::
Home » Verbatim » 2016 » Term 2 » Tuesday 14th June, 2016

Tuesday 14th June, 2016

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 14th June, 2016

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Onorab.  Bonzour Minis ek son delegasyon.  Tou bann ki pe ekout nou dan lakour, bonzour.

Ozordi avek nou, nou annan Minis pour Finans, Komers e Lekonomi Ble, Mr Jean-Paul Adam, ki vin reponn plizyer Kestyon konsernan son Minister.  E nou pou komans avek Kestyon 42.  An vi ki Leader Lopozisyon ki ti’n table Kestyon 41 i pa prezan.

Donk alor nou a komans avek Onorab Marc Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.

Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis ek ou delegasyon, tou koleg Manm, tou dimoun a lekout.

Mr Speaker, an vi ki nou konstriksyon lo Praslin ek la Digue, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister i annan lentansyon ogmant bann Housing Loans pour bann aplikan sa 2 zil?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker.

Bonzour Mr Speaker, Leader Zafer Gouvernman ek tou bann Manm Onorab e tou dimoun ki pe swiv nou deba ozordi.

Avan ki mon reponn sa Kestyon, mon ti ava kontan profit lokazyon zis pou mwan prezant mon felisitasyon avek nouvo Leader Zafer Gouvernmantal dan Lasanble, Mr De Commarmond, ki’n pran son pozisyon e byensir osi, avek Madanm Franchasca Monnaie ki’n pran post Leader Lopozisyon.

Mr Speaker, an sa ki konsern bann Housing Loans pour bann aplikan sorti Praslin ek La Digue, Gouvernman premyerman i rekonnet ki i annan en kestyon bann kou pli elve pour zabitan sa bann zil e sa i enn bann rezon, i parmi bann rezon ki nou’n osi ogmant lakantite larzan ki HFC i donnen koman bann Housing Loans.  Parey dimoun i konnen, depi Zanvye 2016 nou’n ogmant Loan sorti R750 mil pou vin R850 mil.  I annan plizyer kriter ki’n permet nou fer sa desizyon, me parmi se osi sityasyon ki egziste an sa ki konsern Praslin ek La Digue.  Sa logmantasyon i aplik byensir pour tou dimoun, ensi byen ki lo Mahe.  In ganny fer an rekonesan bann logmantasyon dan kou konstriksyon, enkli bann logmantasyon ki egziste lo Praslin ek La Digue.  Nou’n vwar en kontinyasyon e logmantasyon dan lakantite Loan ki’n ganny pran par bann zabitan sorti La Digue ek Praslin e i lentansyon Gouvernman pou nou kontinyen siport devlopman sa bann konstriksyon atraver HFC e atraver bann lezot mekanizm ki Gouvernman i met a dispozisyon tou sitwayen Seselwa.

Mr Speaker, pou azoute ki anba Lalwa Value Added Tax, VAT, sa Tax pa pe ganny aplike lo servis konstriksyon rezidansyel ki enkli renovasyon e agrandisman.  E osi, nou’n fer ki VAT lo transportasyon kargo i reste 0 rated.  E sa i osi bann mekanizm ki Gouvernman pe met an plas pou sey asire ki kou konstriksyon lo Praslin ek La Digue, menm si nou rekonnet sa kou transpor i annan en lenpak, me ki son lakantite an plis i limite.  E nou swete ki tou bann operater konsernen i fer sir ki i pas sa benefis avek konsonmater.

Mr Speaker, nou pe osi travay avek STC dan bann lannen ki pe vini, pou zot kapab etablir en prezans lo Praslin, pou kapab ofer bann materyo konstriksyon a bann kou pli abordab parey zot deza pe fer li lo Mahe.  Me nou konnen ki STC i deza ofer en servis avek zabitan Praslin ki anvi aste zot materyo Mahe, me nou ekspekte a long term, ki nou kapab met osi en servis a dispozisyon nou bann zil pros, enkli Praslin ek La Digue.

E osi Mr Speaker, nou pou osi fer en legzersis pou nou kapab konpar kou konstriksyon lo Mahe, Praslin ek La Digue e si neseser nou ava pran ankor mezir pou pran an kont sa kestyon diferans kou konstriksyon lo nou bann diferan zil.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter Onorab?

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, anliny avek nou Kestyon orizinal, souvandfwa bann aplikan oubyen bann dimoun ki’n pran en Loan pou fer zot lakaz, an relasyon avek kou, zot bezwen pe vwar zot pe pran bann Loan Adisyonnel pou kapab konplet zot konstriksyon.

Eski Minister pe revwar bann prosedir pour en dimoun kapab ganny akse avek en Additional Loan pou li kapab konplet son konstriksyon, tel parey Processing Fee, bann kou ki sa dimoun i bezwen pey Avoka pou pran bann lezot charges, bann zafer koumsa.  Eski petet zot pe revwar aranz en pti pe posibilite ki sa bann prosedir i pli kourt, pou ed sa fanmir kapab konplet son lakaz?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Toutafe, Gouvernman pe pran tou bann mezir neseser, pou asire ki kot i neseser, dimoun i kapab pran bann Loan Adisyonnel pou zot kapab konplet zot proze, oubyen pou asire ki zot proze i anliny avek zot bezwen.  Akoz sa ki pli enportan se ki asire, atraver bann striktir Gouvernman, ki bann proze lozman i anliny avek sa ki nou pep i bezwen.  E bann Loan adisyonnel i pran sa an kont.  Nou’n pran not sa pwen ki Onorab in fer, ki petet nou bezwen revwar bann prosedir pou fer li pli senp e nou ava fer sa avek Lakonpannyen HFC, pou nou esey vwar si i annan fason ki nou kapab fer, ki redwir en pti pe bann prosedir, oubyen ki fer li pli senp pour bann dimoun ki pe fer zot laplikasyon, an rekonesan parey mon’n dir, nesesite pou zot ganny sa lozman ki konvenab e ki zot bezwen.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Natasha.

 

HON NATASHA ESTHER

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, Minis ek ou delegasyon, bonzour.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister i anvizaze entrodwir en guidelines pour konstriksyon, pour ki tou dimoun i kapab servi koman en baz, pou konn vre kou konstriksyon dan pei e si son Minister pa pe regard lezot posibilite parey entrodwir okenn Scheme spesyal avek Labank, bann Labank Komersyal?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker e mersi Onorab.

Petet mon a pran dezyenm parti kestyon avan an sa ki konsern bann Schemes.  Gouvernman i deza annan sa Smart Subsidy Scheme ki ganny ofer atraver HFC, me ki osi disponib atraver bann Labank Komersyal.  E sa i rekonnet bezwen ki pep Seselwa i annan an sa ki konsern konstriksyon e an sa ki konsern asire ki tou dimoun i annan akse avek finansman apropriye pou zot kapab met en lozman konvenab pour devlopman zot fanmir.

An sa ki konsern bann guidelines pour konstriksyon.  An sa ki konsern bann kou konstriksyon, mon remersye Onorab pour sa sizesyon.  Nou ava vwar si nou kapab santraliz en pti pe sa bann lenformasyon.  Sa bann lenformasyon i disponib.  Mon konnen ki Seychelles Revenue Commission i pi-bliy tou son bann lenformasyon, par egzanp pou dir ki materyo konstriksyon, bann diferan lavantaz ki i annan avek materyo konstriksyon, ki bann servis konstriksyon rezidansyel ki napa VAT lo la, enkli bann kestyon renovasyon e lagrandisman.  E petet parey ou’n sizere, nou ava vwar si nou kapab santraliz sa dan en dokiman e petet met li anliny avek bann guidelines ki Departman Planning i osi met a dispozisyon sitwayen.

Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon.  Kestyon 43, Onorab Bernard Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker, eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble, eski dan Bidze 2016, nou pou vwar en logmantasyon dan Bidze e ki Minister Lagrikiltir e Lapes i resevwar, pou ed sa Minister fer grandi sa 2 Sekter, baze lo zot plan kourt e mwayen term?

Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Annefe, i touzour lentansyon Gouvernman, pou asire ki sa 2 Sekter i ganny sa latansyon apropriye.  Mon ti a menm dir ki nou pe regard zot koman bann Sekter ki kapab ed nou ranforsi nou krwasans ekonomik e Gouvernman i annan en stratezi pou li ranforsi sirtou bann Sekter prodiktif e savedir, lafason ki nou kree plis prodiksyon dan nou lekonomi e byensir, Lagrikiltir ek Lapes i form par ladan.  Deza pour lannen 2016, alokasyon Bidze pour sa 2 Sekter in ogmant par 25 poursan, konpare avek 2015.  E sa i enn bann pli gran logmantasyon pour okenn Sekter dan Bidze.

Nou’n fer bokou nouvo lenvestisman dan diferan lenfrastriktir, me nou’n osi met an plas bann nouvo Scheme Service osi pour bann travayer Seychelles Agricultural Agency, Seychelles Fisheries Authority. E sa i enportan osi akoz nou bezwen ranforsi nou kapasite teknik dan sa bann Sekter.  Nou’n osi asire ki nou ganny sipor adisyonnel kot nou bann partner, par egzanp atraver Linyon Eropeen, atraver IFAD, atraver ADF oubyen bann Don ouswa Loan pour sa 2 Sekter.

Gouvernman in osi donn sipor dan Sekter Lagrikiltir anba Livestock Trust Fund, kot sa larzan ki ganny anmase koman en tarif lo lenportasyon poul ek pork, i ganny servi pou envestir dan Sekter Agrikol.  E lo sa Livestock Trust Fund Board i annan osi reprezantan bann Fermye, ki permet nou zisteman envestir dan bann Sekter ki priyoriter pou zot.

Nou’n osi resaman pran desizyon pour ki R10 milyon sorti dan Livestock Trust Fund i ganny transfer dan Agricultural Development Fund e sa i pou donn ankor akse avek finansman konsesyonnel 2.5 poursan lentere selman.  I petet finansman pli abordab ki annan dan nou pei, pou bann Fermye kapab envestir dan bann proze ki zisteman permet nou ranforsi nou kapasite prodiksyon.

An total avek tou sa bann sipor adisyonnel, nou’n vwar ki pou annan R218.5 milyon pe ganny envestir dan sa Sekter an 2016, ki reprezant 3.3 poursan Bidze total.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter?

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, an vi ki bann Lorganizasyon UN tel ki FAO, zot in dir poudir si nou Sekter Lagrikiltir i anvi devlop to son maximum, at least 10 poursan son National Budget, son GDP i merit ganny invest dan en tel Sekter.  Ki mannyer eski Minister Finans i armoniz larzan ki i determinen ki Gouvernman i inject dan lagrikiltir, avek sa ki bann lezot Lorganizasyon i donnen parey IFAD, CLISA and so on, pou asire ki nou move from sa 3.3 poursan, to at least 5+ poursan dan Sekter Lagrikiltir ek Lapes?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Mon krwar i enportan pou nou regard nou spesifisite koman en pei e mon krwar sa target 10 poursan i rekonnet ki dan bokou bann:- e mon krwar sa sif i sirtou vize pour bann pei Afriken.  E si mon pa tronpe, serten lezot pei ki petet zot lekonomi i pli parey pou nou, ki baze lo servis, sa poursantaz 10 poursan dan lagrikiltir, i pa aplikab.  Me en pwen ki ou’n fer, ki Gouvernman i toutafe dakor, se ki nou bezwen ranforsi nou lenvestisman dan sa Sekter, zisteman anliny avek ranforsi nou kapasite prodiksyon e osi vwar atraver sa bann lenvestisman, ki mannyer nou kree lezot sinerzi dan nou lekonomi.

Enn bann eleman kle dan sa value chain analysis ki pe ganny fer aktyelman par Labank Mondyal dan Sekter Touris, se zisteman ki mannyer nou enkorpor pli byen bann Sekter nou lekonomi tel ki par egzanp Lagrikiltir ek Lapes dan nou Sekter Touris, ki kapab kontinyen kree sa krwasans.  E mon annan konfyans ki anmezir ki sa bann Polisi i komans port fri e ki mon krwar deza nou pe vwar dan serten Sekter Lagrikiltir.  Serten bann evolisyon pozitiv an sa ki konsern prodiksyon, nou pou kontinyen avek sa nivo krwasans dan lakantite larzan ki nou met dan Bidze e sa lenvestisman ki pou anmenn son rannman.  Parey mon’n deza dir, logmantasyon sorti 2015 pou ariv 2016 ti 25 poursan dan sa Sekter, ki parmi bann pli gran logmantasyon dan bann diferan Sekter dan Bidze.  Alor, o-fiy e anmezir, mon annan konfyans ki parey ou’n dir, nou ava kapab ariv lo sa nivo 5 poursan ou plis.  Me mon krwar dan nou konteks nou pei, i enportan pou nou regard rezilta.  E lo kote rezilta, nou pe baz li lo nou kapasite prodiksyon, krwasans ki i kree, valer ki i kree e bann pti biznes osi ki kapab reenvestir zot menm dan sa Sekter e menm osi dan plizyer Sekter an menm tan.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Lebon, siplemanter.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour a tous.

Mr Speaker, anliny avek repons Minis e anliny avek Manifesto Parti Lepep, ki osi Manifesto sa Gouvernman elekte.  Ki latansyon spesyal an term bidzeter, ki Minis Finans pe donn sa 2 Sekter, an menm tan, dan sa Manifesto nou’n koz en pti pe lo bann zil, bann resours ki pa pe ganny eksplwate.

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker.

I en priyorite parey mon’n deza dir pour nou Gouvernman, pou nou ranforsi nou kapasite prodiksyon e sa i en form, i en stratezi ki elarzi baz nou lekonomi.  Parey nou konnen ki nou depan en kantite par egzanp lo Sekter Tourizm e sa i pa neseserman en move keksoz akoz touris i kree en kantite lezot loportinite dan nou lekonomi.  E nou stratezi, baze lo nou Manifesto ki’n ganny prezante se zisteman pou nou batir sa bann loportinite.  E si nou regard lo kote Sekter Agrikol par egzanp, nou pou touzour bezwen realize ki Sesel, nou kou prodiksyon i ase o.  I en realite ki nou bezwen viv avek, akoz nou lwen avek tou bann marse prensipal, nou kou lenerzi par egzanp i ase elve.  Nou kou mendev i o akoz nou fer sir ki nou donn en saler minimum avek nou bann sitwayen ki abordab e nou rekonnet sa nesesite ki nou bezwen annan en saler ki rezonnab e enkli pour bann dimoun ki travay dan sa bann Sekter.

Me alor nou stratezi, baze lo nou Manifesto se pou ranforsi kapasite prodiksyon lo baz kalite, savedir ranforsi kapasite pou nou teste bann prodwi, pou nou annan bann bon standar an sa ki konsern kalite nou prodwi.  Bann pli bon packaging.  E sa pe ganny fer atraver bann diferan formasyon.

Nou osi pe revwar plan lenvestisman dan Sekter Lagrikiltir e osi dan Sekter Lapes e pli larz-man, lekonomi ble, ki nou kapab a lonterm, definir sa bann lenvestisman anyel ki pa pou sorti zis kot Gouvernman.  Mon krwar deza, nou vwar en kantite dimoun dan prive pe envestir dan sa bann Sekter akoz i annan rannman dan sa Sekter.  Me rannman dan sa Sekter i pa pou baze lo en lenvestisman kot nou pe sey lager en lager lo pri.  I en lager ki nou bezwen lager lo kalite.  Lo kalite e asire ki nou annan sa mwayen prodiksyon ki donn nou sa prodwir kalite.  Me mon krwar deza, i annan serten eleman dan sa direksyon ki pe vin dan en fason pozitiv.  Mon ava profite pou mwan sit legzanp Fishermen and Boat Owners Association ki’n kree en brand.  Zot in kree en brans, Seychelles Hooker Line Fishermen e sa brand i baze lo en mark ki soutenab.  E deza nou pe vwar demann pe ganny kree atraver sa bann kalite lapros.  E mon krwar dan Sekter Agrikol, nou kapab vwar osi, mon vwar bann Fermye pe federe deplizanpli.  Zot annan serten bon proze ki Gouvernman in pare pou siport zot lo la, pou zot kapab pli byen travay ansanm e ranforsi zot kapasite prodiksyon baze lo kalite.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT

Thank you, mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble si i annan okenn analiz ki’n kapab ganny fer lo kapasite pour sa 2 Sekter resevwar bann sok either eksteryer ouswa lokal e ki bann fakter ki zot pe met an plas, ki bann keksoz ki zot pe met an plas pou zot kapab mitigate en pe sa bann lefe ki kapab arive anpes sa 2 Sekter agrandi?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker e mersi Onorab.

Mon krwar premye pwen ki nou bezwen konsyan koman en pep, se ki larealite nou sityasyon sosyoekonomik se ki nou en pei ki vilnerab.  Nou vilnerab vizavi sanzman klimatik, nou vilnerab osi vizavi bann sok ekonomik ekstern.  Sa i zis en realite nou lekonomi e i menm parey mon ti a dir, nou Sekter Tourizm, menm parey ki i ete pour Sekter Finansye, i menm parey pour Sekter Lagrikiltir ek Lapes, sa bann sok i kapab vini.  E nou bezwen o maximum, ranforsi nou rezilyans e redwir nou vilnerabilite.

Ki Gouvernman i fer?  Gouvernman in met bann Polisi an plas depi plizyer lannen, kot nou bers sa bann Sekter.  Mon ava rapel tou Seselwa poudir dan sa 2 Sekter, sa bann antreprener ki aktiv dan sa bann Sekter pa pey okenn TAX.  Ni dan Lagrikiltir, ni dan lapes.  E sa i en fason ki nou rekonnet ki i annan serten difikilte ki zot fer fas avek ki an deor zot kontrol.  Nou’n osi ranforsi nou sistenm Lasirans.  Nou annan en Insurance Scheme pour Lagrikiltir ki nou pe kontinyen revwar pou nou osi vwar poudir i koresponn avek bezwen sa bann Sekter.  Nou osi annan bann plizyer lezot sipor par egzanp dan Sekter Lapes.  Nou annan en sipor lo kote pri fuel ki zot aste, kot tou sa bann konponan TAX lo fuel i ganny abzorbe par Gouvernman.  Zot pey sa pri konsesyonnel lo fuel.  Sa i ankor en fason ki Gouvernman i siport bann Peser.  Dan Sekter Lagrikiltir osi e dan sa 2 Sekter annefe, pou bann Capital investments ki zot bezwen fer e sa osi, nou donn zot sa posibilite ki zot pa bezwen pey VAT par egzanp lo lenportasyon lo bann Capital investments ki zot bezwen fer.  Si zot bezwen envestir dan en lekipman, par egzanp pli o teknolozi oubyen serten materyo ki zot bezwen fer vini.  Nou pa pe aplik VAT lo zot e tousala i bann mwayen ki Gouvernman i met an plas pou nou pli byen siport sa 2 Sekter, sirtou letan nou gard antet ki zot vilnerab.  Me a lonterm e lie en pti pe avek mon larepons avek kestyon oparavan, bann lezot stratezi ki nou pe met an plas se zisteman baz nou Sekter lo kalite, aplik pli byen bann standar, bann standar ki vreman rekonnet nou bezwen koman en pei.  Savedir donn bann labels kalite avek nou bann prodwir lokal, ki permet sa rekonesans sa kalite.  E sa i ganny rekonnet osi dan son pri.

Parey mon deza dir, nou kou prodiksyon isi i pa pou forseman pli bon marse ki sorti deor me zis mon a donn sa legzanp.  Mon krwar ozordi Seselwa i konnen poudir poul lokal i pli bon ki poul Brezilyen.  Mon krwar sa i en fe ki dimoun in rekonnet deza e nou pe al ranforsi sa atraver bann tes, atraver bann standar e atraver plis lenformasyon pour konsonmater.  E nou vwar sa osi dan lezot Sekter pe komans vini, dan lezot eleman prodiksyon kot dimoun pe demande sa legim lokal.  Dimoun pe demande e zot rekonnet poudir sa kalite lokalman, i kapab bokou pli bon me nou bezwen fer sir ki nou ranforsi sa atraver lenformasyon, atraver standar.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 45.

Kestyon 45, Onorab Volcere, an vi ki Leader Lopozisyon pa la nou pa pou pran Kestyon 44.

Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis, ki sistenm verifikasyon ki Minister i annan an plas, pou asire ki bann dokiman ki akonpanny bann marsandiz enporte i reflekte son vre pri?

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Premyerman mon ti a kontan dir ki lakantite lenportasyon dan nou pei i kontinyen ogmante tou le lannen e mon krwar nenport ki dimoun ki regard lakantite container ki antre lo nou Por, i rekonnet poudir sa logmantasyon i preski enkrwayab mon kapab dir, dan sa dernyen 10an.  Sa i met bokou defi lo nou sistenm Ladwann e lo bann dimoun ki travay dan Seychelles Revenue Commission e dan Customs.

Kot i konsern Ladwann, i annan diferan mekanizm ki ganny met an plas, pou fer sir ki bann dokiman ki akonpanny bann lenportasyon i reflekte vre pri sa marsandiz.

Premyerman, plis ki 70 poursan deklarasyon ki ganny soumet kot Ladwann, dokiman ki atase avek sa deklarasyon i ganny egzaminen an detay, pou fer sir ki sa pri ki’n deklare i reflekte vre pri sa marsandiz.  Si pandan egzaminasyon bann dokimantasyon ki atase avek sa deklarasyon, Zofisye Ladwann i annan dout ki sa bann dokiman pa pe reflekte sa vre pri sa marsandiz, Zofisye Ladwann pou kestyonn sa enportater pou fer sir ki sa dokiman i korek e ki i annan sa bon dokiman.  Zofisye Ladwann pou demann laprev tel koman transfer Labank, bann pro-forma invoice e demann laprev okenn lesanz kominikasyon ki’n ganny fer ant sa enportater ek sa distribiter, par email oubyen par lezot mwayen kominikasyon, pou etablir si sa pri i sa vre pri ki vreman sa marsandiz in ganny aste.

Par kont, si ler Zofisye i vwar ki sa bann dokiman pa akseptab, sa dosye i ganny refer avek Seksyon envestigasyon pour en travay pli aprofondir, pou kapab determinen si sa dokiman i valab ou non.  I menm annan lenstan kot verifikasyon i ganny fer lo sa marsandiz, pou sers okenn laprev ki kapab determin vre valer sa marsandiz.  I kapab parfwa dan form en sticker lo sa marsandiz, eksetera.

I osi annan en sistenm risk an plas ki etablir serten kriter, pour ki marsandiz i ganny selekte pour ki bann Zofisye Ladwann i travay lo sa bann deklarasyon.  I annan serten prodwi ki nou konnen i pli souvan ganny anmennen avek bann fo deklarasyon.

Customs in osi met an plas en Evaluation Unit ki responsab pou adres tou bann konsern, an relasyon avek bann valer prodwi ki’n ganny deklare.  I osi annan en Risk Analysis Unit ki responsab pou etablir bann sistenm ki baze lo risk management, pou alert Seychelles Revenue Commission letan i annan bann lenportasyon ki nou sispekte i annan okenn konsern an term valer zot deklarasyon.  I annan osi en Post Clearance Audit Unit, ki responsab fer bann odit lo serten lenportasyon ki ganny selekte.  Sa i pour bann ki pa ganny verifye par Customs e zot in resevwar zot CargoCustoms i kapab touzour retourn kot sa bann enportater pou verifye zot bann dokiman oubyen menm zot cargo.

I bon note sepandan ki i pa toultan en louvraz fasil pou konn vre pri me Seychelles Revenue Commission e Servis Ladwann pe kontinyen donn formasyon son bann travayer lo sa size e travay pros avek bann partner aletranze, parey World Customs Organisation, (WCO) e bann lezot Departman Ladwann aletranze, pou nou donn en pli bon servis e osi asire ki sa bon verifikasyon i ganny fer.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter, Onorab?

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis, ki en endividi i kapab fer si li i santi dan son kote poudir sa marsandiz oubyen sa komodite ki i pe aste i otomatikman an deor pri.  Petet ou konnen en kantite dimoun i vwayaze konmela.  Ki rekour sa dimoun i annan devan Gouvernman?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Mon ti a dir i annan 2 fason prensipal.  Premye fason, i annan en servis konsonmater ki disponib atraver Fair Trading Commission, kot si en konsonmater i santi poudir en marsan in met en pri ki pa son vre pri e ki i pe fer alor en fo deklarasyon oubyen i pe fer en prosedir ki pa rekonnet son Drwa koman konsonmater, i kapab met en plent devan Fair Trading Commission e Fair Trading Commission i annan pouvwar pou li fer lenvestigasyon e osi anmenn en case pli devan e sa case i kapab menm ariv ziska Lakour.  Menm si Fair Trading Commission napa neseserman sa pouvwar pou li menm li fer en prosekisyon, i annan sa pouvwar pou li demann sa boutikye oubyen sa marsan pou li donn en servis ki akseptab avek sa kliyan.

Dezyenmman, parey mon’n deza eksplike, Seychelles Revenue Commission i osi annan son mwayen ki permet li fer bann post clearance audit e osi fer bann verifikasyon menm apre ki en marsandiz in ariv dan pei.  Alors, si en konsonmater oubyen si en manm piblik i santi poudir ki i annan en prodwi ki’n mal ganny deklare, ki’n ganny anmennen e sa i ganny fer petet dan en fason sistematik, okenn lenformasyon ki i annan i kapab ganny deklare avek Seychelles Revenue Commission e menm sa bann lenformasyon i kapab ganny fer lo en baz konfidansyel e Seychelles Revenue Commission i kapab fer en lenvestigasyon pou vwar si en marsan sistematikman pe fer bann fo deklarasyon, oubyen enport keksoz san deklar son vre valer.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Houareau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.

Mr Speaker, kestyon.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister i annan lide met an plas en sistenm kot bann biznes e businessmen ki onnet e ki transparan dan zot bann aktivite lenportasyon a kapab ganny serten incentive tel ki pre-declaration avan container i antre e bann fasilite peyman lo kont e lezot ankor, ki a osi fors lezot dimoun pou vin osi transparan e kot lepep Seselwa a benefisye en pe plis, avek retar ki ganny mete?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Nou pe regard bann diferan mekanizm ki nou kapab met an plas ki fasilit sa, me deza Seychelles Revenue Commission i pe ede bann enportater ki pe fer vini zot bann marsandiz e si zot sistematikman servi par egzanp en Clearing Agent e zot fer li dan en fason ki korek e ki napa findings lo zot deklarasyon, Revenue Commission i seye o maksimonm pou fasilit sa bann enportasyon pour sa bann enportater.

I osi egziste deza, en progranm pre-payment, kot en enportater i kapab fer en peyman a lavans e sa i fasilit li pou li kapab fer son clearance pli rapidman.  Me osi pou dir ki Seychelles Revenue Commission pe osi envestir dan plizyer fason, pou li fer son sistenm vin pli otomatize.  Sa i atraver bann nouvo sistenm baze lo digitalisation bann rikord e osi en sistenm ki permet verifikasyon atraver en sistenm online.  E sa pou fasilit bann prosedir ki kapab ganny met an plas pour bann enportater.  I pou osi fasilit prosesis pou determinen letan i annan en enportater ki pe fer bann fo deklarasyon.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Bonzour Minis, bonzour tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble si i annan okenn Lorganizasyon enternasyonal ki Custom Sesel i relasyon-nen avek, pou kapab ede verifye bann pri e lorizin en marsandiz kot i sorti?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Lorganizasyon prensipal ki Seychelles Revenue Commission i an lyezon avek se World Customs Organisation e efektivman wi, sa Lorganizasyon i kapab donn zot bann lenformasyon de baz par egzanp lo bann pri ki kapab fer bann verifikasyon.  Me byensir SRC, atraver son Investigation Unit, i kapab osi fer bann verifikasyon baze lo bann pri marse enternasyonalman.  E zot osi kot i neseser, an lyezon avek bann lezot Lotorite Reveni, bann lezot Taxation Authorities dan bann lezot pei, ki permet zot osi etablir en baz, par egzanp lo serten kou e etablir si serten marsan oubyen enportater pe fer bann fo deklarasyon e osi donn zot lenformasyon lo pri serten marsandiz.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 46, Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.

Bonzour Minis, bonzour tou Onorab.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble, ki mekanizm Custom i anvizaze entrodwir, pour ki en enportater i kapab ganny son marsandiz dan 24er a 48er, parey dan larezyon?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Premyerman mon ti ava kontan soulinyen ki annefe Sesel, malgre ki nou rekonnet parey petet Onorab pe dir ki i annan amelyorasyon ki bezwen ganny fer e nou bezwen annan bann sistenm ki permet zisteman bann marsandiz pou kapab ariv dan nou lekonomi pli vit.  E sa i form parti stratezi Seychelles Revenue Commission pou nou ranforsi nou kapasite pou nou fer li vit.  Me letan nou regard nou bann prosedir Sesel konpare avek larezyon, annefe nou parmi bann meyer.  E an term Sesel an sa ki konser ease of doing business, nou regard par egzanp dan nou rezyon, Sesel i ganny klasifye senkyenm dan Lafrik e lo kote lavites ki bann marsandiz i ganny process dan nou sistenm e dezyenm, an sa ki konsern bann kou pou clear bann marsandiz.  Alor, letan nou regard nou sityasyon ver larezyon, nou konpetitiv.  Sa i pa vedir ki nou bezwen aksepte ki i ase bon e nou anvi fer sir ki, parey Onorab in dir dan son kestyon, ki nou kapab akseler sa e kapab fer ki en enportater i ganny son marsandiz dan 24er si posib, oubyen 48er.

Me mon ava sit serten reform ki nou pe fer, serten amelyorasyon ki pou anmenn nou en pti pe dan sa direksyon.  Pou le moman, i annan plis ki 30 a 40 poursan deklarasyon ki ganny soumet avek Ladwann, par bann Lazans Ladwann, bann Clearing Agents, ki kontenir lerer lo sa bann deklarasyon.  E sa i kree bokou retar e i pran bokou letan pou Ladwann kapab verifye sa bann deklarasyon kot i annan bokou lerer e permet zot fer zot travay dan en fason sistematik.

Pou sirmont sa bann defi e fer sir ki nou akseler sa prosesis, Ladwann i anvizaze pran detrwa mezir e sa i enkli premyerman kree en Customs Compliance Program pou edik Lazans Ladwann, bann Clearing Agents ek tou dimoun ki servi sistenm Ladwann lo bann Lalwa ki an plas e an sa ki konsern bann deklarasyon e bann standar ki Ladwann i ekspekte.  Sa pou ede pou redwir lakantite lerer ki egziste, redwir lakantite letan ki en deklarasyon i ganny travay lo la.

Dezyenmman, Ladwann i ekspekte entrodwir prosennman en palet scanner ki pou asiste avek verifikasyon e sa osi pou ede redwir lakantite letan ki i pran pou verifye marsandiz.

Trwazyenmman, nou pe envestir dan en software ki en cargo targeting system e sa pou ganny etablir e ki pou pli kapab asiste Ladwann fer bann seleksyon pou egzamin marsandiz e fer li dan en fason plis sistematik.

E katriyenmman e sa i osi tre enportan.  Nou pe osi anvizaz ogmant kapasite resours imen, pou asiste ek logmantasyon dan volim lenportasyon marsandiz e Seychelles Revenue Commission pe fer serten rekritman aktyelman.

Mr Speaker, i enportan pou note ki prosedir pou ganny marsandiz avek Ladwann i pa konsern osi zis Ladwann.  Se plizyer servis ki bezwen travay ansanm.  Partou dan lemonn enkli Sesel, pou clear sa bann marsandiz par bato, i osi konsern bann preparasyon dokiman.  Sa i atraver trade and import.  I osi atraver sistenm Ladwann pour clearance ek lenspeksyon e i osi konsern bann servis ki ganny ofer lo Por e bann terminal handling.  E parey mon’n deza dir, Labank Mondyal in idantifye ki sa i en Sekter kot nou anvi ganny serten amelyorasyon, me i en Sekter osi kot nou regard dan larezyon kot nou ase konpetitif e bann mezir ki mon’n deza site Mr Speaker, pou met nou mon krwar lo bon semen pou nou amelyor sa letan ki i pran pou nou kapab fer sa travay neseser pou bann container, sorti lo Por pli vit posib.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab?

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble, ki progranm training i annan an plas pour bann travayer Custom, pou ed zot devlop zot kapasite pou zot delivre en pli bon servis e ki pe ganny fer pou zot amelyor zot kondisyon travay?

E si Minis osi i kapab enform sa Lasanble si i satisfe avek sinerzi ki egziste ek lezot Lazans ki enplike pou fer sir ki bann enportater i ganny zot marsandiz dan en dele letan rezonnab?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speker e mersi Onorab.

Formasyon ek training i priyoriter an sa ki konsern Servis Ladwann e nou pe travay deza lo en Certificate ek Diploma dan bann Servis Customs e Customs Management, ansanm avek Liniversite Sesel.  E sa pou ranforsi kapasite parmi bann travayer dan Servis Ladwann.  Nou osi pe fer sa Customs Compliance Program ki osi pe ganny fer avek UniSey e sa i en formasyon ki disponib alafwa pour bann Zofisye Customs, bann dimoun ki travay dan Seychelles Revenue Commission dan Servis Ladwann e osi byen pour bann Clearing Agents, bann dimoun ki fasilit sa travay ki’n ganny fer avek Ladwann.  E i enportan ki nou regard sa formasyon dan son 2 kote.

An sa ki konsern bann kondisyon travay pour bann Azan dan Servis Ladwann, sa i en keksoz ki personnelman mon tre konsernen avek.  Mon krwar fodre nou rekonnet ki nou Por, sirtou si nou regard nou Por, son kapasite in fini ganny depase baze lo volim container.  E alor i annan plizyer eleman ki nou pe regarde, pou sey amelyor sa bann kondisyon akoz lakantite container ki pe ganny clear in ogmant enormeman.  Enn bann premye keksoz se fer plis rekritman, ki permet nou deal avek plis container dan en fason pli vit.

Dezyenmman nou pe sey regard avek Lotorite Por pou met an plas serten fasilite, serten amelyorasyon dan bann fasilite ki disponib pour nou Azan Customs ek nou bann Azan Ladwann, me nou stratezi a lonterm se vreman i tonm dan sa renovasyon Por e sa i en renovasyon, en proze ki pou kout si mon pa tronpe, plis ki 70 milyon Ero.  E bann premye faz pou komanse an 2017.  E sa i enkli bann fasilite spesifik ki kouver Ladwann e ki pou permet nou fer sir ki nou annan sa kapasite pou deal ek sa volim container ki nou annan aktyelman dan pei e osi asire ki nou kondisyon travay pour nou bann travayer lo Por i konvenab e ki rekonnet sa bann defi ki i annan devan zot.

E en lot eleman ki nou pe fer osi se atraver bann lenvestisman dan bann nouvo sistenm teknolozik, enkli bann nouvo sistenm ki permet nou fer bokou plis nou bann travay lo en baz elektronik.  Savedir ki pou redwir nesesite lakantite papye ki ganny servi.  Sa i pou osi ede pou amelyor kondisyon travay bokou nou bann travayer dan Ladwann.

E mon ti a profit sa lokazyon Mr Speaker e Onorab, mwan osi pou mwan salye zefor ki tou sa bann travayer i fer.  Mon krwar i en louvraz difisil ki pa souvan ganny rekonnet par piblik Seselwa.  Me san zot, nou pa pou kapab fer komers, bann marsan pa pou kapab viv, konsonmater pou soufer e zot zwe en rol vreman enportan dan travay ki Sesel i fer e dan nou krwasans ekonomik dan nou pei.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou, akoz alor:- an tenan an kont sa ki in dir, akoz alor ki kriter rekritman i telman o e saler, kondisyon i ba, pou li kapab ganny ase e sifizaman travayer pou kapab donn en pli bon servis dan Ladwann?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Nou rekonnet ki nou annan en travay enportan pou nou fer an sa ki konsern Scheme of Service pour bann travayer dan Seychelles Revenue Commission an antye, me enkli e sirtou petet dan Sekter Ladwann.  E sa i form parti sa stratezi amelyorasyon e ranforsi nou kapasite.  Se pou osi met an plas en sistenm ki pli byen rekonnet larealite travay sa bann dimoun.  E nou pe regard tre seryezman renimerasyon sa bann Sekter e dan prosen Bidze, nou ekspekte kapab vin avek serten solisyon ki pou adres sa bann problenm.

Nou deza pe fer serten keksoz, serten amelyorasyon baze lo sa ki nou’n deza kapab idantifye, serten sanzman dan lafason ki zot travay i ganny fer, ki regard serten bann Allowance par egzanp ki zot gannyen.  Me pou nou fer en revizyon sistematik, nou bezwen revwar sa Scheme an antye.  E sa nou pe regarde pou nou fer prosennman.

Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 47, Onorab Mirena Souris.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.

Eski Miis i kapab donn detay s Lasanble, lo sa Fon Spesyal ki pou met an aplikasyon atraver CSR, pour devlopman progranm distrik?

Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Manm Onorab.

Mon ti a kontan klarifye ki CSR annefe i en kontribisyon ki bann biznes i fer, pou permet zisteman pli bon lenvestisman dan bann Sekter Sosyal, Ledikasyon, Lanvironnman, Sportif eksetera.  Me lafason ki sa kontribisyon i ganny fer, Gouvernman in met li an form en kontribisyon ki ganny tire direkteman lo sa bann biznes, dan menm fason ki TAX i ganny anmase.  Sa kontribisyon alor i pa al dan en Fon Spesyal.  I plito en kontribisyon ki ganny anmase par Gouvernman e santralize dan Consolidated Fund e apre sa larzan ki ganny anmase dan Consolidated Fund, i ganny redistribye atraver bann proze Gouvernman dan kominote.

Dan deklarasyon Bidze 2016, mon ti sit bann legzanp sa bann lenvestisman ki enkli bann proze dan distrik, bann proze kominoter, bann proze otour bann lekol par egzanp e bann proze sport par egzanp.

E sa Corporate Social Responsibility contribution i reprezant, i annefe ganny aplike parey en tax e in ganny etablir anba Corporate Social Responsibility Tax Act, 2013.  CSR i ganny aplike lo en baz 0.50 poursan lo bann biznes ki annan en reveni anyel R1 milyon oubyen plis.  Savedir tou biznes ki son reveni i plis ki R1 milyon, i kontribye 0.5 poursan dan son turnover anver CSR.  Lo sa 0.5 poursan, en biznes i responsab pou li pey omwen 0.25 poursan, atraver Seychelles Revenue Commission e i annan sa swa pou li pran sa lot 2.25 poursan koman en donasyon kot li menm li i swazir en Sekter oubyen en koz ki li i santi i enportan pou li fer sa donasyon avek, me anliny avek gidans ki’n ganny etablir lo CSR.  I annan en Komite ki etablir sa bann gidans.  Savedir pa tou proze ki kapab ganny konsidere. Se bann proze ki anliny avek priyorite nou pei e parey mon’n dir, sirtou dan Sekter Ledikasyon, Sportif, Lanvironnman, eksetera.  Tou demann pou resevwar en sipor finansyel anba CSR fodre i ganny soumet lo Komite ki’n ganny etablir pour laprouvasyon e sa laprouvasyon i ganny fer baze lo bann gidans ki’n deza ganny etablir.  Komite CSR i answit donn en let sa bann NGO’s oubyen sa bann Lorganizasyon, pou zot kapab prezant avek sa bann Lakonpannyen.  I osi mandatwar ki sa bann NGO’s oubyen sa bann lezot Lorganizasyon i kit rikord akoz sa i kapab ganny odite atraver bann progranm Gouvernman.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab, ya.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.

An vi larepons Minis, eski Minis i kapab donn nou detay prosedir pour en progranm pou distrik akse atraver sa Fon e ziska ki kantite ki sa Fon i kapab kouver progranm?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Premyerman, i annan 2 eleman dan sa larzan ki’n ganny anmase.  I annan sa eleman ki Gouvernman li menm li i enplimante atraver son bann progranm.  Alor lafason ki par egzanp en distrik i benefisye anba la, se i soumet tou le lannen son bann priyorite atraver Minister Devlopman Kominoter, pou li donn son bann priyorite pour sa bann proze e serten sa bann larzan sorti dan CSR i ganny envestir dan sa fason, atraver bann progranm Gouvernman.

Dezyenm fason se ki sa Lorganizasyon, par egzanp sa Lotorite Distrik, i kapab fer en demann atraver sa Komite pour CSR e zot kapab ekrir sa Komite pou demann atraver sa proze ki zot pe fer.  Annou pran petet en legzanp konkret.  Si i annan en proze pou pli byen siport petet bann zenn ki napa lanplwa dan distrik, kot i annan en progranm kot petet pe fer en formasyon pou zot dan distrik.  E sa pe ganny fer par bann volonter, par bann dimoun ki annan serten konesans.  Alor zot soumet sa koman en proze avek Komite CSR.  Zot kapab fer li atraver DA:- Zot kapab fer li direkteman me fason pli senp si nou pe get li koman en proze ki dan distrik, se pou fer li atraver Administrater Distrik e sa i ganny soumet avek sa Komite.  Si i anliny avek bann kriter ki’n deza ganny etablir, sa proze pou ganny en let konmkwa i en proze ki anliny avek CSR Responsibility.  Prezan, a bann dimoun ki pe anmenn sa proze pli devan i kapab al kot bann biznes, nenport ki biznes ki annan en turnover plis ki R1 milyon e sa biznes i kapab alors finans sa e i servi sa let pou li montre poudir in fer son kontribisyon anver sa proze.

Parfwa menm avan zot ekrir sa let CSR pou demande ki zot proze i ganny konsidere, zot kapab vin deza idantifye sa sponsor.  Zot kapab deza travay par egzanp avek sa sponsor dan distrik konzwentman, pou dir nou anvi fer sa proze, me se responsabilite sa dimoun ki pe fer sa proze dan distrik.  I kapab DA li menm.  DA osi i kapab ekrir sa let pou demann sa sipor CSR atraver Komite CSR.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 48, Onorab Mirena Souris.

 

HON MIRENA SOURIS

An vi ki Pansyon Retret i komans a laz 60an e vi ki sa Loan Spesyal i aplik pour Pansyoner 63an, eski Minis i kapab donn detay sa Lasanble lo plan son Minister pou adres sa group laz dimoun ?

Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Mon ti a kontan reasir sa Lasanble ki tou dimoun ki’n pran zot retret e ki annan 60an oubyen menm 63an, i kapab ganny asiste avek sa Loan pour Pansyoner.  Sa ki enportan se ki zot in pran zot retret.  Zot in deza pran zot retret, zot kapab ganny akse avek a Loan ki al ziska en to ziska en kantite R100 mil e son to lentere i 0 poursan.

Depi ler sa Scheme Loan Pansyoner in lanse, HFC in aprouv 188 case, pour en valer plis ki R11.5 milyon e i pe kontinyen resevwar laplikasyon.  E toulezour, i annan nouvo laplikasyon ki pe ganny konsidere.  Sa Scheme i demontre lenportans ki Gouvernman i mete lo kondisyon lavi nou bann Pansyoner dan tou nou bann kominote e sa i en fason ki i donn zot sa mwayen pou zot amelyor zot kondisyon lavi e fer serten amelyorasyon lo zot propriyete ki zot reste ladan e donn zot en meyer kalite lavi.

Mon oule osi enform Lasanble ki dan sa ka spesifik pour bann Pansyoner 60 a 62an, i annan deza 9 ka ki’n ganny konsidere e 3 ka:- i annan 9 ka an sa ki konsern Loan Pansyoner e 3 ka HIL ki’n ganny konsidere pour bann dimoun ki zis dan sa group 60 a 62an, savedir ki pa ankor ganny 63an.

Mersi Mr Speakre.

 

MR SPEAKER

Onorab, okenn siplemanter?

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou, an vi ki Manifesto Parti Lepep pour 2015 in site poudir 63an pou ganny sa rediksyon 25 poursan, ki vedir, eski sa bann dimoun a laz 60an, zot osi zot pou ganny menm benefis?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Efektivman wi.  Zot osi zot benefisye avek sa rediksyon 25 poursan, savedir sa sibvansyon 25 poursan ki Gouvernman i ofer pour tou bann Pansyoner.  Kondisyon byensir se ki zot in pran zot retret.

Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Maria Payet.

 

HON MARIA PAYET-MARIE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, an vi larepons Minis, mon ti a kontan demann Minis si i pe konsider met an plas plis resours imen, pour ki plis vizit i ava ganny fer e ki sa bann laplikasyon ava ganny deal avek dan en dele letan pli apropriye?

Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Efektivman, lefe ki HFC in met an plas sa bann nouvo Schemes ki an plis ki sa bann Scheme ki deza pe opere, sa bann Schemes i nesesit en kantite resours imen.  HFC in komans fer bann prosedir pou ranforsi son kapasite imen e nou tre ankouraze par demann ki’n vini pour sa bann diferan Loan e enkli osi kontinyasyon bann lezot proze ki Gouvernman in met an plas, bann lezot Scheme, bann Scheme Loan Lakaz, bann additional Housing Loans e osi sa Smart Subsidy Scheme ki Gouvernman in met a dispozisyon.  E atraver loperasyon tou sa bann Schemes, i vre ki HFC dan serten ka in ganny serten retar akoz son kapasite imen.  I pe fer sa analiz e sa verifikasyon pou li vwar ki kantite resours adisyonnel i bezwen e i pe deza komans rekrit serten mwayen neseser.  Me i pou vwar si i neseser pou li osi ogmant son kapasite, tout an gardan an kont son soustenabilite.  Me mon krwar HFC i deza en legzanp ki montre ki mannyer Gouvernman i kapab kree en progranm ki soutenab, kot finansman i disponib, a bann to abordab pour lamazorite nou popilasyon.  E vreman siport zot pou zot lepanouisman e fer sir ki zot annan sa lozman konvenab pour zot bezwen.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, nou’n ariv a lafen Question Time.

Me selman nou annan ankor 3 Kestyon Irzan e premye pe ganny pran par Minis Finans, Komers e Lekonomi Ble.  Donk alor, nou pou demann Minis Adam pou reste pour pran sa premye Urgent Question par Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, anliny avek Polisi Gouvernman pou met plis larzan dan pos Seselwa, eski Minis pou Finans, Komers e Lekonomi Ble, i kapab eksplik sa Lasanble, staz preparasyon lo premye faz lenplimantasyon lo Progressive Income Tax, ki pou ganny entrodwir le 1 Zilyet 2016?

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Mr Speaker nou ti komans nou progranm Reform, pou nou bouz lo en sistenm Progresiv lo IncomeTax an Avril sa lannen;- e mon krwar parey tou Seselwa i okouran, nou ti exempt tou travayer ki ganny R5050 e pli ba, an Avril 2016 e savedir ki tou dimoun ki ti pe ganny R5050, i nepli pey Income Tax lo sa sonm.  Osi pou bann dimoun ki ti pe ganny en pti pe plis ki R5050, nou’n atire ki menm letan  nou tir Tax lo zot ki sa formil Tax i pa redwir lakantite larzan ki zot anmenn se zot, mwens ki sa larzan R5050, byensir apre ki in tir larzan kontribisyon dan Fon Pansyon.  Pour sa prosen faz ki pou pran lefe an Zilyet, 2016, nou pe finaliz sa teks avek Attorney Zeneral, pou amann Lalwa pou anmenn sa bann sanzman swivan:

Premyerman bann travayer plen tan osi ki bann travayer ki lo en baz zournen e osi bann travay mi-tan, ki ganny en saler total ziska

R8555.50 sou pa pou bezwen pey Tax lo zot saler, me zot pou selman savedir bezwen pey Fon Pansyon.  Savedir tou dimoun, tou Seselwa ki zot saler i R8555.50 sou oubyen pli ba, pou nepli bezwen pey okenn Income Tax. Pou servi en legzanp, si en dimoun son saler i R8 mil an Zen 2016, akyelman sa dimoun i pey R1200 san e R160 anver Fon Pansyon.  Savedir i pe al dan lakour avek R6640mil.  Apartir  Zilyet 2016, sa dimoun pou pey zis sa R160 anver Fon Pansyon.  Savedir son larzan ki i pou anmenn dan lakour pou ogmant par R1200mil.  Savedir i pou anmenn son saler antye zis letan ou’n tir sa R160 Fon Pansyon – savedir i pou anmenn plis ki R7900 mil dan lakour. Pou osi evite ki bann travayer ki pe ganny par lao R8555.50 sou sa i vedir ki – akoz tou bann dimoun ki par lao R8555 pou peye en poursantaz Tax.  Me pour asire ki sa bann travayer pa ganny mwens ki sa threshold R8555 e nou pe asire ki tou sa bann travayer pou pey en rate Tax dapre en formil, ki’n fini ganny pibliye. E sa nouvo formil, pou vedir ki menm si en dimoun par egzanp, i ganny li R 9 mil letan ou pe tir son Tax, i pa pou desann mwens ki sa R8555.50 sou.  E sa pou kouver tou bann travayer ziska saler R10,065 mil. E sa bann dimoun ki lo sa saler, se si efektivman zot ti pou pey 15 poursan, zot ti pou tonm lo R8555.  Alor tou sa bann travayer pou trouv zot dan en sityasyon pli byen ki zot ete ozordi.  Savedir menm si tou dimoun ki ganny en saler R8555.50 sou, tou sa bann travayer pou benefisye.  Me an plis ki sa, bann travayer ziska R10,065 mil zot osi zot pou benefisye, akoz letan pou tir Tax i pa pou tir mwens ki en kantite ki pou anmenn zot en saler R8555.50 sou pour zot anmenn dan lakour.  Zis pou azoute osi, ki sa nouvo formil pou enkli lo saler de baz e osi an sa ki konsern ‘Allowance. Savedir i pou regard zot saler total.  Sa Reform an 2016 pou kout nou plis ki R131 milyon.  E nou Reform total, lo Income Tax Progresif ki pou  pran lefe an 2017, pou kout Gouvernman plis ki R400 milyon, baze lo nou analiz aktyel.

Mr Speaker, sa Reform in ganny fer baze lo bann analiz ki nou’n fer lo nou sityasyon ekonomik;-baze lo sipor ki nou anvi asire ki sak fwaye i gannyen e asire ki travayer Seselwa i benefisye o maksimonm atraver larises ki ganny kree dan nou  pei, dan en fason ki zis e ki ekitab.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble, kote Gouvernman alor pou ganny larzan, pou bous sa gran trou ki pou’n ganny kite dan nou Bidze anyel, pou kapab kontinyen avek lekonomi dan en fason progresif parey i ete.

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e Manm Onorab.

I enportan ki nou kontinyen – malgre ki nou pe fer serten sanzman dan lafason ki Gouvernman i envestir dan son Bidze, zisteman pou rekonnet sa nesesite pou donn plis sipor sak fanmir.  I enportan ki nou kontinyen envestir dan nou bann progranm Sosyal. E i enportan alor ki nou kontinyen re-vwar lafason ki nou kapab fer nou Bidze marse.

Premye mezir ki nou’n deza met an plas  – e zot ava rapel ki mon ti vin dan Lasanble, letan nou ti fer sa Apropriyasyon – premye mezir ki nou’n deza met an plas, se pou redwir tou depans Gouvernmantal lo bann Byen ek Servis – lo Goods and Services par 2 poursan.  E sa i sa mwayen – i en mwayen fondamantal e i vedir ki Gouvernman i bezwen vin pli efikas, dan lafason ki i  fer son travay.  Me menm si sa 2 poursan i konsekan, i pa pou kapab li tousel bous sa trou.

Lot eleman kle ki nou pe met an fors, se en meyer stratezi koleksyon reveni e asire ki tou bann biznes ki sipoze pe kontribye – ki pe sipoze pey Tax pe fer li an  konformite avek zot responsabilite, akoz i malere pou konstate ki serten biznes dan nou lekonomi, zot benefisye en kantite, me zot pa pe touzour fer zot Deklarasyon dan en fason onnet e dan en fason sistematik.  E deza serten odit pe ganny fer par Komisyon Reveni e  nou deza vwar – mon kapab dir – en meyer performans an sa ki konsern Reveni me nou bezwen osi kontinyen vwar lafason ki Gouvernman i anmas reveni atraver Komisyon Reveni pou asire ki nou ganny sa rannman ki neseser, ki permet nou envestir dan lavenir nou bann sitwayen.

Me mon profit sa lokasyon pour mwan dir ki tou dimoun i bezwen pran zot responsabilite dan sa pei.  I enportan ki tou biznes – gran koman pti, i pran zot responsabilite.  Nou’n fer en kantite zefor pou asire ki bann pti biznes par egzanp pa bezwen pey Tax, oubyen pa bezwen pey bokou Tax, me i enportan ki sa ki zot sipoze peye, zot fer sa zefor pour zot peye.  E i enportan ankor plis ki bann gran biznes – bann ki annan sa mwayen i fer sa kontribisyon anver lavenir nou pei.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Houareau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, an vi larepons Minis, lo Progressive Income Tax, mon ti a kontan Minis donn leklersisman, akoz i annan en konfizyon deor – akoz ki nou sorti 0 poursan – nou sot 15 poursan en sel kou, non pa mont par 5, 10, 15, 20, 25, 30 poursan parey an mezir saler i ogmante.

Mersi.

 

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Parey nou’n deza eksplike nou reform lo Income Tax pe ganny fer par faz.  E apartir Zanvye 2017 efektivman sa sistenm, pou ganny aplike pou li mont par 1 poursan, dan en fason progresif.  E alor an Zanvye 2017, ki nou pou vwar, se ki sa threshold R8555.50 sou tou Seselwa nenport ki son saler, pou benefisye avek sa egzanpsyon ziska R8555.50 sou.  E alor apartir R8555.50 sou i komans pey son Tax e i pey li lo en baz komans 1 poursan, 2 poursan, 3 poursan e i ogmante lo  en baz progresif an mezir ou saler i ogmante.  Nou reform  ki nou ti’n deza anvizaze, ki nou pe planifye depi 2013, ti anvizaze ki nou kapab fer li depi 2017.  Me nou’n rekonnet ki i enportan ki nou rekonnet kou ki sak Seselwa – sak fanmir Seselwa pe fer fas avek.  E koman en Gouvernman nou pa’n santi ki i akseptab ki nou esper 2017 pou nou met an aplikasyon serten benefis, ki nou ti kapab anmennen sirtou, pour bann travayer ki zot saler i pli ba ;- e osi gard antet bann Rapor ki’n sorti – par egzanp lo Lapovrete dan Sesel, e bann rapor ki’n montre – bann defi ki bann fwaye i fer fas avek, lo en baz toulezour.  E alor nou priyorite dan sa Reform e nou Reform i tourn o tour sa Reform Income Tax, se pou asire ki i annan plis larzan dan pos Seselwa, ki pli bezwen sa larzan.  E dan sa konteks, nou’n komans avek bann dimoun ki lo saler minimonm  – R5050 an Avril, pou asire ki sa bann dimoun i benefisye o maximum lo zot saler.

Dezyenm faz, ankor nou pe regard bann dimoun ki plizoumwen dan sa saler average. E sa i bann dimoun ki ti ganny ziska R8555.  Efektivman i mont en sel kou 15 poursan dan sa lannen.  Me mon ti ava kontan rapel tou dimoun, ki napa personn dan sa pei ki i worse off ozordi.  Tou dimoun – e pour tou bann dimoun ki zot saler i pli ba ki R8555 i benefisye e i rekonnet larealite bann kou lavi dan nou pei.  Me menm bann dimoun ki pe peye sa 15 poursan, zot pa pou dan en sityasyon ki pli move ki zot ete ozordi.  Zot dan en meyer sityasyon oubyen zot sityasyon i reste parey. E parey mon’n dir, nou’n kree sa formil ki vedir ki menm en dimoun ki par egzanp son saler i R10 mil i pa pou pey sa 15 poursan antye.  I pou pey sa poursantaz Tax, ki pou permet li al se li avek pa mwens ki R8555.  E an 2017 tou dimoun pou benefisye avek sa kredi – sa threshold R8555, akoz nenport ki ou saler, ou pou ganny sa R8555.50 sou san pey okenn Tax lo sa premye R8555mil.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, avek sa nou’n ariv a-lafen sa Kestyon Irzans e osi mon krwar nou kapab remersye e ekskiz Minis parmi nou.

 

THE MINISTER WAS EXCUSED FROM THE HOUSE

 

MR SPEAKER

Nou annan en lot Kestyon Irzans.  Nou a fer le neseser pour Minis Bastienne antre.

Bon, nou a swet labyenveni Minis Bastienne – Minis pour Zafer Entern e i la pou reponn en Kestyon Irzan par Onorab De Commarmond.

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, an vi tou sa bann aktivite motorcade ek lamars ki Lopozisyon in fer resaman, kot in annan kontrol par Lapolis, eski Minis pour Zafer Entern, i kapab enform nou Lasanble, konbyen sa pe kout pei an term finansyel?

Mersi.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker, tou Manm Lasanble,  bonzour.

Mr Speaker, i kout Gouvernman bokou finansyerman pou depwal Lapolis e pou ofer bann lozistik neseser, letan bann Parti Politik i organiz zot bann aktivite parey lamars, motorcade e osi rasanbleman politik.  Avan mon donn detay lo sa bann depans, permet mwan koz lo rol zeneral Lafors Lapolis.  Lapolis i la pou protez, asir e mentenir lape, lord ek sekirite piblik e pei an zeneral.

Anba Public Assembly Act 2015, ki Lasanble ti approve lannen pase, Sekirite ek Lord Piblik i konpri sa bann laspe swivan: Proteksyon ek sekirite dimoun ek propriyete, mentenir servis ki esansyel pour kominote; aret e anpes vyolans, entimidasyon, dezord e krim; aret e anpes rayot, vyolans oubyen kek lensidan kot dimoun i dezobeir Lalwa ek Lotorite, mentenir Ladministrasyon Lazistis.

Normalman Komisyoner Lapolis, i ganny notifye letan i annan en aktivite kelkonk dan pei.  Bann aktivite i  varye depi en lamars, en rasanbleman politik, en motorcade oubyen lezot rasanbleman parey sportif, bann aktivite medikal, Relizye parmi lezot.  Swivan sa notifikasyon, Komisyoner i fer en evalyasyon, sa ki nou apel en threat and security risk assessment, pou konn lanpler  sa aktivite, pou vwar si sekirite piblik ek sekirite pei i kapab ganny met an koz e ki resours adisyonnel Lafors i bezwen de- plwaye pour sa aktivite.  Bann levennman i ganny klasifye lo 3 nivo e zot depan lo zot lanpler – zot nivo risk sekirite, lezot aktivite ki’n ganny organize an menm tan, lakantite dimoun ki ekspekte asiste sa levennman, posibilite annan konfrontasyon – san oubliy dat, landrwa e osi ler ki sa levennman pe fer.

Premyerman, i annan bann aktivite ki bezwen minimonm resours posib.  Sa i enkli bann aktivite lokalize – setadir zot deroul dan en landrwa spesifik e zot osi tous en group spesifik.  Par egzanp, en performans mizikal lokal lo nivo en distrik;-en levennman sportif, en levennman Relizye oubyen lasarite pou nonm enn, de. Pour bann tel aktivite, normalman se bann Zofisye dan bann Stasyon kot sa levennman pe ganny fer, ki pran sarz sa aktivite avek sipor Gard Trafik, si i annan sa nesesite.  Dan sa konteks, Lapolis pa depans okenn larzan an plis ler i annan en aktivite dan sa kategori.

Dezyenm, i annan bann aktivite ki ganny klasifye sa ki nou, nou apel Lapolis bann ka se lo dezyenm nivo. Zot enkli bann Konferans Enternasyonal, vizit par bann O-Zofisye Etranze – bann dignitaries parey nou dir – bann performans mizikal enternasyonal, bann aktivite ki konsantre dan en rezyon – par egzanp Lafet Travayer le 1 Me  e osi Regatta.

Menm si sa bann aktivite i lo en nivo Nasyonnal, zot pa forseman nesesit en gran deplwayman akoz evalyasyon i montre ki zot risk sekirite i ase ba.  Pour bann aktivite parey, Lapolis i depans anviron R65 mil zis pou de-plway Zofisye e lozistik neseser an plis ki normal.

Trwazyenm kategori, set en kategori kot i annan pou fer avek bann aktivite ki ganny klasifye koman mazer oubyen Nasyonal.  Sa bann aktivite i lo en pli gran lanpler.  I osi depan lo landrwa kot sa aktivite pe deroule – ler ek dat ki zot pe ganny organize e i posib ki en gran kantite dimoun i partisip dan sa aktivite.  Mon a sit enn de legzanp, parey Festival Kreol, Karnaval, Lazournen Nasyonal, zour Eleksyon li menm e osi bann Rasanbleman Politik.  Pour sa bann aktivite i annan plis depans, akoz plis Zofisye i enplike direkteman oubyen endirekteman dan deroulman sa bann aktivite.  Mon note ki zot pa form parti bann ki deza lo duty normal oubyen lo patrol regilye. Off oubyen restdays oubyen konze anyel i ganny kennsel, ki i fer tou Zofisye eksepte bann ki lo konze Dokter – sick leave ki pa oblize vin travay letan i annan bann levennman parey. Depandan lo aktivite sa kategori, Lapolis i depans  omwen R205 mil an total.

Mr Speaker, sa i selman depans adisyonnel ki Lapolis i bezwen fer pou asir lape, lord ek sekirite e osi bon deroulman sa bann levennman.  Fodre pa oubliye, ki si en aktivite pe deroul an deor Mahe, setadir lo en lot zil, i osi annan lezot kou adisyonnel;- parey transportasyon Bato ek Avyon pou peye, Akomodasyon ek Repa, dan bann lenstans kot Zofisye i bezwen reste lo lezot zil.

Pou konklir Mr Speaker, malgre ki nou bann Zofisye i rezilyan e pare pou deservi, protez, gard lord, lape ek sekirite ek stabilite dan pei, nou bezwen konpran ki zot osi zot bann imen e zot osi zot annan zot fanmir.  Lapolis i reste touzour angaze, pou onor son manda e pare pou donn servis ek sekirite neseser piblik e pei an zeneral, a tou moman.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab okenn siplemanter?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Wi, Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab donn nou le kou ki in koute pour mwan Zen spesifikman. E an menm tan etandonnen sa kantite dimoun ki partisip  dan bann aktivite – dan bann motorcade oubyen lezot aktivite Lopozisyon;–e eski i kapab dir nou, si sa in benefisye bann biznes ek Tourizm.

Mersi.

 

MINISTER CHARLES BASTIENNE

Mr Speaker, pou kestyon konbyen in koute pou aktivite politik Lopozisyon pou Mwan Zen, lenformasyon ki nou’n gannyen avek Komisyoner Lapolis, baze lo bann detay ki  mon’n donnen an term klasifikasyon e osi anliny avek lezot rasanbleman ki Lopozisyon in demande pour mwan Zen, in tonm en total R780 mil pour sa Mwan Zen baze lo sa.

E dezyenmman Mr Speaker, an term  lenplikasyon ki annan konsernan si i anmenn okenn benefis pou pei, mon krwar ki Lapolis mon pa dan en pozisyon pour mwan kapab dir ki benefis i anmennen – me solman sa ki enportan, se ki nou annan en Public Assembly Act. E sa Public Assembly Act i fer provizyon ki Komisyoner i ganny notifye 5 zour avan ki okenn Parti Politik, okenn dimoun ki oule fer okenn rasanbleman, i bezwen notifye Komisyoner Lapolis. E komisyoner Lapolis  i bezwen acknowledge sa within en dele letan rezonnab, plizoumwen 24er si posib.  E Komisyoner li i pou napa sa manda, pou li petet refiz-e pou donn okenn acknowledgement dan okenn sirkonstans. So, selman Komisyoner i kapab donn kondisyon si i santi poudir i pou annan lefe lo Ladefans, lo Sekirite Piblik oubyen Lasante Piblik dan bann sirkonstans parey, Lalwa i fer provizyon kot Komisyoner ki kapab enpoz plizyer kondisyon.

Me apard sa, Komisyoner napa drwa anba Lalwa, pour li refiz-e pou li issue en acknowledgement letter avek sa Parti Politik konsernen.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, mersi bokou.

Avek sa nou’n ariv a-lafen Kestyon Irzans pour Minis Bastienne.  Nou annan ankor en Kestyon Irzans – Minis Larue.  Me antretan nou ava ekskiz Minis  Bastienne parmi nou e remersye li pou vini bomaten.

Mersi bokou.

 

THE MINISTER WAS EXCUSED FROM THE HOUSE

MR SPEAKER

Trwazyenm Kestyon Irzans, Onorab Mirena Souris.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, an vi sityasyon Dengue dan pei pe ogmante, eski Minis Lasante i kapab eksplik sa Lasanble, ki bann mezir adisyonnel ki pe ganny pran pou redwir e  ilimin sa lepidemi?

Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.

Bonzour Mr Speaker. Bonzour tou Manm  Onorab e tou dimoun a lekout.

Mr Speaker, si ou permet mwan, mon ava komans par donn en bilan sityasyon aktyel Dengue dan Sesel.  Sa lepidemi ti ganny raporte kot Minister Lasante, an Desanm 2015.  Popilasyon ti ganny averti depi lo komansman ki i annan en lepidemi.  Depi sa malgre tou zefor pou met sa lepidemi anba kontrol, nou’n remark en logmantasyon gradyel bann nouvo ka tou le semenn.  Ziska semenn pase, nou’n anrezistre en total 388 ka.  Parmi sa, 4 i bann ka enporte.  Nou’n remarke ki tou rezyon lo Mahe, in ganny afekte.  In osi annan 4 ka lo Praslin.  Lopital Sesel in admet 63 ka.  In annan bann ka ki’n raporte avek siny konplikasyon parey, sennyman zansiv, disan dan lirin.  In osi annan en pasyan ki ti pozitiv pou Dengue e Leptospiroz an menm tan.  Dan sa enn ka, nou pe esper konfirmasyon final, par bann Laboratwar aletranze.  I enportan pou fer resorti, ki mon Minister in tre konsernen depi komansman.  E tou bann Sekter e partner kle tel ki; WHO, DRDM, Minister Tourizm, Local Government, Red Cross, Ledikasyon ek lezot ankor pe zwenn tou le semenn depi boner sa lannen, avek bi pour byen planifye bann aktivite e progranm, pou kapab kontrol sa lepidemi.

Mr Speaker, sanzman klima i zwe en rol enportan.  Kalite letan lapli ki nou’n gannyen tou dernyerman, i ankouraz propagasyon moustik.  E plis konportman serten dimoun vizavi netwayaz ek salte, pe fer li pli difisil pou kontrol popilasyon moustik dan pei.  Plan ki’n ganny met an plas parmi lezot konponan, i asire ki dimoun ki raporte avek Dengue, i ganny latansyon neseser pou anpes propagasyon sa maladi e anpes konplikasyon e fatalite.  E sa bann i swivan:

Entansifye kontrol moustik; setadir detri bann moustik adilt e osi bann landrwa ki moustik i reprodwir; met an plas bann progranm Edikasyonnel atraver medya ek bann Lakonpannyen Telekominikasyon,  landrwa travay e lakominote.  Ranforsi sirveyans, asire ki bann ka ki raporte, i ganny swen neseser. Ranforsi kordinasyon parmi bann diferan Lorganizasyon dan la sosyete.

Mr Speaker, nou pe fer bokou e nou zefor kolektif pe kontinyen ogmante.  Nou’n diskit bann mezir pou evalye sa bann mezir e aziste zot regilyerman, avek bi pou fer zot pli efektif.  Nou’n ganny bokou gidans e sipor avek World Health Organization, COI ek lezot Lenstitisyon Spesyalize parey CDC.

Bann aktivite ki nou pe fer i enkli – premyerman, i enportan pou nou re-oryant bann Travayer Lasante, pou permet bann Staff pou pli byen rekonnet ka Dengue ki raport kot bann Sant Lasante. In osi annan training pour bann Staff ki fer bann swivi avek bann ka dan kominote.  Nou vizit sak lakour kot en dimoun i pozitif pour Dengue – pou donn konsey e fer kontrol kot i neseser.  Nou enplimant bann mezir prevansyon ki neseser kot bann lakour, pou anpes plis transmisyon.

I enportan fer resorti Mr Speaker, ki dernyen fwa ki Sesel ti annan en lepidemi Dengue – bann spesimenn pou konfirm okenn ka ki bezwen transporte an deor Sesel, ti bezwen ganny transporte an deor Sesel, kot ti pran plizyer  semenn kot pou nou ganny rezilta.  Ozordi Laboratwar Sesel i annan kapasite pou fer tou sa bann tes isi menm.  E si nou anvoy okenn spesimenn aletranze, se zis pou nou konfirmen sa ki nou’n deza petet konnen.

I annan en progranm Kontrol moustik ki nou’n met an plas e tou lakour kot ka Dengue i ganny raporte, nou pran bann lenformasyon avek sa pasyan kot pli tar, sa menm zour oubyen son lannmen, bann Sanniter zot fer en aktivite fogging pou kontrol popilasyon moustik.  Oubyen, si plis ki detrwa ka i raporte dan bann vilaz kot popilasyon i pli konsantre, par egzanp Perseverans, Roche Caiman, eksetera, la kontrol i  ganny fer lo sa vilaz an antye.

Pour nou kapab soutenir sa progranm Fogging, Minister in bezwen fer prosedir pou fer sir ki stok Ensektisid e lekipman neseser in ganny enporte e stoke.

Nou vizit sa bann  lakour pou fer sir ki okenn sours ki annan potansyel pou ed moustik ponn; par egzanp salte otour lakour, resipyan ki annan delo ladan i ganny byen netwaye.  Nou donn lenformasyon bann fanmir lo bann fason pou anpes moustik pik zot.  Nou fer ledikasyon lo litilizasyon bann prodwi ki repous moustik – sa ki nou apel mosquito repellent. Nou osi fer ledikasyon lo nesesite met bann lenz lanmans long, ler dimoun pe fer bann aktivite an deor lakour.

Me Mr Speaker, mezir pli enportan e efektiv dan tousala, se retir bann sours moustik  otour nou lakour e dan nou kominote.  Fodre ki nou netway se nou e si nou pa fer sa, nou pa pou kapab konbat sa lepidemi.  Minister Lasante pa pou kapab konbat sa lepidemi li tousel.  Nou tou nou annan en rol pou nou zwe.

Mr Speaker, i osi annan aktivite ki nou pe fer, ki target fason ki bann ka pe ganny okipe kot bann Sant Lasante e dan Lopital Sesel.  Prosedir e Protokol in met an plas.  Sa i fer avek gidans e sipor Lorganizasyon Mondyal Lasante. Nou’n idantifye fasilite spesyal pou resevwar, bann ka ki admet Lopital Sesel.  Dan san bann fasilite, nou’n met moustiker. E Minister Lasante in fer provizyon pou stok tou bann medikaman enportan, ki bezwen pou stabiliz e ed en pasyan pou li rekipere. Ler okenn lepidemi i deklare, ou bezwen touzour met pare, pou nenport ki evantyalite.

Progranm Ledikasyon Piblik lo sa maladi, pe kontinyen.  Parey mon’n dir, bokou in fer pou edik nou popilasyon lo kontrol moustik kot lakour e dan nou kominote. Nou’n met progranm lo medya e mesaz lo telefonn.  Bann Zofisye Lasante dan kominote, pe fer bann progranm sansibilizasyon; par egzanp kot bann Lekol, dan bann Lentitisyon e bann lezot group dan kominote.  Nou ankouraz lezot Lenstitisyon pou kontak zot Sant Lasante si zot anvi ki bann lentervansyon edikasyonel i ganny fer dan zot Lentitisyon respektif.  I annan bann posters, leaflets, flyers, ki’n prepare pou ede pou transmet bann mesaz avek lapopilasyon.  Nou pe met tou sa bann lenformasyon dan bann landrwar kot dimoun i frekant bokou, pou fer sir ki tou dimoun zot kapab annan akse avek sa bann lenformasyon lo Dengue e lo ki fason pou kontrol moustik.  Fodre nou pran sa bann keksoz o serye e osi met zot an pratik.

Mr Speaker, kontrol Dengue i konsern nou tou. Bann partner konsernen pe zwenn ansanm dan en fason byen kordinen, pou fer sir ki tou bann plan e aktivite ki’n met an plas, i marse e efektif.  Pour sa kapab arive, i bezwen ki sa Komite ki an plas i kontinyen sa travay kordinasyon, evalyasyon e re-azisteman.  Mon ti a kontan alor  ozordi lans en lapel, pour tou Lorganizasyon e partner pour zot osi ede pou fer sa plan marse. Sa lepidemi Dengue i enn ki konsern tou dimoun. I en lepidemi Nasyonal.  Zis mazinen si plis dimoun i afekte e efekte par sa lepidemi, ki son lenpak i pou annan lo nou bann Lendistri e ki son lenpak lo nou lekonomi an zeneral.  Alors en zefor kolektif, i enportan.  Sakenn i bezwen zwe son rol.  Nou bezwen sirtou netway kot nou lakour e retir bann bwat ki kapab ranmas delo ;- koup  nou zerb kourt, gard nou landrwa e pa zet salte an bonnavini – akoz sa i kapab vin en menas pou nou menm e pou nou fanmir demen.  Gard nou lanvironnman pli prop.

Mr Speaker, mon pe osi demann nou bann Frer ek Ser Seselwa, pou aret silvouple ensilte oubyen menas nou bann Zofisye Lasante Piblik, letan zot pe fer zot travay.  Aret menas zot e anvoy ros avek zot oubyen vin avek gran kouto pou met zot retar dan zot travay, pou ed nou popilasyon.  Si nou fer sa, nou pa pou kapab ede kontrol moustik.  Annou pran nou responsabilite o serye e annou pran nou lasante e lasante nou popilasyon o serye.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Souris, okenn siplemanter?

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, baze lo larepons, eski Minis i ka pab dir sa Lasanble, konbyen i pe kout son Minister an term par plis fogging :– e an plis si i annan okenn ka fatal ki’n gannyen parmi sa 388 ka ki in mansyonnen.

Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mr Speaker, mersi Onorab, mersi Mr Speaker.

Onorab pour lemoman nou’n – pa  kapab, nou’n pa fer costing egzakt, me nou’n santi ki i kout nou apepre  – depi Zanvye ziska la, plis ki R1 milyon an term – par egzanp bann dimoun ki pe fer travay apre ler – bann Allowance ki bezwen peye, nou bann medikaman ki nou bezwen anmennen an plis ki nou’n stoke i apepre R1 milyon.  Me nou krwar i pou bokou plis, akoz nou pe kontinyelman kontinyen annan sa travay frekaman.

Kot i konsern en ka, nou pa ankor dir poudir sa ka i relye direkteman avek Dengue, me i en ka ki annan Dengue e Leptospiroz ansanm, ki ava fer co-enfeksyon. E sa definitiveman i kree bann kondisyon, kot en dimoun i kapab vin fatal.  Me sa spesimenn in ganny anvoye deor pou donn nou detay lo si vreman i relye avek Dengue oubyen Leptospiroz – akoz annan de fwa tou le de i fer en co-enfeksyon kot in kapab fatal.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mr Speaker, Minis in koz lo bokou koze Komite ki pe koze e napa nanryen pe ganny fer aktyelman lo teren.  Mon pe demann Minis, eski i pa posib pou fer en netwayaz irzan avek LWMA olye pei an antye – olye esper Septanm pou fer sa Clean Up The World.

Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab.

Onorab mon pa krwar nou pa pe fer nanryen lo teren.  Mon krwar nou pe fer en kantite travay parey nou’ n dir, lo teren.  Nou bann Sanniter i lo teren toulezour e nou annan en Komite an plas aktyelman – milti-sektoral, kot nou annan tou depi Lanvironnman, Ledikasyon, DRDM, Red Cross, MLUH, Community Devlopment  – tou sa bann dimoun i annan reprezantan lo Komite kot nou pe fer en travay konzwent Lanvironnman, pou nou kapab vizit bann landrwa e donn dimoun ledikasyon ;-akoz sa la i zis en fason kot dimoun i bezwen konnen ki zot bezwen fer – ki zot bezwen fer ;- par egzanp i annan bann resipyan ki nou kite kot lakaz – bann pti bwat, bann larou, bann keksoz kot delo i akimile, i reste e moustik i ponn, i breed e se sa ki fer sa kantite moutik vin plis.  E nou pe osi atraver nou kontrol lepidemi – nou pe osi konnen lekel dimoun ki pe raporte e nou al fer fogging dan bann landrwa kot i neseser pou nou fer fogging.

Me nou osi pe rankontre serten problenm kot ler dimoun i raporte dan Klinik, kot zot pa pe donn nou lenformasyon ki korek annan de fwa.  Nou bezwen ganny zot non.  Nou bezwen ganny kote zot reste e nou bezwen zot limero telefonn. Souvandfwa zot pa pe donn nou sa lenformasyon ki korek e ler nou pe rod zot ou pa pe konnen kot zot ete.  Sa i osi i kapab retard en pti pe.  Ler nou annan lenformasyon ki korek, nou konnen poudir sa ka in raporte – i Dengue e la nou bann Zofisye i vin fer fogging kot sa bann lakour ki annan bann dimoun ki’n vini avek sentonm Dengue, ok.  So, mon krwar nou pe fer en kantite, me mon konpran ou lentansyon se zwenn ansanm avek LMWA – zot osi lo zot Komite.  E la nou pe fer en travay pli entansif avek Lanvironnman osi, akoz nou annan osi bann later ki nou apel sa – No man’s land kot i annan en kantite bann gran, gran trou kot delo i reste – i annan bann salte kot dimoun i akimite partou, la osi i annan en travay pli entansif nou pe fer, pou kapab netway en pe, tir en pe.  E la nou pou demann lapopilasyon pou ed nou.  Par egzanp si sa No man’s land i tonm dan distrik Au Cap, nou pou demann distrik Au Cap avek  – nou pe menm demann lo kote Lafors Defans pou ed nou, pou nou kapab netway en pe – si fodre bous sa bann trou nou bouse – si fodre fer delo sirkile – akoz ler delo pa sirkile ki moustik i ponn e i reprodwir.  En moustik i kapab ponn 300 dizef e i reprodwir sa ;-e konbyen kantite moustik nou kapab annan ?  E avek lapli ki pe tonbe, pa pe ed sityasyon.

Alor se sa ki nou demann tou dimoun, pran responsabilite. Fer en pti letour 2 a 3 fwa par zour si nou kapab e regarde kwa ki pe anmas delo e zet sa delo – fer sir nou detrir sa bann pti moustik, ki pe ganny breed ki pou vin bann gro moustik, ki pou kapab donn nou sa lafyev.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Valmont.

 

HON SYLVIANNE VALMONT

Mersi Mr Speaker.

An vi larepons Minis ki konsern sa sif – 388 ka ki Dengue dan pei, eski i kapab dir nou, si ladan konbyen male/female e zanfan osi enkli si i annan pti baba – par egzanp ki’n ganny afekte ladan ;- e dezyenman si Minis i kapab dir nou lo kote son bann Staff – si oule sistenm prekosyon ki i annan pour son bann Staff ki pe travay lo teren avek sa lepidemi.

Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker nou annan zanfan – sa ki pli zenn, se en pti baba 2an.  Apre sa ki pli vye se 81an.  Me nou annan e osi en popilasyon – nou poursantaz i vreman o – anba 40an. Ok? So, lo kantite madanm e kantite zonm – kantite madanm ek zonm – i annan 166 madanm e 222 msye an tou ki sa.  Me nou annan osi statistik par distrik. Nou annan statistik par distrik osi ki nou kapab donn zot;-par egzanp La Rivière Anglaise nou annan nou 42 ka, Anse Royale (40), savedir i komans par bann ki annan plis, Beau Vallon (36), Anse Etoile (30), Cascade (28), Anse Aux Pins (23) Pointe La Rue (23) Takamaka (17) Bel Ombre (16) Glacis (15) Mont Buxton (14) Plaisance (11) Baie Lazare (10), Bel Air (10) Au Cap (9) Grand Anse Mahe (9) Les Mamelles (9) Anse Boileau (8), Mont Fleuri (8) Roche Caiman (8) Port Glaud (7) Baie Ste Anne (2) Grand Anse Praslin (2)  e La Digue (2) – me selman zot dimoun i reste lo Mahe – savedir La Digue i en distrik kot napa ka lo La Digue menm.  E savedir La Digue pe vreman kapab kontrole.  Zot pe fer bon travay netwayaz kot zot lakour.  Mon dir zot kontinyen lo sa bon laliny.

E  kot i konsern nou bann Travayer Lasante, byensir – par egzanp ler zot al fer fogging zot annan zot bann lekipman neseser ki zot servi.  E menm letan zot al lo teren – par egzanp, zot bezwen servi zot ‘repellent, zot bezwen fer sir ki zot osi zot protez zot lekor, parey zot in ganny train pou fer.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ok, bon avek sa nou ariv a-lafen Question Time. Nou a remersye Minis pou fer sa letan pou reponn sa Kestyon bomaten.  E nou, nou ava adjourn ziska 11.15.

 

(BREAK)

 

 

MR SPEAKER

Bonzour tou dimoun, nou ava kontinyen avek travay ki nou annan devan nou.  Nou annan en Public Bill, second Reading e sa pe ganny prezante par Vis Prezidan e i annan pou fer ek en amannman eleksyon.  Elections (Amendment) Bill, 2016.  Mon a ganny mwan en Motion for Second Reading.

 

HON CHARLES DECOMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, anba Order 64(2) nou Standing Order, mon move ki Election (Amendment) Bill, 2016 i ganny lir en dezyenm fwa.

Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

HON JEOVANNA CHARLES

Seconded Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon mon ava envit Vis Prezidan pou prezant son Bill.

 

VICE PRESIDENT DANNY FAURE

Bonzour Mr Speaker.

Bonzour Onorab Leader of Government Business e bonzour tou bann Manm Onorab Lasanble Nasyonal.

Mr Speaker, ozordi lo Perseverance i annan 2 Ladministrasyon Distrik.  E pou bann ki reste laba zot konn tre byen, nou apel sa Perseverance 1 e Perseverance 2.  Me nou napa en distrik elektoral, nou annan 2 distrik lo Perseverance me nou napa distrik elektoral.  E kestyon se ki kan ki Perseverance pou vin en distrik elektoral e ki demars ki’n ganny fer pou ki Perseverance i vin en distrik elektoral.

Sa demars in ganny fer par Lotorite ki ansarz regard dan bann boundarys. Lotorite ki la pou regard popilasyon dan bann distrik ki anliny avek Konstitisyon e sa Lotorite se Komisyon eleksyon.  In fer son travay e in soumet sa devan  Prezidan Larepiblik e ki i annan parey nou dir en order lo sa travay ki’n vin devan nou Lasanble Nasyonal.

E answit senkyenm Lasanble Nasyonal par en rezolisyon in aprouv sa travay ki Konmisyon Elektoral in demande pou fer.  Donk se en bon demars ki’n ganny fer e kestyon la ozordi se kan Perseverance pou vin sa distrik elektoral.  E larepons i ganny trouve dan nou Konstitisyon, Lartik 116(5).

E ki sa Lartik i dir, sa Lartik i dir.  Lartik 116(5) i dir ki en distrik elektoral i ava antre an fors avek disolisyon Lasanble Nasyonal.  E kestyon alors se ki, kan eski Lasanble Nasyonal pou dizourd?.  E son larepons se ki nou bezwen regarde kan eski Lasanble Nasyonal, bann Manm ti pret serman.  E larepons se ki Lasanble Nasyonal pou dizour a parti le 11 Oktob 2016.

Me alor, ki pe arive?.  Ozordi Mr Speaker, se le 14 Zen.  E deza Komisyon Eleksyon in dir ki pei pe prepar li pou antre dan eleksyon pou elekte bann Manm nou Lasanble Nasyonal e i pe fer sa anliny avek Lartik 79 nou Konstitisyon.  Ki dir ki pou annan en eleksyon pou elekte bann Manm Lasanble Nasyonal ant senkannset-tyenm mwan ki tonm le 11 Zen e senkant nevyenm mwan ki tonm le 11 Septanm.

Ki i vedir pou Perseverance?.  I vedir ki nou pou annan en eleksyon pou swazir bann Manm Lasanble Nasyonal san ki Perseverance in vin en distrik elektoral.  Prezan nou konn tre byen ki lannen pase Mr Speaker, bann rezidan ki annan laz vote Perseverance ti vot dan eleksyon Prezidansyel.  Premye tour e dezyenm tour. E ler zot ti vote zot ti vot dan sa distrik elektoral kot zot non ti ete lo lalis vote.

Aprezan, lefe ki nou konnen kan lavi sa Lasanble pou fini.  Savedir son lavi natirel sa sesyon pou fini.  I vedir ler nou regard sa ki devan nou i vedir pa pou annan en distrik elektoral.  Tel parey i ete.  E si i koumsa nou annan en problenm.  E ki sa problenm se ki, ki mannyer nou fer ki bann rezidan lo Perseverance ki en en distrik me ki son distrik pa ankor vin en distrik elektoral i partisip dan sa eleksyon parey ti fer dan premye tou e dan dezyenm tour.  Sa i premye problenm.

E dezyenm problenm se ki sa zenn ki reste Perseverance ki son non i pa lo lalis voter akoz i pa ti ankor ganny 18an e ki la i fek ganny 18an, ki mannyer nou fer ki i egzers son dwa pou li kapab vote parey nenport ki endividi sitwayen ki’n met son non lo lalis voter.

E trwazyenm se ki si Lasanble i dizourd apre ki en eleksyon in fini ganny fer e ki distrik Perseverance in vin en distrik elektoral, i vedir ki bann rezidan Perseverance zot pou selman kapab vote dan 5an.

Se lo sa bann baz reel ki mon la devan nou Lasanble ozordi Mr Speaker, pou nou egzamin sa sityasyon reel ki devan nou.  E ki Gouvernman pe demann nou Lasanble Nasyonal pou nou egzamin de pre bann propozisyon dan Lalwa pou nou fer li reel ki sa zenn 18an i vote.  Pou fer li reel ki bann rezidan ki ti vote dan premye tour, dan dezyenm tour ki osi i ganny posibilite reel pou partisip dan eleksyon Lasanble Nasyonal kot zot non i ete lo lalis voter.

E pou fer li reel e posib san ki en disolisyon i arive pou zot pran par dan sa eleksyon.  E pou fer li reel e posib pou zot swazir Manm Kandida ki zot ti a kontan koman zot reprezantan ler zot distrik i vin en distrik elektoral pou zot egzers zot drwa vote lo Perseverance koman en distrik elektoral, non pa dan 5an, me fer li reel e posib dan en limit letan pa plis ki 1an.

Vwar la sa ki egzakteman Gouvernman pe met devan nou Lasanble Nasyonal.  Akoz i enportan ki nou pa konfiz distrik avek distrik elektoral.  Ozordi napa 26 distrik elektoral dan pei.  Ozordi i annan 25 distrik elektoral dan pei.  Perseverance i annan 2 Ladministrasyon Distrik e Perseverance pa ankor vin en Distrik elektoral.

Me zot, nou remersi zot pou fer zot travay e pou fer li posib ki Perseverance i a vin sa distrik elektoral avek disolisyon nou Lasanble Nasyonal.  E kestyon se ki ler sa bann amannman i ganny egzaminen ozordi par Lasanble e zot vwar ki i respekte lareg.  I respekte volonte pou sa zenn partisipe.  I respekte volonte pou bann zabitan laba ki dan en distrik me ki pa dan en distrik elektoral pou zot osi partisipe e ki osi respekte volonte sa bann rezidan pou en beau zour, me ki sa beau zour i pa vin dan 5an.  Me ki sa beau zour pou zot i vin reel e posib dan 1an apre ki eleksyon.  Ler zot egzamin sa nou ava vwar ki i bann solisyon ki pe ganny rode pou fer li reel e posib.

E kestyon se ki be, si sa in ganny fer, eski i vedir ki sa dimoun ki lo lalis voter e ki reste Perseverance e ki reste Roche Caiman i pou vot 2 fwa.  E kestyon se ki mon ti a kontan fer zot rapel ki an 2007 ti annan en eleksyon pou swazir bann Manm Lasanble Nasyonal dan mwens ki 1an ant le 18 ek le 19 Zilyet dan distrik Mont Fleuri ti annan en by-election e in annan en eleksyon e elektora ti swazir Mr. Ferrari pou reprezant zot ankor dan Lasanble Nasyonal.  E dan sa lespas mwens ki 1an in annan bann sanzman ki’n annan lo lalis voter dan sa distrik.

E pa tro lontan Mr Speaker, nou’n annan osi en by-election dan distrik Anse Aux Pins e sa ti ganny fer an Out.  Ant le 10 e le 12 Out, 2012.  Nou’n annan en by-election dan distrik Anse Aux Pins e elektora laba ti swazir en lot manm, en lot kandida, Onorab Marie pou vin MNA dan distrik Anse Aux Pins.

Donk i bann fe reel ki’n ganny fer.  I bann swa ki’n ganny fer, i bann presedans la e sa bann lamannman ki pe ganny mete devan Lasanble e reflekte sityasyon e lanbisyon nou tou pou kapab sers en solisyon.  Sa ki bon, sa ki byen pou nou pouse elektoral e pou satisfer nou bann dimoun lo Perseverance.

So, trwazyenm pwen, eski nou pa fer sa.  Oubyen komisyon elektoral ki i fer li.  I tir tou non bann dimoun ki lo Perseverance lo lalis voter.  E zot pa vot ditou.  Eski sa i korek, eski sa i bon.  Eski sa i anliny avek nou konstitisyon.

Ler nou egzamin sa kestyon i retourn nou lo solisyon.  Donk, solisyon ki pe ganny met devan nou Lasanble se bann solisyon ki reponn a sa problenm reel ki la.  I en problenm reel ki Lasanble pa’n kree sa.  Akoz Lasanble ler i ti pran son dezinyon lo en rezolisyon an Oktob, anliny avek Lartik 116(5), i ti fer li baze lo en travay ki Komisyon Elektoral ti met devan li.  E ti egzaminen e at the time bann Onorab ti kapab dir, regarde, nou pa dakor avek sa dokiman.  Retournen.  E si rezolisyon ti’n tonbe, komisyon elektoral ti ava refer son travay.  Me zot in fer li korek.  Legalman korek.

In annan kestyon lo eski nou’n an retar lo piblikasyon.  Dan sa konteks napa naryen pou fer avek sa.  Akoz Lartik 116(5) i kler.  I dir ou ki sa distrik elektoral ki pou ganny deklare i vin senpleman apre disolisyon.  Me ozordi i le 14 Zen.  Komisyon elektoral in fini dir nou pou annan en eleksyon.  E eleksyon i bezwen ganny fer avan le 11 Septanm e lavi sa Lasanble i fin nek le 11 Oktob.

Probabilite ki apre eleksyon ki’n ganny fer an Septanm, swearing in i kapab fer pli tar.  Oubyen i kapab fer pli boner.  Me Lasanble napa kontrol lo la.  Konmisyon Electoral napa kontrol lo la.  Me sa ki enportan se ki ler i annan en disolisyon pou annan en deklarasyon en kreasyon e distrik elektoral.

E senkyenm Lasanble i anvi egzamin sa sityasyon la.  E dan zot egzaminasyon zot dir regarde avek disolisyon senkyenm Lasanble Nasyonal kot pou annan en distrik elektoral nou les li anpandan e i ava annan en eleksyon pou bann rezidan ankor dan 5an.

En swa sa Mr Speaker.  Me Gouvernman pe met devan zot nou Lasanble, poudir non.  Annou donn lespwar e i en kestyon konstitisyonnalite ozordi.  E nou pa kapab sort cut sa pou sanz sa Lartik enportan nou Konstitisyon ki dir e mon repete ‘ ki distrik elektoral.  Distrik elektoral i vin en distrik elektoral avek disolisyon Lasanble Nasyonal.’  Lartik 116(5).

Mr Speaker i konn sa tre byen.  I ti la avek mwan an 1996 dan Lasanble Nasyonal.  Onorab Leader of Government Business ti la, Onorab Jeovanna Charles ti la.  Mr. Paul Chow ki mon vwar li ozordi i pe defann nou Konstitisyon e ki mon krwar i kapab eksplik sa osi ti la.  An 1996 nou ti fer menm egzaminasyon e ki an 1998 ti annan kreasyon distrik Roche Caiman.  Avek disolisyon ki ti annan sa.

So Mr Speaker, mon’n fer mon devwar lo lapar Gouvernman pou prezant en sityasyon ki la devan nou.  Avek bi ki nou sers meyer solisyon dan konteks sityasyon ki devan nou.  E mon ti a rekomande ki nou bann Manm Lasanble Nasyonal i egzamin sa Prozedlwa ki Gouvernman pe met devan zot avek loptik ki nou konpran e ki nou klarifye plizyer pozisyon san ki nou osi nou kree plis konfizyon.  Vwar la sa bann seri lamannman pe ganny met devan nou Lasanble Nasyonal.  E mon rekomande sa Prozedlwa pou zot laprouvasyon.

Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon deba i ouver.  Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND.

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, nou, nou annan en Lasanble ki serye e nou bezwen swiv sa ki nou Konstitisyon i dir e nou bezwen respekte nou Lenstitisyon koman en Lasanble serye.

Ou vwar Lartik 24(1) nou Konstitisyon i donn dwa vote tou dimoun.  En dimoun ki ganny 18an an montan.  Tou dimoun ki annan 18an an montan, ki en Seselwa i ganny drwa vote dapre Lartik 24(1) nou Konstitisyon.

Si nou pa pas sa amannman ki devan nou ozordi i pou vedir en keksoz.  I pou vedir ki i annan en gran group nou popilasyon ki annan laz vote, pou napa drwa vote.  Mon repete.  Si nou pa pas sa Prozedlwa ki devan nou ozordi, i pou vedir ki dan nou pei ek sa eleksyon ki pou vini, nou pou annan nou en gran group dimoun ki pou annan laz vote me ki pou napa drwa vote.

Savedir ki nou Konstitisyon i dir.  Ki en distrik i kapab vin en distrik elektoral apre ki tou sa bann prosedir in ganny fer, ki’n ganny mansyonnen par Vis Prezidan.  E ou vwar, avek mwan la i annan SI 29/2016 ki’n ganny pibliye par Prezidan.

Tou sa bann dimoun zot in fer zot bout travay.  Konmisyoner Eleksyon in fer son bout, in anmenn devan.  Prezidan in fer son bout, prezan laba Perseverance 2 distrik in ganny formen.  2 distrik administrativman in ganny formen.  Me sa 2 distrik pou zot kapab vin en distrik oubyen 2 distrik elektoral i bezwen nou Lasanble i dizourd.

Prezan lavi nou Lasanble in ganny dir tale, i fini li an Oktob, 2016.  Prezan ki nou pe mazinen.  Swa en keksoz i ganny fer la, kot Prezidan, la, la, la i dizourd Lasanble.  Si prezidan i dizourd Lasanble, la Perseverance avek sa prosedir ki’n fini ganny fer la, Perseverance i Kapab vote dimoun.  I ava vin en distrik elektoral.  Si Prezidan pa oule fer sa, e mon krwar Prezidan pa pou al fer sa li.

Nou Lasanble, nou menm nou la nou osi nou kapab dizourd nou lekor.  Ok, si nou dizourd nou lekor Perseverance i pou vin en distrik elektoral.  Me mon krwar nou, nou bezwen respekte Konstitisyon, nou respekte nou voter ki’n vot pou nou e nou manda i fini an Oktob, 2016.  E bann dimoun ki la, bann Manm Onorab nou, nou pa pe al dizourd Lasanble nou.

E prezan si nou pa fer sa 2 keksoz, nou bezwen al zwe ek Konstitisyon.  Nou bezwen al zwe ek Konstitisyon, al tir sa bann Lartik, al sanze pou fer ki sa bann dimoun, nou bann voter Perseverance i ava annan drwa vote.  I ava annan en distrik elektoral ki a ganny fer.

Me nou, nou pa dan biznes pou al sanz Konstitisyon, pou al manipil sa Konstitisyon, ni Lalwa eleksyon, ni naryen.

Mr Speaker, nou Lasanble i en Lasanble serye.  E se sa ki mwan mon lans en lapel, voter deor dan sa eleksyon ki vini i bezwen gete pou remet en Lasanble serye la devan, devan zot.  Sansan ki zot pou gannyen, en bann dimoun ki pou oule vin manipil Konstitisyon.  Sa ki zot oule nou fer, nou pa pou fer.  Zot si zot ti la, zot ti pou fer.  I montre ou sa lentansyon.

So, i enportan voter deor, i enportan, nou pep, nou popilasyon i konpran sa ki pe arive la.  Be alors la ek sityasyon ki mannyer i ete Mr Speaker, ki pou arive.  Si nou pa fer atansyon, ki mannyer mon dir ki nou pou annan en gran group dimoun ki pou annan laz vote, me pou napa drwa vote.

Akoz ler ou pou dir dimoun Perseverance al vote dan son distrik, koumsanmenm si nou pa pas sa Prozedlwa si la ou pa pas sa, ou dir al vote.  I pou fasil pou lopozisyon dir vwar la, 3 mwan ou pan reste dan ou distrik elektoral akoz ou ti Perseverans e ou pa pou kapab vote.  I met obzeksyon.

Fasil, ek sa ki nou fek eksperyanse dan eleksyon Prezidansyel, eski nou oule al fer sa la.  Be pa i kree plis problenm.  Pa i kree plis bann kalite anomali.

I annan en lot keksoz ki nou bezwen pran an konsiderasyon Mr Speaker.  Rezilta eleksyon Prezidansyel in ganny challenge Ankour.  Lakour in dir plizyer keksoz, in dir plizyer keksoz e mon asire serten rekomandasyon Prezidan dan son lasazes, Komisyoner Eleksyon.  Komisyon Eleksyon zot tou zot dan zot lasazes zot bezwen gete ki Lakour in dir, sef Ziz laba dan son zizman ki in dir.  Zot bezwen analiz sa o profon e pran letan pou gete krwar ki zot kapab anmenn on board pou zot amann Lalwa eleksyon.

Tousala i bann keksoz ki ou pa kapab prezan nou tay avek sa zafer pou fer Perseverans vin en distrik elektoral.  Pa kapab al fer sa an brit an bann.

So nou bezwen swiv bann prosedir e donn letan, donn letan sa bann lenstans ki nou’n fer, Komisyoner eleksyon e tou.  Donn zot letan pou zot kapab fer ki vreman eleksyon dan nou pei.  En bann pe dir ki i pa kredib, i pa fair. Me si i annan en bout ki manke la, zot a ganny ase letan pou zot organiz zot pou zot kapab fer ki eleksyon i a vin vreman, vreman kredib.  Vreman, vreman fair. Vreman, vreman bon.  Ki prezan ni Lakour, personn pa a vwar okenn demagozi, okenn naryen, okenn whatever. Tou dimoun i ava happy.

Si i pou koumsa, then nou pe dir ki sa bann dimoun ki Perseverance zot bezwen vote.  Pou zot vote nou dir alor annan amann Election Bill e Lalwa Eleksyon.  Annou amann Lalwa Eleksyon e annou fer ki zot a kapab vot dan zot distrik ki zot sorti.  Si en dimoun ki fek ganny 18an, savedir en first time voters, li osi i a vot dan distrik kot in sorti avan i ti ganny 18an.

Me prezan si i annan en dimoun ki vini sorti deor, sa osi pou annan.  Dimoun sorti deor, lot zour ti annan.  Sa osi pou annan, tanzantan dimoun i sorti deor i oule vin vote.  Le ri vini, si i anrezistre, i reste Perseverance li, si i vin reste Perseverance i a bezwen kapab, i pa pou kapab anrezistre lo lalis Perseverance, napa lalis Perseverance, perseverans pa en distrik elektoral.

Alor kote i pou vote.  I a vot dan distrik kote i ti ete avan i ti al deor.  Vwar la ki Prozedlwa devan nou pe dir.  Pou nou kapab respekte konstitisyon pou fer sir ki tou sitwayen Seselwa ki annan 18an an montan, ki swiv bann kondisyon elektoral i fer sir ki sa bann dimoun se sa bann Seselwa i kapab vote.  I kapab egzers sa drwa vote.  Sa i enportan ou pa kapab denign dimoun zot dwa.

E lo sa baz Mr Speaker, in fini ganny dir ki i annan alegasyon en dimoun pou vot 2 fwa.  Ok, in fini ganny dir.  Mont Fleuri, Anse Aux Pins, si ou pe dir dimoun pou vot 2 fwa.  I annan dimoun ki’n vot 2 fwa.  En dimoun i ti Mont Fleuri, in vote, apre ou fer en by-election, be within sa peryod letan.  Anse Aux Pins li i ti mwens ki 1an.  Be i vot 2 fwa.  I vin i vote, be kondisyon eleksyon i la, i bezwen swiv, i bezwen vote.

Ou annan dimoun i ti vot en lot distrik pou en kandida, prezan in transfer in vin dan distrik Anse Aux Pins ouswa dan distrik Mont Fleuri, li i pa zis vot 2 fwa, i vot pou 2 kandida.  2, i ti Anse Etoile, in vot pou sa kandida Anse Etoile.  Sa kandida i gannyen, in vin dan Lasanble oubyen in perdi.  Prezan i al reste Mont Fleuri.  Letan sa eleksyon Mont Fleuri pe fer li in anrezistre koman en dimoun Mont Fleuri prezan.  E i fot de fwa e pou en lot kandida.  Zis pou montre ou konmsi ki kalite dinamik i annan la ater dan sa zafer eleksyon.

E nou bezwen konpran sa, it’s done, i kapab ganny fer akoz nou Lalwa, nou Konstitisyon i permet sa.  Nou pa kapab deny sa dimoun son drwa vote.  Nou pa kapab deny li son drwa vote.

E nou’n sanz Lalwa eleksyon nou.  Nou’n fer li pli fasil pou transfer aprezan.  Lontan ti pli difisil, konmela i pli fasil.  Toulezour la, ou ale ou transfer la.  Be i ok, nou ti oule sa, nou’n gannyen.  E letan nou’n gannyen nou egzers li.  Nou pa kapab ale, a mon’n avis mwan.  Nou, nou bezwen montre nou pep, montre nou piblik poudir Lasanble Nasyonal i en Lenstitisyon ki serye e nou pa vin la pou vin zwe, zwe ek Lalwa.  Si nou ti pou zwe, zwe ek Lalwa, si nou ti ava fer en lot keksoz.  Me la nou bezwen serye, nou pa kapab pran Konstitisyon nek vyole tou lazournen, nek konmsi pou fer plezir nenport ki group.  Demen en lot group i vini i dir fer koumsa, nek nou fer menm.  Etranz sa isi.  Apre ki ou fer, si nou ale nou al zwe avek i dir nou vwar la en bann kalite dimoun dan Lasanble fodre tire.

Ou konpran Mr Speaker.  I vin kont nou menm.  Me nou, nu bezwen met nou lipye ater, annan keksoz ki marse dan nou pei.  Nou Lasanble Nasyonal i bezwen ganny respekte e i bezwen al dan sa bann direksyon e mwan mon demande ki sa Prozedlwa ki devan nou.  I en bon Prozedlwa, i permet ki drwa nou dimoun i pa ganny retire avek li.  Drwa vote, en drwa enportan pou dimoun desid, pou nou pep desid lo sa lavenir. E  i bezwen fer sir ki i met dimoun ki la ki pou gid li dan en lavenir briyan.  Dan en lavenir ki fer sir ki garanti ki i ganny plis lakaz.  En lavenir pou garanti son ledikasyon pou naryen.  En lavenir ki pou garanti son lasante pou naryen.  Sa ki sa bann dimoun i bezwen fer sir ki i mete la.  Sansan taler i pou vwar tousala i sap li i ale e prezan li i pe zwe ek Konstitisyon.  I pe zwe ek Lalwa Eleksyon i ape vire tournen.  E tou keksoz i sap li i ale.

Sa mwan mesaz e mwan mon pou demande ki tou manm Lasanble Nasyonal i vot pou sa Prozedlwa pou fer ki sir nou bann dimoun ki Perseverans i ganny sans, i ganny son drwa pou egzers son drwa.  Son drwa vote kot son distrik i sorti pour lemoman akoz eleksyon Perseverance pa ankor vin en distrik elektoral e koman nou Lasanble i a dizourd i a vin en distrik elektoral, i a fer eleksyon ankor si i le.  E i a swazir son kandida ki sorti laba menm laba Perseverancew ki i ava kontan, in vot 2 fwa si oule me i an swazir son kandida ki a reprezant li.  Fantastik, pa ni lwen ek son Lasanble Nasyonal.  E i a santi li happy.

Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Houareau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Mersi Mr Speaker.

Bonzour Mr Speaker, bonzour VP.

Mr Speaker, letan mon ekout mon Koleg Onorab ki’n fek koze, mon mesaz pou tou dimoun deor, sa Lasanble i stab, son fondasyon i gro, son fondasyon i solid.  I pa ni pant en kote, ni lot kote e lavi i kontinyen avek li ziska i vyei.

Mr Speaker, ozordi se en zour kot nou pe debat pou anmenn en amannman dan Election Act pou ouver laport pou bann dimoun ki reste dan en landrwa ki pa zot landrwa elektoral pou zot annan en drwa vote dan sa landrwa kot zot pe reste.

Pou mwan Mr Speaker, sa in ganny demande par serten group partir politik ki zis anvi konfiz dimoun e senm lanmes lalanp petrol pou ki dimoun i mars avek parey lontan, lontan.

Mon dir sa akoz mon plis ki krwar ki sa bann parti opoze pe demande ki Perseverance i vin en nouvo stasyon eleksyon pou sa eleksyon ki pe vini zis pou zot tourn latet dimoun.

Mr Speaker, isi dan sa pei Sesel kot mon’n ne, kot mon’n grandi.  Kot mon’n viv, mon’n tande ziska mon’n fatige.  Mon’n trouve ziska mon’n fatige.  Lafason kot politik e politisyen ki mon pa konsider zot koman mon lennmi me mon adverser.  Kot pe pous, kriye, danse e pouse par bann siporter, Leader ki pous zot siporter lo bout zot kapasite mantal pou zot sante, kriye ki zot pou pil lo nou.

Mwan mon dir zot ozordi allez-vous ansAllez-vous ans pou senm laenn dan nou pei.  Petet avek sa kalite laenn dapre zot nou a prospere e nou ava avanse pli vit ankor.  Serten leader politik lopozisyon pe aspir zot siporter ki letan zot pas devan kot mwan, montre ledwa mon fanmir an kriyan nou pou pil lo zot.  E sa ki la pou nou.

Mr Speaker, mon mesaz pou zot se ki zanmen zot pou kapab realiz zot rev pou pil lo nou.  Mon konnen ki bann politisyen lopozisyon pe zis rabase.  Tourn an ron, fer tapaz parey bann peser lontan ki soufle lansiv letan pwason i antre.

Ozordi Mr Speaker, desizyon i la devan mwan.  Zot oule pile, pile, kontinyen pile.  Zot oule mwan Onorab Houareau pou zot pil lo la, zot oule pil lo la.  Mon sanz Konstitisyon Sesel pou zot lavantaz e benefis personnel.  Mon pou dir zot mwan ki’n ganny elekte, ki responsab, no way mon pa pou fer li.

Konstitisyon sa pei pa bann vye balans lontan  kot zot kapab zwe avek pwa.  Met lasoudir plis en kote zis pou vol detrwa granm a sak fwa ki zot peze.

A lafen dizour zot a kontan e sa pep i a kontinyen soufer.

Mr Speaker, Sesel i annan en Konstitisyon ki permet tou Seselwa en drwa vote.  Personn pa kapab dir non akoz dernyen eleksyon tou dimoun ti aksepte rezilta premye round e dezyenm round.  Zot ti menm sinyen lo 23 stasyon e aksepte rezilta lo 23 stasyon e apre zot zwe lanmizik kanmtole e sant zot menm.  Zis pou montre zot siporter ki zot pe lager.  Lager Seselwa lontan ki ti lager.  Ozordi Seselwa padan en lepok, pa dan en staz kot i pou lager.

Konmsi Franse, mon pou senplifye li.  Bann arnaquér.  Mwan mon pou zis get zot, kares zot lavi e dir zot kontinyen lo sa semen ki zot in pran.  Letan zot ariv devan laport lanfer zot a dir si mon ti konnen.  Ou drwa i la dan nou Konstitisyon e pa les personn anbet ou.

Mwan mon pou siport sa Mosyon e mon pou les avek Electorla Commission deside kan i realis pou li apre disolisyon sa Lasanble e dapre lareg e Lalwa sa pei pou zot fer eleksyon Perseverance kan i apropriye.

Mon pou siport sa Mosyon Mr Speaker e pou terminen mon pou dir avek kouraz e disiplin.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

 

HON EMMENUEL FIDERIA

Mr Speaker, dan preparasyon pou entervenir lo konteni sa Bill ki devan nou Lasanble ozordi, mon’n les mwan ganny gide.  Ler mon dir konteni gran prensip nou Konstitisyon Sesel ki ti ganny aprouve avek plis ki 2 tyer nou sitwayen ki ti vote sa letan.

Mr Speaker, drwa vote dan Sesel i pa’n vin zis par azar.  Drwa vote in vin atraver en lalit anmennen par bann zonm ek bann fanm ki brav.  Mr Speaker, kot i annan en lalit sa pep atraver diferan staz dan listwar evolisyon zonm.  Dan bann diferan staz devlopman sosyete in touzour en batay pou zisteman asire ki li sa zonm ki en fakter tre enportan dan tou devlopman.  Ki i vreman ganny mete o sant non selman devlopman, o sant tou sikse devlopman.

Mr Speaker, se pandan listwar legzistans sosyete imen in donn nou bann diferan episode.  De la in touzour an batay ant zonm avek son prop sistenm sosyete.

Mr Speaker, i enportan note.  Sesel en pei kolonize pou plis ki 200an par bann Franse ek Angle in ekrir plizyer episode dan demars Seselwa pou rod son vre plas dan sosyete.  Pou egzize ki i komans respir lespwar laliberte, lavenir prosperite reel pou tou Seselwa ganny mete o sant devlopman.

Mr Speaker, mon pa pou la pou al dan tou bann detay levennman istorik.  Me nou tou ki senser, ki’n viv sa letan in apresye.  I pan zanmen en batay san lerer.  Me sa determinasyon ek konviksyon senser dan Leadership ankre e sirmonte.  Dan sipor en gran mazorite Seselwa ki ti pe rod vre plas o sant tou devlopman ti ganny kouronnen par laviktwar.

Mr Speaker, ozordi dan sa Bill ki devan nou, pe koz lo drwa nou sitwayen ki reste dan en nouvo landrwa ki pa ankor vin operasyonnel pou egzers zot drwa fondamantal pou zot vote.

Mr Speaker, i pa premye fwa ki arive Sesel.  Nou tou nou rapel ki an 1993 Les Mamelle pa ti en distrik, i ti selman vin en distrik elektoral an 1998 ler Roche Caiman osi ti vin en distrik elektoral.  Ler Lasanble ti dizourd.

Ozordi sa ki enporte, nou pe swiv nou Konstitisyon kot plizyer parti politik ti partisipe pou ekrir e sa lepok ti enportan ki parti SPPF ti minorite.  Nou pa kapab pou nenport ki pti keksoz taye e zwe ek nou Konstitisyon.  Sa i pa akseptab.

Mr Speaker, Lartik 116(5) nou Konstitisyon i koz klerman lo la.  Dan sa Bill Seksyon 10(A) pe dir dan sirkonstans kot Lasanble pa ankor dizourd e i annan en eleksyon ou en referanndonm, sa bann rezidan ki reste dan sa distrik kot pa ankor vin operasyonnel pou organiz en eleksyon, zot vot dan distrik kot zot ti anrezistre avan.  Sa pou permet zot egzers zot drwa fondamantal ki Konstitisyon i donn zot.

Mr Speaker, dan lot sirkonstans dan Seksyon 10(b) i koz lo en zenn ki’n ganny 18an.  Li i annan son drwa pou li vote.  Kot sa zenn i vote.  Sa zenn i pou al anrezistre li dan sa distrik kot i sorti avan.  Sa i permet li pou li egzers son drwa pou li vote e i kler ki dan sa Lartik ki personn.  Personn, okenn Seselwa ki annan 18an ou plis i ganny son drwa pou li vote.

Mr Speaker, sa lot group dimoun pou serten kantite letan in reste deor apre ki in retourn Sesel e pe reste dan en landrwa ouswa en area ki pa ankor ganny deklare koman en electoral area, li osi i kapab ale dan sa dernyen landrwa kot i ti reste avan ki i ti kit Sesel.

Me Lalwa osi i dir ki sa dimoun i bezwen prouve ki in dan pei pou plis ki 3 mwan.  E klerman sa dimoun pa’n fer okenn lofans ki’n fer li ganny diskalifye koman en voter.  Tou sa Mr Speaker i enportan ki nou sitwayen i konpran.

Mr Speaker, en lot konponan enportan dan sa Lalwa se i dir, apre disolisyon sa Lasanble Nasyonal se la ler ki en distrik i ganny deklare pou vin electoral area.  E eleksyon pou ganny fer zis 1an apre ki sa distrik in ganny anrezistre.

Mr Speaker, i tre, tre enportan dan konsanti kot nou ete ozordi.  Akoz ou bezwen fer census, ou bezwen annan prosedir anrezistreman.  Ou bezwen sertifye sa bann dimoun ki lo sa lalis.  I pa en travay ki fasil e ozordi ek tou pti keksoz kot ou tay Ankour, nou bezwen fer sir ki keksoz i ganny fer byen e ki nou annan en lalis voter ki kredib.

E mon panse Mr Speaker, ki alavenir dan Sesel, obor sak non dimoun lo lais voter i ava annan osi son portre pou montre plis latransparans e nou a ganny en lalis voter ki tre kredib.

Mr Speaker, en lot keksoz ki sitwayen i kapab fer e koz lo la parey lezot Onorab in dir.  Ki en dimoun i vot 2 fwa.  Mon pa kapab pa koz lo sa sirkonstans Mr Speaker, akoz in arive dan lepase, Mont Fleuri avek Anse Aux Pins, kot in annan by-election. Kot in annan dimoun in bouze, dimoun in vot 2 fwa.

Me sa ki enportan Mr Speaker, nou bezwen gete ki sak eleksyon i ganny konsidere koman en eleksyon.  Eleksyon ki pou ganny organize ozordi pandan 2016 i en eleksyon e eleksyon ki pou ganny organize apre ki Perseverance in ganny deklare koman en electoral area i en eleksyon.

Mr Speaker, Sesel in organiz plizyer eleksyon.  Dan tou nou bann eleksyon, tou bann Lorganizasyon Enternasyonal in deklar nou eleksyon koman free and fair. E ozordi nou koman Lasanble Nasyonal, nou mesaz se ki nou dir Lartik 116(5) i koz klerman ki en landrwa i pou vin electoral area apre disolisyon sa Lasanble.

Mr Speaker, mon pou siport sa Bill.

Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker dan sa deba ki nou pe gannyen ozordi, i annan bann eleman tre fondamantal ki nou bezwen met an perspektiv.  E ki mon krwar nou bezwen osi koman Lasanble, zwe nou rol koman en edikater pou nou popilasyon – nou pep ki pe ekout nou ozordi, pou nou vreman sey konpran sa sityasyon ki nou trouv lekor ladan ozordi.

Mr Speaker, a priyori tou sa ki  nou fer nou bezwen ganny gide par nou Konstitisyon.  Sa i fondamantal e nou pa kapab ler nou dir nou ganny gide par Konstitisyon, Konstitisyon i bon en zour, me lot zour pa bon.  Nou bezwen toultan annan en prensip e nou ganny gide par sa prensip.  Sa prensip kote i sorti – i sorti dan Konstitisyon li menm – sa menm Konstitisyon ki nou dir nou pe proteze,  nou pe avans li devan.

Lartik 40 nou Konstitisyon Mr Speaker, i koz lo nou bann fundamental duties ki nou annan e i dir nou– it shall be the duty of every citizen of Seychelles to uphold and defend this Constitution and law; to further the national interest and to foster the national unity; to work conscientiously in a chosen profession, occupation or trade; to contribute towards the well-being of the community; to protect, preserve and improve environment and generally to strive towards the fulfillment and aspirations contain in the Preamble of this Constitution.

Sa i fondamantalman ki devret pe gid nou dan tou aksyon ki nou fer.  Me parkont ki nou pe vwar deplizanpli, nou pe vwar en lot kalite lapros – en lapros kot serten parmi nou i krwar poudir a nenport ki moman nou kapab sanz Konstitisyon, akoz i bezwen ganny fer dan nou faver.  E sa i  bezwen raise bann alarm bells dan latet nou popilasyon pou fer zot mazinen poudir – be ki pou arive dan sirkonstans, kot si sa bann dimoun ki pe dir amann Konstitisyon isi – amann Konstitisyon laba, i end up avek en mazorite kot zot kapab amann sa Konstitisyon?  E la bomaten mon’n  tann sa term jury gerrymandering ganny servi. Se zisteman sa ki pou arive akoz gerrymandering se ler ou zwe avek bann boundaries Eleksyon – boundaries Elektoral pour ou kapab garanti ki ou annan en mazorite sipor a toultan.  E this is what will happen e malgre ki nou, nou’n bouz dan en nouvo demokrasi pli vibran, pli dinamik kot tou dimoun i partisipe, sa bann menm dimoun pe vin avek bann filozofi, bann fason fer ki’n demode e ki pou anmenn plis ditor pou pei ki dibyen.

Annou regard byen sa konzantir avan ki mon al lo sa Lalwa, pour mwan met en pti pe sa dan konteks sa sityasyon.  Par egzanp ler en dimoun i santi poudir in aggrieved towards Konstitisyon, Lartik 46 i la ki dir ou poudir si ou annan en keksoz ki ou’n aggrieved towards Konstitisyon, ou kapab al rod remedy an relasyon avek sa. A person who claims under the provision of this Charter as being or is likely to be contravened in relation to the person by any law, act or omission, may subject to this article, apply to the Constitutional Court for redress. Sa i Lartik 46  nou Konstitisyon.

Lartik 130 nou Konstitisyon i osi dir nou ki si en dimoun ki alleged that any provision of this Constitution other than provision of Chapter 111, has been contravened and that person interest is been or is likely to be affected by the contravention may, subject this article, apply to the Constitutional Court for redress. Now, Konstitisyon i fer provizyon pou kreasyon Constitutional Court anba Lartik 129 e si ou lir Lartik 129 an relasyon avek Lartik 40 i vedir poudir ou bezwen respe desizyon oubyen respe sa ki transpire apre ki Lakour Konstitisyonnel in donn son zizman. Be ki nou’n vwar, nou’n vwar en lack of respect towards bann Lenstitisyon – bann menm Lenstitisyon Konstitisyonnel ki serten nou,  nou dir nou pe proteze  e malgre ki nou’n vin avans devan pou dir – dimoun i annan drwa reakte dan serten fason.  Sa ki mwan mon pe konstate se ki malgre ki ou, ou santi what is the political machination deryer ou desizyon pou reakte koumsa, ou followers pa neseserman annan sa menm konpreansyon, oubyen sa menm re-tansyon Konstitisyon ki ou.  E therefore zot swiv sa ki ou pe fer e se la kot mon vwar li i en kontravansyon Lartik 40 nou Konstitisyon – sa menm Lartik ki ou osi ou dir ou pe rod fason pou fer sir ki i reste an plas.  So, i enportan ki nou regard nou Konstitisyon pa zis an izolasyon avek bann keksoz ki konsern nou e afekte zis nou, me dan son totalite, dan son zeneralite – dan lafason ki sipoze protez la demokrasi – protez nou Nasyon Seselwa.  Sa i enportan pou nou etabli fondamantalman Mr Speaker.

Now, la nou vin lo sa Lalwa. So, eski sa Lalwa prezan i contravene okenn bann provizyon nou Konstitisyon. Enn bann provizyon fondamantal nou Konstitisyon e sa se Lartik 24 e Lartik 24 i kler – i dir ou ki ou annan drwa vote Mr Speaker, en?  Now, sa i Lartik 24 ozordi; subject to this Constitution every citizen of Seychelles who has attained the age of eighteen years, has a right to take part in the conduct of public affairs, either directly or through freely chosen representatives. Mon’n vwar poudir resaman lo medya sosyal, i annan menm ki pe kritik bann zenn ki oule prezant zot lekor konman bann aspiran kandida politik.  Why? Akoz?  Sa i bann menm prensip, dan menm Konstitisyon ki ou, ou dir oule proteze, me selman ou menm ou, ou kontra-dir sa bann menm provizyon.

Dezyenmman, to be registered as a voter for the purpose of  and to vote by secret ballot at the public elections which or be by universal and equal suffrage. Ah.

Now, annou gete ki pou arive ek Perseverance prezan an relasyon avek sa. Si nou pran largiman ki Perseverance i devret vin en distrik par Proklamasyon ler i ganny fer, then nou bezwen anmenn en lamannman Konstitisyon.  Be mwan mon krwar dan en pei demokratik a okenn moman, pouvwar pa devret sitan konsantre, ki okenn Parti Politik i devret annan drwa amann Konstitisyon pou fer bann sanzman sitan fondamantal, ki sanz konzantir e landscape politik. E si i annan Parti Politik ki pe demann sa, then zot, zot oule vin avek sa bann menm prensip – akoz si ou regard byen verbatim Nasyonal depi son kreasyon, napa en lenstans kot Lopozisyon in vot an faver en  Bidze – en Bidze ki donn Gouvernman son larzan pou depanse – a leksepsyon Bidze ki ti donn logmantasyon saler – bann Manm Lasanble.  Mazin byen sa lepep Seselwa.  I enportan pou zot met sa an perspektiv kwa ki sa bann dimoun pe demann zot pou fer  e kwa ki sa bann dimoun pe dir zot.

Prezan sa i premye largiman – par Proklamasyon i devret vini alors amann Konstitisyon pou fer sa.  Me nou pe al dan en lot letap la nou – sa letap kot nou zis amann Konstitisyon pou fer bann keksoz in fini.  Lamannman ki sizyenm Lasanble in fer lo Konstitisyon, sete pou donn lepep Seselwa en keksoz  ki zot ti pe demande e sa se sa minimum ….term ki en Prezidan i kapab serve.  So, bann lamannman ki nou fer – bann lamannman ki toultan ganny gide par Lartik 40 nou Konstitisyon;- e i enportan ki medya zot carry sa devan – zot fer kler dimoun;- akoz bomaten menm ler mon pe regard larepons sa groupman bann Parti Politik – mon apel li en groupman akoz mon pa konnen ki mon pou apel li vreman – i montre ou poudir konzantir dinamik politik in sanze e lefe ki bann fringe Parties prezan it’s part of the mainstream – e zot ki pe lead the mainstream rather than the mainstream ki pe lead – le pa avan i montre ou poudir ki i annan en lot dinamik ki pe go on out there – e sa bann lopinyon ki pe avanse i enteresan ki nou port latansyon lo la.  Akoz sa bann Parti pe dir ou poudir personn pa ti pou ganny 48 poursan si zot pa ti la.  Kot lontan en fringe Party i reste laba dan kwen – i pa tro, tro ganny sans antre – ozordi sa bann fringe Parties zot ki pe take the lead dan mainstream Opposition. E ki zot pe dir ou, zot pe dir ou poudir ok sa issue about Perseverance ki nou pe fer la an relasyon avek sa Lalwa, i kont Konstitisyon. How can it be against the Constitution si nou pe garanti drwa vote bann dimoun Perseverance, akoz esansyelman Perseverance pou  kapab vin en Distrik Elektoral apre Disolisyon Lasanble.

Now ki mannyer Disolisyon Lasanble i arive?  Disolisyon Lasanble i ariv par Legzekitif …. pe dizourd Lasanble. Me ki’n arive apre Eleksyon – dezyenm round Eleksyon Prezidansyel?  Nou’n al dan  –        en case konstitisyonnel – en case konstitisyonnel ki en case trez enportan pour pei.  Eski en Prezidan en pei pou osi dizourd Lasanble pandan letan ki i annan Lakour Konstitisyonnel pe read en case? Si Lopozisyon ti’n servi son lespri, i pa ti ava al Ankour e la petet sa bann diskisyon ki nou pe gannyen, nou pa ti ava pe gannyen.  Me malgre sa nou bezwen esper Lakour Konstitisyonnel donn son rezilta, akoz ankor Lartik (40)  i dir nou, nou bezwen respe fondamantalman sa ki nou Konstitisyon i dir. Nou pa kapab zis fer keksoz dan ler san ki nou konsider bann eleman ki egziste – bann keksoz ki pe pase otour nou.  Sa i enportan sa.  So, nou pa dizourd Lasanble. Me lepep Seselwa ki ti pou arive dan sirkonstans en Lasanble in dizourd?  Premyerman revizyon dan minimum wage pa ti pou pase, akoz nou ti pou dan en peryod Eleksyon.  E nou pa konnen si ti pou pase ler en lot Lasanble ti vini, akoz ti pou ganny drwa dir ou poudir sa pou satisfer Gouvernman di zour – pou fer zot ganny plis vot alors, mwan mon pou vot kont. Sa i politik sa.  Napa nanryen enmity ladan – mon pa pe atak person personnelman, me i politik.

Dezyenmman, lezot Lalwa fondamantal ki bezwen ganny pase, pa ti pou pase – akoz esansyelman i bann Lalwa ki from en political perspective en politisyen pou dir – be sa pou donn ou plis sipor, alors mon pa pou pase.  Se sa ki mon krwar ki nou bezwen met an perspektiv, ler nou pe koz sa bann issues rezolisyon.

E trwazyenm pwen, se Disolisyon par Lasanble li menm.  Lekel ki annan drwa demann en Lasanble dizourd son lekor?  Si Prezidan pei li menm li in pare pou li respekte Konstitisyon e les Lasanble fer son travay, then why should anybody else vini vin demann Lasanble Nasyonal pou dizourd son lekor? Sa i vedir ki sa bann prensip ki sa bann menm dimoun, pe mazin lo la demen.  E sa i serye Mr Speaker.  Akoz nou pa kapab zis pran en plakar marse Anvil me pa konnen kwa ki nou pe marse egzakteman.  Nou pe mars for free and  fair elections? Annou go back in history Mr Speaker.

Mr Speaker, Sesel ti annan li zis 1,2,3,4 Distrik Elektoral.  Sa 4 Distrik Elektoral sete Central District, North Mahe, South Mahe and Praslin district. E sa letan pour ou vote, entitlement to vote among others, stipulated you had to be at the age of twenty-one years not eighteen and a registered proprietor  – savedir sa letan si ou ti napa en propriyete ou pa ti ganny drwa vote.  Lamazorite Seselwa pa ti vote sa letan Mr Speaker. Sa bann Distrik Elektoral pa’n sanze sa.  Ou konnen kan ki sa bann Distrik Elektoral in sanze?  Sa bann Distrik Elektoral in sanze post ’77 kot nou ti ganny 23. La ki nou ti  komans ganny bann Distrik Elektoral.  Savedir laplipar nou ki dan sa bann distrik la, si sityasyon ti ankor parey ou konnen kot nou ti pou ete, nou ti dan North, swa nou ti pou dan Victoria North, swa nou ti pou dan Praslin, La Digue ti pou napa en distrik lo li menm.  E bokou zenn out there ki nou pe zis swiv nenport ideolozi ki vin devan nou, annou pran letan, i annan lenformasyon la – rod nou listwar kote keksoz ti komanse;- akoz i ti apel sa limited franchise  to universal vote. E i pa’n ariv 2 zour o lannmen sa.  So, alors eksplik mwan ki mannyer en Parti ki li ki’n lager pou annan general suffrage, ozordi i pou al marginalize okenn group? Akoz ki mannyer ou pou kapab dir avek li dimoun Perseverance pa pou kapab vote? Me i pou al kont Konstitisyon.  I al kont Lartik (40) ki nou menm nou, nou’n met dan nou Konstitisyon.  It doesn’t make sense. Nou bezwen toultan respekte nou Konstitisyon. Nou pa kapab respekte li ler i politically expedient pou nou fer li – ler  i satisfer nou baz politik nou respe li, me ler i pa satisfer nou baz politik i pa bon.

Zis parey Lakour Konstitisyonnel ti dir POA nou bezwen aranze.  Ti ok.  Pli bon Lakour ki annan.  Zour nou perdi – sa. So, mwan mon pe dir nou bezwen annan en balans dan nou reaksyon.  Nou bezwen deside ozordi koman politisyen ki mannyer nou pou reakte.  Eski nou pou reakte parey nou’n toultan reakte dan le pase, oubyen nou pou forward thinking;- akoz i annan tout en seri zenn zenerasyon ki pe monte e ki zot, zot pe pran zot queue from sa ki nou, nou fer.  E prezan kote sa i anmenn nou? Ok?  Sa i anmenn nou lo sa pwen prezan ki arive dan ka ki Perseverance pa ankor vin en distrik – Eleksyon pe ganny fer – Lasanble i dizourd e la Perseverance i……Gouvernman in a tou repriz asire.  Menm mwan mon rapel ler mon bokou pli zenn, toultan in annan dimoun pou reprezant lentere Seselwa dan bann distrik.  Alors Gouvernman i vin avek en provizyon.  I dir wi, i vin avek en Lartik ki a permet Perseverance antre dan Eleksyon 1an, apre ki Lasanble in dizourd.  But what does that do to Perseverance e menm sa kandida Lopozisyon ki sipoze pe campaign pou Perseverance e sa kandida Parti o pouvwar ki pe campaign. I donn zot plis letan. I donn zot plis letan pou fer zot campaign.  Dezyenm, i donn Komisyon Eleksyon pou fer sir ki tou sa bann bwat ki Lakour Konstitisyonnel in  dir i bezwen tik, i tik.  Savedir lalis i vin bokou pli kredib osi.  Nou contest lalis pou fer sir ki lalis i annord. Nou fer sir tou bann prosedir mazer i ganny met an plas, pou asire ki ler ou ganny en Eleksyon Perseverance it’s about the near to perfect election ki nou kapab gannyen.  Ou konnen nou toultan vwar en keksoz  negatif deryer en keksoz e nou pa vwar bann benefis pozitif, ki kapab ganny retire from something ki ganny met devan nou.  E se sa ki kontansye la;- akoz si Lasanble i dizourd e ou pa ankor vote, ou reste Perseverance, ou pa ankor vote ou pa ankor rod ou reprezantan.  Mon konnen Gouvernman – mon konnen poudir bann prosedir pou la – bann Minister pou la pou fer sir zot bann diferan aktivite ki pase dan sa distrik i marse, me en lenportans se ki ou pe ganny en loportinite pour vote.  And then comes the final argument – en vot pa kapab pli egal ki en lot – true.  Me si ou pe fer li dan menm Eleksyon.  Ou konpran mwan?  Si par egzanp mon vot Glacis, mon reste Glacis, mom vot Glacis,  mon pran mon loto mon desann English River, mon vot dan English River.  La mon pe double vote la.  Me mon pe vot dan 2 Eleksyon mwan – pa enn.   E  si par egzanp nou contest, nou dir ou pa kapab annan en Sitting Assembly e azout en lot sa.  Me Konstitisyon i kler lo la.  Napa nanryen ki Konstitisyon i dir ou pa kapab fer.  E mwan mon pa ganny en konpran ok, sa ki mon pe lir lo rezo sosyal Lopozisyon pe dir ki Perseverance i en distrik ki zot in gannyen. But what it hurts them alors si Perseverance i al vot dan zot distrik? Pa i vedir i pou donn zot plis vot dan sa bann distrik? Konmsi ki largiman ki zot pe sey avanse? Si zot in fini garanti zot pou ganny Perseverance, be sa bann vot pa pou al vir sa bann distrik ki’n donn Parti Lepep en vot? Konmsi i annan diferan fason vwar sa bann largiman, me selman largiman fondamantal se ki nou bezwen reste true to Lartik 24 e nou bezwen reste true to Lartik (40) nou Konstitisyon a tou moman ki nou reakte dan sa ki nou fer.

Mr Speaker, mwan a plizyer repriz, mon’n deza ganny demande mon lopinyon lo sa case ki ti Ankour.  Mon’n toultan dir lo rezo sosyal partou, ki mon pa pou komant lo en keksoz ki sub-divize ,akoz mon pozisyon ki mon annan.  Mon respekte mon pozisyon.  Mon en Manm Parlman e ozordi mon pe koz koman en Manm Parlman, pou fer lepep Seselwa konpran poudir sa Konstitisyon la i pa en beast – i pa en bebet ki ou bezwen kasyet sa.  Nou tou nou kapab tyonbo lir li e gete ki i annan ladan e vwar si vreman sa ki dimoun pe dir nou, i larealite oubyen non.  I pa parfe byensir – napa nanryen ki parfe.  Be at least nou annan enn ki marse.  E la ou pe dir mwan poudir si ozordi ou pe  komans koz ek mwan lo – tamper avek li koumsa, be demen si ou ganny pouvwar ki kantite tamper ou pou tamper avek?  Nou bezwen toultan reste rasyonnel dan nou thinking e pa vin radikal.  I pa letan pou nou diviz nou lekor lo en baz partizan, akoz nou en pti Nasyon e sak Seselwa  – 90 mil nou,  nou annan en valer enportan.  Nou GDP par kapita i eksprim sa tre kler, Mr Speaker.  E se pour sa rezon ki ler nou pe koz lo sa Lalwa, e nou pe koz  lo sa bann lopinyon eksprimen e pour mwan mon apresye sa bann lopinyon, akoz i form par sa deba dinamik ki nou bezwen annan;- e si i annan okenn personn ki santi poudir sa Lalwa i pa alaoter, Konstitisyon i kler, nou seek redress devan Lakour Konstitisyonnel.  Me nou pa defeat the process par dir ki Lakour i one-sided avan menm ki nou met nou case.  Annou annan sa respe pou sityasyon mannyer i ete.

Mr Speaker, mon krwar ki mon’n fer le pwen lo sa ki mon ti oule dir an relasyon avek sa Lalwa.  I enportan ki toultan dan tou repriz, tou sa ki nou fer, nou met nou pei premye.  E mwan mon les mwan ganny gide par Lartik (40) nou Konstitisyon.  E mon pa dir ki mon parfe.  Mon pa dir ki mon pa fer fot, me selman dan sa enn konteks ki la, la nou bezwen asire a tou moman ki nou pe fer sa ki byen.  E mon pa krwar dan sa letap ki nou’n arive ozordi, nou’n ariv en letap kot nou bezwen play around avek nou Konstitisyon, konmsi i en dokiman ki zis koumsanmenm.  Non. E that is why bann dimoun ki ti ekri nou Konstitisyon ti dir – bann lamannman fondamantal i bezwen ganny fer par  referendum oubyen 2 tyer Lasanble.  Zot pa ti bet sa bann dimoun ler zot ti fer sa.  Zot ti konnen ki zot pe fer.  Annou respekte sa a tou moman akoz, what will happen si ou annan gerrymandering par en mazorite en zour, i pou fer en fason ki i end up avek en 2 tyer e la ki nou pou vwar. E ler mon dir gerrymandering pou bann dimoun ki pa konpran mwan, se ler en mazorite i deside pou dir – ok mon pou zwe avek bann boundary Elektoral si mon for St Louis mon kas St Louis an 2.  Si mon for Beau Vallon mon kas Beau Vallon an 2, mon ganny 4 ankor, mon increase mon reprezantasyon.  E i likewise lot kote. So nou bezwen fer sir ki i annan en checks and balance at all times. Me the checks and balance i this context avek sa Lalwa Mr Speaker, mon krwar tou bann keksoz ki devret ganny fer in ganny fer.  Nou pa pe disenfranchise bann First time voters, nou pa pe disenfranchised bann voter Perseverance.  So, i enportan ki nou met sa an perspektiv.

Si nou pe dir nou pe koz double-voting Mr Speaker, mon kapab reste Glacis ozordi, demen mon lev mon fanmir mon al reste Plaisance – kapab dan en by-election dan en Eleksyon mon ti vot Glacis, dan en by-election mon ale mon vot Plaisance,  i pou still kont 2 fwa mon’n vote parey dan lezot largiman. So, that’s why it doesn’t make sense akoz i 2 Eleksyon – pa menm Eleksyon.

Avek sa Mr Speaker mon ti a kontan dir, ki mon pou donn mon sipor sa Prozedlwa e mon wish tou zabitan Perseverance ki ava eksprim zot ve atraver bwat vote e ki okenn bann issues – bann problenm ki zot pe rankontre resaman, parey mon’n vwar lo Televizyon,  i ganny rezourd o pli vit posib.  E ki parey nou’n dir, Perseverance i ava vin sa vilaz, sa kominote ideal parey nou’n ti a toultan – nou toultan wish ki i a vini.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Vis-Prezidan, Right of Reply.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, mon ti a kontan dir mersi tou bann entervenan lo sa Prozedlwa ki devan nou.  Mon ti a kontan repet detrwa keksoz.

Premyerman, mon krwar i enportan pou nou dimoun konpran, ki ozordi dan nou pei, nou annan nou selman 25 Distrik Elektoral.  I enportan sa.

Dezyenm keksoz sirtou pou nou bann dimoun ki reste Perseverance, zot konn tre byen ki Perseverance i annan 2 Ladministrasyon me Perseverance i pa en Distrik Elektoral.

Trwazyenmman, Perseverance pou vin en Distrik Elektoral e i swe nou tou ki Perseverance i vin sa distrik Elektoral e i pou vini ler Lasanble Nasyonal i dizourd.  Se zis ler ki Lasanble Nasyonal i dizourd ki Perseverance i vin en Distrik Elektoral.  Donk, ler zot tann dimoun dir, ki i annan 26 distrik ki bezwen Eleksyon i bezwen ganny fer la, sa set en lerer fondamantal.  Ou pa kapab anmenn Perseverance dan sa equation, akoz i annan 25 Distrik Elektoral, apre ou annan Perseverance ki annan 2 Ladministrasyon Distrik, me Perseverance i pa ankor vin en Distrik Elektoral.  I pou senpleman vin en  Distrik Elektoral anliny avek Lartik 116 (5) ler sa Lasanble Nasyonal koman en Lenstitisyon, i dizourd.  Donk ler nou regard portre devan nou, e ler nou konn bann keksoz ki nou konnen akoz in ganny dir – kwa ki’n ganny dir? Komisyon Elektoral in dir li ki’n fini pran kontrol lo Lorganizasyon Eleksyon akoz 57enm mwan in fini arive.  E 57enm mwan ti le 11 Zen.  Donk se li ki  pou al kontrol – li ki pou annan sa responsabilite pou organiz Eleksyon.  Donk an menm tan,  ki i pe organiz Eleksyon,  Lasanble Nasyonal li i ankor pe fonksyonnen e lavi sa Lasanble Nasyonal i pou kontinyen li.  Me son lavi li i fini zour ki i ti swear in.  I  kler. Donk sa ki mon pe dir, se ki  nou pou annan en Eleksyon kot Lasanble Nasyonal pa ankor dizourd e ki Perseverance pa’n vin en Distrik Elektoral.  Me atraver sipor ki Lasanble  pe fer ozordi, e sa i  kler i enportan – i dir ki avek Eleksyon ki pe vini si ou reste Perseverance e ou non i lo lalis voter Cascade, Roche Caiman, Glacis an montan, ou ava partisip dan sa Eleksyon Lasanble Nasyonal, akoz ou nou i lo en lalis Elektoral.  Me sa ki pli enportan, se ki apre disolisyon dan lespas 1an, ou pou ganny loportinite pour ou swazir ou reprezantan.  Akoz napa en vacancy of seats. E teknikman e Legalman e Konstitisyonnel-man Lasanble li menm li ozordi i pa kapab dizourd. Akoz i pou en lenterferans direk dan fonksyon ki Konstitisyon in donn Komisyon Elektoral pou organiz en Eleksyon.  E si zot ti  dizourd ozordi, i vedir i pou annan vacancy of seats e mon krwar dan zot lasazes, zot pa pe pran sa lopsyon e mon remersi zot.

Mon kapab konpran ki meyer lopsyon se bann keksoz ki nou’n met la.  E ler dimoun lo semen i dir – be dimoun Perseverance annou fer zot swazir zot kandida – ou dir napa problenm.  Ou vini.  I pa kapab ganny fer akoz premyerman, i bezwen vin en Distrik Elektoral.  Se sa ki nou bezwen eksplik dimoun.  E nou pa kapab konfiz dimoun pou dir, la ozordi i annan 26 distrik, koman nou konnen nou annan zis 25 Distrik Elektoral e ki Perseverance pa ankor vin sa Distrik Elektoral.  E i pou vin sa Distrik Elektoral, avek disolisyon senkyenm Lasanble Nasyonal.  Sa i bann keksoz ki nou bezwen eksplik dimoun – fer nou dimoun konpran – eklersi nou bann dimoun e evite anmenn konfizyon – kree konfizyon pou nou dimoun.

Donk Biro Attorney Zeneral, in soumet sa bann nide an term Lalwa – an term amannman – in egzaminen dan Gouvernman e mon kontan Mr Speaker, ki  nou egzamin sa ansanm e ki Lasanble Nasyonal i konpran – i konpran.  Lopozisyon ozordi dan pei, i lib pou li challenge. I lib.  Nou demokrasi toulezour i ganny konsolide.  I lib e zot osi lib pou kapab senm konfizyon, akoz zot konnen Eleksyon pe vini.  Zot lib akoz i annan en Eleksyon pe vini so e annou prepar nou pou annan plis konfizyon, me annou osi annan respe pou matirite sa pep.  Pep Seselwa i matir li.  I konnen ler i annan en Eleksyon i partisipe e ler Eleksyon i fini, i konnen i annan en fanmir pour li sonnyen e travay pour li fer,  en pei pou li pran swen avek.  Menm si i pa dir bokou keksoz i la. I pe travay.  I annan son prop preokipasyon.  E ler Eleksyon i vini, i ava fer son swa – libreman.  Me selman dan kad Legal, ki nou pe met devan li.  Mon rekomann sa Prozedlwa Mr Speaker, avek nou Lasanble Nasyonal.

Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, in ler pou nou pran en vot lo merit e prensip.  Tou bann ki an faver? Inanim.  Mon a ganny mwan en formal Second Reading?

MADAM CLERK

A Bill of an Act to amend  the Elections Act cap 2 (62).

 

MR SPEAKER

Committee Stage?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, lefe ki nou napa okenn amannman, mon ti a propoze ki nou anba Order 71 (1) mon move ki nou sispann Lartik 65 a 70 lo Standing Order pou  nou sot Committee Stage.

Mersi.

 

MR SPEAKER

Mon a ganny en vot lo la. En dimoun pou segonde premyerman.

 

HON JEOVANA CHARLES

Seconded Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon tou bann ki an faver?  Person ki kont.

So, mon a ganny mwan en Motion for Third Reading.

 

HON CHARLED DE COMMARMOND

Mr Speaker, anba Order 71 (1) nou Standing Order, mon move ki Election (Amendment) Bill, 2016 i ganny lir en Trwazyenm Fwa.

 

MR SPEAKER

Bon, nou pran en vot.  Segonde avan pran en vot.

 

HON JEOVANA CHARLES

Mon segonde Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ok, nou pran en vot.  Tou bann ki an faver? Bon, pase mon a ganny en Third Reading.

 

MADAM CLERK

This Act may be cited as the Elections  (Amendment) Act, 2016.

MR SPEAKER

Bon, Bill in pase.  Mon remersye Vis-Prezidan parmi nou e nou, nou adjourn ziska 2er.

 

(LUNCH)

 

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinyen avek deba pou ozordi.  Lo Order Paper nou annan nou en Mosyon par Onorab De Commarmond.  Lo National Tender Board.  So Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, mon Mosyon i lir koumsa.  Sa Lasanble i demann Gouvernman pou amann Lalwa Fon Pansyon ki pou fer ki Nation Tender Board i ava annan sa Lotorite pou aprouv tender bann proze ki par lao en serten sonm ki ganny preskrir dan Lalwa.

Mr Speaker, mon pa pe vin akiz personn avek sa Mosyon.  Me avek sa ki nou’n tande e vwar tou dernyerman avek bann proze e bann depans an servan larzan e finansman Fon Pansyon e sa larzan se larzan tou dimoun ki kontribye dan Fon Pansyon.  I pa larzan lepep li.  Me i larzan tou travayer e anplwayer ki kontribye tou le mwan pou fer ki i annan larzan pou ler bann dimoun ki’n kontribye i pran laz retret zot ganny zot en rekonpans, sa ki apel en pansyon.

I annan diferan kalite pansyon e ozordi nou pa pe al dan sa detay Mr Speaker.  Mon tin osi kapab anmenn en kestyon Mr Speaker, dan plas sa Mosyon, me en kestyon ou ti a kapab restrikte lakantite kestyon siplemanter e alor mon pa ti pou attend bi e lobzektif ki mon oule atann.  Alors mon’n prefere anmenn sa Mosyon ki a permet plis manm pou partisipe e met zot pwennvi devan pou fer Gouvernman ekoute e tande e anmenn bann sanzman neseser e apropriye e petet zot a vwar irzans sa ki nou pe demande e zot a fer sa bann sanzman dan Lalwa en pe vitman.

Mr Speaker, mon pe met sa Mosyon devan nou Lasanble akoz tou resaman nou’n obzerv plizyer keksoz ki pe arive avek Fon Pansyon, sirtou son investment wing.  Nou pe obzerve ki mannyer larzan Fon Pansyon pe ganny depanse ouswa envestir e kot nou pa kontan ki mannyer i pe ganny fer.  Nou annan serten konsern.  Me si ou get byen ou pou vwar ki tou sa ki zot pe fer avek larzan Fon Pansyon, lafason depans pe ganny fer i dapre Lalwa li.  I dapre Lalwa ki egziste, savedir ler nou ti pas Lalwa Fon Pansyon, nou Lasanble.  Serten keksoz ki nou tin fer konfyans avek sa board. Nou ti dir ok, board i pou fer sa bann depans byen.  Me ozordi nou pe vwar poudir  i annan serten kontradiksyon.  I annan serten keksoz ki pa pe mars byen.

E Mr Speaker, Fon Pansyon i en body endepandan li.  E Fon Pansyon i annan li son prop investment wing parey mon’n dir taler e ou pa kapab alor an menm tan dan sa investment portfolio ki i annan.  An menm tan i pe desid lo bann gran, gran sonm larzan pou envestir.   Konmsi bann gran, gran sonm lenvestisman lo li menm.  Sa i anmenn en serten eleman kontradiktwar.  Serten kontradiksyon si ou vwar dan son loperasyon.

Parey alor dan Bidze Gouvernman, ler i annan serten proze, sirtou bann proze kapital e osi letan i annan depans pou goods and services nou vwar poudir ler i par lao en serten sonm sa depans i annan bann prosedir procurement ki ganny fer e Tender Board osi ki ganny aplike.

Mon Mosyon alor pe demann Gouvernman senpleman pou annan en pratik en pe similer.  En pratik en pe parey Gouvernman i fer ek depans son Bidze e mon pe demande alor ki serten montan lenvestisman ki fon pansyon i fer i ava osi al devan tender board.

Pou fer sa nou pe demann Gouvernman pou vitman amann Lalwa Fon Pansyon pou fer li omwen vin anliny avek pratik Gouvernman ki a fer ki National Tender Board i ava annan sa Lotorite pou aprouv tender bann proze ki Fon Pansyon i fer ki par lao en serten sonm ki ganny preskrir dan Lalwa.

Sa Mr Speaker, i ava anpes bann kritik lo Fon Pansyon.  I ava fer Fon Pansyon fonksyonn avek plis transparans e travayer ek anplwayer i a vwar e konpran pli byen ki pe arive avek zot kontribisyon e i ava osi fer Fon Pansyon vwar koman i pou fer nou kontribisyon, i pou fer nou larzan ki nou’n envestir ladan i ganny pli byen zere.  I ava al pli byen ver pansyon bann dimoun dan en fason pli dirab.

Nou pe koz pansyon pou bann Gard, Teachers, Nurse.  I ava vwar petet ek larzan ki mannyer i kapab al osi dan sa kalite lenvestisman, dan sa direksyon.  E si i annan appeal pou fer Mr Speaker, sa i a ganny fer avek Appeal Board of the Tender Board.  Tender Board i ava la, son Aappeal’s Board i a osi vwar appeal sa bann case depans Fon Pansyon si i annan sa problenm.

Mr Speaker, nou vwar plizyer lartik e nou vwar poudir la avek bann envestisman ki Fon Pansyon pe fer.  Gro, gro lenvestisman.  22 pwen keksoz Milyon Roupi.  R21.4 milyon.  I fer ki ozordi nou vwar poudir 46 poursan lenvestisman Fon Pansyon i dan Real Estate.  E sa i zis pe ale pe kontinyen.

Nou pa pe dir ki i pa devret al dan sa direksyon, me selman bann gro, gro sonm se sa ki nou pe dir annou amann Lalwa pou permet ki alor i ava annan plis transparans e ki i ava annan pa zis board Fon Pansyon li menm ki desid lo son prop depans.  I ava annan en pe plis kontrol parey Gouvernman li menm i fer letan i annan bann proze kapital, letan i pe depans bann gro sonm larzan dan goods and services. I annan sa bann procurement ki ganny swiv, alors ou bezwen amann Lalwa Tender Board pou kapab fer amann Lalwa Fon Pansyon pou fer ki Tender Board i antre pou kapab zer sa bann zafer.

Mr Speaker sir, I beg to move.  Thank you.

 

MR SPEAKER

Ok, okenn ki segonde?  Onorab Houareau ou segonde? Ou ti le entervenir.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Segonde Mr Speaker.

Mon oule entervenir  Mr Speaker.  De pti mo.

Mr Speaker, sa Mosyon ozordi se enn ki tre bon.  Se enn demann ki mon apel li i sen pou mwan. Se en demann ki bokou dimoun pe demann kestyon, se en kestyon ki pe ganny poze ozordi par bokou sitwayen.

Fon Pansyon ozordi, la an 2016. Sityasyon i en si ki tou sa ki pe ganny fer pe ganny regarde tre byen e tre pros.

Ozordi Mr Speaker, Fon Pansyon i annan bokou batiman dan son posesyon e zot anvizaze konstrir ankor e pou mwan sa i byen.  Me sa bann konstriksyon i bezwen ganny fer dan en fason transparan.  Sa bann konstriksyon i bezwen ganny fer byen dan en fason ki osi solid.  Sa bann proze i merit ganny met devan piblik akoz sa i larzan, parey mon Koleg in dir travayer.  Sa ki mon oule vreman dir osi, i osi mon larzan akoz mon osi mon peye Fon Pansyon.  E mon espekte demen letan mon’n ariv en laz pli avanse, mon pa pou dir vye.  Mon a benefisye.

Sa ki mon pe dir napa naryen pou fer avek politik, me si zot vin ek en plan e dir nou an piblik ki sa batiman i pou kout R100 milyon par egzanp e pli tar ou vin dir nou i pou 400.  Sa i poz bokou kestyon e sa i mal pou mwan.  I tre mal e i telman mal akoz i senm dout e bokou dout dan lespri bokou dimoun.

Letan i annan dout sitwayen i krwar ki i annan trik.  Pou dir fran Mr Speaker, mwan osi letan i pas sa mwan annan dou, mon annan en panse koman en kontribiter e mwan parey mon bann frer ek ser mon pe demande osi ki pe arive.  Me ozordi Gouvernman i merit met en mekanizm an plas ki a permet osi Fon Pansyon al devan an piblik.  Fer bann dimoun ki peye dan Fon Pansyon konnen, okouran ki pe pase e get byen e advice dimoun plis ankor.

E nou pe demande ki sa bann proze i al kot Tender Board pou ganny egzaminen e tender kot larzan travayer a ganny byen depanse.  Me mon pou osi annan en panse pou demande ki kalite konstriksyon i ganny pran an kont, kalite materyo i ganny pran an kont.  Kalite striktir i ganny pran an kont.  Ki sa proze letan i ganny materyalize i ava dir pou bokou letan ankor kot i a kapab generate ase larzan pou pey bann pansyon avek bann ki’n kontribye.

Si sa Mosyon i ganny rekonnet par Gouvernman e i ganny enplimante, mon plis ki krwar ki tou bann dimoun ki kontribye pou soulaze e zot pou konnen e konpran ki zot drwa e zot larzan ki mannyer pe ganny anmennen dan en bon direksyon.

Mon lans en lapel avek bann dimoun dan egzekitiv ki la pou diriz Gouvernman pou konsider sa Mosyon e ki i ed nou dan tou nou demars ver lavenir pou annan Fon Pansyon ki byen e korek e kapab soutenir lavenir nou pep.

Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, devan nou ozordi nou annan en Mosyon ki’n vin a en moman tre oportin pou nou akoz i annan bokou diskisyon resaman an relasyon avek bann investment ki’n ganny fer sirtou par le fe ki rol ki Fon Pansyon i annan pou zwe e son lenportans ki i annan vizavi fitir nou tou isi dan nou pei, nou tou travayer ki pe kontribye atraver Fon Pansyon.

Mon krwar premyerman en keksoz ki nou bezwen met an perspektiv se akoz en Fon Pansyon i bezwen la e kwa ki en fon pansyon i bezwen fer pou li kontinyen egziste, pou li kapab kontinyen reste vyab pou ki demen en travayer, en dimoun ki’n travay, in fer son kontribisyon i kapab ganny son kontribisyon.

Mon krwar lo en kote i annan par fwa en mank ledikasyon an sa ki konsern rol ki en Fon Pansyon i bezwen zwe.  Sirtou par lefe ki si ou regard dan en lekonomi en Fon Pansyon i zener en substantial amount of capital ki si ou zis les li asize e avek posibleman devalyasyon valer sa capital i perdi e la prezan kot ou vwar valer sa Fon Pansyon i perdi li menm.

So i enportan pou ki nou fer dimoun konpran sa priyori ki rol en Fon Pansyon i osi pou li kapab be proactive e pou li asire ki larzan ki en dimoun pe kontribye atraver son Fon Pansyon i demen sa dimoun i kapab rekiper sa larzan pou ed li viv en lavi an dignite dan son letan kot in pli aze oubyen in retrete.  Sa i en pwen prensipal.

Prezan sa i anmenn nou lo dezyenm pwen, dan krwar ki en Fon Pansyon i bezwen angaz li pou li kapab kontinyen reste vyab e soutenab.  Si nou regard nou lekonomi e nou lespas lenvestisman ki annan.  Mon pa neseserman en biznesmenn Mr Speaker, me selman ler ou analize ou kapab konstate poudir i annan serten lenvestisman ki Fon Pansyon i kapab fer ki pou reste vyab e rantab pou bokou lannen ki vini.  E i pou annan lezot lenvestisman ki pou fer ki pa pou sitan rantab.

Par egzanp annou dizon par egzanp Fon Pansyon ti lans li dan bann domenn komersyal par egzanp ki annan serten risk.  Mon krwar se sa ki nou bezwen met an perspektiv ki Fon Pansyon i toultan pe fer en risk assessment lo kote ki i pou envestir e lo kote i pou met sa kapital an se ki konsern lenvestisman.  E mon krwar baze lo sa ki nou kapab konstate e si ou koz avek bann eksper.  Enn bann areas ki reste vyab toultan isi Sesel e ki annefe valer i apresye o fil letan se bann lenvestisman ki ou fer dan Sekter Real Estate pou sirtou ler ou pe met li lo difran nivo.  Lo en nivo pli ba e lo son nivo en pe pli o kot son kou i pli bokou.

E sa prezan i pozisyonn nou lo montan sa bann lenvestisman e prezan ki bann checks and balances nou bezwen mete an relasyon ek sa bann lenvestisman.  An vi ki sa bann lenvestisman i vin deplizanpli pli koute, nou bezwen prezan asire ki ler Fon Pansyon pe angaz li dan okenn sa bann lenvestisman i pe fer li prenan an kont tou bann eleman neseser e ki i annan konfidans sa bann dimoun, son bann kliyan ki pe met sa larzan avek li tou le mwan.  E sa i en pwen fondamantal ki nou pa kapab kontournen.

E ler nou regard sa Mosyon ozordi.  Sa Mosyon i pe vin a repons, akoz Onorab De Commamond i reprezant en constituency ki apel Cascade, i annan bann dimoun ki’n vot pou li.  Tel parey tou bann lezot Onorab ki directly elected.  E mon krwar enn bann konsern ki bann zabitan in eksprimen se lefe ki eski i annan bann checks and balances ki ganny mete kan sa bann proze pe ganny awarded pou zot ganny fer.

Akoz nou konnen poudir par egzanp si nou pe koz en devlopman en gro complex i sibstansyel e the cost of civil work ozordi i fer ki i pou annan en substantial investment lo lapar Fon Pansyon dan sa bann domenn.  E mon krwar lo en kote nou bezwen felisit pro aktivite Fon Pansyon pou li angaz li dan sa domenn pou li kontinyen envestir.

Me lo lot kote osi nou bezwen zwe nou rol pou nou dir, be tyonbo en kou, nou bezwen provide serten scrutiny an relasyon avek lafason ki sa bann proze i ganny awarded.  Pou asire zisteman ki tou bann checks and balances i ganny fer, ki tou bann risk assessment i ganny fer e ki tou keksoz i ganny fer dan la transparans e ki at the end of the day somebody has to be accountable pou sa bann desizyon ki ganny pran.  E mon krwar se sa ki nou pe fer esansyelman sa apre midi ozordi.

Make no mistake Mr Speaker, nou bezwen kontinyen toultan asire ki fon pansyon i reste vyab.  E la mon krwar nou tou annan en rol pou zwe, miz apar nou krwayans politik, relizye ou okenn diferans diverzans lopinyon ki nou annan.

En sel keksoz ki nou tou nou bezwen reste focus lo la, se lefe ki nou pou asire ki nou annan en workforce demen ki kapab kontribye.  E enn bann keksoz ki mon vwar se ler Fon Pansyon i envestir dan sa bann proze koumsa i osi vin koman en akter kle dan lekonomi.  Akoz si ou regarde par egzanp ozordi, Gouvernman lafason ki i provide son public sector investment program, son PSIP, i bezwen balanse dan lafason ki li i envestir dan bann gro proze kapital.  E prezan lekel ki reste ki annan kapital pou envestir dan sa bann proze.  E i annan aprezan en demann ki ganny kree par lefe ki si par egzanp  nou regard Lavil Victoria, i annan tout en demann ki kontinyen vini pou office space oubyen lezot lespas.  Menm serten lespas rezidansyel pli pre ek Lavil.  E se pour sa rezon ki sa rol ki Fon Pansyon i bezwen zwe i en rol primordyal dan sa Sekter.  E par lefe ki i osi contribute to the pool of available rental properties ki annan, i osi diminyen lenpak ki sa i mete lo Gouvernman pou provide bann akomodasyon.

E osi i annan sa zenerasyon kapital, i annan sa dinamiz biznes ki ganny maintain, kot par egzanp bann tenants ki pe vin pran bann flat ek Fon Pansyon i menm kapab Gouvernen ki pe lwe en flat ek Fon Pansyon.  I bann keksoz ki fer larzan kontinyen travay dan nou lekonomi.  E sa i enportan e sa i en pwen ki nou bezwen soulinyen.

Me fondamantalman prezan ler ou regard sa, se sa posibilite ki annan kreasyon lanplwa.  Akoz si Fon Pansyon i annan sa ta kapital e i les li dormi.  Me ler i pe envestir nou bezwen osi asire ki i annan sa kreasyon lanplwa.  Kreasyon lanplwa dan lesans ki par egzanp, si i annan en gro devlopman, elektrisyen i kapab en Seselwa, plonber i kapab en Seselwa.  Konmsi nou bezwen annan tou sa bann prosedir ki nou go through ler nou annan sa bann gro, gro proze, sirtou bann gro proze kot i annan larzan ki nou kapab dir larzan nou tou ki ladan, ki involve ladan, kot nou oule vwar poudir Seselwa i benefisye.  Parfwa direkteman me osi parfwa endirekteman.

E se pour sa rezon ki mon krwar sa Mosyon i vin a en tre bon moman akoz mon krwar i annan en laswaf deor pou ki nou annan plis accountability. Pou ki nou annan plis transparans dan lafason ki nou fer keksoz e mon krwar Fon Pansyon is on the right track in terms of investing in the right areas.  Me selman at the same time parey mon’n dir, nou bezwen soulinyen ki lefe i reste ki zot bezwen fer sir ki ler zot pe award oubyen pe al dan sa bann proze bann kontrakter, bann diferan eleman ki ganny mete an relasyon avek sa proze i above all, tou keksoz i kler, i net.  E ki ler nou ekspekte bann keksoz, nou ekspekte tou bann dokiman, nou ekspekte tou bann contract awards ki’n ganny fer.  Nou vwar poudir tou keksoz in ganny fer alaoter.  Akoz sa it comes back to public confidence.

Akoz God forbids, Mr Speaker.  Si piblik i perdi konfidans dan Fon Pansyon.  So what will happen ler piblik i komans perdi konfidans dan Fon Pansyon.  Dimoun pou komans kit zot larzan kot lakaz probableman, zis parey si dimoun i perdi konfidans dan banking sector i pou komans kit son larzan kot lakaz.  E ler ou pou kit ou larzan kot lakaz ou pou ankouraz voler.

So tousala i annan en dinamik ki ganny kree akoz sa bann diferan lenstitisyon i egziste.  E mon krwar enn bann keksoz ki enportan osi se ki i obliz ou koman en dimoun ki pe travay ozordi, ou ankor zenn.  Pou ou met en larzan akote pou demen.  E si demen nou dimoun i komans perdi konfidans dan nou bann funds ki nou’n kree.  I pou kree lespas, petet lezot funds i ava komanse, me i pou pran letan pou li kapab zener sa nivo konfidans dan dimoun.  Se alors ki mon krwar nou tou nou annan en rol pou zwe pou gard li vyab, pou fer sir ki i reste transparan, pou fer sir ki i reste accountable pou bann lenvestisman ki ganny fer.  Because at the end of the day i sipoze benefisye nou tou.

Me mon a profit sa lokazyon pou lans en lapel avek bann zenerasyon ki pe vini.  Zot bezwen konpran poudir zot osi zot bezwen kontribye pou ki demen zot kapab rip fruit zot kontribisyon.  Pa krwar ki okenn dimoun pou vin ek en baton mazik pou donn zot tou keksoz demen.  Mon krwar i annan bokou tandans pou ki bann zenn pa pran konsyans loportinite ki zot annan e pou zot fer tou zot posib pou zot met en keksoz de kote pou demen.

E mon krwar Fon Pansyon dan sa konteks i bezwen osi vin en pti pe pli proaktiv ankor e al ver bann zenn lo en nivo en pti pe pli ba.  Al dan bann lekol, par egzanp dan bann lekol pos segonder.  Fer bann zenn konpran depi byen boner rezon det annan en voluntary contribution an plis ki sa ki zot donnen.  Akoz toultan Gouvernman pou garanti ou en sekirite, en statute benefit anba Lalwa.  Sa Gouvernman ki la mon krwar in fer sa kler ki anba Lalwa i pa pou zanmen repeal en Lalwa koumsa, zis sa benefis i ava ogmante.

But at the same time ou koman endividi ou bezwen osi fer en kontribisyon personnel.  E se pour sa rezon ki mon krwar bokou zenn ozordi pa pe fer sa kontribisyon e petet ler zot pe komans vwar sa bann keksoz, zot pe komans lir sa bann keksoz, komans tann sa bann keksoz i posib i a dekouraz zot osi pou zot komans fer en kontribisyon volonter.

So i enportan ki nou tou nou zwe en rol ki nou asire poudir the level of public confidence in the fund remains e ki i kontinyen reste vyab dan lefitir.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ok, Onorab Bresson.

 

HON GALEN BRESSON

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, apre midi sa Mosyon in ganny table par Leader Zafer Gouvernman e mon krwar i en Mosyon ki zistifye, akoz ozordi dan okenn lenvestisman.  Si en dimoun i fer en lenvestisman, ou bezwen konnen ki pou arive ek ou larzan e sa dan li menm i enportan.  E en keksoz enportan ki loter in mansyonnen, i dir sa larzan se larzan travayer e anplwayer.  Mon krwar apre midi, bann dimoun ler zot a ekoute, si zot dan sa kategori, zot pey Pansyon, sa i pour zot.  Me si ou pa oule travay, ou pa travay, i pa konsern ou pou le moman.  Ziska ler parey Onorab Pillay in fek dir, bann zenn ki pe vini, travay i anmenn en serten benefis.  E Pansyon i en benefis pour ou si ou travay, ler en zour ki ou dir ok, in ler pou mwan relax en kou.  E se sa larzan ki ganny zenere, ki li i ganny pran e li i ganny envestir e en fason garanti ki ler nou tou isi anndan ki pe travay, ki demen nou kontribye nou Fon Pansyon nou ganny nou Pansyon, se ki i sey envestir dan en keksoz ki pou reste e ki pa pou perdi akoz si ou pran larzan ou kit dan Labank ou depan lo lentere, avek lentere ki bann Labank i donnen ozordi, nanryen pa pou arive avek sa larzan.  Alor i bezwen fer sa larzan grow e fer li viab ki anmezir ki popilasyon e si i vin, ou ganny sa ki nou apel en ageing population, i pou kapab sustain pansyon sa ageing population ki la, menm si i annan minimal ki pe travay.

Mosyon i demande ki ozordi ki dan tou latransparans, Tender Board i antre pou ed Fon Pansyon, pou fer sir ki nou koman en envestiser ki kontribye, nou napa kestyon.  Nou asire ki en prosedir in ganny fer.  Nou pa pe dir ki sa Board pe mal fer, non pa.  Nou pe sey dir ki apard ki Board, ler zot desid lo en proze, sa i ganny tender akoz ozordi ler ou tender en proze, diferan, en kantite dimoun i kapab tender.  E annou pran en legzanp.  Nou tender en building demen, kantite dimoun i regarde, tender i lo Nasyon e i vin devan.  E baze lo sa pri konstriksyon, si nou pe fer en building komersyal par egzanp, baze lo pri konstriksyon e tou keksoz ki vin ansanm, apre sa ou pou konnen aproximately si i en building komersyal meton, ki ou pou al rent lo ou kare komersyal.  Me bokou fwa ki nou pe vwar Sesel?  Kou konstriksyon, si ou pa ganny byen e napa sa, parey nou pe dir, sa transparans lo tender, ou pou bezwen kit ou rent ki ou return, pou pey back sa ki ou pe envestir vreman o, pou ou kapab tir ou larzan lafen-di-mwan, pou ou kapab rann sa larzan ki ou’n envestir akoz normalman ou pa pran ou larzan ki dan Labank, ki pou ou, ki ou envestir.  Ou ale ou al demande lo en garanti.  E Fon Pansyon i operate parey nenport ki biznes ler i pe fer sa kote lenvestisman.  Me si i kit konstriksyon, son kou konstriksyon dan okenn domenn i o, definitivman i pa pou kapab kontribye e pour mwan ozordi koman en travayer ki kontribye ladan, en endividi, i pa pou zanmen kapab ozordi par egzanp, ede ek sa ki nou apel pri lavi.  Akoz si i fer en building komersyal, si mwan mon pe al rent sa building, dan sa building en dimoun pe vin met en laboutik par egzanp.  Be i pou met tou keksoz ser pou li kapab fer sir ki premyerman i pey sa rent.  E apre i annan son bann lot overheads.  Alor ki fer ki i pa pe konpetitiv.  I pa pou reste konpetitiv.  E nou ozordi dan sa Lasanble, mon kontan ki sa Mosyon in monte akoz i pou ede.  Akoz ler ou annan en Board parey National Tender Board, diferan dimoun i tender e la ou balans bann pri.  Ou get en kou bann pri marsandiz, bann konstriksyon si i annan ki pe arive lo marse e ou annan en wider spectrum ki ganny open avek sa ki pe ganny tender.  E latransparans i reste e bann envestiser ki anplwayer e travayer i santi li pli konfidan, i kontinyelman donn son Fon Pansyon lo en garanti e i osi ankouraze, akoz ozordi i annan serten domenn dan serten lanplwa ki bann dimoun pa peye.  Zis zot pa peye.  Me si i annan en lankourazman, menm sa travayer i pare pou al devan, pou dir be non.  Mwan mon bezwen kontribye akoz en zour i pou arive, akoz ozordi you can do voluntary contribution as well.

So, ozordi cet apre midi mon krwar Mr Speaker, nou’n osi koz lo sa risk.  Be lenvestisman i reste en risk ki ozordi si nou krwar sa risk nou bezwen balans li byen dan tou son transparans, National Tender Board si i antre, si sa Lalwa Fon Pansyon son operations i ganny re-aranze, tousala i ganny take into consideration e sa risk i ganny vreman vin pli minimum.

So, an gro Mr Speaker, mon krwar mon pou siport sa Mosyon cet apre midi e mon krwar i en tre bon Mosyon ki pas devan nou cet apre midi.  Mwan koman en envestiser, en travayer dan Fon Pansyon.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Charles.  Onorab Charles De Commarmond.  Right of Reply.  Mon’n call ou 3 fwa.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Non, mon ti krwar ou dir Onorab Charles, Geovana Charles mwan.

 

MR SPEAKER

Non, Onorab Charles.  Charles De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Onorab De Commarmond.

 

MR SPEAKER

Onorab Charles, ou menm Onorab Charles De Commarmond non?

 

(Laughter)

 

MR SPEAKER

Ok.  Right of Reply.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, mersi bokou.

Mr Speaker, lenvestisman Fon Pansyon i bon e i bezwen annan plis transparans.  Ki mannyer bann depans e lenvestisman pe ganny fer konmela, i kree dout.  I devret annan en nouvo mekanizm.  Onorab Houareau in dir nou.

Onorab Pillay Mr Speaker, i fer nou konpran ki Fon Pansyon i bezwen reste vyab e soutenab e i bezwen kontinyen annan valer e anmenn valer.  Fon Pansyon i bezwen konnen ki risk ki i antre ladan, ki kantite larzan ki envestir e ki mannyer i fer sa lenvestisman e ki mezir kontrol i bezwen ganny swiv.  Les Seselwa benefisye avek lenvestisman Fon Pansyon.  The level of confidence in the fund must remains. Tousala, Onorab Pillay Mr Speaker, in ensiste e met lanfaz lo la dan son lentervansyon.

Onorab Bresson in fer nou konpran Mr Speaker, ki Fon Pansyon i bezwen envestir dan en fason ki dirab e i bezwen reel sa lenvestisman e ki Procurement i bezwen toultan ganny swiv, sirtou letan bann depans i en pe anler.

Mr Speaker, tou dernyen-man nou’n vwar ki Fon Pansyon in envestir dan 2 Labank.  Eski i en bon risk oubyen non?  Nou vwar osi ki bann benefis ki Fon Pansyon i peye, 72 poursan i al pour bann retirement Nasyonal.  Bann senp retirement, bann travayer e osi nou vwar poudir i annan lezot dimoun ki ganny sa bann benefis pansyon.  Par egzanp incapacity, bann spouse ki survive letan en msye ouswa en madanm in mor.  Sa ki reste i osi ganny en Pansyon, anliny avek Lalwa.

Tousala Mr Speaker, i montre nou ki sa ki nou pe dir dan nou Mosyon, i byen.  I bon ki i annan sa transparans.  I bon ki Lalwa Fon Pansyon i ganny amande pour ki i reflekte sa ki nou pe demande dan nou Lasanble.  Nou senpleman, akoz nou pa tro, tro kontan letan larzan ki bokou dimoun i pe envestir ladan, i pe zener, i ganny:- tanzantan ou pe trouv en lartik lo la, ou tann pe ekrir isi, pe dir laba.  Nou, nou pa tro kontan sa e se sa rezon ki atraver sa Mosyon Mr Speaker, nou Lasanble pe kriy for li.  Kantmenm nou fer li san kriye, me nou pe kriy for akoz nou pe avans sa bann pwen devan pou dir avek Gouvernman ale, revwar sa Lalwa, re-anmenn dan nou Lasanble, fer sa bann lamannman neseser, anmenn devan nou Lasanble.  Nou ava koz ankor lo la letan i a vin dan Lasanble, pou nou kapab annan bann keksoz, bann Lalwa aki gid sa bann lenvestisman, sa bann depans Fon Pansyon dan en fason pli byen, pli apropriye, pli transparan e ki tou dimoun, tou sa ki kontribye dan sa Fon i a pli kontan.  I a pli anvi kontribye plis petet avek Lalwa, avek lavenir Fon Pansyon pou bezwen revwar dan li menm ki mannyer si i pou ogmant Pansyon.  Par egzanp la ater la, i annan en keksoz ki bezwen ganny gete.  Ou vwar poudir lot zour Fon Pansyon ti’n sanz son fason ki i donn Pansyon.  Vedir ki en dimoun ki li i ti pe ganny let’s say R10 mil avan, ozordi ek Lalwa ki’n sanze, i pe sorti li ek en Pansyon 6 mil 500/R7000.  Me en lot dimoun ki li i ti pe ganny li dizon 15 mil Mr Speaker, ek Lalwa avan ki ti sanze, sa i pa’n afekte li e li son Pansyon i 4 mil, R5 mil.  I ganny li mwens kantmenm i ti pe ganny peye plis.  I annan sa bann disparite osi dan Lalwa Pansyon, ki fer ki pa tou dimoun ki pe ganny byen rekonpanse ek son Pansyon, parey i ti devret dan larealite normal.

Konmsi ou annan osi en lot pti kous popilasyon.  Pa bokou dimoun ki petet letan zot pe fer sa bann sanzman dan Lalwa ki nou pe demande i kapab ganny gete.  Ou annan ou detrwa dimoun ki li akoz petet 1 mwan e sa mon kontan dir dan sa Lasanble sak fwa mon koze par egzanp dan letan Bidze.  Nou vwar poudir i annan dimoun petet ti mank li 1 mwan dekalaz son peryod lanplwa, i fer li perdi son Pansyon.  Se sa ki Gouvernman ti entrodwir sa Pansyon spesyal, donn en R400 ekek, la mon krwar in mont 500, pou sey kouver sa bann problenm.  Petet tou sa la, si Fon Pansyon i kapab revwar li dan son lansanm, revwar ki mannyer kontribisyon i vini, ki mannyer i kapab travay ek …………… pou kapab annan en pli bon keksoz pli vyab, pli dirab.  Lenvestisman pli korek, pli transparan, pli byen, i kapab zener bokou plis benefis nou pe mazinen e ki sa i ava ede pou amelyor sityasyon, aranz sityasyon egzistan, ki fer ki tou dimoun i ava annan plis konfidans e i a ganny en pli bon benefis dan son kontribisyon ki i donnen dan Fon Pansyon.

Avek sa Mr Speaker, mon ava demann tou Manm pou siport mon Mosyon ki mon pe anmennen e nou a demann osi Gouvernman ekout byen sa Mosyon e ede, donn koudmen amann Lalwa e anmenn devan nou Lasanble pou nou kapab aprouve, pou nou al devan.

Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Bon, avek sa in ariv ler pou nou pran en vot.

Tou bann ki an faver?  Okenn ki kont?

So, Mosyon in pase.  E nou ava adjourn ziska Mardi prosen, 9er bomaten.

 

(ADJOURNMENT)