezwen donn okenn rezon.

O kontrer si ou pa pou donnen sa rezon se lotorite ki bezwen donn ou en rezon akoz i pa pou donn ou sa lenformasyon.  Sa se enportan. The burden of proof finalman si ou kapab servi sa fraz se ki burden of proof i lo sa dimoun ki’n detenir sa lenformasyon e i bezwen transmet li avek en dimoun ki pe reklanm sa lenformasyon.

Nou dir ki tou demander i bezwen ganny trete parey e sa i enportan.  Sa i enportan.  Si Prezidan Larepiblik i demande pou li konnen konbyen pti biznes i annan Baie Ste Anne Praslin, akoz i anvi finaliz son plan pou gete ki kalite striktir pou met an plas pou li ed sa group dimoun, kekfwa en lot dimoun osi i enterese avek sa lenformasyon alor si sa lenformasyon i ganny donnen avek Prezidan Larepiblik nenport dimoun osi i devret kapab gannyen pou li osi fer son plan.

Pou li osi fer son plan akoz demen li osi sa dimoun i kapab vin Prezidan Larepiblik.  Se sa sanzman mindset ki nou bezwen, nou bezwen antre ladan.

E sa konsep ki nou pe koz lo la, promouvwar louvertir i osi i annan serten pei ki al bokou pli lwen e ki i – zot in devlop sa konsep open meetings, open zot fer bann rankont me ok obviously ou pa pou kapab les nenport dimoun vin ekout konsey de Minis me selman si ou pe fer en meeting ou pa bezwen met 2 sekirite devan laport pou fer sir ki Mr Gill pa antre oubyen Mr Jose Henrie pa antre, oli ou lenvitasyon ?

Non i open napa nanryen pou nou kasyet.  E sa se en keksoz ki mon krwar i bezwen ganny promouvwar. Mon fer referans, mon fer referans avek en parol ki Ombudsman in dir dan son dernyen kominikasyon ki i ti anvoy nou en kopi.

I ti dir i telman enportan sa travay ki kit bann lotorite anba lalimyer.  E ki sa Lalwa i pre sipoze ki bann keksoz ki ganny gard sekre i ganny redwir o minimonm.   Ki lenformasyon i kapab ganny access par tou dimoun e ki sa lenformasyon enn fwa ki ou resevwar li, i kapab ganny partaze avek tou dimoun.  Se sa en open society.  Se sa en sosyete kot tou bann dimoun, nou pe ankouraz tou bann dimoun aprann e pou partaz dan tou bann desizyon pou anmenn nou pei devan.

Mr Speaker i annan en tandans isi Sesel e nou’n vwar li ozordi dan Lasanble e kekfwa nou ava vwar li ankor apre midi. Pou serten dimoun blanm bann ki ti vin avan, ler Msye Rene ti la ler Msye Michel ti vin apre, apre zot ti – pa nou.  Be serten ti blanm tou sa ki pa ti’n marse lo Msye Rene.  Apre ler Msye Michel in ale sa ki’n blanm tou lo Msye Michel.  Sa ki pa’n per se Msye Michel.

Apre ler Msye Faure pou ale son prop dimoun menm sa ki pou dir be non sa ti en tim Msye Faure i annan en lot tim ki pe vini la.  Me sa se egzakteman sa ki mon pe tande la.  Se menm tim.  Pa bezwen pass the buck.  Zot napa okenn leskiz.  E se sa ki mwan mon anvi tande e se sa ki kekfwa i ava fer mwan krwar poudir zot in sanze.  Napa leskiz!  Napa leskiz!  Sa Freedom Of Information Act, Access to Information i en demann ki lo latab depi plis ki 15an.

Kekfwa menm plis ki 20 an i lo latab.  Napa okenn leskiz akoz zot pa’n fer.  Pa blanm personn blanm zot prop lekor.  Se zot ki pa ti anvi, zot pa ti vwar li neseser e la ozordi pa bezwen vin dir nou poudir wi koumsa, nou’n vwar, nou konpran, sepa kwa.  Non, non.  Non, non.  E ki la wi ou pe tande poudir Msye Faure pli bon boug.  Napa en pli bon boug.  Sa bann ki ti la avan la nou pa koz lo la.  Sa bann pa ti bon boug ?  Pa ti bon boug ?  Menm tim.  Menm zwazo, menm nik, menm kakatwa menm bar.

Prezidan Faure ti Vis- Prezidan.  Avan sa i ti Minis Dezinyen.  Se sa ki nou bezwen aksepte.  Nou pa’n krwar ladan e nou still pa krwar ladan zot, zot still pa krwar ladan alor nou pe vey zot.

E mwan se pou sa ki mon vwar ki sa Lalwa i en Lalwa ki vreman  bezwen reste  tre vivan, tre ouver dan bann mwan ki pe vini e dan bann lannen  ki pe vini, pou nou gete si i annan bann modifikasyon ki nou bezwen fer akoz bann dirizan ki nou annan pa pe enplimant li dapre lespri sa Lalwa ?  Nou ava ouver li en pe plis.

Par egzanp lo bann time bar, lo bann lenformasyon ki en dimoun i tenir, oubyen bann classified information ki pa pe ganny deal avek la konmkwa nou kapab met en time limit ki sa i vin dan piblik.  Dimoun i swiv son Official Secrets Act.  Kekfwa apre en pe letan i devret annan 10an, i devret 15an, 5an apre ler in fini pou li kapab move on.

Donk mwan mon anvi ki sa Lalwa i reste vivan e ki nou ziz sa Lalwa dapre bann dirizan ki pe enplimant e safeguard sa Lalwa.

E nou ava vwar la si vreman zot in sanze.  Mwan mon vwar li konman en keksoz ki pou pran en zenerasyon pou sanze e pou annan sa – ler nou fini sa bout zenerasyon fodre nou reste lo alert.  Lo alert total pou nou konnen ki nou pe enplimant li dapre nou Lalwa.

Mon ava terminen an dizan en keksoz.  Mr Speaker ler mon repete pou detrwa fwa pou dir keksoz pan sanze i annan bann mantalite ki reste parey, mwan mon ti ganny menase pou konmansman lannen akoz mon ti’n dir en keksoz lo Prezidan Michel.  I ti’n menas mwan pou met mwan Ankour.  Mon ti a kontan fer li rapel poudir dan nou kiltir Kreol kekfwa pa dan nou Lalwa me dan nou kiltir Kreol i annan en Lalwa ki dir menase i en sarz.

Be se sanmenm sa bann menas ki nou pa devret fer.  Nou devret aret menas dimoun, akoz ler nou koze e ler nou donn lenformasyon lo en zofisye piblik, nou pa devret ganny menase.

Nou pa devret mars dan fernwar.  Nou pa devret pas zis dan bwa, pa mars anvil akoz nou per poudir gard pou aret nou akoz en dimoun in menas nou!  Nou pa devret per sa bann  keksoz koumsa.  Konpran?

Si nou annan en keksoz pou nou fer nou fer li.  Si nou krwar nou annan rezon nou al devan Lakour.  Me si nou pa konnen si nou pa krwar nou annan rezon nou aret menas dimoun akoz menase i en sarz e menase i en keksoz ki pa bon pou sa Lalwa ki pe vin devan nou!

Alors Mr Speaker mwan mon ti a kontan zis an terminant zis dir en pti keksoz.  Clause 4(1) i annan en pwen ki’n sot, ki’n come out ki’n vreman fer atrakte mon latansyon akoz in dir :- every public body shall create and etc…’’ Sa mo create la Vis- Prezidan pe riye i fer mwan mazin ler nou kree lenformasyon, nou pa kree lenformasyon.  Lenformasyon i lenformasyon.  Nou pa kree li se en lenformasyon ki devret obzektif, ki devret reel ki pa devret fake.  Ler nou kree li i kapab fake.

So mwan mon annan en problenm avek sa.  Zis Onorab Georges in koz lo bokou keksoz, me mon ti a kontan Vis-Prezidan ou eksplik nou sa bout create e met li dan son konteks, donn mwan son lespri deryer ou refleksyon e i ava lo verbatim e nou a konnen poudir nou’n fer sa vreman dan en bon  lespri, pou nou kapab donn lenformasyon ki bon, ki kredib e ki neseser pou devlopman nou pei.  Mon remersye ou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ferrari.  Onorab Noline Sophola.

 

HON NOLINE SOPHOLA

Mersi Mr Speaker.  Bon apre midi VP ek ou delegasyon.  Mr Speaker Konstitisyon nou pei i rekonnet akse a lenformasyon ofisyel ouswa piblik ki annefe i par entegral deklarasyon iniversel droit de l’homme ki’n ganny selebre son swasanndizyenm aniverser le 3 Me.  Sa Prozedlwa ki pe ganny debat lo la pe rod 4 keksoz.  I pe ranforsi drwa konstitisyonnel nou sitwayen, ki meyer fason ki piblik i ganny akse ek lenformasyon anba serten kondisyon.  Ki mannyer ki sak Departman Gouvernman e organizasyon piblik i devret organiz e gard son lenformasyon pou li kapab pli fasilman met li a laporte piblik kan i neseser e ki bann prosedir ki en dimoun i devret swiv pou egzers son drwa akse a lenformasyon.

Mr Speaker sa Prozedlwa dan li menm  i en lavans pou nou demokrasi akoz dapre UNESCO sa Lorganizasyon Nasyon Ini ki ansarz Ledikasyon e Kiltir napa laliberte san drwa a lenformasyon e drwa akse a lenformasyon.

Annefe lenformasyon – annefe lenformasyon i annan en plas santral dan nou legzistans antan ki imen.  Akoz tou desizyon ki nou pran swa i nivo personnel, profesyonnel ou politik san lenformasyon konkret i pa valab.

Mank lenformasyon e fo lenformasyon i fer nou bite ouswa pran move desizyon.  Isi Sesel preski tou kous popilasyon i kapab ganny akse ek lenformasyon dapre zot swa, bezwen personnel ou pirman pou lenformasyon zeneral.

Me mon rekonnet ki i annan en gran mank dan serten domenn kot sirman pou bezwen ganny adrese.  Pou asire ki akse a lenformasyon i ganny byen pase sa Prozedlwa pe demande ki tou Lorganizasyon ek bann Minister i annan en Information Officer.

I pou responsabilite sa Information Officer pou donn otan lenformasyon piblik e tou sitwayen i kapab fer en demann pou ganny  lenformasyon an ekri e sa i al avek en kou finansyel.

An gro tou Departman pou bezwen ran kont e vin pli transparan dan sa ki zot fer. Mon pou donn zis enn de legzanp kot akse a lenformasyon i pe marse.  Par egzanp en kliyan i bezwen son statement labank, e sa i en lenformasyon personnel ki sa dimoun i bezwen e deswit i kapab gannyen.

En kliyan i al rod en loan, ankor la deswit dan Credit Information System – CIS ki tou labank an kontan HFC i konekte avek i annan lenformasyon lo sa kliyan.  Deswit an servant sa lenformasyon, sa labank i pou konnen  ki pozisyon sa kliyan i ete, si i kalifye pou en loan ou non e akoz.

Me par kont dan Sistenm Lasante sa servis pa ankor ganny etabli.  Mank lenformasyon i kree plizyer problenm parey file perdi. Mon krwar ki avek enplimantasyon sa proze sistenm met annord, an plas sa pou aranze pou benefis bann travayer medikal e osi byen ki tou Seselwa.

Pou zabitan nou bann distrik, sa Lalwa i ava permet zot monitor tou sa ki pe pase dan distrik.  Zot pou kapab ganny akse avek lenformasyon lo bann proze ki pou afekte zot e zot ava kapab dir avek Lotorite konsernen ki pe arive si tou keksoz pe mars byen oubyen non.

Dan en lot mo zot kapab donn zot lopinyon.  Par egzanp, proze lakaz, proze semen zot a konnen kan pou konmanse, kote pou fer e ki kantite ki pou ganny fer.  Parey zabitan La Digue zot a konnen kan ki Lopital, Kordgard, lekol pou konmanse.  Eski proze in fini tender?  E lekel Lakonpannyen Konstriksyon ki’n gannyen.  Mr Speaker avan mon fini mon lentervansyon permet mwan konkretman dir akoz mon krwar ki sa Prozedlwa i ava ed nou popilasyon e nou pei, akoz en pep ki annan akse a lenformasyon ki korek e vyab i pou en gran larises pou en pei.  Premyerman, par akse a lenformasyon garde par Gouvernman e bann lorganizasyon afilye avek Gouvernman, bann sitwayen i a kapab pli byen konpran Polisi e Lalwa ki
Gouvernman i a kapab enplimante.  I pou permet nou popilasyon annan plis lotonomi dan desizyon ki ganny pran.

Sa i a kapab anmenn larmoni dan pei akoz nou konnen ki san larmoni napa devlopman ki pou posib.  Osi bann sitwayen i kapab pli byen partisip dan devlopman zot pei, akoz zot kapab konnen ki direksyon pei pe ale dan tou domenn e pare pou donn koudmen.  Pou annan plis larmoni an zeneral parmi nou popilasyon akoz napa plas pou fo lenformasyon e rimer ki tant pou pran plas lenformasyon ofisyel dan sa lepok internet ek medya sosyal.

Sa Prozedlwa pou osi permet devlopman en medya responsab e profesyonnel ki katriyenm pouvwar dan trouv vre la demokrasi akoz nou vwar ki souvandfwa i annan en mank dan sa fason fer.

Mr Speaker mon pou termin mon lentervansyon par demande pou etal sa Lalwa akse a lenformasyon otan ki posib a serten lorganizasyon sekter prive.  Sirtou sa bann ki lye a lentere zeneral menm si nou pou bezwen amann nou Konstitisyon.  Tou Seselwa i annan lentere dan bann lenvestisman ki Gouvernman i fer lo zot behalf.  I normal alors ki nou ganny akse avek kwa ki pe arive pou asire ki nou osi nou kapab zwe nou rol pou fer sa bann Lakonpannyen fonksyonn pli efikas e ankouraz latransparans.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mersi Onorab Sophola.  Zis pou lenformasyon bann Manm mwan mon ti a kontan ferm nou lalis pou koze.  Pou le moman mon annan 1, 2, 3, 4, 5 dimoun ki reste.  Onorab Woodcock, Onorab Ghislain, Onorab Ernesta, Onorab Aglae pardon Onorab Aglae, Onorab Leader of Government Business e Leader Lopozisyon.  Si i annan lezot ki le azout zot non mon ava pran la e nou ferm lalis nou kontinyen.  Onorab Andre mon met ou lo lalis.  E Onorab William.  Non Onorab Gill ou pa lo la.  Ou le ganny met lo lalis ?  Ok.  Ok nou a kontinyen e prosen mon annan Onorab Wavel Woodcock.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker.  Bon apre midi Mr Speaker.  Bon apre midi Vis-Prezidan, ou delegasyon, tou Manm e tou dimoun a lekout.  Mr Speaker mon pou konmans mon entervansyon ki pou ase bref pou mwan dir ki mon vwar i en pti pe malere ki ozordi kan en Bill sitan enportan, Access to Information Act in vin devan sa Lasanble Nasyonal e lot kote latab en Manm pe koz lo censorship social media.  Kontrol medya sosyal.

Mr Speaker nou bezwen, Mr Speaker nou bezwen realize poudir ti annan en moman dan listwar Sesel ase resaman kot medya sosyal, bann – I mean state media bann media outlet, Nasyon, SBC ti ganny servi pou pa neseserman disseminate tou bann lenformasyon konplet ouswa total.

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon ti a kontan si ou call Onorab Pillay to Order.  I ape kontinyelman interject e sa pe disturb sa deba.  En Manm pa kapab kontinyelman fer en keksoz koumsa.   Silvouple?  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Zis mon pou, mon pou pas en remark zeneral.  Pandan ki en Manm pe koze nou bezwen donn li sa respe e sa drwa ki i annan pou li koze. Alor nou bezwen respe sa regilasyon ki nou respe lezot kan zot koze. I enportan ki nou fer li sansan i pou vin dezord.

E Onorab Pillay mon’n vwar ou pe interject enn de fwa malgre i pa osi for me i disturb.  Mon ti a demann ou silvouple pou ou konteni, e tou lezot Manm, tou lezot Manm, kontenir bann komanter.  Si zot lo lalis koze zot a ganny zot sans pou zot koze.  Mon a permet ou reponn Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ok mon apresye ki ou deside pou donn sa Ruling so mon ekspekte ki prezan dorénavant dapre lentervansyon Leader Lopozisyon ki tou Manm lo lot kote latab san leksepsyon, la mon pe koze, Onorab Flory Larue pe entervenir.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Konman Chair mwan mon pou pran aksyon neseser kan en dimoun pe disturb, mon pou dir li arete.  Pareyman annou pa al, annou pa al dan deba.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker, non, non mon pa pe al dan deba, me avek tou respe Mr Speaker mon’n reakte mon pa’n le enteronp Onorab akoz in konmans koze pou mwan raise en point of order kan in fer en komanter pou dir mwan mon’n koz lo censorship Facebook kan mon pa’n servi a bann term.  Mon ti’n kapab raise en point of order e anpes li koze!

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Nou pa pou al dan deba. Mon’n antann…

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Ou konpran so annou fair ler nou pou aplik Standing Orders.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon’n antann ou konmanter. Si ou ti anvi raise en komanter an relasyon avek sa ki ti pe fer ou ti devret lev ou lanmen.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Napa problenm next time mon a fer li.  So mon ekspekte ki ou Ruling i ganny respekte par tou dimoun.

 

MR DEPUTY SPEAKER

I ganny respe.  Mon bezwen azir da en fason enparsyal alor annou kontinyen. Onorab Woodcock ou annan laparol.

 

HON WAVEL WOODCOCK

Mersi Mr Speaker.  Mersi Mr Speaker ok mon pa pou koz, mon pa pou kontinyen avek sa topik rezo sosyal, mon pou al lo nou Mosyon.  Mon pa anvi ofans personn.  Mr Speaker lartik 28 nou Konstitisyon ki garanti drwa nou popilasyon pou ganny akse avek lenformasyon.  Menm si sa drwa in garanti anba nou Konstitisyon kontrerman ki Vis-Prezidan in dir, in toultan en difikilte e in toultan  annan en problenm pou ganny akse avek lenformasyon.

Menm lenformasyon personnel en endividi, annefe pou li ganny akse avek bann file ki son non i  ekri lo la mon kapab servi enn de legzanp parey bann files medikal.

I annan plizyer ka dan lepase e mon osi mon’n pas ladan annefe Manm fanmir kot ler Manm piblik in sey ganny akse avek bann files zot in ganny difikilte ; swa zot in bezwen al rod en avoka pou zot kapab vwar zot bann file medikal ki zot prop non in ekrir lo la e sa in sirtou bann ka kot bann dimoun in anvi anmenn bann case, en case Ankour pou malpractice kekfwa par en dokter e ler zot in al rod sa bann file medikal i en difikilte pou ganny akse avek sa bann file, zot in  bezwen rezourd, resolve pou al rod en avoka pou zot ganny akse avek zot file.

Dan bann lot kontrent ki nou’n vwar, se ki menm i annan bann dimoun ki anploye avek Gouvernman dan bann diferan Departman, diferan Minister kot zot in sey ganny akse avek zot bann employment file, zot file personnel zot in ganny difikilte pou ganny akse avek zot file.

E Onorab Hoareau boner in koz en pti pe lo difikilte ki bann zournalis dan lepase sirtou bann zournalis ki lo kote Lopozisyon, parfwa ler zot pe rod bann lenformasyon, bann lenformasyon ki dan lentere piblik ouswa lo tel Minister, lo tel Departman kot in ganny difikilte dan lepase Onorab Ferrari osi in koz lo la e plizyer bann zournalis lepase zot in ganny viktimize.

E zot in pas dan bann plizyer sityasyon menm sa ki’n pas dan kaso, menm sa ki’n ganny targete dan plizyer fason akoz bann lenformasyon ki zot in met piblik ouswa bann keksoz ki zot in fer sorti ki’n ofans ouswa ki’n revel sirtou bann koripsyon ki’n arive dan Gouvernman dan lepase.

Mr Speaker tousala ti arive akoz ti napa en tel Prozedlwa pou ranforsi akse a lenformasyon.  Bokou faz en lenformasyon ki ti dan lentere piblik ti pe ganny kasyet. Mr Speaker sa Lalwa ki devan nou ozordi i pe obliz tou Minister, Departman, Lazans Gouvernman e tou antite ki ganny kontrole ouswa depan lo Bidze Gouvernman pou pibliy lenformasyon, pou rann kont ki zot fer avek larzan e asset Leta e osi donn en kont randi travay zot Minister ouswa Lazans.  Tou sa bann keksoz i bezwen dan domenn piblik e piblik i merit pe ganny akse avek sa bann lenformasyon.

Me Mr Speaker parey mon’n dir dan lepase, i pa’n toultan le ka, akoz ti napa sa Lalwa pou ranforsi akse a lenformasyon.  E akoz sa Mr Speaker bokou koripsyon in arive.

I annan malerezman Mr Speaker i annan bokou ki’n menm perdi zot louvraz, akoz bann lenformasyon piblik; bann lenformasyon ki’n menm dan lentere piblik pou konnen in sorti.  En legzanp tipik Mr Speaker avan nou  ti pran Recess Onorab Flory Larue ti prezant en Mosyon devan Lasanble Nasyonal kot ti annan sa issue sa later – zafer later R32mil ki ti ganny…

Sorry later 32mil met kare ki ti ganny aste par en ex Prezidan pou selman R65mil e bokou nou la nou konn sa tre byen ki ti arive sa letan ti annan sa zafer le fame ‘’Rann sa 10!’’.  Ler sa bann lenformasyon ti sorti piblik e dimoun, lepep ti okouran poudir be ti annan en tel grander 32mil met kare later ti’n ganny vann pou tel pri ti kree en public uproar deor e akoz sa ou konnen ki ti arive.  3 dimoun ti perdi zot louvraz ki enkli the current Chief Justice e en avoka byen koni e zot tou zot in mont lo rezo sosyal pou dir ki ti arive, ki ti ariv sa letan.  Se sa.  Sa bann keksoz ti arive akoz en lenformasyon ki sipoze dan domenn piblik, ki sipoze kot lofis Land Registration in ariv e piblik e lepep in konnen e sa bann dimoun i ganny pini pou nanryen ditou akoz en lenformasyon ki i sipoze available pou tou pep Seselwa.

E ti annan kontrol Mr Speaker lo kalite lenformasyon ki sorti pou kouver bann koripsyon ki’n arive dan Gouvernman e ki’n kontinyen arive pandan sa dernyen 40an.

Mr Speaker annou pa bliye en letan pou ou ouver en stasyon radyo ou ti bezwen pey R1milyon License.  R1milyon ou ti bezwen pou ou kapab ouver en stasyon radyo.  Ou konnen akoz ?

Akoz sa bann letan SBC ti pe ganny servi konman en zouti propagann pou en parti politik pou anpes desseminate bann lenformasyon ki reel, bann lenformasyon ki konkret pou lepep Seselwa konnen vreman ki pe arive dan son pei.

Annefe sa bann letan lo SBC ti annan en bann Prezidan ou ti  a krwar zot ban zournalis akoz tou le swar lo SBC dan nouvel 8er ou ti vwar zot e la ozordi se akoz sa sanzman dan klima politik se akoz 15 lo 10 ki nou pe vwar tou sa bann bodies, tou sa bann entities ; tou sa bann Lebra Gouvernman i annan bann sanzman ki pe arive akoz Gouvernman parti lepep zot napa en swa.  Mon asire Mr Speaker si pa ti 15 lo 10 nou pa ti pe vwar sa Access To Information Act.

Mr Speaker en lot keksoz ki mon bezwen fer sorti ozordi, en lot konsern lepase ki mon bezwen fer sorti ki nou’n fer fas avek konman en Nasyon se fabrikasyon lenformasyon, sirtou fabrikasyon fo lenformasyon kot bann endividi zot drwa in ganny vyole e akoz sa zot in ganny met bokou retar dan zot lavi.  La zisteman i fer mwan mazin en msye Andy Fontaine ki en labank Gouvernman ti fabrik bann lenformasyon lo li konmkwa ki i annan mortgage, ki i annan detrwa kare later lo li, plizyer mil roupi.

Sa ti met li retar dan son biznes pou li kapab bann loan avek bann lezot labank. Me apre 3an labank ti finalman admet poudir tou sa bann lenformasyon ti bann lenformasyon ki fo, bann lenformasyon ki pa vre, bann lenformasyon ki pa ti korek Mr Speaker.

Akse avek lenformasyon pou permet manm piblik verifye sa bann lenformasyon lo zot si sa bann – i pou permet zot pou zot kapab al gete, pou zot Kapab kot sa ban diferan,  diferan Lebra Gouvernman ki annan en file ki annan zot non lo la pou zot gete si sa bann lenformasyon lo zot i bann lenformasyon ki korek, i bann lenformasyon ki konkret ouswa si i annan bann serten lenformasyon lo zot ki’n ganny fabrike ouswa amande malapropo.

Parey mon dir Mr Speaker Vis-Prezidan in koz lo latransparans, rann kont, e bonn gouvernans.  Mr Speaker se gras a sa klima politik, se gras a 15 lo 10 Mr Speaker ki ozordi nou pe vwar latransparans, rann kont e bonn gouvernans dan nou pei.

Mr Speaker zis annou mazinen ki si pa ti 15 lo 10, si pa ti sa Lasanble ki ti la Mr Speaker, sa bann Irish voler ki ti avek FIU zot ti pou ankor pe defraud nou pep de milyon e de milyon roupi!  Se atraver sa Lasanble Nasyonal ki sa bann lenformasyon in sorti akoz bann keksoz ki ti pe ganny kasyet Mr Speaker ti pe permet en bann bandi pou zot kontinyen vole e abiz lo larzan Leta e lo asset Leta.

Mr Speaker menm si sa Bill in vin 40an tro tar, nou lo sa kote latab nou kontan ki sa Bill in ariv devan  sa sizyenm Lasanble.  Fotespere ki sa Bill i ava rezourd enn de bann defayans ki i annan.

E la mon pou koz lo en pti defayans ki bann Manm lo sa kote latab Mr Speaker nou pe fer fas avek kot i konsern akse a lenformasyon.  Ozordi bann Manm Lasanble LDS pe ganny difikilte pou ganny akse avek lalis aplikan later ek lakaz dan zot distrik enkli mwan menm. Menm si nou’n demann bann Minister konsernen me Mr Speaker sa i pa en problenm lo kote latab zot tou lenformasyon ki zot oule fasil pou zot akse, zot tou zot annan lalis aplikan later ek lakaz dan zot distrik.  Nou la lo sa kote latab nou ankor pe struggle pou nou kapab ganny akse avek sa bann lalis.

Ek sa atraver ou Mr Speaker Onorab Pillay pe koz lo nou bezwen pran nou role oversight serye, nou bezwen kapab desarz nou role oversight.  Me selman ki mannyer ou ekspekte nou Manm Lasanble desarz nou role oversight dan Lasanble nasyonal kan Gouvernman li menm pe anpes nou ganny akse avek bann lenformasyon ki nou bezwen?  Menm bann proze dan distrik en ler zot pa enform.

Nou bezwen tap laport, anvoy e-mail parti e-mail, call parti call pou nou ganny lenformasyon.  Bann aktivite ennler i ganny fer dan plizyer distrik zot pa okouran ki pe arive.  Ki mannyer ou pe ekspekte nou annan en oversight role lo Gouvernman kan bann lenformasyon gouvernmantal zot pa pe donn nou.  Nou bezwen deryer bann diferan Minister pou nou ganny akse avek sa bann lenformasyon.

Wi nou nou’n pare pou desarz nou responsabilite e Gouvernman osi i bezwen pran zot responsabilite par fer bann lenformasyon available pou bann Manm Lasanble Nasyonal.

E mon kontan ki ozordi en tel Bill pe vin devan sa Lasanble ki pou obliz Gouvernman pou fer sa bann lenformasyon aksesib pa zis Manm piblik me osi avek bann Manm Lasanble Nasyonal.

Mr Speaker akse a lenformasyon i enportan pou bann Manm Lasanble desarz zot responsabilite, pou nou desarz nou oversight role e mon pe demann Vis-Prezidan ek son bann Minister pou fer sir ki dan lefitir ki bann lenformasyon piblik, bann lenformasyon ki dan lentere piblik i ganny met available ki nou osi nou tou bann Manm Lasanble Nasyonal nou kapab ganny akse avek sa ban lenformasyon, avek sa bann files.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Woodcock.  Onorab Chantal Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon santi mon ase privilezye pou koz lo sa Bill akoz i fer mwan rapel an Me 2015 letan mon ti form parti pou konmans drafte sa Bill and sa ti apre en forum ki ti pe fer kot ti konmans avek Media Commission ki ti fer sa forum kot nou ti ganny sans nou osi partisipe e mon ti enn parmi bann dimoun ki ti partisipe.

e sa letan nou ti ankor 25 zero pa ti lo 15 lo 10.  So depi ler ki sa Bill in konmans ganny drafte ti 2015 apre in son White Paper stage in ale  2016 so ti ankor dan sa bann letan kot ti ankor 25 lo zero pa ti lo 15 lo 10.  Donk Mr Speaker si ou servi en kotasyon ki mon kapab pe dir ‘’all humans beings by desire to know.’’  Sa i en kotasyon i en sitasyon ki Harris Tootle i servi.

 

(Interruption)

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mr Speaker mon kapab kontinyen?

 

MR DEPUTY SPEAKER

En pti moman.  Onorab Ghislain mon pou…

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon pou remind tou bann Manm; mon pou remind tou bann Manm i enportan ki nou gard lord e mon pou aret – mon pou aret okenn kote, okenn Manm ki enteronp en manm ler i pe koz.  Mon pa mind zot koz antre zot me pou enteronp en Manm i pa normal.  E si- zot annan drwa enteronp en Manm me zot leve zot lanmen e zot mete anba ki kondisyon zot pe enteronpe.  Alor annou pa enteronpe silvouple, nou annan en louvraz pou nou fini.  Onorab Ghislain laparol i pou ou.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti pe dir ki sa sitasyon se Harris Title ki ti kontan servi.  Sa i akoz akse avek lenformasyon in vin en Drwa imen fondamantal.  E konman bann imen lefe ki nou annan kapasite e menm dezir pou annan lenformasyon i enportan alors ki nou ganny akse avek lenformasyon e konesans dan lavi.  Konesans li tousel byensir i pa ase.  I enportan ki nou gannyen pou nou kapab egzers nou bann lezot drwa.  Kestyon pli enportan alors ki nou kapab pe demande i eski si laliberte e akse avek lenformasyon i osi en drwa imen.  Mon pou dir wi akoz laliberte akse avek lenformasyon i senpleman en ekstansyon laliberte lapres ki osi en drwa fondamantal, drwa imen ki ganny rekonnet dan diferan lalwa enternasyonal e ki ozordi nou tou nou konn li konman laliberte lekspresyon.

Dan tou son form ki swa oral, ekri ouswa menm atraver internet oubyen menm atraver tou bann form lar.  Zis pou mansyonn detrwa kot drwa akse avek lenformasyon i ganny trouve, ou menm mansyonnen par egzanp dan sapit 3 nou Konstitisyon Lartik 22,28 (4) nou Konstitisyon.  Apre osi i annan African Charter on Human and People’s right.  Son Lartik 9 i osi mansyonn sa.  Declaration Of Priniciples Of Freedom Of Expression In Africa, Article 9 i osi koz lo la.  Human, UN Human Rights Convention, Universal Declaration On Human Rights Lartik 19 i koz lo la.  International Convenant On Civil And Political Rights Lartik 19(25) li osi i koz lo la.  Menm dan UN Convention On Children’s Right Article 17 li osi koz lo akse lenformasyon.  Konvansyon lo Rights Of Person Disabilities Article 9.  Apre osi i annan konvansyon lo eliminasyon ‘all forms of discrimination against women’ sa Lartik 10, Lartik 14, Lartik 16 i koz lo sa size osi akse avek lenformasyon.

Mr Speaker ler mon dir mon ti form parti sa bann premye letan kot ti pe drafte sa mon rapel osi ki nou ti ganny enn sa gro leaflet la ki ti en Model Law of on Access of Information for Africa and mon krwar, sete from sa ki nou’n kapab ganny la baz pou nou kapab drafte en tel Lalwa.

Pa neseserman tou keksoz ladan ki’n ganny pran me selman akoz lefe ki Lafrik e nou konnen Sesel i tonm dan Lafrik alors zot ti bezwen annan en pwen depar kot pou konmanse.

Mr Speaker medya i enn bann akter pli enportan pou ed piblik pou apresye ouswa menm pou zot ganny sa dnrwa pou zot konn keksoz ki pase otour zot.  Me konman ban Manm Parlman akote medya nou annan en responsabilite partaze pou kontribye dan devlopman politik, ekonomik ek sosyal dan en fason konsistan tou an prenon kont bann prensip demokratik pou raport lo keksoz baze lo fe ki’n ganny byen verifye, konfirmen e prouve.

Sa relasyon ant nou ek medya i en relasyon profesyonnel e pou diferan rezon i devret reste profesyonnel.  Sa i en lot deba dan li menm.  Me sa relasyon i permet nou konman bann Manm Lasanble atraver medya piblik, i ganny enformen.

Pareyman  Parlman i asiste sosyete oubyen bann sitwayen pou partisip dan bann deliberasyon par ouver sa prosesis pou fer desizyon e permet ki medya i raport lo la.

Medya i osi permet sa koneksyon ant piblik ek Parlman kot lopinyon piblik i kapab ganny kominike kot bann Manm Parlman.  Sa i kree sa lesanz lenformasyon e sa i ganny fer atraver nouvel lo en size ki’n ganny debate dan Lasanble Nasyonal, byensir apre ki nou’n ganny akse avek sa bon lenformasyon pou nou kapab debat lo la Lasanble and then nouvel i…lezot source medya i pick up e fer nouvel lo la e i donn piblik plis lenformasyon.

Apre osi medya ki kapab fer deba lo televizyon, radyo dan form bann talk shows oubyen public opinion polls, ouswa vox pop parey bokou dimoun dan medya i konnen.

Me konman bann politisyen pou bokou letan i annan serten politisyen i n servi sa size avek akse a lenformasyon konman en zouti politik pou manipil lopinyon piblik pou zot ganny zot byen personnel, swa pou zot ganny Eleksyon ou kwa.  Pareyman zournalis osi in servi sa size akse avek lenformasyon pou fer bann nouvel ouswa progranm ki sansasyonnel e sa i danzere dan li menm.

I enportan ki zournalis i respekte bann standar e etik zournalizm, tel ki laverite, l’objectivité, enparsyalite, lazistis, responsabilite e pli enportan se respe pou sa piblik ki nou deservi.

Ozordi plis ki zanmen avek prezans bann sours nouvel lo medya sosyal, delivre ouswa menm don  nouvel i ekspekte vin pli vit, pli direk e a ler.  E zournalis e Lazans ki donn – ki pe fer fas avek bokou presyon pou kapab donn nouvel vitman presi pou kapab keep up avek konpetisyon, lezot sours medya zot bezwen sa bann lenformasyon ki accurate, ki zis e ki koz laverite.

Avek sa kantite presyon lo standar pou zot donn nouvel ki parey mon’n dir ki presi, e menm annan laverite ladan e sa i pe vin bokou pli difisil byensir si ou pa pe ganny akse avek bon lenformasyon.

San akse avek lenformasyon Manm medya pa pe kapab rode ouswa resevwar lenformasyon ki korek e zis lo bann size ki enportan pou piblik.  Akse avek lenformasyon i a permet ki Gouvernman i rann kont son aksyon e manm piblik i a kapab menm analize ouswa egzamin performans sa Gouvernman.

Akse avek lenformasyon i zwe en rol enportan dan prosesis sosyal ek politik nou pei.  Dan laplipar pei drwa akse avek lenformasyon i ganny proteze anba Lalwa me nou bezwen plis ankor.  Nou bezwen sa volonte politik pou enplimant sa Lalwa e azir avek latransparans.

Donk i en Lalwa ki konsern nou tou.  Tou Departman Gouvernman i bezwen ouswa menm oblize donn lenformasyon.

Zis mon pran legzanp par egzanp Minister Lasante letan mon pe regard zot charte Lasante, lasante Sesel ozordi pli presizeman anba Seksyon Drwa, lekspektasyon, responsabilite ek lobligasyon endividi i annan detrwa not ki mete anba la anpasan Mr Speaker mon kapab pe lir.  En endividi i annan drwa a lenformasyon lo lasante, bann risk e danze lasante, servis lasante, bann devlopman e lavansman dan teknolozi lasante sa konmela i pe ganny donnen.  Sa endividi i annan responsabilite lobligasyon pou servi sa bann lenformasyon e gidans pou amelyor son lasante.

En endividi i annan drwa e lobligasyon pou partisip aktivman dan bann desizyon lasante e zot devret resevwar tou lenformasyon neseser e gidans enkli rezilta bann resers, lenvestigasyon, e detay lo benefis e risk potansyel okenn lentervansyon ouswa Polisi.

La mon pe koz osi lo enteraksyon nou bann Manm Parlman kot nou osi nou bezwen rezilta sa bann resers, bann lenvestigasyon ki’n ganny fer akoz se nou ki fer Lalwa e se nou ki aprouv Lalwa.

Donk nou, nou bezwen sa bann detay.  Akse avek lenformasyon lo okenn lensidan advers, menm lerer medikal ki’n arive.  Tou sa i bann lenformasyon ki annan lentere piblik.

Akse avek lenformasyon ouswa kondisyon lasante, rikord lasante pasyan, sa i bann lenformasyon prive pou sa endividi.  E donk sa bann lenformasyon i devret aksesib avek sa pasyan li menm.  Konmela pou en dimoun ganny akse avek en file medikal, sa endividi i bezwen pey R350.

Donk i annan keksoz ki pe ganny fer dan sa direksyon.  Me problenm kantmenm i sa kantite letan ki pran.  Mon aprann i pran 3 semenn pou ou kapab ganny akse avek ou file medikal e sirtou si ou bezwen sa file medikal ouswa ou bann kondisyon lasante sirtou si ou anvi en dezyenm lopinyon parske nou – i en rapor ki ganny donnen par Minister Lasante me sa kantite letan ki pran e sa dimoun li i napa sa letan pou li esper sa 3 semenn akoz i bezwen ale, swa i bezwen al aletranze, i bezwen al kot okenn lezot dokter pou li kapab ganny en dezyenm lopinyon ouswa al swiv en lot kalite tretman.

Apre osi i annan kot sak lentervansyon i annan dimoun ki  fer input sa bann lenformasyon konmsi sa ki mon pe demande se ki Gouvernman prezan i pou bezwen envestir dan bann, dan en Sistenm Lenformasyon Lasante Nasyonal kot apre sak lentervansyon par egzanp, par egzanp bokou dimoun ki’n al dan bann Lopital aletranze bann file bann pasyan i ganny donnen direkteman avek zot.

Mon kapab konpran akoz sa i donnen akoz sa lopital aletranze li i en Lopital ki prive donk once ki sa dokter ouswa sa Sant Lasante sa Lopital in fini avek ou i donn ou, ou medikal akoz in fini ek ou li.  Tandis ki nou Sistenm Lasante i en lasante piblik.

 So nou pa pe kapab ganny akse tou le zour ouswa konman nou fini nou ganny nou file mon kapab konpran akoz lasante Gouvernman i en lasante ki pou piblik so i pa ankor fini avek nou tan ki nou pa mor.

Donk i enportan ki nou file lasante i reste avek Minister lasante, i reste dan sa klinik kot nou ale, me i bezwen annan en sistenm kot nenport ki klinik, par egzanp mwan mon reste La Digue, dizon mon’n vin Mahe mon malad, mon file i La Digue me i bezwen annan en fason si mon’n tonm malad Mahe ki vitman si mon sot la kot klinik Rivére Anglaise sak dokter dan klinik Rivére Anglaise i kapab ganny akse direkteman avek mon file ki La Digue.

So sa i bann keksoz ki nou bezwen pran bokou letan pou fer li and mon konnen i pou depans en kantite larzan me nou bezwen fer li akoz sa letan kot nou’n arive la nou bezwen konmans mazin pou al dan sa direksyon.

Me par kont letan ou regard dan bann lezot Departman par egzanp mon regard kot Rezistrar Later, konmela i telman enportan pou en dimoun al kot Rezistrar, i ganny lenformasyon lo tou dimoun, konbyen bout later i annan ki nimero and all eksetera.  Me letan ou regard kot Licensing par egzanp en dimoun pa kapab konnen  ki kantite loto en dimoun i own?  Par egzanp i en lenformasyon ki mon krwar i devret vin piblik akoz si mwan – mon later i prive i pour mwan sa.  Si mwan mon’n kapab – en dimoun i kapab al kot Rezistrar ganny lenformasyon lo mon later be mwan osi mon kapab al kot Licensing  e ganny lenformasyon lo kantite loto dizon en dimoun i own ouswa kantite – nimero sa bann loto eksetera.

I devret bann lenformasyon piblik akoz sa bann transpor i mars lo semen, si ariv en aksidan menm si par egzanp zot kapab argimante poudir be ok, be si en keksoz koumsa se lapolis ki bezwen fer me selman pou mwan si mwan mon anvi fer en keksoz dizon mon anvi annan en deba dan Lasanble or eksetera, mon anvi konnen  en endividi i own konbyen transpor mon krwar sa i devret ganny akse – vin aksesib.

Donk le 3 ek le 4 Me nou ti osi al – ti osi ganny sans al swiv en forum zis avan sa Bill i vin devan Lasanble forum ki ti fer avek Media Commission.  And parey Onorab Georges in fer resorti ti annan detrwa rekomandasyon ki ti sorti ladan e mon vwar ki Media Commission in compile tou sa bann rekomandasyon e in anvoy isi kot Lasanble, mon krwar mon ava pas lo la en pti pe.

E i annan keksoz kekfwa ki lafason ki in ganny mete kekfwa i pa neseserman ki i korek ouswa i – i annan fason dan sa Bill i ete mon ti ava oule ki Attorney Zeneral i la i kapab eksplik apre atraver Minis i ava eksplik nou.  Par egzanp i ti dir dan sa Act, dan sa Bill, i pa fer provizyon pou annan lenformasyon – konmsi akse lenformasyon ki baze lo lentere piblik.

Konmsi sa Bill i sipoze enkli bann clause ladan kot tou sitwayen ouswa group i ganny sa pouvwar pou zot akse avek sa bann lenformasyon ki i annan lentere piblik.  Kekfwa i posib i annan ladan ki mete me selman la fason ki i ganny ekri kekfwa i pa kler donk kekfwa Attorney Zeneral ti kapab eksplike pou dir si sa pa ladan ouswa la fason ki i ganny ekri.

Apre osi i annan en bout kot in dir ki – en pti bout:- and any other NGOs sponsored by Government.  Mon pa pe – mon pa’n al lo sa mon pe zis relir sa ki’n pas ladan me selman i, nou ti pe demande ki olye dir NGOs sa bout i ganny lir by any other civil society organization sponsored by Government.

NGOs i spesifye serten group civil society dapre  bann dimoun ki ti laba tandis ki civil society li i an group tou bann sekter bann group.

So sa term civil society ki devret ganny servi dan sa Bill.  Apre osi in koz en pe mon ti tann en Manm taler ti pe koz lo kantite letan ki pran.  Mon ti, mon’n – lo la i osi annan sa time limit kot sa Information Officer i bezwen soumet sa lenformasyon.  In dir 28 zour me i sipoze 28 zour ler ou pe konte e non pa 21 zour menm si dan sa Bill i met 21 akoz in kont Sanmdi ek Dimans.

E mon pa tro krwar sa zofisye i pou travay Sanmdi ek Dimans so i devret ganny revize.

Apre osi i annan sa bout kot i annan commercial and confidential information.  I annan serten lenformasyon within this category which should be considered as restricted.  Pa egzanp bann state entities such as STC, SEYPEC especially bann lenformasyon ki – bann lenformasyon ki sipoze annan lentere piblik sa mon krwar i devret ganny enkli pou nou kapab ganny akse avek.

So sa Bill i devret kapab ganny broaden pou kapab konmsi reviz li en pe pou li kapab osi antre anliny avek Public Procurement Act.

Apre osi i annan bann lenformasyon, lenformasyon ki dan arsiv par egzanp and i date en bon pe letan pase e sa Bill, sa ATI , la sa Bill Access To Information Bill la mon krwar i devret fer provizyon pou dimoun ganny akse avek sa bann lenformasyon menm si i date pou bann kantite letan i ete.

E dernyen i annan osi bann leksepsyon, se par egzanp i annan zot pe dir i annan serten level of exception, it should exist but the list should be reconsidered.  If there are to be a list of exception then what is the – konmsi ki nou rekour, kot nou kapab gannyen si nou vreman, vreman bezwen sa lenformasyon si i annan sa bann restriksyon.

So an gro mon konklizyon Mr Speaker mon kapab pe dir ki lefe ki dan bokou pei enn bann lenstitisyon piblik pli enportan i neseser pou asire ki piblik i ganny akse adekwat avek lenformasyon, se prezans en public library.

Gouvernman i devret la fer sir ki sa i vin priyorite ki nou bann distrik i ganny akse avek public libraries.  Mon konnen poudir en bon pe distrik i napa sa fasilite, me selman i pou enportan akoz i pa pou zis annan sa pou dimoun annan akse avek, me pou nou kapab annan sa kiltir lir, pou bann dimoun konmsi kontinyen al pran liv pou nou kapab amelyor nou konesans lo tou keksoz.

So mon pe prezimen ki di-si bann lannen ki vini Gouvernman i devret pe envestir dan bann public libraries e dan sa monn kot teknolozi lenformasyon pe vin osi enportan, i egalman enportan ki piblik i ganny akse avek fasilite pli bonmarse e pli vit internet pou kapab egzers sa drwa pou nou osi ganny akse ek lenformasyon.  So mon ava termin la Mr Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ghislain.  Onorab Egbert Aglae.

 

HON EBERT AGLAE

Mersi Mr Speaker.  Bon apre midi Minis, Vis-Prezidan ek ou delegasyon, tou Manm.  Mr Speaker i annan en Prozedlwa ki devan nou ki vreman enportan e i menm annan son laspe istorik.  Mr Speaker i enportan ki nou konnen kwa sa ler nou koz lo lenformasyon.  Pou ou annan lenformasyon byensir i bezwen annan en bann levennman ki’n pase, ki’n arive ki pou arive e la bann lenformasyon i ganny pase.  Si ozordi nou annan bokou demann pou lenformasyon e nou, nou santi ki sa Bill in ariv a en moman kot klima politik dan pei in sanze, menm si i annan bann lentervenans ki’n fer sorti ki rezilta 15 lo 10, me lefe i reste ki letan ki dikte tou keksoz pou arive.

E i enportan ler mon dir letan se nou pep i vin pli edike, lemonn partou kot nou gete i annan bann diferan sanzman ki pe arive e dimoun ler ou edike i vin pli matir e ou konn ou drwa.  E ler ou konn ou drwa ou kapab egzers ou drwa dan en fason ki lib, kredib.  E dan lenformasyon li menm li parey Angle i dir ‘information is power’ ler ou annan ase lenformasyon ou kapab egzers ou drwa e pran bann desizyon byen enformen, byen kalkile ki kapab diriz ou fitir.

E sa i mars pou tou gouvernans, pou tou endividi ki viv lo sa later.  Mr Speaker menm si nou pou donn drwa absoli pou nenport ki ganny akse ek lenformasyon i annan son lot konsekans ki swiv avek.  Nou bezwen egzers sa drwa avek bokou limilite e responsabilite.  Mr Speaker dan Lalwa ki la devan nou i fer resorti bann kad kot lenformasyon i ganny donnen, e osi pe fer resorti bann egzanpsyon ki sa Lalwa i fer pran provizyon ladan.

Ler mon pe lir sirtou kot i konsern bann egzanpsyon Mr Speaker mwan mon ti a swete ki ler i annan serten egzanpsyon dan donn lenformasyon dan Lalwa i osi atase avek en rezon det, akoz ou pa kapab donn en lenformasyon e dan ki sirkonstans ki ou kapab donn sa lenformasyon ou pa donn sa lenformasyon.  Sa i ava vin dan en fason pli transparan.

Mr Speaker sa Lalwa osi pou li kapab vin ganny enplimante dan en fason zis, lib e nou bezwen konpran poudir ler nou pe fer en Lalwa i pa kapab en one sided law.  I pa kapab pou en parti politik en kote ouswa dan en lot kote.  I bezwen pou nou tou swiv.

Ki swa ozordi i annan en Gouvernman ki la e sa ki pou vin dan le fitir i bezwen an mars anba menm Lalwa.  Mr Speaker mon dir sa akoz i enportan.  Ozordi bann endividi ki donn lenformasyon presizeman ozordi nou koz lo zournalis mon pou pran  zournalis apre mon a tous bann lezot kad.  Zournalis i bezwen fer son resers apre i donn son lenformasyon.

Me ozordi nou annan sa ki nou apel citizen journalism ki egziste e mon bann koleg oparavan in koz lo social media, en platform ki’n egziste ase resaman e nou vwar pou dir i annan bokou endividi ki pe fer citizen journalism.

Zot pe zis pas lenformasyon i pa neseserman ki zot angaz zot dan bann resers aprofondi me selman i lenformasyon ki  pe ganny pase.

Alors Mr Speaker ler nou pe koz the right to information pou sak endividi i vedir ki nou osi nou bezwen egzers en gran responsabilite.  Si nou’n konn en keksoz, nou’n ganny akse ek en lenformasyon i normal ou lib pou ou pas ou lenformasyon, me selman lenformasyon ki ou pase ou bezwen fer sir ki i pa detriman en lot endividi personnelman me ki pe egzers serten klarite dan sa ki ou, ou pe rode konman en lenformasyon.  Nou’n tann nonm lo later, nou’n tann lo lakaz, tousala i bann lenformasyon ki ozordi nou tou nou swaf. Nou swaf pou nou konnen akoz nou anvi klarite, nou anvi keksoz i kler pou nou.

Alors Mr Speaker i enportan osi ki ler nou pe koz lo gouvernans, gouvernans dan Gouvernman i sa landrwa kot i annan plis lenformasyon ki konsern gouvernans pei, byennet sak endividi, kwa ki annan pou ou demen ki sa pep ki gouvernman pe met devan pou ou.  Ou bezwen reste azour.  Alors i enportan ki sa bann entity, sa bann  Gouvernman sa bann entity sa bann Minister zot annan bann dimoun ki byen formen pou pas lenformasyon. E lenformasyon i pa zis pas lenformasyon, lenformasyon i bezwen azour, a ler, on  time, spot-on parey nou dir.  I pa pou fer sans pou ou vin ek en lenformasyon ki ou sipoze pase depi yer ou pou pas li 3mwan apre.

Mon dir sa Mr Speaker akoz lenformasyon ki ou’n donn li azour, a ler i redwir spekilasyon.  I pou redwir spekilasyon akoz nou tou nou konn nou natir kiltir kreol mannyer nou ete ler nou tann en nouvel nou ganny lenformasyon parey nou dir nou partaze, i annan ki brode i annan ki akomode.  E si nou pa’n ganny sa lenformasyon at the right source, at the right time i kree doub lenformasyon ki apre ou bezwen sa endividi ouswa sa entity i bezwen pas par deryer koriz serten anormalite ki egziste dan sa lenformasyon ki’n ganny donnen.

Nou’n vwar in arive dan nou pei.  In arive dan lepase.  Alors Mr Speaker nou tou ki annan – nou konman bann Manm nou osi nou pas bokou lenformasyon dan sa Lasanble.

Lenformasyon ou pase pou edik ou pep. Lenformasyon ou pase pou sansibilize.  I annan lenformasyon ki ou bezwen repete, akoz i annan son nesesite pou ou repete.  Akoz sa ki vin apre sa ki vin apre pa ti konnen, sa ki pe vini osi petet i pa konnen.  Ou bezwen repet lenformasyon.

Alors Mr Speaker sa Lalwa i en Lalwa ki mondyal mon kapab dir.  Tou gouvernans Gouvernman i bezwen aplik en Lalwa parey menm si i annan pei ki pa ankor byen demokratize pou enplimant ban Lalwa parey dan son totalite.

Me i pou ariv son letan parey mon dir, son letan pou dikte ki sa bann keksoz i pou arive.  Mr Speaker lenformasyon personnel, mon anvi tous en pti gin lo sa laliny. I enportan pou nou konn lenformasyon.  I annan serten Onorab ki’n koze ki dir nou bezwen ganny akse avek tel, tel lenformasyon me selman nou bezwen mazinen ki nou fer ek en lenformasyon personnel ki nou gannyen pou anba Lalwa i annan the right – anba nou Lalwa i annan ki protez sak sitwayen the right to privacy, the right pou li viv son lavi dan en fason konfortab, san itimidasyon, san provokasyon.  Nou bezwen pran kont osi sa kalite kategori ki nou sitwayen i bezwen viv ladan.

Akoz si nou melanz tousala nou krwar poudir ler nou’n ganny Drwa annan akse ek lenformasyon nou kapab fer nenport ki moman konman nou anvi sa i pa responsab.  Alors Mr Speaker mwan mon pou donn sipor pou sa Lalwa akoz i pe anmenn nou dan en bon direksyon.  I pou anmenn nou dan en direksyon ki bon mon dir sa akoz nou pep i a reste en pep ki enformen, i a konnen ki pe pase akoz ozordi klima i egzize ki nou rann kont.  Nou bezwen rann kont, nou bezwen dir ki pe pase ki swa ek larzan lepep ki swa dan nenport ki aktivite ki kapab annan lefe lo lavi sak sitwayen ozordi zot bezwen ganny lenformasyon ase enformen.

Mr Speaker pou mwan mon pou donn full sipor sa Lalwa e mon santi ki nou pran sa Lalwa byen dan en fason nou egzers nou drwa dan en fason enparsyal, lib e zis.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Aglae. Nou annan nou 6 minit avan 3er edmi pou nou pran Break.  Mon kapab pran Onorab William si ou krwar ou pou kapab fer sa dan petet 10 minit.  Onorab William laparol i pou ou.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mersi Mr Speaker.  Bon apre midi Minis ek ou delegasyon e tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker premyerman mon ti a kontan dir ki mon welcome sa Prozedlwa.  Mon ti a kontan dir ki lo en remark, detrwa remark zeneral ki lepase plizyer endividi ouswa groupman zot in vin viktim sirkonstans dan travay e dan sosyete.

Akoz lenformasyon pa’n ganny donnen ditou sifizaman e ouswa fo lenformasyon Mr Speaker.  Sa in kout lavi, in kout perdi plas travay, in bar promosyon merite, in kout larzan e depans inapropriye.  In permet fo lakizasyon, donn fo lenpresyon lo sa vre realite Mr Speaker.

Tel parey bann zournal, endividi atraver rezo sosyal ki’n annan en lespri malisye anvi konfli e dezord dan pei.  Mr Speaker legzanp se fo lenformasyon Lopital e preskripsyon ki kapab kout lavi lo vre sityasyon lasante en pasyan kot swa lipye, swa lebra in ganny koupe malapropo.

Menm loperasyon ki pa ti neseser ki’n ganny fer.  Zarm vole ouswa disparet parey bomaten nou’n tande Mr Speaker.  Pou mwan e mon santi ki bokou pep Seselwa, piblik an zeneral i konsernen akoz sityasyon lo nivo mank sekirite ki annan dan nou pei konmela.

Mr Speaker lo rezo sosyal a ler aktyel la sirtou lo sa Kestyon Dirzans bomaten i annan bokou komanter ki montre konsern bokou piblik.  Dan travay Mr Speaker kot travayer pa’n ganny kopi son Kontra travay pa’n ganny sans vwar kopi son appraisal, ganny kasyet son drwa e konsekans bann diferan aksyon.  Kot in ganny pouse ouswa deside akoz in ganny ase dan en fason malapropo.

Resaman lo rezo sosyal Mr Speaker, mwan osi mon’n vin viktim kot serten endividi in met plizyer keksoz lo mwan.  Me Mr Speaker mon rekonforte avek sa Prozedlwa e mon siport propozisyon ki Onorab Pillay in met devan.  E mon swete ki Vis-Prezidan i pran sa an konteks.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi onorab William.  I trwa minit avan 3.30.  Mon propoze ki nou ava adjourn la e nou ava repran 4er.

 

(BREAK)

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bonn apre midi tou bann Manm Onorab.  Nou pou kontiny nou travay avek bann larestan entervenan prosen lo mon lalis, se Onorab Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun.  Bonn a pre midi Vis-Prezidan avek ou delegasyon.  Bonn apre midi tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker mon pou konmans par en pti lenformasyon ki Onorab Loizeau in partaz avek mwan pandan break. 

Onorab Loizeau i dir mon letan i ti pe travay SBC lontan letan i annan en interview pou fer avek bann o zofisye oubyen serten Minis par-ler, i ti kriy ou anndan e i ti dir ou ki bann kestyon ki i oule ou demann li pou ki i ava kapab reponn.  Sa i montre Mr Speaker ki lenformasyon pa ti ganny donnen pou konsonmasyon piblik deor pou konn laverite.

Me i ti olye ganny donnen pou satisfer sa ki pe donn lenformasyon pou ki pa donn serten kestyon ki pou koz li serten posibleman serten lanbara oubyen i pou bezwen donn dimoun repons ki i laverite e ki petet zot ti ava osi ankoler avek sa Minis oubyen sa o zofisye ki pe fer sa interview. 

        Mr Speaker letan mon get sa Bill ki devan nou, i en eleman tre enportan.  Akoz lenformasyon i reste zouti pli enportan dan nenport ki kalite domenn kot ou ete, nenport ki kalite domenn biznes oubyen Gouvernman kot ou ete.  Akoz si ou piblik oubyen konsonmater i annan lenformasyon ki accurate i fer ki swa i pou i pou aste ou prodwir oubyen i pou fer ki swa i pa pou aste ou prodwir e dan kad en lotorite gouvernmantal i pou fer ki sa dimoun i pou konnen ki pozisyon i ete an referans avek son konsern ki devan kot Gouvernman.

Mr Speaker mon oule eksprim serten konsern oubyen mon ti a kontan kekfwa letan Vis-Prezidan i sum up i klarifye lo serten sa bann pwen.  Lartik (9) I mean Seksyon (9) dan sa Bill i koz lo bann prosedir ki pou ganny met an plas e osi koz i koz lo peyman pou sa lenformasyon.

Eski sa i pa pe i pa pe anpes en dimoun ki napa sa larzan pou li ganny sa lenformasyon?  I pou napa akse en sa lenformasyon.  Mon krwar i bezwen ganny gete ki mannyer si sa i ganny fera en premye staz oubyen ki nivo konsern ki sa dimoun i konsernen avek sa lenformasyon pou li kapab ganny egzanpte avek serten fre ki asosye avek serten sa bann lenformasyon.

Lot konsern ki mwan mon annan se Onorab Woodcock in dir pou dir ozordi as it is akse avek lenformasyon lalis lakaz avek lalis later in reste en defi Vis-Prezidan.

Mwan personnelman atraver lofis Anti-Viktimizasyon nou’n demann PS Ravi Valmont lalis later ek lakaz i annan plis ki 3 semenn, plis ki 3 semenn.  Dan Lalwa i dir 48er sa Lalwa ki nou pe fer i 48er i pa ankor donn nou sa i annan plis ki 3 semenn !

Be akoz sa lenformasyon i reste i reste konfidansyel pou en senp akoz nou pe fer sa?  Nou (Onorab Valmont ekoute ase malelve!)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kontinyen Onorab Andre.  Kontinyen.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi bokou Mr Speaker.  Mersi bokou.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok, les li kontinyen.  Onorab kontinyen.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi.  Mr Ravi Valmont pa ankor donn  nou sa lenformasyon.  E mon pa’n demann sa dan mon kapasite personnel konman Clifford Andre, me mon’n demann sa konman Chairman sa Komite pou nou fer serten travay.

So mon krwar sa Bill ki la i pou osi enpoz serten lobligasyon lo bann dimoun ki’n ganny dezinyen anba sa Lalwa.  Me sa ankor, eski pou annan serten defi akoz zot pou ganny dezinyen zot sa bann zofisye.  Pa neseserman pou sa bann dimoun ki i annan sa lenformasyon.

I posib ki dan en, en Minister i annan en designated officer, me selman parey in dir dan Lalwa in dir i pou bezwen ganny permisyon a ek serten lot zofisye dan sa Minister pou li kapab disclosed sa lenformasyon.  Eski sa i pa pe anmar lanmen sa zofisye ki’n ganny dezinyen konman Information Officer.

        So mon krwar nou bezwen swa revwar sa bout la oubyen elarzi li ki i ava fer sir ki li sa PS oubyen sa CEO ki pou otomatikman fer sa Information Officer ganny akse avek tou sa bann lenformasyon, pou li kapab gete kwa ki pou donnen, kwa ki pa pou donnen.

Ankor en lot issue ladan ki konsern mwan, ki nou osi diskite avek letan nou zwenn konman en Komite, se ki mannyer sa information holder li avek sa dimoun ki’n ganny designate pou donn sa lenformasyon i kapab filter.  Akoz Lalwa ki mannyer pe dir sa information sa designated officer i pou kapab reviz manm piblik en lenformasyon.  Me selman the information holder ki sa lorganizasyon oubyen sa PS ki li i kapab osi pa donn sa lenformasyon sa zofisye ki’n ganny dezinyen.

So i annan en pti pe mon krwar ki i annan ti a bon nou ganny en pti pe plis klarifikasyon lo sa bann laspe pou ki nou ava kapab vwar kote piblik e dimoun ki ganny afekte par serten lenformasyon zot ganny serten lenformasyon.

Mr Speaker letan nou get Seksyon 34 Seksyon 34 i dir ki sa dimoun i pou ganny en review ki pou ganny fer apre 60 zour.  Seksyon 34 (4) i dir An application for review savedir si en dimoun i ganny refiz-e i fer en review under section (2) shall be filed with the Information Officer.

        Information Officer se sanmenm sa dimoun ki’n refiz mwan sa lenformasyon.

Eski i normal pou mon al fayle avek sa menm dimoun ki’n refiz mon sa lenformasyon mon review?  Mon krwar ti a bon nou sey gete kekfwa nou fayle direk avek sa, sa dimoun ki i annan sa lenformasyon sa CEO dan sa konteks.  Me selman i dir Information Officer of the public body within 60 days of the receipt of the relevant decision of information. 

        Mr Speaker mon konsernen parey bomaten Onorab Hoareau in dir sa i pe dir ou, ou annan 60 zour pou fayle sa review of sa desizyon.

Me selman ler nou pe get bann prosedir.  Annou pran en kou bann prosedir Lakour.  I dir ou Lakour Siprenm pou al Lakour Dapel 30 zour. Akoz nou met 60 zour, kan nou kapab nou pe dir avek sa Information Officer li i annan 48er pou li kapab dir ou si ou pou ganny sa lenformasyon si ou pa pou ganny sa lenformasyon ?  Annou sey get en pti pe lo sa letan sa dele letan kekfwa 7 zour, akoz si mwan mon bezwen lenformasyon mon bezwen mon bezwen sa lenformasyon irzan sa dimoun i bezwen sa lenformasyon irzan.  Dan bokou sirkonstans ou bezwen sa lenformasyon vitman.  I annan kekfwa i pou bezwen sa lenformasyon pou en pli long peryod letan kot pe prepar en case oubyen serten keksoz alors mon krwar annou sey revwar sa letan sa dele letan anba 34 (4) pou ki i a reflekte ankor enn fwa sa 2 issue ki pa fer sa aplikasyon avek sa menm dimoun ki’n refiz li, e osi sa dele letan ki i annan.

Mr Speaker i annan serten lenformasyon ki mon mazinen prezan anba sa Lalwa i pou vin available, ki mon ti demande letan nou ti pe interview VP pou li vin VP, mon ti demande pou mon ganny en lalis resi ki Parti Lepep ti’n peye, ti’n ganny dir ti’n peye pou servi Sant Kominoter Anse Aux Pins.

Me i ti’n dir mwan sa i pou fer mon gannyen.  Me ziska konmela mon pa ankor gannyen.  Alors anba sa Lalwa letan i pase mon pou sey al demann sa lenformasyon pou mon ganny li dan sa 48erdtan ki Lalwa i preskrir.  Mon ava gete si mon gannyen si non sa mon ava pran lezot, lezot mezir ki Lalwa i permet pou mwan gannyen.

Mr Speaker in ganny dir semenn pase 2 semenn pase ti annan bann lazournen an konsernan elektronik ki mannyer nou servi bann Sistenm Internet bann keksoz koumsa.

Mon krwar avek sa devlopman ki pe pase dan lemonn, Gouvernman Sesel i kapab fer accessible lo demann accessible lo demann.  Ki si mon anmenn mon medical report elektronik-man mon ganny password ki zis mon ki annan akse avek e mon kapab access mon medical report.  

E sa i leka akoz mon personnelman mon’n al fer serten analis e mon’n ganny mon rapor medikal elektronik-man me pa tou dimoun ki kapab antre ladan mon’n ganny password.  So mon kapab vwar mon rapor avek en password.  Nou kapab tyeke ki mannyer nou kapab bouz dan sa direksyon pou ki dimoun i kapab ganny akse avek son prop rikord omwen, omwen i pa ganny akse avek pou son kanmarad me selman i ganny akse avek sa ki pou li.  E prezan si le lenformasyon pou fer lezot keksoz i ava al anba sa Access Information Act ki vreman, vreman enportan pou nou.

Mr Speaker mon de dernyen pwen i letan mon get Seksyon 25, Seksyon 25 sa Act i koz Information Officer may refuse to grant access to information, supplied by or on behalf of the state to another state or an international organization in terms of an international agreement with that state or organization which requires the information to be held in confidence. 

        Mr Speaker sa i fer mon mazin Lagreman Assomption kot nou’n bezwen lager for pou nou kapab Act ganny akse avek sa dokiman ki ti ganny sinyen par Sesel.

Eski sa provizyon ki la, eski sa provizyon ki la pe restrikte sa ankor?  Akoz letan mon lir li literalman, mon vwar ki pe dir si en lot pei in agree

Ek sa pei lo en plan o nivo, e in dir pou dir pa donn sa lenformasyon avek ou piblik e Gouvernman i kapab kasyet anba sa Seksyon pou li refiz donn manm piblik sa lenformasyon.

Eski sa Mr Speaker i pa en vyolasyon sa lobzektif ki sa Bill in ganny anmennen anba Lartik 28 nou Konstitisyon?

Mon pe demann sa kestyon akoz mon santi i annan serten laspe ki enportan pou nou note, e ki i neseser nou fer referans avek.

Lartik Seksyon 29 Mr Speaker An Information Officer may refuse a request for information relating to an academic or professional examination or recruitment or selection process prior to the completion of that examination or recruitment.

 Mr Speaker la ankor si mwan mon le fer en aplikasyon pou en travay pou bezwen konn bann prosesis ki pou pase.  Mon kapab esper letan in fini pase, pou mon kapab ganny sa lenformasyon, akoz ki mannyer mon stand dan sa konteks ki mannyer sa dimoun i stand dan sa konteks?  Ou bezwen donn li bann kriter ki bezwen meet bann prosesis ki pou pas ladan pou li konnen si avan menm i apply pou li kapab demann son lekor.  Eski mon meet sa kriter ?  Eski mon kalifye anba sa provizyon?   Pou li kapab dir si i pou fer sa laplikasyon oubyen non.

Be sa i dir ou apre ki sa prosesis ti’n fini pase ki mon kapab ganny sa lenformasyon.  E i osi dir ou or selection process if the release of the information is likely to jeopardise the integrity of that examination or recruitment or selection.

        Mon pe apply en travay oubyen en dimoun pe apply en travay, i bezwen konnen ki kriter i pou ganny ziz-e anba la.  Ou pa kapab esper sa fini, apre ki ou pou dir li la kriter.  I pa fer sans.

So mon krwar nou bezwen vwar en pti pe pou nou reget sa provizyon ki reflekte la.

30 Seksyon 30, ki mon dernyen mon dernyen konsern.  An Information Officer may refuse a request for information relating to a proposal submitted to the Cabinet for consideration and minutes and decisions of the Cabinet unless authorised by Cabinet Secretary.

        La, la Mr Speaker kot ki mon ti pe dir sa Information Officer sa Information Officer i pa lib pou li kapab donn lenformasyon oubyen pa donn lenformasyon, dan sa konteks ki la, menm si en desizyon in fini ganny pran i pou afekte nou i dir ki pou dir sa Information Officer pa kapab donn sa lenformasyon san ki i ganny permisyon otorizasyon avek Cabinet Secretary for such release. 

        So eski sa Information Officer dan sa konteks mon vwar ki sa Information Officer i ganny restrikte, par lefe ki i annan serten provizyon ki i annan keksoz ki i pa kapab fer?

So sanmenm sa ki mon ti pe dir fer li an akse avek lenformasyon.  Akoz si sa desizyon pou pa donn ou serten lenformasyon dan Lalwa i mete ou kapab ou kapab demann sa ki responsab pou review, me dan sa konteks si mwan mon pa’n ganny sa si sa manm piblik pa’n ganny lenformasyon ki sa Information Officer anba 30 with regards to Cabinet kot i pou al appeal li?  Kote i pou al fer?

Nou’n fini blok sa prosedir.  Akoz sa Information Officer se Cabinet Secretary ki pou sa Information Holder, i pa pou kapab al appeal kot Prezidan.  Akoz mon krwar nou bezwen nou bezwen revwar sa Seksyon pou nou kapab fer li vin en pti pe pli an konformite avek bann issues ki an relasyon avek access pou sa lenformasyon.

Mr Speaker mon ti a kontan demande ladan i annan bann lofans ki’n ganny kree e lofans i pou definitivman lofans i ganny penalize par Lakour.

Me si en dimoun in demann Lakour li menm serten lenformasyon.  They feel aggrieved by the decision.  Eski zot pou al kot Lakour menm?

Nou annan en amannman ki nou pou propoz avek dan Committee Stage taler pou nou kapab vwar konsiderasyon VP avek son lekip, pou gete ki mannyer nou kapab fer sa zafer konsiltasyon avek Chief Justice ek Speaker of the Assembly. 

Eski si i annan en konsiltasyon avek Sef Ziz lo en issue kot li menm li demen i pou arbitrator I mean the Supreme Court be the arbitrator of sa desizyon.  Eski i korek oubyen nou bezwen revwar?  Nou, nou pe dir retir sa plis dan sa konteks retir Sef Ziz konsiltasyon avek Sef Ziz kit Speaker avek Prezidan.  Oubyen si nou pou gete CAA ki a vin sa independent body ki pou fer rekomandasyon, pou kapab annan sa bann issues taken care of. 

        Avek sa mon ti a kontan dir ki mon pou vwar mon sipor pou sa Bill, mon pou atann ziske ler mon ganny serten klarifikasyon avek Vis-Prezidan ki la.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Andre.  Onorab Simon Gill.

 

HON SIMON GILL

Bonn apre midi Mr Speaker.  Bonn apre midi koleg Onorab, VP ek ou lekip ek tou manm piblik ki pe ekout nou.

Mr Speaker depi avan nou al dezennen nou’n tann bokou lo sa Prozedlwa ki devan nou Lasanble.  I pa mon lentansyon prolonz deba kantmenm mon krwar i annan detrwa pwen ki i enportan nou fer resorti.

Premyerman mon a konmanse pou dir sa Prozedlwa i en laviktwar pou Sesel.  En laviktwar pou pep Seselwa.  I pa en laviktwar pou okenn endividi, i pa en laviktwar pou Prezidan Faure ; i pa en laviktwar pou Onorab Ramkalawan ni en laviktwar pou Onorab Gervais Henrie e ni en laviktwar pou okenn de nou otour sa latab.

Personn pa pe rod bann lakoup oubyen bann premium, parey nou’n ganny fer krwar ki Prezidan Faure pe rode.  Sak sosyete Mr Speaker i evolye avek letan.  I devlope avek letan.  Ozordi Sesel adopte le 29 Zen konman Zournen Nasyonal pou nou selebre, nou selebre laviktwar nou lendepandans.

I en staz kot nou’n sorti ki’n fer nou finalman aboutir le 29 Zen 76.  E depi ‘76 ozordi nou 2018.  Mon fyer ki sosyete Seselwa in evolye.  Seselwa in sanze avek Leta.  Kot mon ti pou santi mon e mon ti pou santi  mon pa konfortab.  Si sa ki nou ti konnen ti egziste avan ‘76 ti ankor la entak.  Nou tou isi dan sa Lasanble nou’n transformen e nou’n sanze.  E alor atraver nou sosyete in sanze.

E i normal ki sak Leta Mr Speaker letap Msye Rene in en letap.  Letap Prezidan Msye Michel in en letap.  Letap Prezidan Faure i en letap.  E sa ki a vini apre Prezidan Faure i pou en lot letap.  E nou bezwen asire, ki sak letap dan nou sosyete ki Sesel pa reste statik.  Ki nou sosyete pa reste statik, ki sak endividi i ganny loportinite wi posibilite pou devlope  epanouir eksplwat le maksimonm ki son sosyete i kapab ofer.

E ozordi sa Prozedlwa pe ofer lepep Seselwa en nouvo loportinite atraver en nouvo zonm ki egziste anler State House.  Pe enport 15 lo 10,  25 lo 0,  pa relevan. Sa ki relevan se nou sosyete pe bouze.  Sosyete Seselwa i vin en masin dinamik.  En masin dinamik i bezwen pe bouze pe sanze pe transformen.  E nou tou nou devret trakase si napa sanzman si napa transformasyon.  E mon tre satisfe ki sa Prozedlwa pe anmenn nou lo en lot letap Mr Speaker.

Me sa ki demande sa nouvo letap dan koteni sa Prozedlwa, se ki sak dimoun ki i annan responsabilite pou enprimant konteni sa Prozedlwa, ki zot leave with e zot fer sir ki zot kapab met bann challenges ki sa bann provizyon dan sa nouvo Lalwa ki kapab tenir sa nouvo letap sa nou peryod ki Sesel pe antre ladan.

Si nou pa kapab viv avek kontenir legzizans sa nouvo Prozedlwa Mr Speaker, nou bezwen cette laplas nou bezwen sed laplas.  E les bann dimoun ki kapab enprimant sa Prozedlwa dan son totalite epou ki Sesel i kontinyen avanse, pou ki Sesel kontinyen epanouir dan son transformasyon.

E si yer mon pa ti kapab ganny lenformasyon sa nouvo Prozedlwa pou permet mon gannyen.  E mon fyer ki mon kapab gannyen.

Mr Speaker si yer bann zofisye dan Gouvernman dan bann diferan Minister ti santi zot en kapab donn lenformasyon donn akse piblik avek bann lenformasyon ki merit gannyen sa nouvo Prozedlwa i en loportinite pou zot fer li.

E nou bezwen asire ki dan sak Minister i annan mekanizm apropriye pou egzekit e enplimant konteni sa Lalwa.  Nou napa letan pou perdi Mr Speaker.  Nou bezwen bouze, nou bezwen avanse.

Lot pwen ki ekstrememan enportan Mr Speaker fodre nou pa nou viv dan ilizyon parey serten pe fer nou krwar ki napa lenformasyon ki klasifye dan en pei.  Tou bann pei demokratik modern ozordi Mr Speaker, i annan serten kalite lenformasyon ki klasifye.  L’Amérique, L’Angleterre, La France, L’Allemagne.  I annan bann provizyon ki dir ou tel kategori lenformasyon i klasifye.  E zot dir ou dan en peryod 25an, 30an ki dir ou la zot de klasifye sa lenformasyon zot anvoy li dan laporte piblik.  Fodre nou pa viv dan sa ilizyon ki nou krwar ki tou lenformasyon nou bezwen gannyen.  Non, bann sosyete modern demokratik i annan provizyon legal, ki zot klasifye bann lenformasyon.  E i pa dan laporte piblik.

Me, Mr Speaker nou bezwen tonm dakor ki lenformasyon i bezwen a laporte pou sitwayen; bann lenformasyon ki neseser, ki obligatwar ki zot gannyen.  Pou permet zot parey in ganny dir pran bann desizyon.  Fer bann pa enformen, konsekan, pou ki nou minimiz enn bann fenomenn ki’n karakteriz sa peryod omwen 20an dan nou listwar.  En peryod kot serten parmi nou dan nou pei, in pran li konman zot hobby, pou zot dezenform sa pep.  Pou zot fann propagann dan nou sosyete.

Sa i egziste sa.  I egziste sa.  Fodre pa ankor nou viv dan ilizyon pou dir pa egziste sa.  E pa zis Sesel ki egziste sa.  Dan tou pei enkli anler Saint Louis kot Onorab Arissol i reste.

I annan dezenformasyon.  E nou bezwen kapab fer sir e asire ki nou donn sa pep lenformasyon ki apropriye, lenformasyon ki korek.  Lenformasyon ki korek pa en lenformasyon ki fer kree dout dan son latet ki fer kree konfizyon dan son latet.

E nou konnen nou, bann spesyalman bann dimoun ki dan politik Mr Speaker.  Tre souvan nou pran en laverite pou fer li vin mansonz.  Oubyen nou fer li vin en lanmwatye laverite, e lanmwatye nou deform li.

E nou konnen akoz sa i arive.  E en kantite nou Mr Speaker en kantite nou Mr Speaker parey Onorab Jean-Francois Ferrari Mr Speaker i ti la li depi ‘77 ansanm ek mwan.

E nou pou kontinyen la nou de dan sa Lasanble ziska ler nou letan i ekspire. E nou bezwen ekspire Onorab Ferrari atraver ou Mr Speaker,  ki nou donn sa pep lenformasyon ki korek.  Ekstrememan enportan Mr Speaker ki nou fer sa.  E sa i aplik pou tou nou bann lezot koleg dan Lopozisyon e osi tou nou bann lezot koleg ki isi lo sa kote latab dan Parti Lepep.

Mr Speaker lot pwen, ki ekstrememan enportan ki mon koz lo la ozordi se sa prosesis demokratizasyon dan nou medya ozordi ki egziste dan Sesel.

E byensir i annan en pe nou ki nou bezwen fer atansyon.  Nou bezwen fer atansyon akoz si nou kontinyen pas bann move lenformasyon lo bann sitwayen lo bann politisyen  ki la dan sa Lasanble, nou bezwen fer atansyon.

Nou pa kapab krwar pou dir ou lib pou dir nenport kwa nou lib pou dir nenport kwa e pas nenport ki lenformasyon lo nenport ki endividi.  Nou bezwen fer atansyon.

Taler mon’n tann en Onorab Mr Speaker koz ki nou le met restriksyon lo bann platform social media. 

Be Mr Speaker mon’n deza dir ozordi mon pou repete Onorab Leader Lopozisyon Onorab Ramkalawan sa ki labote mon’n apresye avek li, se ki i sezi tou loportinite konman i annan en move lenformasyon ki disporsyonnen lo li ki i pran en plezir e i pran en responsabilite an plis ki en plezir pou li anmenn sak sa bann dimoun Ankour.

 

(laughter)

 

HON SIMON GILL

E la i annan en case Ankour la ki’n pourswiv bann endividi ki dan son kalkilasyon letan in diskite avek son avoka in kree en difamasyon lo son personnalite.  This is fantastic ! 

        E si Onorab Woodcock si Onorab Woodcock i krwar pou dir lo social media zot kapab dir sa ki zot oule lo Onorab Ramkalawan they are making a big mistake.  They are making a big mistake. 

       

(laughter)

 

HON SIMON GILL

Onorab Ramkalawan pou pourswiv zot!   E si the people i krwar pou dir i kapab dir nenport ki keksoz lo Onorab Ramkalawan they are making a big mistake – Onorab Ramkalawan pou pourswiv zot! Onorab pou pourswiv zot!

E se sa bann kalite lenformasyon ki nou pa kapab kontinyen tolere i egziste dan sa pei.  Se sa, sa bann kalite lenformasyon ki nou pa kapab propaze dan sa pei.  Akoz nou tou ou liberte pou ou ganny lenformasyon i aret kot pou mwan in konmanse Mr Speaker.

E sa nou ki nou bezwen tonm dakor lo la.  E si Onorab Gervais Henrie i krwar pou dir li pou li ekrir nenport kwa they are making a big mistake.  Si i pa ankor ganny pourswiv probableman it’s coming! 

       

(laughter)

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker lenformasyon ki difamatwar i pa bon kalite lenformasyon Mr Speaker.  Lenformasyon lo ou ki difamatwar Mr Speaker i pa bon kalite lenformasyon pou nou pep konsonmen.

E nou bezwen fer sir ki sa bann provizyon ki mete dan sa nouvo Prozedlwa ki ganny servi byen; ki personn pa abiz lo la zis akoz i annan en posibilite pou ganny lenformasyon lo son co-sitwayen.  Nou bezwen fer atansyon.

Me parey mon’n dir Mr Speaker mon pou donn mon full backing sa Prozedlwa akoz mon krwar Sesel i bezwen bouze.  I en challenge; i en defi ki moman in arive ki nou bezwen fer fas avek.  Sak keksoz i annan son letap sak keksoz i annan son letan.

Mr Speaker avek sa detrwa mon pou dir avek Minis Vis-Prezidan ki i kapab kont lo mon pou sipor sa Prozedlwa e annou viv pou vwar ki mannyer sa Prozedlwa i ganny enplimante.

E mon pe demann dan konklizyon ki sak Minister, ki sak departman, sak Lazans, i pran li imedyatman apre ki s Prozedlwa i ganny assent pou kree sa mekanizm neseser e fer piblisite lo tou bann loportinite lenformasyon ki annan lo nivo sak bann Minister.

E mon pe demande konman en 2enm pwen konklizyon ki sak Minister i met an plas en zofisye relasyon piblik pou donn maksimonm lenformasyon.  E ki bann Minis i donn bann lenformasyon piblik lo tou bann aktivite lo tou bann progre ki zot Minister pe fer.  E mon swete ki sa pa ganny vwar konman en propagann politik, konman en propagann pou nou reste o pouvwar.  Me konman i ganny trouve konman en mwayen atraver lekel ki Gouvernman pe met a laporte son pep tou sa ki pe pase lo nivo sak Minister, sak Departman.  Pou ki ankor enn fwa nou pep i vin en pep enformen ki nou servi sa posibilite pou nou kapab edik nou pep e sanz sa latmosfer ki i annan dan pei, sa persepsyon ki annan dan pei  e fer byensir, an plis ki persepsyon nou konnen pou dir dan serten moman i annan bann restriksyon reel lo lenformasyon.

So annou servi sa loportinite pou nou eliminen e annou donn akse piblik avek bann lenformasyon ki neseser, ki merite gannyen, e ki personn an retour ankor enn fwa pa servi li zis pou kapab fann rimer, oubyen en propagann ki pa neseser lo bann endividi pou zisteman fer lefe rod domaz personnalite pou akiz dan en fason malapropo bann dimoun dan nou sosyete.

Prensipalman byensir en bon pe nou bann dirizan politik bann dimoun ki dan politik nou dan firing line e bann premye dimoun ki ganny atake se nou menm nou.

E mon swete ki bann lenformasyon ankor enn fwa ki sa Prozedlwa i permet nou ganny akse avek ki pa ganny servi dan en fason negativ, e ki nou met li dan en perspektiv pozitiv pou an retour ankor enn fwa nou pep i devlope, nou pep i anrisir son konesans e kapab kontinyen epanouir, e fer son kontribisyon pozitiv dan Sesel pou progre e byennet Sesel non pa progre byennet en endividi oubyen dan en endividi an partikilye.

Mr Speaker avek sa detrwa pwen, mon a dir ou mersi bokou pou donn mon laparol.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Gill. Dernyen lo mon lalis se Onorab Leader Lopozisyon Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker les mon konmans part remersye Onorab Gill pou lafason ki in met kler devan nou Lasanble, e an menm tan devan son prop parti, ki Wavel Ramkalawan i pa en dimoun ki aksepte sa ki mon kapab term nonsense e ki mon pou toultan pran aksyon letan dimoun i dir sa ki manti letan zot koz manti parey son zournal People in fer tanzantan e letan zot i ariv Ankour zot in bezwen aksepte ki pou dir zot koz en bann mansonz.

Me selman Mr Speaker i annan en keksoz ki Onorab Gill in dir ki ozordi personn pa kapab reklanm laviktwar.  I fasil pou Onorab Gill dir sa akoz pandan tou sa bann lannen li  i ti dan sa parti politik ki’n fer lepep Seselwa soufer.

Tandis ki nou yo sa kote latab, nou nou’n dan sa parti politik nou’n dan sa bann regroupman Lopozisyon ki’n bezwen travay ki’n bezwen lite ki’n bezwen pas atraver tou kalite soufrans.  E alor ozordi wi Onorab Gill atraver ou Mr Speaker LDS pou reklanm laviktwar!

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Nou reklanm laviktwar akoz lenformasyon in en zouti ki sa Gouvernman ki la o pouvwar in servi.  In servi non pa zis pou pa donn dimoun laverite.  Me in servi dan en fason pli pir pou fer Seselwa soufer.  Letan sa zenn Seselwa ki pa’n ganny travay akoz security clearance.  Akoz zot in rod lenformasyon pou gete si i avek zot oubyen non.

E aprezan sa zenn zonm, sa zenn fiy ki’n etidye ziska minwi, ki’n al deor pou fer tou  kalite.  E apre sa i pa’n ganny travay, senpleman akoz bann fo lenformasyon Mr Speaker nou, nou bezwen reklanm laviktwar ki ozordi tou Seselwa pou kapab konnen akoz i pa ganny en plas travay e ki sa bann preferans ki egziste.

Mr Speaker 15 lo 10 wi i enportan.  Mwan mon pou dir 15 lo 10 i enportan.   I en portan akoz 15 lo  10  ki pe transform sa Lasanble.  Ki pe fer li vin en landrwa kot lepep Seselwa i ganny lenformasyon. E bomaten nou’n trouv sa ankor enn fwa.

Bomaten si mon pa ti’n demann sa kestyon,  Seselwa pa ti pou dir si ti annan zarm ki’n perdi.  Seselwa ti pou dan fernwar e li Gouvernman pourtan i konnen ki pou dir i annan zarm in perdi.  Me i prefere reste trankil.  15 lo 10  i enportan, akoz 15 lo 10 pe donn nou sa Lalwa ki annan akse pou lenformasyon.

Me Mr Speaker 25 – 0,  25 –  0  ou konnen ki’n fer nou?  25 – 0  pandan sa letan apartir 2011 ki’n anmennen?  An 2013 in anmenn en Lalwa ki ti apel Public Order Act. 

E wi sa Manm Onorab, Onorab Ghislain ki’n mansyonn  25 – 0  li i ti la dan Lasanble.  Onorab Pillay ti la.  Onorab De Commarmond ti la.  zot  25 – 0  ti anmenn Lalwa ki ti apel POA ki ti annan dan Seksyon (29), Seksyon (29) ti dir ki si en manm piblik i ganny trouve pe tir portre en solda, en Zofisye Lapolis i ti kapab ganny arete e ganny pourswiv.

Ou konnen ki Zero (0) ti fer Mr Speaker zero (0) ti pran sa Lalwa ti anmenn Ankour devan Lakour Konstitisyonnel e Lakour Konstitisyonnel ti zet li deor !

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Se sa ki 25 ti fer e sa ki  zero (0) ti fer.  E zero (0) ti asire ki pou dir nou pei i ganny li en pli bon Lalwa ki apel Public Gathering Act.  Public Assembly Act sorry kot ozordi dimoun i kapab zwenn dan en fason pli lib eksprim li, met laliberte lekspresyon donn li tou son valer.  Se sa ki 25 – 0 –  25 ti oprim nou, zero (0) in liber, nou e 15 lo 10   in donn nou sa vre posibilite pou nou eksprim nou.

E 15 lo 10  Mr Speaker in fere ki bann Manm lo kote Parti Lepep zot in kapab lev Konstitisyon anler e dir ‘laliberte lekspresyon’ zot lib pou zot eksprim zot parski oparavan zot pa ti kapab fer li.

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, Mr Speaker mon bezwen dir ki an menm tan osi i malere.  I malere ki an 2018, an 2018 nou ankor pe vwar ki pou dir nou pei i ankor an retar.

Premye Lalwa Ase pou Lenformasyon sete La Suède ki ti pas sa Lalwa an 1766.  E letan Onorab Pillay ki dir avek nou ki Sesel pou parey bann premye pei L’Afrique, mon anvi dir avek li sorry Onorab sa i totalman fo.

An 2016 tri annan plis ki   22 pei Africain ki ti’n deza pas en Access to Information Act.

        E annou pa bliye Mr Speaker, ki pou dir sa AU Model ki nou pe koz lo la.  Annou pa krwar ki pou dir in fek vin an fors sa, well ki AU in fek pase AU pa ganny drwa pas bann Lalwa, me zot plito pas bann Model Laws parey SADC  parey Pan-African Parliament. 

Sete an 2010 ki sa prosesis ki ti konmanse.  E son premye draft ki ti ganny prezante an Gambia an Avril 2011.

E Mr Speaker letan ou mazinen ki pou dir an 2011 e Sesel ti deza en manm L’Union Africain.  E ti a pe diskit sa Model Law.  Me letan ou mazinen ki pou dir an 2013 sa menm Lasanble 25 – 0,  zot, zot ti al kot sa ki Sesel ti a pe diskite laba dan L’Union Africain parski zot ti deside pou zot met Public Order Act e Public Order Act sete sa Lalwa parey mon’n dir oparavan ki’n ede pou ran-ferm nou pei.

Me Mr Speaker mon lans en challenge direk avek Vis-Prezidan, parski letan nou pe koz lo tou sa bann zafer akse pou lenformasyon pou donn laverite, bann parol ki bann zoli parol ki Vis-Prezidan in servi, mon anvi dir avek li ki mon ti ava kontan ki i montre nou ki pou dir i senser.

E mon challenge li direkteman konman Leader Parti Lepep, sa parti ki o pouvwar.  Akoz?  Mr Speaker letan mon anmas Peoples Plus, People Plus zournal ki ganny pibliye par parti ki  Msye Onorab Meriton i dirize.  Ki mon vwar dan zot dernyen issue?  Zis pou nou kapab ganny nide lo ki mannyer fodre zot fer atansyon ki zot dir en parol, me zot aksyon i montre diferaman.

Dan zot issue le 8 Me 2018,  pa ni tro long pa ni tro lontan pase.  Ki zot in mete?  Premye lartik LDS in freeze, drog in ogmante.  E ki zot mete dan sa lartik?  Lekel ki ti dir Irish ale akoz zot pe vol nou larzan?  Ozordi sa bann pov Seselwa ki pe travay ek lapolis pou met drog anba kontrol napa ase larzan pou kapab etablir en network parey bann Irish ti fer.

Eski zot bann ipokrit?   Letan zot lo Komite FPAC letan nou pe fer lenvestigasyon lo Irish, zot menm zot, zot dir wi Irish in pran larzan.  E ki i bon ki bann Irish in ale.  Letan zot isi dan Lasanble zot akoz bann Irish selman lo zot zournal zot ponp bann Irish? 

 

(laughter)

 

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker sa i apel lipokrizi Mr Speaker.  Mr. Speaker mon pe koze, mon pe koze, Onorab Pillay i ava ekoute letan in koze in soz.

Mr Speaker dan sa menm zournal.

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

En pti moman Onorab Ramkalawan.  Onorab Pillay i annan laparol i pe koze ou pa annan drwa enteronp li, fodre Amwen ou kapab dir mon anba ki point of order ki ou pe enteronpe?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

(Mic Off)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ki order ou pe enteronpe?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker Order (52) i donn nou derogasyon pou nou annan Rules of Debate dan Lasanble.

E i dir ou kwa ki nou kapab entrodwir dan Rules of Debate.  Enn bann eleman ki nou pa kapab servi konsernan Rules of Debate se pou nou entrodwir bann eleman ki pa konsern sa deba.

2enm keksoz Mr Speaker.  2enm keksoz i en menm order ki Onorab Ramkalawan in servi oparavan kot in impute en improper motive in regards nou bann Manm ki asiz akote li lo sa Komite e i konn tre byen pou dir dan sa Komite nou pa’n zanmen akt e ou konman Vice-Chair sa Komite ou konn tre byen lo sa Komite nou pa’n zanmen act dan okenn fason ipokrit, dan okenn lezot fason..

So si i annan keksoz…  Be zisteman parey ler i ekrir lo Vizyon?  So eski Mr Speaker nou pou annan en sityasyon kot dan Lasanble demen dapre sa ki’n arive la mon pou pran Le Seychellois mon pou vin dan Lasanble avek, akoz i en presedans ki’n ganny set.

        E si mon fer en largiman lo a eski ou pe dir mwan mon ganny drwa fer sa?  I contravene nou Standing Order. 

        E annou pa bliye Mr Speaker Onorab De Commarmond ti anmenn zournal Today, dan Lasanble e Onorab Ramkalawan ti  raise en point of order an se ki konsern pwen ki Onorab De Commarmond ti pe fer lo sa ki ti’n ekrir lo Today, en Statement ti ganny fer par en Onorab dan Lasanble.

So mon ti a kontan ganny kler kote nou pe ale?  Si nou pe dir ki sa   mon napa problenm ek son Statement mon. I kapab kontinyen koze.

Me si ou dir mon pou dir sa i en problenm then nou bezwen klarifye.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pillay mon’n ekout ou.  Onorab Ramkalawan i ti pe fer en pwen pou dekrir ki mannyer an term akse ek lenformasyon e en medya pe servi en lenformasyon e ki mannyer dan sa fason i ti pe donn lenformasyon kontradiktwar.

Alor mon pou permet li kontinyen koze, ou’n fer ou pwen, mon pou permet li kontinyen koze.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Yes mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker.  Mon ti ava kontan si Onorab Pillay i ti’n ekout mon tre byen.

Mon’n demande eski zot ipokrit?  Akoz mon’n demande si zot ipokrit?  Se parski zisteman bann Manm Parti Lepep avek bann Manm lo kote LDS letan nou asiz lo FPAC nou koz e analiz keksoz dan menm fason e nou vwar ki poudir sa lenvestigasyon ki nou pe fer ki konsern Irish bann Irlande nou vwar ki pou dir sa bann keksoz i mal  ki’n arive.  Alor lo en kote ou annan ou bann Manm Parti Lepep ek bann Manm LDS ki pe fer sa lenvestigasyon ki dakor avek.

Me solman lo lot kote zot lo zot kote zot parti politik i sant en lot zistwar.  Se sa ki mon apel lipokrizi.  Mon espere ki Onorab Pillay Mr Speaker in konpran sa byen kler.

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Dezyenmman Mr Speaker, dezyenmman Mr Speaker.  Letan mon pe refer avek zournal se parski sa zournal i annan pou fer direkteman avek donn lenformasyon an relasyon avek sa ki pase dan Lasanble.  E alor letan zot pe donn fo lenformasyon ek sa ki pase dan Lasanble sa osi tou.  Mwan dan mon lopinyon mon apel i mal.  E se pou sa rezon mon’n lans sa challenge avek Vis-Prezidan Meriton ki dan sa parti.

Letan par egzanp zot dir Mr Speaker ki pou dir LDS in koup larzan.  Alor PUC i bezwen fer monte elektrik ek delo pou kapab soutenir son loperasyon e kontinyen son bann proze.

Lalang, mansonz zanmen Lasanble in deza koup Bidze PUC akoz PUC i pa en antite ki resevwar larzan dan Bidze.

O kontrer Lasanble Nasyonal in aprouv Bidze pou ki PUC i kapab kontinyen avek son bann Proze Kapital.

Alor si nou pe koz Akse avek lenformasyon mon pe dir avek Vis-Prezidan konmans avek son parti, fer zot donn bon lenformasyon e fer zot koz laverite e non pa bat latet Seselwa.

Se sa ki Seselwa in eksperyanse pandan tou sa bann lannen e nou’n fatige avek sa, alor donn Seselwa bon lenformasyon.

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker letan kontinyen zot koz ankor lo bann keksoz ki’n pas dan sa Lasanble.  Letan sa bout papye i dir ki pou dir ki nou’n koup Bidze LWMA Lakonpannyen akoz tender i an retar tousala se bann mansonz avan premye term i terminen.  Nou ti demann kestyon akoz bann tender i an retar pou netway semen.  Me pa ti vini la ti vin reponn kestyon.

Minis Dogley ti vin reponn kestyon.  E ti napa nanryen avek koup Bidze.  E letan aprezan zot pe ekrir –  ‘’zot in menm koup Bidze sa Lazans.’’  Sa i apel mansonz, e se sa ki nou pe rode Mr Speaker, nou pe rod laverite e nou pe dir avek Parti Lepep silvouple met en kiltir koz laverite anndan zot e zot ava ed sa pep Seselwa pou avanse !

E Mr Speaker pou annan ankor bokou bann lezot keksoz.  Solman annou lasarite byen-ordonnen i konmans dan lakour.  E vi ki Minis, Minis ou ki pe anmenn sa Lalwa Akse lo Lenformasyon, lasarite byen-ordonnen i demande ki ou konmans avek ou prop parti e apre sa Sesel i ava kapab bouz devan.  Mon espere ki sa bann pwen i tre kler.

Mr Speaker byensir mwan mon enn sa bann dimoun ki letan nou pe koz lo sa bann akse pou lenformasyon wi Onorab Gill.  Mwan mon pou selebre laviktwar ozordi.  Akoz mon pou selebre laviktwar?  Akoz mon pe sorti mon espere ki Sesel i ava sorti dan sa kiltir koz manti.

Annou pa bliye ki pou dir le 5 Zen ‘77  pli gro mansonz ti pas lo radyo Sesel e ti ganny fer parey  Msye France Albert Rene letan i ti dir li i pa ti dan koudeta.  Li in ganny envite pou li diriz pei!

Sa Mr Speaker ti en mansonz lo radyo Sesel.  Sa menm radyo Sesel ki zot parti politik ti’n deza met bonm ladan!  Sa menm parti sa menm landrwa ki ti sipoze donn lenformasyon pa bliye ki  pou dir tant  vakwa ti marse e zot ti met bonm dan Radyo

Sesel.

Alor mwan mon enn ki’n ganny ‘ban’ mwan.  Mwan mon ti ganny ‘ban’ dan sistenm Parti Inik.  Alor wi ozordi mon pou selebre letan nou pe koz ki pou dir lenformasyon i bezwen annan lib akse pou tou dimoun kapab koze.  Ki mon ti pe koz lo la Mr Speaker pou mon ganny ‘ban?  Mon ti pe koz lo laverite.  Mon ti a pe dir pou dir Sesel fodre re antre dan en sistenm miltiparti.  Mon ti a pe dir ki pou dir ki tou Seselwa i bezwen ganny aksepte dan son pei.  Ki pou dir fodre i arete sa bann zafer disparisyon e kout telefonn. Pou sa mon ti ganny ‘ban’.

Alor Mr Speaker mon bezwen selebre.  Parski sa lalit ki mon’n anmennen ozordi i aboutir.  Letan bann zournal,  ti ganny ‘ban’ ; Mr Marcienne Onorab Ferrari mon menm,  nou ti parmi bann premye dimoun pou relanse letan zot ti pe soz miltiparti.  Pou nou etablir en premye zournal endepandan ki ti apel Regar.

Mr Speaker letan nou’n lager pou nou ganny radyo lo en pri rezonnab sorti en milyon get ozordi Mr Speaker.

Get ozordi Mr Speaker lakantite bann radyo endepandan ki i annan, Pure FM, K radio, lot ankor mon pa konnen ki mannyer zot apele i sitan annan ki pe kontinyen monte.

Mr Speaker mon bezwen selebre akoz tousala i apel lenformasyon donn piblik akse ek lenformasyon.  Mr Speaker le 3 Oktob e la ankor enn fwa mon pou anvi dir avek Onorab Gill wi mon bezwen selebre, spesyalman nou 2 Onorab Ferrari ek bann lezot nou bann koleg, nou bezwen selebre akoz nou disan in ganny verse pou laliberte lekspresyon.

E alors ozordi, ozordi ou anvi nou bliy le 3 Oktob?  Ou anvi nou sa bann mark koud lo nou latet konmsi nou bliye?  Non.  Sak fwa mon pas lanmen dan mon latet mon mazin sa bann sa 5 pwen zegwir.  E mon mazinen ki poudir sa sete akoz mon ti pe lager pou laliberte lekspresyon.  E wi Mr Speaker nou pou selebre nou bezwen kontinyen selebre.

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon bezwen selebre akoz ozordi,   ozordi tou bann deliberasyon Lasanble ankor enn fwa nou pep i kapab swiv e letan zot asize dan lakour zot konn laverite.

E akoz mon bezwen selebre se parski apre premye round an 1993 avek 1998 kot mon ti mon tousel dan Lasanble, kot mon ti rantre avek 9poursan.  E letan nou ti fer lot Eleksyon 98 nou ti annan 27poursan sorti en dimoun ti mont 3 dimoun.  E ki ti arive Msye Rene ti deside pouli cancel tou bann deliberasyon Lasanble lo televizyon ek lo radyo.

E alor ozordi lefe ki ozordi Lasanble i lo televizyon dimoun i annan akse avek lenformasyon avek laverite.  Wi Onorab Gill mon bezwen selebre.

 

(APPLAUSE)

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Me Mr Speaker.  Mr Speaker parey mon pe dir zis an menm tan fodre ki nou fer atansyon.  Fodre ki nou fer atansyon.  Parski en morso Lalwa i pa vedir ki tou keksoz in ok. 

        Parski sa Gouvernman i annan lentansyon i annan sa labitid toultan pou li pas bann Lalwa zoli Lalwa.  Me selman apre sa aksyon i pti git.

Mon pe demann mwan par egzanp, ki kalite preparasyon ki’n ganny fer?  Pou ki sa Lalwa i ganny assented to parey nou tou nou’n dir nou pou vot an faver ki pou dir i hit the ground running, parey Anglais i dir.  Ki pou dir deswit sa lepanouisman ki nou pep pe rode, i pou arive.

In pran en kantite letan pou nou ariv kot nou ete ozordi.   Me eski pe vreman met nou pare?  Oubyen eski  i pou vin en lot lorganizasyon parey nou dir ki bann thoughtless bulldog kot zot la konman en bulldog me selman napa ledan.  Napa ledan pou morde.  Parske regard ozordi, ozordi nou kontinyen annan bann sityasyon kot dimoun i devret ganny lenformasyon imedyatman.  Me selman lenformasyon demen, tanto, apredmen, mwan prosen, ensidswit.  Tou sa bann zafer i bezwen arete.

E mon espere ki pou dir sa dimoun ki lo en lalis, pou plis ki 10an, sa dimoun ki pe ganny dir pa trakase ou nimero 10 ou nimero 20 i ava kapab ganny lenformasyon apropriye.  E i ava kapab konnen kan eski i pou sorti lo sa lalis ki zanmen i resanble zanmen i mont pli o.

Alor Mr Speaker fodre ki nou fer atansyon.  E pou mwan letan mon pe regard sa Lalwa mon annan en lafreyer ki pou dir nou kapab si pa pran aksyon deswit kontinyen trennen.

E la mon anvi mon ti pe koz avek Vis-Prezidan pli boner, letan mon ti a pe dir avek li ki olye pou al rod en nouvo Chief Information Commisioner ensidswit.  Mwan mon krwar ki pou dir serten striktir in deza la.  Ou’n deza annan ou Ombudsperson – Ombudsman.  Alor akoz ki nou pa ranforsi, ranforsi lo lofis Ombudsman fer li vin sa dimoun ki pou responsab pou lenformasyon final.  Parske apre tou anba Konstitisyon menm si ou etabli sa Lalwa en dimoun ki pa satisfe i kapab al kot li e li i annan bann pouvwar legal.

So annou fer li keksoz dan en fason pli fasil.  Sa bann zofisye pran sa bann zofisye bann PR Officers dan sa bann diferan departman.  Fer zot vin sa bann pwen kontak kot deswit sa striktir i ava la sa PR officer i ava osi vin sa dimoun ki donn lenformasyon.  E Ombudsman i deza dan son lofis etabli ki pou dir deswit tou keksoz i ava kapab konmanse e nou ava kapab pe bouz devan.

Me an menm tan Mr Speaker, si nou pe koz lo lenformasyon.  Si nou pe koz lo laliberte, laliberte lekspresyon nou a pe koz lo investigative journalism, mon krwar ki ti pou bon si lot morso Lalwa ki vin devan sa Lasanble anliny avek sa se pou nou tir criminal defamation lo nou statute book, pou ki en zournalis i pa ava kapab ganny posibilite ganny oubyen en sitwayen ordiner i pa ava ganny pourswiv dan en fason kriminel.

Si en zournal  in ekrir en keksoz kont en endividi sa endividi i ava anmenn en case civil, kont sa zournal kont, sa dimoun ki fer en difamasyon e non pa Lapolis ale.

E la mon bezwen dir Mr Speaker ki mon zanmi Mr Bernard Sullivan i enn sa bann dimoun ki ankor annan en staz kont li.  E ki Lakour Konstitisyonnel in rekonnet e Lakour D’Appel in soutenir sa ki pou dir criminal defamationin ler pou sorti  lo nou bann liv.

E la Gouvernman i ava rapel ki pou dir Komisyoner L’Union Africain Judge Su Kien.  En Mauricien ti vizit Sesel i ti dir avek Gouvernman sey fer en fason pou o pli vit posib tir criminal defamation. 

        E sa i enn bann keksoz ki dan dernyen Sesyon Pan- African Parliament ki nou’n asiste in leve.  Tir criminal defamation pou ki leve laliberte e lekspresyon i ava osi vin pli kler, i ava vin pli senp.

Mr Speaker i enportan pou nou kapab bouz nou pei kot i annan latransparans.  I enportan pou nou kapab bouz nou pei kot i annan laliberte lekspresyon.  Me an menm tan osi e la mon dakor antyerman avek Onorab Gill.  Fodre ki tou dimoun i realize  ki kot ou laliberte kot mon laliberte i konmanse, pou ou i terminen.  Annou pa bezwen zis ekrir tou kalite gonaz lo dimoun.

E apre letan nou anmenn zot Ankour premyerman zot tou zot per tou sa bann ki’n ekrir avek lanpler ek tou bann gro, gro parol letan zot ariv Ankour letan zot ganny anmennen Ankour zot per.  Letan i kriy zot, zot pa la.  Anba langar oli zot, zot pa ti la Vandredi pase zot in sove e sa bann lezot ki’n ekrir tou kalite letan kriy zot non, zot konmans envok bondye, zot konmans dir zot pou aret ekrir sanson politik, zot pou aprezan zis gospel song.

        Mon  kontan zot pe al ekrir gospel song.  Me selman fodre premyerman zot vin laba e zot ava demann leskiz pou sa bann difamasyon ki zot in fer.

E Onorab Gill i konn byen li parske mon’n koz avek li.  Mon si zot vin laba Ankour zot demann en leskiz.  Onorab Ramkalawan pou aksepte zot leskiz.  Me selman vini vin demann leskiz avek menm lafors ki zot ti pare pou zot ekrir.

Mr Speaker par egzanp letan nou pe koze i annan en travayer Seychelles Port Authority ki’n anvoy mwan en mesaz e ki deswit la i montre nou ki mannyer sa Lalwa i kapab annan en lefe.

Sa travayer in dir ki i parmi bann ki’n ganny pouse.  Me ki ozordi Port Authority pe refiz-e donn sa bann travayer ki’n win zot case kont Port Authority pou donn zot en kopi sa Scheme of Service afen ki zot kapab workout ki zot bann benefis ki zot devret gannyen.

Sa Lalwa mon espere i ava kapab, i ava kapab permet sa bann dimoun dan sa bann sezon parey, pou zot ganny egzakteman sa ki zot bezwen pou zot kapab rod zot bann benefis.

Mr Speaker letan mon pe al terminen wi mon pou dir ankor enn fwa sa Lalwa i en Lalwa ki parey Onorab ki’n koze Onorab Henrie ti dir depi dan bann boner lannen 2000 letan mon ti debout letan nou ti al dan Eleksyon konman SNP ki ti deza dan nou manifesto, Access to Information. 

En Lalwa ki sitan enportan.  L’Angleterre ti’n fek pas sa ki pou li.  Parske L’Angleterre li osi tou pa tro lontan ki in pas sa ki pou li.  E nou ti pe swiv sa model.

Alor Mr Speaker mon espere ki sa Lalwa i ava enn ki ava ed Seselwa epanouir.  E ozordi wi nou pou kriy laviktwar pou laliberte lekspresyon e laviktwar pou latransparans !  Mersi bokou Mr Speaker.

 

(APPLAUSE)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  I 5:15 e mon ti a kontan demann en gidans avek the House.  Nou kapab aprezan al lo summing-up ki Vis-Prezidan i kapab fer.

Mon prezimen i pou pran 10 – 15  minit ou menm plis.  E answit nou ti pou kapab al dan Committee Stage petet mon ti a sizere vi ki’n ariv 5:15 se le de Leaders i dakor ki nou adjourn e nou kontiny sa travay demen matin.  Mon ti a kontan zot pwennvi.

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Non Mr Speaker, mon krwar nou fini ozordi sa.   Mon konnen pou dir VP pa pou tro long.  E dan bann rannman ki pou annan i pa pou en kantite telman sibstansyel.  Mon krwar nou kapab al ase vit e fini avek sa Lalwa ozordi.  Sa Prozedlwa ozordi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab De Commarmond.  Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon osi tou mon conquer avek sa ki Onorab De Commarmond pe dir.  Mon krwar ki nou kapab fini ek sa Lalwa pou ki Vis-Prezidan pa bezwen retournen demen vi ki Cabinet meeting osi tou ki.  Nou ava ale menm ziska 6er mon krwar nou kapab.  Eski i pou senp si i dakor ek tou sa ki nou’n dir ki mon krwar nou a kapab bouz devan.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Tre byen mersi Onorab Lopozisyon.  Vis-Prezidan pou envit ou alor pou ou fer ou …

 

VICE-PRESIDENT –  MR VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker apre ki nou’n selebre apre ki tou bann lemosyon in ganny eksprimen in ganny viv.  Prezan nou bezwen al travay.

Zot realize ki avek sa Lalwa ler nou aprouve i anmenn rezolisyon dan lenformasyon.  En rezolisyon dan fason panse.  E en transformasyon radikal en fason ki Gouvernman i gouvernen.

Akoz zis ler nou pe gete dan sa Bill ou annan ou 15 morso regilasyon oubyen manual oubyen en code ki bezwen al prepare.

Ou annan ou anviron plis ki 80 zofisye ki bezwen ganny apwente oubyen serten responsabilite ganny mete lo bann zofisye dan Gouvernman pou kapab zwe sa rol Information Officer.  Ou bezwen annan training ki ganny fer pou fer sir ki bann sef dimoun ki tenir lenformasyon ek bann Information Officers i konpran rol ki zot pe zwe.

Ou bezwen asire ki platform medyatik telekominikasyon i pare pou nou kapab abzorb sa milyon volim lenformasyon tou bann Minister Departman ek Lazans pou bezwen met devan anba proative disclosure.

        Ou konnen ki bann training ki bann Zofisye Lenformasyon i bezwen konnen ki mannyer zot pou azir dan en fason endepandan pou kapab donn lenformasyon, san ki i bezwen neseserman pe al tap laport kot son Sef.

Nou konnen ki nou bezwen met osi a laporte nou popilasyon dan distrik, bann platform pei TEC Telekominikasyon Avek Lenformasyon ki en dimoun dan kominote i osi kapab ganny akse bann lenformasyon ki nou pe dir.

Nou konnen nou bezwen osi met en information hub, en information kiosk anvil ki pou permet ankor dimoun ganny akse avek bann lenformasyon.

Nou konnen ki demars nou bezwen fer pou kapab transkrir bann lenformasyon dan sa 6 form pou kapab donn en lenformasyon ;

Dimoun enspekte,

Dimoun ganny kopi fizik dimoun i ganny en kopi en keksoz ki odyo oubyen endividyel.

Dimoun ganny en kopi keksoz ki lo computer. 

En dimoun i ganny en keksoz ki lo computer i print li.

Oubyen en dimoun i ganny en kopi keksoz ki en dimoun ki an dezabilite ki pa kapab lir oubyen ki pa kapab tande pou fer li dan en form pou li kapab byen konpran.  Ou realize magnitid travay pou fer dan Gouvernman an antye dan tou sa bann public bodies parey in dekrir.

So nou’n koze en kantite kestyon in ganny demande.  Me i reste en kantite kestyon ganny demande.  Me i reste en kantite travay pou ganny fer.

E mon dakor ler tou le de Onorab Gill avek Onorab Ramkalawan in dir nou bezwen aret fann lenformasyon ki pa korek, akoz i pe konfiz dimoun.

Ler nou pe koz en kantite text pe rantre. Dir bann dimoun aret konfiz dimoun.  Mon krwar i enportan ki sa lespri i ganny sans antre dan travay ki nou pe fer, pou nou kapab vreman permet ki lepep Seselwa – sa sitwayen ordiner i kapab ganny akse avek lenformasyon san ganny okenn lanbara.

E byensir prenon kont ki dan bann sosyete demokratik i annan serten egzanpsyon parey in ganny fer sorti dan Lalwa depi Seksyon 20 mon krwar ziska Seksyon 30.

Mon krwar i enportan parey nou’n dir ki bann standar in ganny met an aplikasyon.  E fodre fer sorti, ki Prezidan Larepiblik Prezidan Danny Faure pa pe rod okenn laglwar, i pa pe rod en mo Ibrahim Award.  I pe fer keksoz pou Seselwa.

In fer li pou li son kredo TAG, latransparans, rann kont avek bon gouvernans.  I en keksoz ki’n envit nou tou pou travay ek li pou kapab akonpli sa.

Pa pou li me pou lepep Seselwa, pou Gouvernman an antye pou nou tou.

Mr Speaker mon krwar i enportan nou’n dir ki sa Lalwa i en blok dan ledifis sa demokrasi.  Me i enportan ki sa osi i ganny pran o serye par tou dimoun ler nou fer nou travay.

I enportan ganny fer sorti ki sak Minister sak Departman, avek sak Lazans i pa donn sa rol donn lenformasyon konman en rol segonder me konman en rol primordyal.  Akoz tou sa ki nou pou fer i pou tourn otour lenformasyon.  Tou bann travay ki i annan pou fer i pou tourn otour kapasite prepar lenformasyon e anvoy devan.

Ler taler nou ti pe koz lo kree lenformasyon i pa ti pe dir fabrik lenformasyon Onorab.  Me si ou annan en nouvo  fonksyon i annan serten aktivite. E ou bezwen gard serten statistik serten donnen serten tandans, la ki nou pe koz kree, garde, mentenir e donn sa bann lenformasyon.

Mr Speaker i enportan osi pou fer sorti ki nou’n koz lo bann website ki bann MDAs i bezwen annan.

I en lot platform, i en lot zouti ki pou permet sa bann lenformasyon i ariv a laporte piblik pa zis 8er – 4er me byen 24 lo 24.

Mr Speaker in ganny osi fer sorti ki nou bezwen envestir dan bann sistenm lenformasyon ki pou asire ki sa Lalwa i pa zis en Lalwa ki ganny aprouve, me en Lalwa ki ganny aprouve me ki apre i annan son lenplimantasyon ki arive toulezour.

Kestyon refiz-e donn lenformasyon.  I ladan anba bann Seksyon egzanpsyon.  Me i annan tout en prosedir ki permet en dimoun ki bezwen lenformasyon pou li kapab servi rekour zis ki Lakour Siprenm pou li kapab ganny lenformasyon si i ganny trouve ki sa lenformasyon i neseser.

Mr Speaker i annan bann kestyon spesifik ki’n ganny demande.  Par egzanp akoz nou bezwen met fee?  Akoz nou pa fer li pou nanryen?

Mon krwar i enn bann keksoz ki anba Regilasyon  ki pou ganny met an aplikasyon.  Me la ankor i en keksoz ki pou rezonnab.  Mon pa pou dir ki nou kapab donn tou keksoz free.  Me mon krwar i ava annan en fee akoz i annan en kantite travay ki bezwen ganny fer pou kapab donn sa servis.  E en fee e mon krwar i en keksoz ki toutafe normal.

Mon ti a kontan re asir popilasyon ki Zofisye Lenformasyon i pou annan tou akse total avek bann lenformasyon ki anba son ziridiksyon.  Akoz si i annan okenn dimoun ki refiz  li ganny akse avek lenformasyon,  sa dimoun i kapab pe kree en lofans anba Seksyon (67) e i kapab si i ganny prouve ki pe bloke i kapab ganny kondannen ziska 5an.

(34) i koz Kestyon Apel mon’n ganny demande a de repriz akoz  60 zour?  Me ou kapab fer lapel dan 2 zour.  60 zour annefe i etal posibilite kontrerman avek lezot sistenm ki serten landrwa zis de semenn me la i pe donn 60 zour ki ou kapab fer lapel.  E ou kapab fer li lannmen ou kapab fer 2 zour ou kapab fer li dan en semenn apre Mr Speaker.

Kot i  konsern Seksyon (30) kot Information Officer; mon ti a kontan fer sorti ki sa Zofisye Lenformasyon i ganny selman gide par bann standar ki ganny mete par sa Lalwa.

E anba Seksyon (30) in dir ki selman Sekreter D’Eta Cabinet Office dan serten ka ki kapab donn permisyon.

Me avek sa i pa en Refusal Act absoli;  i annan tou bann prosedir ki’n ganny mete si en dimoun i pa satisfe ki avek sa lenformasyon i kapab swiv pou li kapab gannyen.

Mr Speaker vwala bann pwen spesifik ki’n mete.  E mon pa konnen si i annan okenn Manm ki annan   kestyon spesifik ki mon pa’n reponn avan ler ki mon konklir.

Vwala Mr Speaker, mon krwar i annan en lot pwen sorti e fodre fer sorti ki bann Lalwa ozordi, ozordi ki pe donn lenformasyon piblik, i annan en kantite morso Lalwa ki piblik i kapab servi pou ganny lenformasyon.

Sa bann Lalwa i kontinyen fonksyonnen.  Bann nouvo Lalwa ki ozordi pe al ganny amande nou oule fer sir ki sa bann Lalwa ler i ganny amande i anliny li avek sa Lalwa ki nou pe al aprouve ozordi.  Pou ki sa ki fonksyonnen i fonksyonnen sa ki marse i marse.  Me si i annan en domenn kot lenformasyon pa ti pe arive pa ti a laporte piblik i kapab servi sa Lalwa pou ki i ganny mete a laporte piblik.

Si i annan okenn keksoz ki annan restren i anba sa Seksyon (20) ziske (30) parey nou’n mete.  E mon krwar i kler ki ou bezwen dan en sosyete demokratik kapab annan en tel restren.

Mr Speaker, mon ti a kontan remersye tou dimoun ki’n partisip dan deba.  Mon krwar in fran.  E mon krwar la in ariv ler pou nou kapab pran en desizyon lo en Prozedlwa enportan.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Avek ou permisyon Mr Speaker, ti annan en pwen ki kekfwa sibstansyel e si Minister ti abord li, mon ti ava apresye sa pwen ki Leader Lopozisyon avek pou rol Ombudsman.  Eski ou krwar i en pe tro sibstansyel pou abord li isi la akoz i annan de rezon ladan.  Lefikasite apre pou mon zot konnen toultan mon pe sey lager pou mon koup en pe bann diferan lerer ki kout en kantite larzan.

So eski i annan en posibilite konmsi pou nou synergize la avek en lenstitisyon ki egziste deza?  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Vis-Prezidan.  Carry on Vis-Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mon krwar i dan preogativ Prezidan, i bann keksoz ki mon’n note bann proposal e osi sa kestyon criminal defamation mon krwar nou devret note, e gete ki mannyer posibilite si i posib tout an prenon kont bann lezot lobligasyon Konstitisyonnel ki an zwe la.

E osi avek desizyon ki Prezidan i kapab pran nou ava ganny konsidere dan merit ki ete.   Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi, Vis-Prezidan.   Onorab Pillay ou ti le en klarifikasyon avan nou al lo vot?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Wi Mr Speaker, mon ti le propoze vi ki nou fini dispense avek laplipar bann kestyon ki’n ganny souleve dan bann deba, ti annan zis sa de pwen amannman ki ti’n ganny souleve si nou ti kapab pran li la dan plas ki nou al dan en anti-process dan Committee Stage e ganny en Lagreman lo la.

Me zis problenm nou annan se ki i annan serten pwen legal ki se ki AG bezwen gid nou lo la, e ki i pa pe kapab koze lo la.  So mon ti le ganny en pti gidans lo la ki pou fer regard sa de pwen.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon napa okenn problenm si Vis-Prezidan i kapab adres li a sa staz  ki nou pa pou bezwen al dan Committee Stage mon kit avek ou Vis-Prezidan pou deside ki direksyon ou anvi ale.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mr Speaker si mon’n konpran ti annan en seri size ki’n souleve ki le de kote in dakor.  Me selman i reste 3 pwen

ki reste pou adres enn ladan pli fasil sa propozisyon ki dir dan Lalwa ki bann NGOs i annan sa mo NGOs i ganny servi.  I annan en propozisyon ki zot osi le fer li vin Civil Society Organisation mon krwar sa i ok. 

        Apre lot kestyon ki reste

Se ki dan lapwentman Chief Information Commissioner, sorry,  Chief Information Commissioner avek – (non pardon)  Chief Information Commissioner avek Information Commissioner.  Ler Prezidan i apwente i ordinerman konsilte Speaker Lasanble avek Sef Ziz.

Me anvi ki Sef Ziz i deza pou enplike dan dispensation of bann cases ki tonm anba sa Lalwa.  So in ganny retire.  Prezan i reste zis Speaker.  E kestyon ki ganny poze eski nou devret kit Speaker la li tousel oubyen retir li annan tye e les Constitutional Appointment Authority rekomann avek Prezidan e Prezidan i fer apwentman?

Mon krwar sa ki en demann devan latab ? Sir.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Andre ti’n lev son lanmen  apre mon ava permet Onorab Pillay.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Annou sey fer li pli vit ki nou kapab.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Non mon ti pe dir ki i pa en problenm ki nou bouz dan Komite zis pou permet Attorney Zeneral partisipe, vi ki i pou briyev, very brief so nou kapab dir sa me selman lo mon kote annefe avek sa propozisyon ki Vis-Prezidan in dir ki Bills Committee ki ti diskite, mwan mon pa vwar okenn problenm kot nou gard Speaker e Speaker i ganny konsilte par Prezidan.  Parske dan bann Lalwa ki nou pe fer a ler aktyel nou met Speaker, Sef Ziz selman nou dir akoz Sef Ziz     sa.  So nou pa pe nou pa pou met Sef Ziz.  Mwan personnelman mon pa vwar okenn problenm gard Speaker Lasanble.  Akoz mon dir sa?  Se ki letan Constitutional Appointment Authority i ava fer son rekomandasyon i ava annan en lot en lot konsiltasyon apart ki zis Prezidan.

So i ava annan sa balans ant Lezislatif ek Egzekitiv letan sa apwentman i ganny fer i en konsiltasyon ki ganny fer ant sa de baze lo sa rekomandasyon ki CAA in donnen.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Andre.  Onorab Pillay ou ti le azout lo la?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Wi Mr Speaker.  Mr Speaker zis akoz i kree en pti anomali an relasyon avek konsistans ki nou’n etablir lo apwent sa bann sa bann dimoun sa nivo.

E vi ki nou annan en CAA ki sipoze annan sa rol pou li zwe.  Konsiltasyon i pa dir spesifikman ki rol sa Speaker pou zwe?  Ozordi nou pe fer nou dan sa sityasyon akoz nou annan en koabitasyon.  Demen ou kapab annan en Gouvernman ek en lamazorite dan Lasanble Speaker sorti menm parti so nou pou right back kot nou ti ete oparavan.

Plito allow sa bann lenstitisyon parey CAA á mon avis i meyer fason pou nou kapab lev sa sityasyon.  CAA i a propoze and then parey lezot landrwa parey SBC parey lezot entity then i ava annan apwentman ki ganny fer lo nivo Prezidan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Pillay.  Onorab Ramkalawan ou ti le lev en komanter lo la?  Avan mon pas laparol avek Vis-Prezidan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Yes Mr Speaker mon konpran pwen ki Onorab Andre pe fer.  Me solman mon osi mon pou dakor ki vi ki dan sa sityasyon konmsi i annan zis en dimoun lo lot kote, si ti annan tou lede i ti pou straight forward.  Alors mon osi mon annan sa tandans pou mon dir be plito nou anvway li dan en pli gran group.  En pli gran group kot i ava antre zot, zot ava kapab annan pli gran konsiltasyon.

E ki alor…  Lefe ki lo CAA dan sa lenstans dan sa lenstans ki nou pe koz lo la, ci annan sa eleman lendepandans.  Alors mon osi mon ti pou dir kekfwa, me selman ti ava, bon pou tou bann Manm kapab eksprim zot ki ti ava dir ki les li avek CAA e sa i ava bokou pli fasil.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Ramkalawan.  Onorab zis en klarifikasyon bref.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Pa en klarifikasyon Mr Speaker.  Mon vwar nou pe fer sa diskisyon so an term Lasanble plito nou bouz dan Komite pou permet lezot Manm kapab fer serten enteraksyon avek Lotorite.  Akoz mon osi mon annan en pwen pou mon mete.  Si ou permet mon met sa la an referans sa ki Leader in dir pou zis klarifye sa pwen ki mwan mon ti pe met devan.  Akoz i paret mwan i pa’n ganny i pa’n ganny konpran parey mon ti pe met li devan.  Ok wi lefe ki sa rekomandasyon la i pa pe dir ki pa CAA ki pe fer CAA pou fer sa li CAA pou pas son prosesis pou anmenn son bann aplikasyon.  E li i pou rekomande.  Selman once ki i rekomande sa de Leader sa de Sef lebra Gouvernman ki Speaker avek Prezidan an konsiltasyon zot pou dir annou apwent i pou apwent premye oubyen 2enm whatever the candidates maybe. 

Selman sa prosesis seleksyonnen pou anvoy anler pou still ganny fer par CAA me sa lapwentman final i pou an konsiltasyon ant sa de dimoun.

Solman mon pe dir annou pa bezwen les sa lapwentman universally avek Prezidan akoz dan tou Lalwa ki nou’n fer ziska konmela nou’n dir ki pou bezwen annan konsiltasyon sa 3 Sef Lebra Gouvernman.

Me selman akoz dan sa lenstans i koz lo Seksyon (40) Sef Ziz I mean Supreme Court ki pou fer en desizyon.  So sanmenm sa ki nou dir be tir sa akoz i pa kapab partisip dan en keksoz ki ganny dir non apre pou al kot li menm.

        So i zis sa pwen klarifikasyon ki mon krwar fodre fer.  Mon an faver ki nou kite akoz ozordi parey Onorab Pillay pe sey dir en senaryo ki dan lefitir.  Dan lefitir i annan posibilite pou amann tou Lalwa ki egziste ozordi.  Dan son pozitiv dan son negativ, so annan kit li annan sa konsiltasyon parey nou’n konmanse avek sa lespri ki nou ladan.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Onorab Andre.  Savedir i annan en propozisyon ki CAA ki fer en rekomandasyon e Prezidan konsiltasyon avek Speaker i kapab fer en desizyon.

Me lo lot kote ti pe dir ki petet si CAA i fer en rekomandasyon avek Prezidan e fer sa.  Mon ti a kontan demann Vis-Prezidan ki direksyon i anvi ale.  So avan nou pou al dan Staz Komite nou bezwen annan en direksyon pou pran en vot lo merit.

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mr Speaker ou pe demann lo sa size spesifik?   Mon lantant  ki mannyer mon’n konpran tou le de parti ti’n dakor ki nou retir Speaker ladan.  Nou fye lo konpetans profesyonnalizm CAA i fer rekomandasyon ek Prezidan, Prezidan apre i deside.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Vis-Prezidan.  Eski nou tonm dakor ki sa se lafason ki nou ale?  I paret mwan sa se konsansis le de kote.  Alor nou’n ariv staz apezan pou nou pran en vot lo merit sa Bill.  Alor mon ti a kontan demann tou Manm ki an faver merit sa Bill pou lev zot lanmen silvouple?  Clerk ou a konte.

Eski i annan okenn Manm ki kont?  Clerk ou a donn nou counts silvouple.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.  Mr Speaker vot inanim – 27 Manm an faver.  E personn kont.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Vi ki nou’n pran en vot li Second Reading.  Aprezan nou pou al Staz Komite.   Oubyen bann Manm i kapab deside ki si zot anvi skip Staz Komite vi ki deza annan en Lagreman lo tou lede parti lo bann amannman ki pou nou pou deza fer.  Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, lefe ki bann amannman in ganny diskite lo la.  E ki in ganny agree par tou lede kote menm par mover savedir Vis-Prezidan.  E ki bann amannman i rezonnab senp.  Mon le move anba order 91 (1) pou sispann Lartik 65 a 70 lo Standing Order pou nou sot Staz Komite sa Bill.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Okenn Manm ki segonde?

 

HON SIMON GILL

Mr Speaker Mosyon i ganny segonde.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Onorab Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mr Speaker konman Vice-Chair Bills Committee mon krwar i annan en lot laspe an referans avek Schedule ki Onorab De Commarmond kekfwa in overlook ki nou ti dir ki nou ava met devan Lasanble.  Pou Lasanble pran en pozisyon lo la, an referans avek Schedule 2 pou enkli bann lorganizasyon parey IOT dan sa Bill.

        So mon letan mon pe gete kekfwa nou pe jump en pti pe tro ahead of sa bann rekomandasyon.  Wi ti i annan serten keksoz ki nou’n dakor.  Me solman sa osi i enn bann keksoz ki nou’n dakor konman Bills Committee kot i annan tou lede ki reprezante pou nou met sa devan Lasanble, pou Lasanble pran en pozisyon lo la.  E si sa wording ki nou, nou sizere ki’n ganny sirkile avek tou lede ki nou sizere, i pou en keksoz senp sa i pou dan en minit nou fini.  So mon krwar nou devret panse akoz i konsern Sesel e bann lakonpannyen parey IOT wholly owned or partially owned by Government.  E

 

MR DEPUTY SPEAKER

Me dan sa ka, nou pou kapab al dan en Staz Komite pou fer li, si pa en lamannman sibstansyel e tou lede dakor.  Eski nou anvi pran en vot lo.

 

HON CLIFFORD ANDRE

…sispann sa vot.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Oule sispann vot e nou al direk dan Staz Komite?

 

HON CLIFFORD ANDRE

Wi ti a bon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond zis gid mwan avan nou fer en desizyon nou ale.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker mon ti krwar lo sa Prozedlwa AG’s office ti’n prezante dan Bills Committee kan ti’n zwenn e ki zot ti’n deza tonm dakor lo la mwan?   Savedir zot pa’n tonm dakor lo la?  Ti napa komanter – savedir pa Attorney Zeneral?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Eski dan bann amannman zot in deza enkorpor sa bann sanzman pou enkli sa remark  ki ou’n fer lo IOT? 

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Akoz si deza annan en serten Lagreman Vis-Prezidan i kapab pronons lo la e nou pa bezwen…

 

MR DEPUTY SPEAKER

Dakor.  Vis-Prezidan eski ou kapab konfirmen si wi ou non sa pou enkli dan bann amannman ki zot in propoze?

 

VICE-PRESIDENT – MR VINCENT MERITON

Mr Speaker nou dapre sa 2enm pozisyon la pozisyon Gouvernman se ki nou swete ganny gide par IGPA kot i koz lo definisyon public body ki deza tre kler.  E ki … Eskiz mon en pti kou Mr Speaker.

Ki en public body i ganny defini konman en departman en divizyon oubyen Lazans Gouvernman nou dakor.  En      statutory corporation e (c) 3enm i en konpannyen ki’n ganny corporate e anrezistre under Companies Act dan lekel Gouvernman ki majority shareholder. 

         Gouvernman i prefere pran sa lapros me nou konpran pou dir dan Bills Committee in diskite. In napa en desizyon final se pou sa rezon i pe anmenn la.

Mwan mon krwar ki’n nou kapab bann lezot akse a lenformasyon i kapab ganny servi par egzanp dan sa ka anba Companies Act, se pou sa rezon ki Gouvernman i prefere pran lapros anba IGPA ki Interpretation General Provisions Act.

        Oubyen atraver sa Minister – parent Ministry ki kapab osi ganny sa lenformasyon.

Mr Speaker be i ek Lasanble pou deside.  Mwan mon’n met devan pozisyon Gouvernman ki nou prefere.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi.  Annou pa prolonz sa deba.  Mon krwar Vis-Prezidan in fer kler pozisyon kot i anvi ale.  Zis avan nou pran sa vot lo pou skip Committee Stage mon ti a kontan demann en Formal Second Reading sa Bill silvouple.  Clerk.

 

MADAM CLERK

Mersi bokou Mr Speaker.  A Bill of an Act to foster good governance through enhancing transparency, accountability, integrity in public service and administration; participation of person in public affairs,  including exposing corruption to recognize  the right of access to information envisaged in Article 28 of the Constitution and for matters connected therewith and incidental thereto.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Aprezan nou ava pran sa en vot lo desizyon pou sot Committee Stage.  Tou bann ki an faver lev zot lanmen silvouple.

I annan okenn Manm ki kont?  Madanm Clerk ou a donn nou count.

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker 24 Manm an faver personn kont.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Savedir la prezan nou pou skip Committee Stage e mon pou demann en Mosyon sorti LGB pou en Trwazyenm.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker anba 71 (1) lo Standing Order mon oule move ki Access to  Information Bill 2017 as amended i ganny lir en Trwazyenm Fwa.   Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Segonde?

 

HON SIMON GILL

Mosyon segonde Mr Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi so nou a pran en vot lo Third Reading.  Tou bann ki an faver?  Okenn Manm ki kont?  Clerk ou a donn nou count.

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker.  28 Manm an faver .  Personn kont.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok so nou’n, fer – mon a demann en Formal Third Reading.  Clerk.

 

MADAM CLERK

Mersi Mr Speaker.  This Act may be cited as the Access to Information Act of 2017.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mersi Madanm Clerk.  Sa Bill in alor pase, e aprouve par Lasanble Nasyonal.

E avek sa nou’n ariv a lafen travay pou ozordi e nou pou adjourn ziska 9er bomaten demen.

 

(ADJOURNMENT)