::
Home » Verbatim » 2016 » Siiting of Tuesday 29th March, 2016

Siiting of Tuesday 29th March, 2016

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 29th March, 2016

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Lasanble Nasyonal. Bonzour Minis, Minis i li tousel.  Bonzour tou bann ki pe ekout nou dan lakour.  Ozordi nou pe rankontre pou premyerman ekout en Statement par Minis lo premye 100 zour depi dernyen Eleksyon e apre sa, i annan Bill lo Constitution Appointees Emoluments e 2 Mosyon lo Supplementary Estimate.

Avan ki mon donn laparol Vis Prezidan, I would like to recognize the presence of the Director General who is also the Clerk, the head of the Secretariat of the Knesset which is the Parliament of Israel.  He is here on a visit.  He’s leading a delegation rather, to visit the National Assembly and to learn from our best practices and to establish a friendship.  What we call The Friendship Association with the Parliament of Seychelles and we hope that as a result of that

the friendship between the two Parliaments will be further strengthened.  So welcome Mr Director General to the National Assembly.

Avek sa nou ava kontinyen nou travay pou ozordi e mon a envit Vis Prezidan pou fer son Statement.

VICE PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, ser Manm Lasanble Nasyonal,  mon’n vin devan Lasanble ozordi, lo lapar Gouvernman pou enform nou Lasanble Nasyonal e nou pep lo bann aksyon ki nou’n pran anliny avek langazman fer par Prezidan Michel, lo premye 100 zour son manda.

En Lakour spesyal pou ganny etablir pou deal zis ek lofans drog, lamannman dan Lalwa pou donn Zidisyer diskresyon pou pas santans lo bann ki’n arete lo posesyon drog.  Lamannman Lalwa ki permet tretman bann adikt anba sipervizyon medikal e progranm reabilitasyon.

Dan son sesyon Merkredi le 23 Mars, Konsey Minis ti konsider en Prozedlwa tre konpreansif e modern, ki pou kree sa lankadreman Legal kot sa bann mezir ki mon’n mansyonnen, pou ganny administre.  Sa Prozedlwa in ganny pibliye dan Gazet Ofisyel le 24 Mars e pou ganny soumet devan Lasanble Nasyonal pou son konsiderasyon.

Propozisyon pou kree en striktir rezyonal dan Komisyon Losean Endyen, pou kolekte lentelizans, kordinasyon e loperasyon kont bann rezo organize pou trafik drog.  Sa propozisyon in ganny avanse dan 30enm sesyon konsey Minis zafer etranzer sorti dan Komisyon Losean Endyen ki ti ganny fer le 26 Fevriye La Réunion.

Lodit dan bann Minister e bann Departman, sa in ganny konplete. Swivan bann lodit.  Mezir e aksyon pou ganny enplimante apartir mwan Avril.  Peyman Gratwite e Konpansasyon bann ansyen manm lafors.  710 ansyen manm lafors in ganny peye zot Gratwite : i annan 98 ka zeritye ki pe ganny egzaminen avek bi finaliz sa prose pou peyman.  An sa ki konsern Konpansasyon, SPDF pe finaliz tou bann dokiman neseser avek bi komans fer bann peyman apartir le 18 Avril, 2016.

Peyman Ex-Gratia pou bann ansyen Servicemen RFA.  196 dan 202 Ex-servicemen in ganny zot peyman.  An plis ki sa 202 Ex-servicemen ki’n ganny peyman, i annan 82 lezot ka ki’n ganny anrezistre pour konsiderasyon par Minister Finans.

Logmantasyon Gratwite dan Servis Piblik ; sa mezir pe ganny enplimante.  Lenplimantasyon progranm Mon Premye Travay :-Sa nouvo progranm in demare e apartir lafen Fevriye, 18 Lakonpannyen dan Sekter Prive in ganny ranbourse pou lanplwa 71 zenn anba sa progranm.  Allowance lakaz pou bann Graduates pou prolonze pou vin 5an olye 3an e zot allowance pou ogmante.  Sa 2 mezir pe ganny enplimante.  Allowancee i aprezan R4mil par mwan.  E sa in pran lefe apartir Zanvye sa lannen.  Ziska le 28 Mars i annan en total 132 Graduates ki pe benefisye anba sa Scheme.

Etidyan Seselwa ki dan Lekol pos segonder Prive ava ganny menm allowance ki bann etidyan ki dan Lekol Leta.  Sa mezir pe ganny enplimante.

Laptop Scheme pou ganny agrandir pou enkli etidyan S4. Sa mezir pe ganny enplimante e ziska prezan 92 etidyan S4 pe benefisye.  Akse gratwit pou tou Seselwa ki’n ganny en referans avek en Dokter Prive pou en servis Spesyalize dan Sekter Gouvernman.  Sa mezir pe ganny enplimante.  Enplimantasyon en Scheme pou lenstalasyon bann pano soler pou bann lakaz.   Sa Scheme in demare e ziska prezan i annan 15 lakaz kot lenstalasyon in ganny konplete.

Saler Trezyenm Mwan pou bann travayer Sekter Piblik, sa in ganny konplete.  Enplimantasyon progranm loan pou nou sitwayen ki annan 63an an montan, pou repar zot lakaz a en to lentere 0 poursan.  Sa in ganny konplete e pe ganny administre par HFC.  An plis ki sa Gouvernman pe donn en sibvansyon 25 poursan lo tou loan ki pansyoner i pran anba sa Scheme.

Saler maksimonm pou ganny en loan lakaz kot HFC pou ganny ogmante pou vin R30 mil par mwan.  Sa mezir pe ganny enplimante par HFC.  Saler maksimonm pou ganny en Home Improvement Loan, osi konnen koman HIL pou ganny ogmante pou vin R15 mil.  Sa mezir pe ganny enplimante par HFC.

Logmantasyon loan maksimonm pou lakaz, pou vin R850 mil.  Sa mezir pe ganny enplimante par HFC.  Logmantasyon Pansyon.  Sa in ganny konplete, pou sorti R3100 pou vin R3600.  An plis ki sa an Avril sa lannen, i pou ganny ogmante ankor pou vin R5050 anliny avek logmantasyon dan saler minimonm Nasyonal.

Mr Speaker, ser Manm Lasanble Nasyonal,     parey zot in konstate, Prezidan Michel in gard son promes e Gouvernman in delivre.  Nou tou san leksepsyon, nou’n travay dir pou delivre lo bann langazman ki’n al dan benefis nou pep e nou pei an zeneral.  Sa 100 zour in teste nou determinasyon e nou kouraz pou nou akonplir sa ki pli bon, sa ki pli byen, sa ki meyer pou nou pep e nou pei.

Mersi.

MR SPEAKER

Ok, parey i tradisyonnelman le ka, mon ava permet enn de bann kestyon si bann Manm ti oule fer bann serten leklersisman lo sa Statement.  Okenn dimoun ki ti a – ok. Leader of Government Business. Onorab Rose.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.

Mersi Vis Prezidan.  Vis Prezidan, mon ti a kontan konnen ki Gouvernman pe fer, pou fer sir ki ler in fer bann lanons, lenplimantasyon sa bann progranm ki Gouvernman in anonse, i ganny fer byen.  Pou ki sa pa kree plis fristrasyon ler en dimoun pe al reklanm en pe sa bann progranm ki Gouvernman i met an plas.  Alors ki Gouvernman pe fer, pou fer sir ki dan faz lenplimantasyon sa bann progranm, i annan en fason, en mekanizm ki ganny swiv e ki piblik i satisfe ler zot al kot en biro zot ganny sa larepons ki zot merite.

Mersi.

VICE PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, meyer baromet lo si en progranm pe marse dan lentere sa sitwayen, se satisfaksyon ki sorti de lapar sitwayen li menm.  E Gouvernman i konsernen avek sa e se pour sela ki i annan en kantite travay pe ganny fer dan sa direksyon.  Dan tou sa bann progranm e lanons ki Prezidan ti fer e ki nou’n aksyonn-en, in annan en gran zefor de la par bann Lotorite e bann Lazans konsernen.

E sa ki pe sorti tre kler se sa lenformasyon.  Donk i devret annan en sistenm lenformasyon, lenformasyon ek lenformasyon e osi edike.  Ledikasyon anver piblik pou konnen ki i annan en progranm ki la pou deservi zot : e osi annan en monitoring sistenm ki ganny fer e tou bann Minis ki ansarz sa bann progranm direkteman oubyen ki i tonm anba zot portfey, sak fwa ki nou annan Cabinet, i annan en reporting mechanism lo progranm ki pe ganny fer.  Pou nou fer sir ki sa ki nou dir nou pe fer, pe ganny fer korekteman.

Me a lafen dizour se sa manm piblik, sa sitwayen ki pli gran baromet satisfaksyon ki i pe gannyen atraver bann progranm e ki Gouvernman in anonse.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Galen Bresson.

HON GALEN BRESSON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan. Bonzour tou bann Koleg Onorab e bonzour bann dimoun a lekout.

Mr Vis Prezidan, ou’n mansyonnen ki apre sa 100 zour, odit in fini ganny fer dan tou bann Minister e enn bann rezon ki isi menm dan sa Lasanble plizyer fwa nou’n diskite se, service delivery dan bann Minister.

Mr Vis Prezidan, eski i annan en fason ki nou, Manm Lasanble, menm bann piblik nou pou konnen ki bann issues ki bann Minister in zot menm idantifye koman zot service issues delivery avek manm piblik : e ki mannyer apre nou fer sa checks and balances ki egzakteman ou pe dir, ki nou kapab kontinyen pa denigre, me plito kontinyen keep keksoz, everyone on their toes e nou donn sa pli bon servis manm piblik.  Mersi Mr Vis Prezidan.

Mersi Mr Speaker.

VICE PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, parey mon’n anonse dan mwan Avril ki pe vini, tou bann Minister ek bann Zofisye ki travay dan bann Lazans ek Departman, zot rol se vreman vin devan atraver diferan fason e mekanizm ki zot krwar i apropriye, pou eksplik bann mezir ki al ver ogmantasyon lefikasite dan lafason ki nou delivre servis.  E isi Sesel nou met servis lo en oter, Kestyon servis i konsern tou bann Gouvernman o monn kot i annan en birokrasi otomatikman pou annan Kestyon lie a en servis.

Me Sesel parey mon pe dir, service delivery i en lobzektif enportan nou Gouvernman e satisfer bezwen nou pep, i osi enportan.  Nou konnen ki nou pep son lekspektasyon de zour an zour i ogmante e i bezwen ganny akonpannyen par lenformasyon e osi ledikasyon.  I toutafe normal pou nou garanti sa ki nou apel checks and balances. Nou kapab amelyor sa travay ant egzekitif e osi nou Lasanble Nasyonal, pou kapab soumet bann dokiman, bann rapor ki sorti atraver sa bann odit ki tou bann Minister ek Departman in akonpli.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Chantal Gislain.

HON CHANTAL GISLAIN

Bonzour Mr Speaker.  Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.

Eski Vis Prezidan i kapab dir avek sa Lasanble, o kour Diskour Prezidan Michel, son Leta Lanasyon, i ti fer referans a serten Minister, par egzanp : Minister Lasante, Minister kot MLUH e osi Ledikasyon ki ti annan bokou defayans an se ki konsern bann odit ki ti’n ganny fer.  Eski a sa pwen la, apre sa 100 zour, Vis Prezidan i kapab anons avek sa Lasanble, ki bann keksoz ki’n ganny fer pou kapab re-aliny sa bann defayans ki ti annan dan sa bann Minister.  E apre sa 100 zour ki prosen pa prezan?

Mersi.

VICE PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, mon krwar pou tret tou Departman avek Minister parey mon dir, lodit in fini ganny fer e mon ava les bann Lotorite ki ansarz sa bann Sekter pou zot vin devan parey lezot, pou kapab eksplike apartir mwan Avril ki pe vini.  Me mon kapab dir avek nou Lasanble, ki in annan en travay: in annan en travay profon ki’n ganny fer dan sa direksyon.  Mesaz in ganny byen resevwar.  I enportan ki nou ogmant performans.  I enportan ki nou ogmant standar.  I enportan ki nou ogmant kalite, pou ki nou kapab satisfe nouvo bezwen, nouvo bezwen sa zenerasyon ki pe monte e sa pep ozordi ki pe travay dir pour son pei e son fanmir.

MR SPEAKER

Onorab Dokter Payet.

HON DAVID PAYET

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.

Mr Speaker, eski Vis Prezidan i kapab enform sa Lasanble, si Gouvernman i annan lide repran sa metodolozi progranm 100 zour.  Par egzanp ankouraz bann Minister e Lazans piblik pou osi fer zot progranm 100 zour, regle bann problenm ki lepep Seselwa pe fer fas avek e ede fer sa progranm 100 zour Prezidan Michel, ganny plis lenpak.

Mersi Mr Speaker.

VICE PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, sa Kestyon osi i lye avek sa Kestyon ki Onorab in demande.  Promes e langazman 100 zour dan sa manda set en nouvote politik pour Sesel.  E Prezidan ti fer en promes e Gouvernman dan son totalite, in pran sa bann langazman dan en fason tre serye e nou’n travay dir pou akonplir bann keksoz ki nou’n dir nou pou fer, dan sa premye 100 zour.

Gouvernman dan sa bann zour ki pe vini, pou pronons li lo ki pou arive apartir sa 100 zour ki in fini fer.  Me les mwan dir ek Onorab, menm lespri, menm pasyon ki’n akonpanny nou dan Gouvernman, nou swe se ki sa menm lespri, sa fason ki nou deal avek bann ka, lafason ki nou tret manm piblik,  sa lafason ki nou anvi vwar ki Gouvernman i fonksyonnen, i devret vin en lareg.  I pa devret vin en leskiz.  I devret vin sa nouvo fason fer keksoz.  I devret vin labaz sa ki nou apel en Smart Government.  En Gouvernman ki efektif e efikas dan lafason i fer keksoz.  E i kominike, i donn lenformasyon e i donn sa ledikasyon ki akonpanny sa pep ki pe travay pou sonny son fanmir e i pe travay pou fer agrandir lekonomi Sesel an zeneral.  Bezwen ganny akonpannyen par en direksyon, par kote nou pe ale e tousala i bann keksoz ki sorti dan lafason ki nou’n antreprann nou travay pandan sa 100 zour.

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

HON CHRLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour VP.  Bonzour tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker, eski i annan okenn demars pandan sa 100 zour, pou Gouvernman fer redwir popilasyon Prizon e re organiz Prizon dan son lansanm :- e dezyenmman eski sa desizyon pou Minister Lasante depans tou sa larzan pou lwe en nouvo landrwa, tandis ki Klinik Les Mamelles i ankor dan problenm, dan gro problenm –  i form par bann mezir pandan sa 100 zour.

Mersi bokou.

VICE PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, popilasyon Prizon i merit en konsern pou nou tou, pou nou pei.  E Lasanble Nasyonal, ler zot ava ganny sans egzamin e pronons zot lekor lo sa nouvo Lalwa ki apel Misuse of Drugs Bill, 2016 zot ava vwar klerman ki i reflekte bann nouvo Polisi ki Gouvernman i anvi vreman swiv. E i bezwen ganny akonpannyen par bann nouvo striktir, pou fer sir ki nou atenn lobzektif lafason ki nou pe handle nou bann prizonnyen ozordi.  Me i nou lobzektif vreman pou diminyen popilasyon Prizon ozordi ki ekstrememan o.

An sa ki konsern Lasante, mon panse ki Lotorite Lasante i ava dan en pozisyon pou ler ki zot eksplik bann mezir zot lodit, pou donn en leksplikasyon ki egzakteman pe ganny fer.  Me sa ki mon kapab fer komanter lo la, in toultan swe Minister Lasante pou tir zot headquarters kot i ete ozordi.

Dan bann lannen ‘93 an montan, parey zot konnen, headquarters Minister Lasante ti dan Botanical Gardens e i ti annan en desizyon pou zot move e retournen.  Me ozordi parey zot konnen, striktir Minister Lasante in sanze.  Minister ozordi i annan en Lotorite, i annan en Lazans ki ansarz servis :-Health Service Agency.  Li i responsab pou delivre sa servis.  Apre nou annan nou en Lotorite ki konsern bann size regle, Reglemantasyon.  Sa i sa ki nou apel Lotorite Piblik.  En Lotorite Siprenm dan pei.  OkPublic Health Authority.

Apre trwazyenmman ou annan en Minister, li i ansarz Polisi.  Polisi, stratezi, monitoring avek levalyasyon e osi international corporation.  E ozordi sa Minister, i pe okip bann fasilite dan grounds Minister.

Desizyon lontan ti’n ganny pran pou zot rod en landrwa aryer.  E nou konnen ki zot annan sa diskisyon avek Minister Finans e premye pa la se bouze e okip en building ki pare pou kapab akomod zot.  Me lespri final se en bo zour Minister, i ava annan son prop batiman, parey i le ka pou lezot Lazans ek Departman dan pei ki pe lwe e ki fir e anmezir nou envestir dan nou bann prop batiman.  Zot retourn pou okip bann batiman ki apartenir avek Gouvernman.

Mon konnen ki Klinik Les Mamelles in en size, Onorab De Commarmond e Onorab Fideria.  I annan plizyer letan ki zot pe pouse lo la e mon ti an swete ki nou’n kapab rezourd sa pli vit posib.  Me parey zot konnen, i annan travay ki pe ganny fer dan sa direksyon e pli vit posib ki sa i ganny rezourd, i ava ed nou popilasyon ki sorti dan sa bann distrik, ki mon’n mansyonnen.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Zis pou dir Onorab De Commarmond ki i annan plizyer amannman lo Prison Act ki deza devan sa Lasanble.  So ou a ganny loportinite pou koz lo la bokou, pandan sa bann semenn ki pe vini.

Onorab Pierre.

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan. Bonzour tou Manm Koleg Onorab e bonzour tou bann ki a lekout.

Mr Speaker, eski Vis Prezidan i kapab dir avek sa Lasanble, dan ki dele letan ki zot espekte met devan Lasanble Nasyonal, tou bann lamannman ki zot in propoze fer avek tou bann Lalwa, pou fer sir ki sa bann lamannman i ganny pase e sa bann Lalwa i vin vreman en leaving document : e eski zot annan plan pou zot fer lodit dan bann lezot Lalwa ki outdated a mon avi: parey PUC Act.

Dezyenm Kestyon, lo nivo tretman bann adikt ki Vis Prezidan in pronons son lekor lo la, ki kantite lenvestisman ki Gouvernman i anvizaze fer pou sa prosen 5an, pou deal avek sa sityasyon, pou ki nou bann addict i vreman ganny ede lo en nivo kot zot a sorti dan sa move pratik : e kan ki zot anvizaze fer zot progranm vin en dokiman piblik.

And lastly Mr Speaker, ki kantite zefor pe ganny mete an plas, pou fer sir ki sa striktire rezyonal pou deal ek trafik drog, i vin en realite pratik o pli vit posib.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEKER

Zis en gidans, unless Minis in fini fer son plan dan sa 100 zour, pou sa prosenn 5an lo problenm drog,  mon krwar nou bezwen limit nou kestyon lo sa Statement ki annan pou fer ek sa 100 zour.  E nou pa kapab espekte Minis pou vin donn en plan la lo ki mannyer pou konbat drog pandan sa dernyen 5an.

Mon krwar sa ti ava fer en bon kestyon orizinal, me toudmenm Minis ek son leksperyans, mon a les li proceed pou reponn sa kestyon.

VICE PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, mon krwar Leader Lopozisyon i demann sa kestyon, akoz i realize ki nou reprezant lavenir.  Nou reprezant ozordi, nou reprezant lavenir.  E an sa ki konsern sa striktir rezyonal Mr Speaker, Konsey Minis, in resevwar dan en fason tre, tre byen.  In akeyir tre, tre byen sa proze, sa propozisyon, ki Prezidan Michel in fer dan son meeting le 26 Fevriye.  E la nou esper ki anliny avek zot protokol entern, i ava ganny diskite dan Some e ki nou a kapab vwar lalimyer pou efektivman kree sa striktir vreman enportan pou konbat trafik drog e sours bann finansman dan larezyon.

Mr Speaker, sel Lalwa, sel lamannman :- nou’n fer plizyer lamannman, dan sa ki nou’n dir nou pou fer pandan 100 zour e lamannman pli konpreansiv :-i ti’n kapab ganny met devan Lasanble, avan 100 zour.  Si nou ti anvi fer li dan en fason pa konpreansiv.  Me ler ki tou bann Lotorite in ganny met ansanm e ki advice ki Gouvernman in ganny donnen, ki pou nou kapab deal avek sa sityasyon drog dan pei, i enportan ki nou annan nou en Lalwa ki konpreansiv, ki modern e ki Lalwa, Prozedlwa in pare.  E i ti sel Prozedlwa ki nou ti’n merit, si oule, deal avek avan 100 zour.  Me ki nou konpran ki nou pa’n kapab tay avek li, nou’n anvi en keksoz ki vreman byen.  Ki tou bann partner in ganny konsilte pour ki Gouvernman pa ganny vwar ki i pa pe konsilte avek bann striktir enportan, Lotorite enportan.  Donk vwala sa sel Lalwa ki ti merit ganny aprouve par Lasanble Nasyonal.  Me pour ki Lasanble Nasyonal, i akonpanny Egzekitiv dan en lakonplisman, en keksoz dan sa 100 zour.  E ki mon krwar ki tre prosennman nou Lasanble, avan ganny sans aprouv sa Prozedlwa.

Kestyon Tretman bann adikt, reentegrasyon i pou kout pei bokou larzan.  I annan bann diskisyon ki pe ganny fer ant Minister Lasante, Minister Finans.  Deza dan Gouvernman nou okouran, ti annan en proze pilot fer par Lotorite Minister Lasante, lo progranm Lesanz Sereng e bann sif ki’n vin devan nou dan Gouvernman, nou’n vwar i pou kout ant 9 a 10 milyon dan en lannen zis pou annan sa progranm.

Nou pa kapab la, ozordi dir konbyen pou kout nou dan sa 5an ki pe vini.  Me sa ki nou pe dir, avek konesans lenformasyon ki sorti kot Minister Lasante e osi Minister ki ansarz Prizon e osi lo zot progranm, pei i bezwen komans met li pare pou ogmant lenvestisman dan sa bann striktir.  E nou bezwen envestir bokou dan bann progranm Prevansyon an zeneral e osi tretman pou bann adikt.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Ok, Misuse of Drugs, Bill i ozordi nou fer First Reading.  So byento nou a ganny sans pou debat li.

Onorab Pillay.

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, prenon kont ki bann mezir ki’n ganny anonse dan sa 100 zour i deal avek 2 konteks tre, tre enportan pou pei e sa se vilnerabilite serten kous sosyete.  E osi pou avek bann aksyon ilegal swa krim:- eski Vis Prezidan i kapab dir nou si bann mezir ki Gouvernman in pran relasyon avek Anti Corruption Bill e osi an relasyon avek:-par egzanp devan mwan la mon annan en papye ki ganny lir Proceeds of Crime Civil Confiscation Act pou osi ganny swiv par lezot mezir pou strengthen nou bann lezot Lenstitisyon, pou asire ki zot kapab vin a la oter sa batay kont bann diferan aktivite illicit ki neseserman apre i antrenn dan bann lezot keksoz par egzanp, koman Drog. E dezyenmman an sa ki konsern laspe vilnerabilite bann dimoun, eski Gouvernman pou kontinyen ek son bann progranm parey dedicated fund pou bann zanfan lekol, parey osi revizyon bann weights an sa ki konsern bann diferan lasistans sosyal ki bann dimoun i gannyen e osi an relasyon avek lozman ki konnekte avek sa, si Gouvernman osi pou kontinyen pandan sa bann letan ki vini avek son progranm reparasyon lo bann diferan Housing Estate ki Gouvernman osi in anonse ki pou annan en Rebate Scheme, kot bann dimoun pou ganny rediksyon lo pri ki zot pou pey zot bann lakaz.

Mersi.

VICE PRESIDENT MR DANNY FAURE

Mr Speaker, premye 100 zour, i pe tous bann mezir ki Prezidan Michel in dir i pou fer.  Me Gouvernman i annan en progranm konpreansiv pou pei.  Gouvernman i annan en progranm konpreansiv pou lekonomi Sesel.  E nou lobzektif i reste touzour fer sir ki devlopman ki pei i fer, i al dan byennet pep Seselwa.  E sa i labaz progranm nou Parti, Parti Lepep ki dan Gouvernman.  Me kot staz devlopman, kot Sesel in antre apre plizyer lannen, kot nou’n pas letan pou nou re-aranz lekonomi Sesel, i kler ki i annan serten Sekter dan nou popilasyon in ganny met a lekar. E se pour se la ki dan lasazes Prezidan e dan leksperyans Gouvernman, ki bann desizyon in ganny pran pou nou kapab soulaz sa kous nou popilasyon ki ti pe ganny afekte.  In annan plizyer komanter ki’n ganny fer resaman lo la, me dan lafason ki Gouvernman i fonksyonnen, se ki si ou annan ou bann sif ozordi ki dir ou, ki i pa akseptab ki ou sitwayen i pe li viv li lo mwens ki R3900 ekek e ki ou konnen ki ou pansyoner ki pe resevwar, selman sa benefis retret ki sorti anba Social Security e i pa pe resevwar en Pansyon anba Fon Pansyon:-e ki li i ti pe resevwar selman R3600 dan lasazes Gouvernman, avek sa leker pou nou fer keksoz pour nou pep, eski nou zis reste parey oubyen nou adrese?  Nou nou’n pran en desizyon pou adrese e se pour se la ki lafen Avril nou bann pansyoner pou ganny zot R5050.  E sa i pou koute. I pou kout en pei anviron R130 milyon.  Me i enportan ki nou deal avek sa sityasyon e ki nou pa zis:-lefe ki nou annan lenformasyon, nou pa zis dir regarde, nou ava fer li pe par pe.  Parey nou ti anvizaze fer, pour nou kapab gard sa ki nou apel stabilite, finansyel ler nou ti pe regard soustenabilite.  An dot mo, ti napa sa bann sif, ti napa en survey ki ti ganny fer lo sa sityasyon.  Me lefe ki rapor ofisyel ti sorti le 10 Desanm, in vin devan cabinet an Zanvye, imedyatman en Gouvernman responsab, i pa dir avek son pep nou ava postponed sa pli tar.  Nou nou’n deside dan Gouvernman, deal avek sa sityasyon head on. E parey mon pe dir i pou koute, me nou bezwen fer li dan lentere nou popilasyon an zeneral.

Donk bann mezir apard sa i bann mezir ki pou akonpanny bann kestyon vilnerabilite, i annan bann desizyon ki’n fini ganny pran par Gouvernman, pou nou revwar weights e se pour se la ki dan konteks Sesel, striktir Lazans Proteksyon Sosyal, i fondamantal pou pei, akoz i permet sa balans kot keksoz i e sap nou e nou merit toultan pe donn siport sa striktir.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Fideria?

HON EMMANUEL FIDERIA

Mr Speaker, mersi.

Mr Speaker, eski Vis Prezidan, lo son lanons ki in fer ek bann mezir ki’n ganny anonse, si Gouvernman pe mazin met bann nouvo striktir an plas, pou siport sa bann mezir pou nou kapab vwar nou rezilta bokou pli vit?

Mersi.

VICE PRESIDENT MR DANNY FAURE

Mon krwar sa ki enportan se sak Lotorite, sak Minister, sak Departman ki annan responsabilite pou antreprann sa bann progranm ki mon mansyonnen, oubyen bann progranm ki pou vini, zot normalman nou delegate sa responsabilite, pou zot regarde ki meyer fason zot kapab delivre en bon servis.  Me dan Gouvernman, selon lareg ki nou swiv dan Minister Finans e dan Ladministrasyon Piblik, nou dir regarde, regard bann striktir ki ou annan la ozordi avan ki ou demann nou en nouvo striktir ki pou kout plis larzan.  Regarde si sa striktir i marse e si ou krwar ki sa striktir pa pe donn ou rezilta, si fodre fermen, si fodre kase, me selman sa ki enportan, fodre i annan rezilta e ki bann progranm, bann progranm ki nou’n kree, ki pe donn rezilta e ki bann progranm ki vize lo sa ki nou apel byennet pep Seselwa, sa nou pa kapab zwe avek.  Sa nou pa kapab kase.  Sa ki nou kapab fer se moderniz li, amelyor li, akoz nou vizyon e lobzektif i al avek pran swen ek dimoun, fer sir ki nou pep i ganny en o nivo e standar lavi:-pran swen ek son byennet, fer sir ki i reste ou preokipasyon.  Sa i bann kestyon kle ki gouvern a la baz nou bann zizman dan Gouvernman.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Pool?

HON ANDRE POOL

Mr Speaker, mersi.

Mr Speaker, dan lenplimantasyon sa bann mezir dan kad sa progranm 100 zour, eski Vis Prezidan i kapab dir avek nou Lasanble, si i annan okenn Seselwa ki’n ganny viktimize pou rezon politik?

Mersi.

VICE PRESIDENT MR DANNY FAURE

Mr Speaker, nou pe viv dan en sityasyon tre dinamik.  Sak Lotorite, sak Minister, zot la pou zot pran bann desizyon ki dan lentere zot Lorganizasyon.  Dan Gouvernman, napa en progranm pou viktimiz okenn sitwayen.  Dan Gouvernman i annan en progranm pou fer sir ki irrespective dan ki pozisyon ou ladan, ou la pou deservi lepep, ou la pou enplimant parti ki o pouvwar.  E nou mesaz i kler.  Nou diskite, nou dyaloge, me i napa en progranm ki dir ou, la en progranm pou viktimize. Nou pa fer sa.  I annan ka, trwa kar ki ganny prezante devan PS, bann ka ki ganny prezante devan Minis e bann Minis e bann PS zot annan responsabilite etandonnen ki zot ansarz sa bann Lorganizasyon, pou egzamin sa bann sirkonstans, pou kapab deal ek sa bann case.

Me nou dan en pei kot i annan The Rule of Law.  Sa sitwayen ki santi li ki’n ganny:-en zizman in ganny fer ki pa apropriye, Gouvernman i finans bann striktir, ozordi.  Gouvernman pa’n koup okenn larzan anver sa bann striktir.  Sa bann striktir i la pe resevwar en Bidze:-sa bann striktir i la pou marse e okenn sitwayen ki santi li dan en fason in ganny mal ziz-e, i al dan sa bann striktir pour li kapab rod lazistis, ki i merite.  Be nou pa dan Biznes viktimiz nou sitwayen.  Nou dan Biznes fer marse Gouvernman:-fer marse pei:-fer sir ki nou bann travayer i konnen e kler i konnen kote pei i devret ale:- ki bann progranm?  Vwala nou lokipasyon toulezour.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Volcere?

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Vis Prezidan, dan son Statement i kler ki Gouvernman, pe pran son responsabilite atraver bann diferan keksoz ki in dir Scheme ki pou al atraver nou piblik.

Mon ti a kontan demann li ki lanfaz pe mete lo nou piblik Seselwa, pou zot osi pran zot responsabilite atraver sa bann diferan keksoz ki vin a zot laporte?

Mersi.

VICE PRESIDENT MR DANNY FAURE

Mon krwar nou sitwayen ozordi, i en sitwayen ki pli sofistike, en sitwayen ki pli matir e ler nou krwar ki nou sitwayen pa pe ekoute, i pa konpran ki pe arive dan son pei, i konnen egzakteman ki pe arive dan son pei.  I konn tre, tre kler.  Me, sa ki nou devret annan, nou bezwen annan en lenformasyon. Nou bezwen bann striktir, bann Lazans Gouvernman.  Nou bezwen fine tune nou kominikasyon.  Nou pa kapab les lenformasyon zis la kouve dan sakenn nou Departman ek Minister, apre nou dir sa piblik pa ti konnen.  Non!  Nou bezwen fer si ki lenformasyon, i al kot nou dimoun. I sorti. I ganny kominike e pour ki lenformasyon i ganny al kot nou dimoun, nou’n tonm dakor dan Gouvernman, ki bann Polisi osi:- i pa zis en Polisi ki  dan latet en dimoun, 2 dimoun.  Nou bezwen annan written policies e ki sa bann Polisi i ganny mete dan bann landrwa kot nou dimoun i ganny akse avek sa bann Polisi.

Ozordi nou sitwayen i annan mobile. Ozordi nou sitwayen i lo face book. I konnen ki pe arive. I kapab access sa bann lenformasyon.  Nou ki travay dan Gouvernman, nou bann Teknisyen, nou bann servis piblik, nou bezwen amelyor nou, pou fer sir ki tou sa bann lenformasyon i al dan domenn piblik:-kot piblik i annan akse ek sa bann lenformasyon. E atraver ledikasyon ki in gannyen over the years, i ava pran sa ki nou apel, inform decision lo son lavenir, lo son fanmir, lo son travay.  Me nou pa kapab les lenformasyon kouve anndan.  Pa bon pou nou, pa bon pou pei.  Lenformasyon i bezwen al deor, dir ki nou pe fer.  Nou napa nanryen pou nou kasyet.  Bann progranm i kler. Tou bann progranm i ganny finanse par tax payers money.  Se larzan tax payers ki finans bann progranm, ki finans bann mezir.  Donk lenformasyon i la.

Donk enn bann febles, nou prop febles, se ki nou fer en kantite nou. Nou fer en kantite travay.  Me la moman in arive, pou kontinyen fer en kantite travay, me akonpanny sa bann travay par kominike, par met lenformasyon kot nou dimoun.  Mon pa pe koz lo propagann la mwan.  Mon pe koz lo met lenformasyon:-fer sir ki lenformasyon i ganny akse e si pei i krwar ki moman in arive pou nou annan en Lalwa ki permet sa anliny avek nou Konstitisyon, Lasanble Nasyonal, i a fer li son devwar.  Me moman kot in arive dan pei, kot sitwayen i swaf pou lenformasyon, i annan zouti kominikasyon ki permet li annan sa bann lenformasyon.  Me napa bann Polisi, napa bann gid, napa bann standar, nou pa pou progrese e Gouvernman i santi li ozordi ki son pep i swaf pou lenformasyon, i anvi konnen ki pe pase, i anvi ki nou donn lenformasyon a ler.  Donk tou sa bann striktir i bezwen sanze.  Ki konpri SBC, ki konpri mon pa konnen, le moman in arive pou fer bann sanzman fondamantal dan direksyon donn lenformasyon e kontinyen edik nou pep: akoz nou pep i annan en pouvwar e son pouvwar in vin atraver ledikasyon.  Sa ledikasyon in vin atraver envestisman, sa envestisman in vin atraver en filozofi avek en vizyon sa Parti o pouvwar ki krwar dan donn ledikasyon son pep pou devlope.

(Applause)

VICE PRESIDENT MR DANNY FAURE

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Ok, mon ti ankor pe ekout ou menm.

(Laughter)

MR SPEAKER

Bon, i gou ler biolozi i retonm dan Politik – fer li pli enteresan.  Onorab Charles?

Ale.

HON JEOVANA CHARLES

Mersi Mr Speaker.

Vis Prezidan in dir nouvo bezwen, bezwen nou bann dimoun, nouvo fason Smart Government.

Wi, eski Vis Prezidan i kapab dir nou, si lanfaz pe ganny mete e re-vizite pou adres bann paran ki pli vilnerab, sirtou bann manman tousel atraver ASP,  dan bann ka emergency?  Eski nou bann Zofisye pe donn formasyon neseser pou donn sa bon rezilta, bon lenformasyon e bon ledikasyon?

Mersi.

VICE PRESIDENT MR DANNY FAURE

Mersi Mr Speaker.

Bann manman tousel, manman tousel i travay, annan fanmir, zot annan en responsabilite:-zot annan bann defi, zot annan bann difikilte.  E napa zis manman tousel, i annan papa tousel osi.  I annan fanmir pou okipe:-i annan zanfan pou okipe.  Apre osi i annan bann fanmir:- bann fanmir kot lakour.  Me sa ki enportan, se ki bann lenstans, bann Lorganizasyon dan pei nou bezwen la konpasyon.  Konpasyon in toultan la baz, a la baz nou travay.  Nou pa kapab dir nou sofistike, me nou pran konpasyon nou met dan tirwar.  Konpasyon i bezwen la e sa ki definir sa dimoun ki travay, bann front liners la, bezwen en dimoun ki annan leker pou kapab konpran douler sa sitwayen ki vin devan li.  Si i zis akademik, i pa pe reisi dan sa travay e i blok:-i en blokaz pour sa progranm. I en blokaz pou lenplimantasyon sa progranm. E nou bezwen fer sir dan Gouvernman, dan bann lenstans kle, ki vreman administre bann progranm ki al kot tou dimoun, nou dimoun ki nou merite.  Profil sa bann dimoun.  I annan bann dimoun ki vreman annan, konpasyon.  E ki konpran.  I pa pe zis regard ou li, ki pa zis ekout ou, me i vreman dimoun ki santi, ki santi ou douler, ki konpran e i lager pou kapab rezourd ou problenm.  Se sa bann kalite dimoun ki nou bezwen dan sa Sesel, ozordi pou fer sir ki sa 100 zour i toulezour i vin sa zour kot ou fer sa ki nou dir nou, sa diferans dan lavi sa sitwayen ki vreman merit sa latansyon.  Vwala travay, vwala lobzektif.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon, mon krwar avek sa nou’n ariv a lafen nou Statement e bann kestyon ki’n swiv.  E avan nou pran nou dezyenm item e sa se Constitutional Appointees’ Emoluments Amendment Bill, 2016, nou annan nou 3 First Reading pou nou fer. Mon ava demann Clerk pou fer sa 3 First Reading?

MADAM CLERK

This Act maybe cited as the Misuse of Drugs Act, 2016.  This Act may be cited as the Prisons Amendment Act, 2016This Act may be cited as the Criminal Procedure Code Amendment Act, 2016.

MR SPEAKER

Bon, nou aprezan pran Bill Second Reading e mon a ganny mon en Motion for Second Reading.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 64(2) mon move ki nou lir sa Bill en Dezyenm Fwa.

MR SEAKER

Okenn ki segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mosyon i ganny segonde Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon, mon envit Vis Prezidan pou entrodwi sa Bill.

VICE PRESIDENT MR DANNY FAURE

Mr Speaker, dan lavi nou Lasanble Nasyonal, in annan 5 Lasanble ki’n ganny elekte.

Mr Speaker, mon ti avek ou dan premye Lasanble Nasyonal.  Mon kontan ozordi ou’n vin Speaker.  Mon ti avek L’Onorab Pool dan premye Lasanble, ozordi i Deputy Speaker e ti annan 2 veteran ki ti osi avek mwan, Onorab Charles De Commarmond avek Onorab Jeovana Charles.  Nou ti komans nou parkour e devan nou ti annan en Mosyon pour ki nou annan en sistenm Pansyon pou bann dimoun ki okip en pos Konstitisyonnel.  Me ler nou ti komanse an ‘93’, nou ti pe regard Sesel pli lwen ki ’93,’ e nou ti deside ki moman pa ti apropriye an vi soustenabilite e an vi difikilte ekonomik e groser lekonomi Sesel ki nou pa devret entertain, en sistenm Pansyon.

Dezyenm Lasanble ti ganny elekte e sa size Pansyon pa’n vin devan zot.  Trwazyenm Lasanble in ganny elekte e kestyon Pansyon pa’n vin devan zot.  Ti pran zis katriyenm Lasanble pou re- kontiny diskisyon ki ti ganny komanse san terminen par premye Lasanble an 1993.  E katriyenm Lasanble ti deside enn fwa pour tou, etablir en

sistenm Pansyon ki bann Zofisye ki swa apwente ouswa elekte, ki okip en pos Konstitisyonnel, i resevwar en Pansyon.  E nou tonm dakor ki son prensip i devret annan en kriter, ki ou bezwen pe fer 48 mwan pou ou kapab ganny sa Pansyon e lo ou baz ou saler, ou a kapab ganny 75 poursan ou saler si ou’n fer 15an dan son totalite.  Me katriyenm Lasanble pa ti fer en keksoz.  I pa ti dir ki pou bann reprezantan swa elekte, swa apwente ki ti’n okip en pos Konstitisyonnel dan premye Repiblik e dan dezyenm Repiblik i osi benefisye atraver en sistenm Pansyon.

Ti pran senkyenm Lasanble elekte, pou koriz en lenzistis e fer li posib dan listwar Sesel pou fer sir ki bann reprezantan e bann Zofisye swa ki’n ganny elekte, swa ki’n ganny apwente, pou kapab resevwar en Pansyon bann ki ti deservi dan premye Repiblik e dan dezyenm Repiblik.

Ozordi mon annan tou drwa pou dir zot mersi pou kapab koriz en lenzistis.  E ki ozordi nou bann serviter Lepep i zwir en tel benefis Pansyon kree par senkyenm Lasanble Nasyonal.  Me zanmen nou ti krwar ki deba la Pansyon pou’n arete.  Depar Nasyonal in kontinyen an deor Lasanble Nasyonal li menm.

E se pour se la ozordi Mr Speaker, mwan ki ti la avek ou o komansman e ki konn tre, tre byen natir travay en reprezantan lepep, natir travay demann ki lo zot, menm si parfwa zot mal ganny regarde e mal ganny resevwar. Mon konnen e mon konpran, ki lo zepol nou Lasanble Nasyonal e dan pouvwar ki zot annan, pouvwar pou zot desid lo saler ki zot gannyen ant-an ki zot responsabilite pou aprouv en Bidze pei. Pouvwar ki zot annan pou aprouv Pansyon pei.  Ler mon dir Pansyon mon pe dir ou Pansyon ki ganny kree par Lalwa.  E mon osi konpran difikilte ki Manm Lasanble Nasyonal, i annan pou li aprouv en Lalwa ki koup en benefis ki li menm li in deza aprouve. Mwan lo lapar Gouvernman mon konpran sa.  E mon konnen ki ozordi ler ki nou pe fer sa bann diskisyon, nou annan zis admirasyon pou lenstans ki en Lasanble Nasyonal i annan pou zwe e rol ki i annan.  Pa kapab napa ladmirasyon pou sa Lasanble e son Manm, ki bezwen egzamin sa bann size difisil e ki afekte li menm.  Me osi konnen senserman ki bann reprezantan isi dan zot mazorite, i vwar pli lwen ki en morso Lalwa e ki konpran pli byen e pli lwen konzektir konzanktir e dinamik politik e sityasyon sosyo ekonomik ozordi.  Zot vwar pli byen.  E mon demande ki zot respekte nou bann Manm dan lafason ki zot pe vwar sa sityasyon ki pe evolye, ki pe devlope ozordi.

E devan nou Mr Speaker, se en Prozedlwa ki entrodwi en lot kriter, ki zanmen ti en kriter o debi nou bann diskisyon.  Zanmen in annan kriter e zanmen nou’n annan en preokipasyon lo sa size.  Me ozordi i en preokipasyon, ozordi i en diskisyon, ozordi i en deba. Ozordi i plis ki en deba. Ozordi i en demann e Egzekitif, pe met sa demann atraver sa Prozedlwa pou konsiderasyon nou Manm Lasanble Nasyonal.

Nou pe dir ki sistenm Pansyon i merit reste e nou konnen ki nou bezwen kontinyen fine tune sa striktir parey nou’n kree atraver katriyenm Lasanble ki’n ganny elekte e ki senkyenm in vini in polye li.  Gouvernman i krwar ki nou devret kontinyen polye li pou fer li mars pli byen e ki moman i arive pou nou egzamin sa bann eleman.

Me ozordi nou pe met propozisyon en lot kriter.  Son kriter i dir ki en Manm Lasanble oubyen en Minis i selman kapab zwir son Pansyon ler i ganny en laz e laz ki’n ganny preskrir se en laz Nasyonal, ki reflekte laz ki sitwayen i ganny zot Pansyon anba laz retret:-e sa se laz 63an ki dezormen pe ganny met devan nou Lasanble Nasyonal pou zot konsiderasyon koman enn bann kriter ki Egzekitiv ti a swete, ki nou agree ki vin dan Lalwa.  I pa vedir ki Pansyon i arete.  I pa vedir ki son sistenm i arete. I vedir ki selman ou kapab resevwar li ler ou ganny laz 63an.

E parey mon’n dir Mr Speaker, Gouvernman i krwar nou devret kontinyen egzamin sa striktir, sa bann prensip e moman apropriye nou ava kapab fine tune – kontinyen fine tune li:-fer li vin en striktir ki reflekte tou bann keksoz ki nou’n annan diskisyon lo la oparavan.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon, okenn entervenan?  Deba i ouver.  Onorab Fideria?

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, ozordi i en zour trez enportan pou nou

Lasanble Nasyonal.  En zour ki pou reste grave dan memwar nou zenerasyon e tou zenerasyon ki pou vini.  Ozordi atraver sa Prozedlwa, nou pe adres en size ki annan en gran lenportans, dan lavi sak zonm ek fanm dan nou sosyete.  Nou pe koz isi lo laz pou kalifye pou ganny en Pansyon.  Sa size i kontroversyal dan plizyer pei, dan plizyer sosyete.  Byensir i annan e pou kontinyen annan plizyer deba oubyen refleksyon lo size laz ki ou kalifye pou ganny en Pansyon.  Byen lontan, sosyete Seselwa i etabli laz Pansyon e parfwa nou osi asosye laz Pansyon dan travay a laz 63an.  Nou admet ki nou annan serten mank konsistans e armonizasyon lo size laz ki en sitwayen i kalifye, pou ganny en Pansyon.  Ozordi sa Prozedlwa i vini pou aranz keksoz e etabli sa larmoni e defini en sel mezir Nasyonal pou ganny en Pansyon. Sa mezir se laz 63an.

Mr Speaker, les de kote sa mezir 63an. Les de kote bann deba oubyen polimik politik, politisyen Seselwa lo sa size laz Pansyon.  Mwan mon konsernen avek en lot keksoz ki bokou pli profon ki sa mezir 63an.  Mwan e nou tou dan Sesel, politisyen oubyen bann dimoun ordiner, Profesyonnel koman en senp Labourer, nou devret pe rode akoz tou sosyete, pa zis sosyete Seselwa, i devret reste konsernen avek kestyon akoz ki lenportans oubyen rezon det en Pansyon, me pa zis laz Pansyon?

Dan profonder size Pansyon, i annan sa size sekirite oubyen garanti kontinite viv en lavi, ki ankre lo en prensip bann drwa fondamantal en imen:-drwa viv dan dinyite apre ki ou’n nepli kapab kontribye efektivman dan prosesis devlopman ou sosyete kot ou’n ne, grandi.  Menm en pei kot in adopte par laswit, kot ou’n fer en kontribisyon avan ki ou’n nepli kapab kontinyen reste angaze dan son devlopman.  Drwa fondamantal en imen, pa devret dir en sitwayen al mandyan, oubyen demann lasarite partou dan tou kwen semen ler in retrete.  Drwa fondamantal zonm/fanm se pa pou ganny oblize pou viv dan lapovrete ler ou nepli kapab reste aktif e fizikman dan en travay.

Mr Speaker, pourtan listwar sosyete Seselwa, pa’n touzour kapab garanti sa drwa fondamantal.  Tou bann dimoun aze mon panse, ti annan bann rezon pou pouvwar kolonyal dan lepase pa garanti sa drwa viv en lavi dan dinyite.  E pour tou sa ki koz lo en sosyete baze lo lazistis sosyal dan lepok pouvwar kolonyal, petet ava ekrir oubyen dir avek tou Seselwa, akoz nou bann aze al mandyan pou kapab garanti zot drwa viv dan dinyite ou pa ganny en bouse manze, menm parfwa aswar:-akoz zot ti bezwen al mandyan, met gran laliny pou ganny Per Houreau ler zot ti deside pou donnen.  Ozordi lenz Per Houreau in vin en listwar lepase:-en pase, nou pase anmer, en pase anmer pou en gran mazorite sitwayen Seselwa.

Mr Speaker, permet mwan sitye mwan an 1965 le 20 Septanm.  An 1965, serten parmi nou bann Manm ki isi prezan dan sa Lasanble, pa ti ankor ne.  Le 20 Septanm 1965, editoryal The People, The People ti ekrir, pibliye e ganny grade dan sa liv ris an matyer nou listwar ‘The Torch of Freedom’.  Mon site, “The living standard of our old people a national disgrace. Hundreds of old people are driven by poverty to beg and hundreds of others are starving because they are too ashamed to beg.  An emergency plan must be drawn immediately to tackle this problem. Whichever scheme is drawn up, it must be embracing in the sense, but all our old people will benefit and long term.  In that provision should be made for automatic increases to cover any rise in price from one year to the next.  We’re not saying that the tasks of putting a scheme into operation is an easy one.  Indeed one problem will be to educate the people, to accept the principle that those who are able to fit to work should make sacrifice in order to help those who have in the past contributed their share to the country development.  We do not think that is impossible to do so.  Everybody can see that a number of old people in these is gradually increasing.  And it should not be too difficult to make anyone realize that unless provision are made now, the position will worsen and his term will come in due course.”

Mr Speaker, lafen kotasyon.

Mr Speaker, konteni sa Lartik, Septanm 1965 i demaske en laverite enkrwayab.  En laverite ki sete SPUP, SPPF, Lepep, ki’n touzour e sanpyon drwa fondamantal nou bann retrete pou viv en lavi dan dinyite.  Ozordi nou bann ki oule touf laverite, pe onte pou aksepte ki lavi ti dir e difisil pou en mazorite Seselwa ordiner. I rezon akoz Parti SPUP, ti oblize anmenn en batay feros, avek bi pou elimin lenzistis e lapovrete ekstrenm kot en gran mazorite Seselwa ti’n ganny kondannen pou viv ladan.

Mr Speaker, Parti SPUP, SPPF, Lepep, i reste touzour angaze pou onor enn parmi son bann prensip fondamantal lo lavi imen: se touzour ‘Met Zonm O Sant tou devlopman.  Dan sa fason kontinyen fer ankre sa filozofi lavi ki lakoz legzistans tou sosyete sivilize, i devret tourn atraver byennet tou zonm e non pa zis enn de.  Prensip: ‘Bef dan disab sakenn get son pangar’, i en keksoz lepase. Me personn napa Lotorite pou fer lepep Seselwa oubliy konpletman son pase.

Mr Speaker, i tre enportan ki nou zenerasyon ozordi, nou apresye ki tou pa ti parey i ete ozordi.  Zafer ti sal, ensiportab pou en gran mazorite sitwayen Seselwa a leksepsyon en minorite ki ti pe byen pase e viv lo leksplwatasyon lasyer en gran mazorite.  Sa i nou pase – sa se laverite.

Mr Speaker, nou isi dan sa Lasanble, nou ankor annan kouraz, ankor annan kapasite fizik ek entelektyel, nou pou kontinyen travay dan nenport ki landrwa kot nou ava trouv nou, apre ki nou manda i fini sa lannen.  Nou pou kontinyen travay, Nou pou kontinyen travay akoz nou annan konfyans e lespwar dan lavenir Sesel.  Avek Parti Lepep o pouvwar, Sesel e tou Seselwa ankor annan loportinite pou demaske tou sa potansyel ekstraordiner.  Son kapasite, ek son eksepsyonnel pou leve e kontinyen diriz nou desten ver en lavenir pli prosper.

Mr Speaker, the best is in the making. The best is yet to come e sa nou demontre li atraver konteni Leta Lanasyon delivre isi dan sa Lasanble par nou Prezidan, Mr James Alix Michel.  Nou ki’n la, en gran mazorite Seselwa nou’n tenir sa batay.  Nou’n reste e nou reste pli determinen ki avan, pou anmenn sa lalit pour en meyer Sesel.  Nou ki’n devan sa batay pou transform sosyete e lavi en gran mazorite Seselwa, nou ki’n fer bann sanzman akoz nou ki’n la o pouvwar e ozordi nou pare e reste pou kontinyen anmenn bann sanzman ki larealite lavi i egzize nou fer.

Mr Speaker, sa ki enportan sa parkour lavi, sa ki touzour pou reste pli fondamantal dan sa parkour lavi sos-yo ekonomik, sos-yo politik, se pa bann zonm/fanm pe viv dan izolasyon:-ki pe pans dan izolasyon, ki pe vwar zis li dan koulwar lavi.  Sa ki tre, trez enportan se sirvivan sosyete imen:-sirvivan sosyete Seselwa, nou tou ansanm e non pa sakenn pou li.

Mr Speaker, avek san okenn dout, mon senserman reste konvenki ki Sesel anba gidans ek leadership eksepsyonnel, ki Parti Lepep in donn Sesel, ki nou pou kontinyen fer tou sa ki posib pou anmenn sa ki meyer pou Sesel e pou pep Seselwa.

Mr Speaker, sa ki nou’n dir nou’n fer, nou pou fer li.  Ozordi 100 zour depi ki Prezidan ti definir son priyorite. 100 zour nou’n fer li en realite enkontestab plizyer defi.  Sa Prozedlwa ki devan nou Lasanble, i enn parmi sa bann plizyer defi.  Nou pe fer li vin en realite.  Koste nou tou ansanm.  Annou pa les bann distraksyon politik, fristrasyon fer nou perdi lesansyel, nou vre rezon ki nou la, zonm dan en sosyete.  Annou pa les distraksyon, politik, fristrasyon met en bando lo nou lizye e kontinyen fer nou krwar lizour pou aswar.  Wi, i tro boner pou nou al dormi. Nou annan ankor bokou travay pou nou fer.  Lemonn i tro ranpli avek defi ozordi. E tou bann politisyen fristre avek fristrasyon, zot in aksyon fodre arete fer nou pep krwar ki Sesel pei pli move.  Non, Sesel i en pei mervey. En pei ki touzour ganny donnen sa loportinite. Ou ganny drwa annan sa loportinite pou ou avanse e progrese.  Annou sezi tou bann loportinite. I ou Sesel sa.  I nou Sesel.  Lev-e  annou kontinyen fer Sesel briye. ansanm koman en pep ini nou kapab fer li.

Mr Speaker, mon pou vot an faver sa Prozedlwa.

Mersi.

MR SPEAKER

Bon, Onorab Payet-Marie, 10 minit pou ase? Ok?

Onorab Payet.

HON MARIA PAYET-MARIE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, sa Prozedlwa prezante par Vis Prezidan ozordi, pe demann laprouvasyon Lasanble Nasyonal, pour ki laz pour ki laz pour en Minis e osi en Manm Lasanble Nasyonal benefisye, ou zwir en Pansyon, i 63an olye ki en Pansyon zis apre ki zot manda in terminen.

Mr Speaker, mon lentervansyon lo sa size pa pou long, an prenon kont bann lezot lentervansyon ki pou vini apre mwan: kot bokou in fini ganny fer resorti par Onorab Fideria e lezot koleg Manm Onorab ki pou entervenir.

Mr Speaker, sa Prozedlwa devan nou ozordi, i a mon avi ase sansib.  An prenon kont tou responsabilite, sakrifis e risk ki en Manm Lasanble, ou en Minis in bezwen pran ou fer pandan son manda e menm apre.  E osi sansib, akoz nou bezwen aprouve pou koup en benefis parey Vis Prezidan in fer resorti.

Mr Speaker, menm si i annan ki swazir pou krwar ki travay en MNA i zis dan Mardi dan Lasanble, e non pa rekonnet tou lezot travay e responsabilite ki en MNA i annan; kot sa ki onnet avek zot lekor, zot a dakor ek mwan, ki en Manm Lasanble i la dan botan koman movetan, mon tout menm krwar, ki en Manm Lasanble Parti Lepep i osi la pou solider avek son pep ek son Parti, a tou pri e a tou moman.  Annefe, se sa ki nou lafors.  Malgre tou defi, malgre tou difikilte   nou solider ansanm.

Mr Speaker, mon pe entervenir lo sa Prozedlwa, akoz mon anvi senpleman ofer mon sipor e osi solider avek Prezidan Michel, Vis Prezidan Faure, tou an respektan prensip Parti Lepep.  Sa prensip ki ganny gide par lavwa ek lavolonte lepep.

Mr Speaker, Prezidan Michel ti dir pandan son Ladres lo Leta Lanasyon, le 16 Fevriye sa lannen ki pandan son kanpanny elektoral, e pandan bann vizit e rankont ki in fer ek manm piblik, sa size an diskisyon in ganny lev-e souvan e kot i ti ganny demande, ki mannyer en Manm Lasanble ki pa ankor ariv laz retret, i tous en Pansyon avan i ganny laz Pansyon?

Mr Speaker, Prezidan Michel in ekoute, in konsilte.  Menm Lopozisyon ti pe kestyon sa bann saler e Pansyon ki bann Minis ek MNA pe gannyen. Nou ti trouv sa san bann latab saler tanzantan dan zot Zournal.  E Mr Speaker, vwala: Prezidan Michel in pran en desizyon baze lo sa ki lepep, mon repete, baze lo sa ki lepep in dir li e pe met tou a laksyon.

Mr Speaker, parey Prezidan Michel, mon’n osi annan konversasyon avek lezot dimoun, pou ganny zot pwennvi lo sa Prozedlwa; e ki mon’n osi vwar li enportan pour ki Gouvernman, i pran an kont serten sa bann pwennvi.

Mr Speaker, i annan ki dir ki i pa normal, ki zis en kategori ki tous Pansyon pli boner e lezot ki bezwen esper 63an pour zot benefisye en Pansyon: kot si en Manm Lasanble ou en Minis i pran zot responsabilite o serye, si zot delivre i normal pour zot ganny en serten rekognisyon: akoz apre tou zot sakrifye e riske tou, le moman ki zot aksepte sa pozisyon, ki swa MNA ou en Minis.

Zot dir ki fodre pa donn okenn Pansyon, sa ki travay zis lo facebook e zis fer politik ek tou keksoz, olye ede travay ansanm: me plito rekonnet sa enn ki’n travay dan Lasanble Nasyonal, pou fer sir ki lavwa lepep i ganny ekoute e osi lo teren avek le bi pou konsilte e met devan pwennvi lepep: ki en Pansyon i zistifye avek travay dir. Zot demande ki pozisyon en MNA ou Minis, i ganny konsidere par enn ki annan tou sa bagaz e tou sipor neseser, pour ki zot a pli byen kapab desarz zot responsabilite.  E sizesyon in osi ganny fer pour ki laz Pansyon an zeneral, i ganny revwar pour tou Seselwa; par egzanp 55 a 60 be non pa, 63an.

Mr Speaker, mon vwar li enportan pou fer resorti sa detrwa pwen, akoz kontrerman avek sa serten ki krwar ki en Manm Lasanble, pa merit en Pansyon, i annan ki krwar ki en MNA i devret ganny en serten form rekognisyon.  I vre ki nou travay parey tou dimoun, me sa sakrifis, sa risk sa responsabilite tou le zour koman en MNA, koman en Minis, i pa sitan fasil.  Me kanmenm sa, mon pou toultan travay ki swa mon ganny en Pansyon oubyen non, dan lentere nou Parti, Parti Lepep.

Mr Speaker, parey mon ti fer resorti dan mon repons lo Ladres Leta Lanasyon, kot mon ti dir ki Parti Lepep ek son Gouvernman in pare pou fer sakrifis, son bann dimoun i konnen ki in ariv ler, pour zot osi fer sakrifis.

Mr Speaker, apre tou, nou dan Parti Lepep, nou toultan pe fer sakrifis nou.  Annou pran letan reform par egzanp, kot nou ti bezwen fer gran sakrifis, pour nou kapab revwar koman pour nou kapab pey nou det eksteryer.

Mr Speaker, wi, se sa  ki diferansye nou avek Lopozisyon.  Nou donn sipor nou Parti e nou reste lwayal avek nou Parti dan son moman o, me pli espesyalman dan moman kot i bezwen nou: dan bann moman difisil, dan bann moman kot nou bezwen pran bann desizyon odasye e brav: e dan moman kot nou bezwen met nou pei avan tou.

Mr Speaker, napa okenn dout ki dan Parti Lepep, nou’n pare pour nou renouvle nou determinasyon pour nou kontinyen travay ansanm, pour lepep Seselwa.

Mr Speaker, mwan koman MNA Parti Lepep, mon kontan e fyer pou swiv direksyon nou Parti, pour nou kontribye pour bann fanmir ouswa bann dimoun aze benefisye, akoz sa Pansyon ki pou koupe, pou donn Gouvernman bokou plis larzan pou ed lepep.  Se la kot nou pe demontre vre sans patriyotizm.

Mr Speaker, napa okenn lot Parti Politik, ni okenn Dirizan ki annan sa lentere senser pou senserman okip Seselwa ki Parti Lepep.

Mr Speaker, avan konklir, mon ti kontan fer resorti, ki menm si pansyon pou ganny prolonze, parey sa Prozedlwa pe demande, ki se nou bann ansyen Minis ek MNA e osi nou bann Minis ek MNA Lepep aktyel, ki’n travay e pe kontinyen travay dir ki pou ganny afekte dan en fason, kontrerman avek bann swadizan MNA Lopozisyon, zot napa nanryen pou perdi zot.  Zot la pe re-zwir en pansyon san menm pe kontribye pozitivman pour lepep.  Zot o kontrer pe fer tou pou kontinyen ranpli zot pous, lo lasyer lepep.

Mr Speaker, Prezidan Michel in dir nou ki i kont lo nou sipor, pour sa demars pou revwar laz pansyon pour MNA ek Minis.  Vwala, mon la pe ofer mon kontribisyon e pli enportan mon sipor an solidarite e an respektan prensip Parti Lepep ki mon pou vot an faver sa Prozedlwa.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Ok. Nou pou pran en break la.  I annan ankor plizyer entervenan lo sa Bill. Nou ava pran en break ziska 11er.

( BREAK)

MR SPEAKER

Bon, nou a kontinyen avek nou deba.  Lo lalis mon annan Onorab Souris.

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, permet mwan pour mwan komans mon lentervansyon par quote Prezidan Michel, dan son Diskour lo Leta Lanasyon Mardi le 16 Fevriye 2016, isi dan sa Lasanble.  Mon site;

‘Pandan mon kanpanny elektoral, pandan mon bann vizit ki mon’n fer, pandan rankont ki mon’n fer ek manm piblik, en bann size ki’n leve souvan se Pansyon Manm Lasanble Nasyonal.  Seselwa i demande, ki mannyer en Manm ki pa ankor ariv laz retret, i tous en pansyon apre dizon zis en term ou 2 term dan Lasanble Nasyonal?’ Fen sitasyon.

Wi Mr Speaker, pandan kanpanny elektoral ti annan bokou leloz ki ti ganny dir  par Lopozisyon, lo sa size Pansyon, e zot ti pe donn lenpresyon pep Seselwa, ki zis ansyen Manm Parti Lepep ki ti pe gannyen sa pansyon.  Zot menm annan lodas pou dir, ki annan Manm Lasanble, ki annan zis 30 an e pou tous en Pansyon pour lavi.  Me zot pa dir nou, ki se zot ki ti pe pli byen benefisye.

Mr Speaker, serten Manm sorti dan Parti Lepep e osi Manm dan SNP, ki sa lepok depandan lo zot manda dan Lofis, osi pe resevwar sa Pansyon.

Mr Speaker, depi ki nou ti pas sa Lalwa an Oktob, 2014 SNP pa’n zanmen boycott ni koz lo la.  Zot in plito zwir lo sa Pansyon san fer nanryen e reste silans.  Plizoumwen zotin fer propagann lo saler MNA ki pe travay 24/7.  Zot in menm servi sa zafer Pansyon pou zenn MNA, koman en kanpanny politik an krwayan zot ti pe zwe lo moral Seselwa, pandan sa dernyen Eleksyon.

Mr Speaker, Seselwa i edike e pa’n anval sa labwet.

Mr Speaker, nou bann Manm dan sa senkyenm Lasanble, nou santi nou tre ofanse e agase par sa bann lensilt, akoz nou konsyan ki nou ankor tre zenn e nou annan ankor bokou pou donnen, pour sa pei ki apel Sesel.  Nou pei pe kontinyen devlope e bezwen tou son bann solda pou travay pour li.  Dan en lot kote, i byen pour note ki Manm senkyenm Lasanble Nasyonal, pa ankor touse sa Pansyon malgre bann gran, gran leloz in ganny fer.  Parkont i annan plizyer Manm ki pa ankor laz retret ki pe ganny sa Pansyon.

Mr Speaker, sa Pansyon ki serten Manm Lasanble Parti Lepep e SNP, zot pe touse, i ant R9000 mil ziska R23000 mil an montan.  Me parkont pou note Mr Speaker, zis Ansyen Leader Lopozisyon, SNP, ki Mr Ramkalawan pe tous li R45000 mil par mwan, depi sa Lalwa in pase.  Sa i montre ki en kantite larzan ki nou Gouvernman pe peye pour sa Pansyon.  Sa i en vreman mank fairness malgre i dan Lalwa.

Mr Speaker, Gouvernman Parti Lepep, i en Gouvernman ki ekoute, analize e apre pran mezir neseser kan fodre.  I en Gouvernman ki baz son desizyon lo Lavwa son pep, an rekonesan ki i en desizyon ki smart. Sa in ganny demontre par sa desizyon kot ni Prezidan, ni Vis Prezidan ek bann Minis, pa’n tous zot Gratwite lannen pase.

Mr Speaker, i byen rar ki en Prezidan i pran en tel desizyon. Me i en desizyon kolektiv ki nou bann Manm senkyenm Lasanble in ganny  konsilte. E sa i demontre sa solidarite ant Manm Parti enkli lepep.  Sa Prozedlwa i ariv devan nou Lasanble, apre plizyer diskisyon parmi nou pep, lo sa size Pansyon.

Mr Speaker, bi sa Lalwa devan nou Lasanble ozordi, i annan pou koriz sa lenzistis parmi travayer Seselwa.  I annan pou fer avek fairness. Fairness se ki en travayer ozordi, i kapab pran retret boner a laz 60an, vedir early retirement. Me laz retret li  menm, i laz 63an, kot lamazorite nou bann travayer i pran son retret.  Alor, se sa ki sa Prozedlwa devan nou Lasanble, pe demann nou pou fer egzakteman, se pou amann sa Lalwa Pansyon kot en Manm Parlman ek Minis ki pou kapab tous son Pansyon a laz retret ki vedir laz 63an, parey  tou lezot travayer.

Mr Speaker, pandan mon parkour dan mon bann vizit ki mon’n fer lo teren, bokou mon bann zabitan in koz lo sa lenzistis dan zafer Pansyon.  Parkont i annan ki krwar ki bann Minis ek bann MNA, i merit ganny sa Pansyon pou diferan rezon, parey Onorab Marie in fer mansyon.  Me lamazorite i dakor ek sa desizyon pran par nou Dirizan Prezidan Michel, pour ki laz Pansyon pou MNA ek Minis i reste laz 63an.

Sepandan Mr Speaker, i vre ki atraver mon parkour lo teren, ou vwar serten fanmir ki annan difikilte pou fer 2 bout zwenn, sirtou bann manman tousel ek papa tousel: bann dimoun aze e menm bann ki pe resevwar minimum wage.  A mon avi sa resours finansyel ava reste dan kof Gouvernman, ki a kapab enzekte dan bann progranm atraver lanons fer par Prezidan Michel, zour SONA.

Mr Speaker, se sa ki nou apel fairness, kot nou bann dimoun ki merite ganny touse e lazistis i ganny fer.  Par egzanp, depi Zanvye 2016, tou etidyan pos-segonder Lekol Prive, pe osi benefisye avek allowance Lekol parey bann etidyan dan Lekol Leta pe gannyen.  Lentrodiksyon Laptop Scheme pour bann etidyan S4.  En lot eleman se sa lot Day Care Scheme pour nou bann paran.  E osi bann pasyan ki ganny refer sorti kot Dokter Prive pa bezwen peye pour bann servis medikal Spesyalize.

Mr Speaker, avek sa 2 pti mo, mon pou donn tou mon sipor sa Prozedlwa.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, si i annan en size ki’n toultan kontansye, si ou fer en letour lorizon menm enternasyonalman, kot tou bann Parlman i egziste, enn bann size pli kontansye oubyen bann size ki anmenn bann deba pli, enteresan se an se ki konsern Pansyon, Gratwite, Re-nimerasyon pour bann Manm Parlman. Esansyelman sa i vin avek lefe ki as ki bann Manm Parlman i strive, pour zot annan zot lotonomi: e sirtou kan bann Parlman, i operate dan en sistenm kot ou annan en separasyon pouvwar, sa lotonomi i vin avek osi en serten lotonomi finansyel, kot ou pou toultan annan sa deba par lefe ki sa bann menm Manm Parlman, i bezwen aprouv bann Prozedlwa an se ki konsern zot bann saler, oubyen pansyon.  Sa i en keksoz ki pou reste toultan akoz lopinyon piblik, pa zis Sesel, me an zeneral.  Ozordi si par egzanp, ou regard menm an sa ki konsern the House ofCommons Langleter, oubyen ki konsern Sena Lanmerik, oubyen  ki konsern menm bann Parlman dan larezyon: Kenya, lezot pei, ou pou toultan vwar menm kalite lentere, ki ganny demontre an se ki konsern okenn Lalwa ki annan pou fer avek re-nimerasyon, Pansyon en Manm Parlman.

Mr Speaker, en Manm Parlman li a priyori son louvraz i napa en job description per se li.  Mon dir i napa en job description per se, akoz nou tou nou konnen poudir Lasanble Nasyonal, oubyen Parlman, i annan en rol primordyal pou zwe dan gouvernans pei: par lefe ki i enn, i form sa governance structure ki egziste.  E son rol se sa rol reprezantatif: son rol scrutiny, son rol oversight ki i bezwen zwe: son rol ledikasyon ki i bezwen zwe.

Me ler ou sorti dan Parlman, i osi annan en rol sosyal ki en Manm Parlman i bezwen zwe.  E mon krwar ki dan en kantite pei ozordi, enn bann keksoz ki pe ganny fer, enn bann zefor ki pe ganny mete, se pou fer popilasyon konpran sa rol ki, vreman ki rol en Manm Parlman:  e ki mannyer i co-egziste dan diferan lenstans gouvernans dan en pei.

Si nou pran konteks Sesel par egzanp ozordi, Mr Speaker, mon pe koz from leksperyans personnel koman en Manm Parlman, en dimoun i call ou for any and every reason, ozordi.  I call ou pou ler son zanfan i malad: i kapab i lopital i pa ankor vwar Dokter.  I call ou si son zanfan in mal fer Lekol, i pa’n ganny, Politeknik.  I call ou si i pe apply en loan avek HFC, i pa ankor ganny larepons. I call ou si ozordi par egzanp, dan son travay in ganny en problenm avek son anplwaye.  I call ou pou ler par egzanp, in ariv en dezas kot son lakour e la sa call i kapab vin minwi, i kapab vin 1er bomaten, i kapab vin 2er bomaten;  At any time. I pou call ou pou Pak, i pou call ou pou Nwel.  So, i fer ou konpran poudir louvraz en Manm Parlman par son natir, i pa en louvraz ki fasil.  I pa en louvraz ki clear cut ki net: kot ou annan en job description poudir lala, mon tick the boxes ki mon pe fer ozordi.

Mon pou donn ou en legzanp tipik, Mr Speaker.  Yer menm mon ti pe  vizit Customs kot mon ti pe enterakte avek bann Zofisye Customs; pe diskit bann Polisi, akoz pou nou par egzanp, mon en Manm FPAC, nou vwar li tre enportan rol ki SRC i zwe dan koleksyon reveni pei.  But at the same time koman mon kit Customs, mon osi pe diskit avek en dimoun an se ki konsern en crack, ki’n arive dan son lakaz.  So, i montre ou poudir sa diversite ki egziste dan louvraz ki en Manm Parlman i bezwen fer e ki parfwa vreman sa konprenezon i pa vini.  Me prezan ler ou azout avek sa lefe ki en Manm Parlman ou bezwen aprouv Lalwa, Lalwa ki bezwen reponn a lopinyon piblik, ou kapab konpran konpleksite natir sa louvraz ki sa dimoun i bezwen fer.

Ozordi devan nou, i annan en Prozedlwa ki pe esansyelman, azout en nimero avek en Prozedlwa ki’n pase par bann Lasanble presedan:  ki’n ganny rafinen par sa menm senkyenm Lasanble.  E i enportan pou note, ki sa senkyenm Lasanble ki la, in zwe en rol ekstrememan enportan, an se ki konsern konzanktir Legal pei.

Si nou regard byen se sanmenm Lasanble ki resaman in aprouv Lalwa lo kreasyon  en Komisyon Anti Koripsyon.  Se sanmenm Lasanble ki’n aprouv plizyer Prozedlwa mazer, par egzanp an se ki konsern Insolvency, isi dan nou pei.  Se sanmenm Lasanble ki tre byento pou aprouv bann Lalwa mazer, an se ki konsern Misuse of drugs: bann Lalwa ki pe ganny table devan Lasanble.  Mon pa oule preempt deba, sa pou koz lo la plis ki sa.  E mon krwar ki out there i enportan ki finalman lepep Seselwa i konpran ki mannyer i pa fasil, sirtou ler ou trouv ou dan en pti zidirestriksyon, e ou en Manm Parlman at the same time e ou bezwen fer en deba parfwa lo ou saler: how do you justify you worth? Akoz souvandfwa nou les sa fer pour en lot dimoun.  I pou ok pour en Manm Parlman,  debat lo saler en lot endividi, akoz then ou kapab dir, ‘be ok, mon pou dakor oubyen mon pa dakor avek sa?’  Me li pou li menm li sa Manm Parlman, ler i pe debat lo la, ki i pou dir ou egzakteman, akoz i bezwen debat lo en Prozedlwa esansyelman, ki regulate son prop re-nimerasyon.  E sa dan li menm, i kree en konpleksite me osi i kree en keksoz enteresan; en dinamik vreman enteresan an se ki konsern demokrasi.

Devan nou sa Prozedlwa pe fer ki nou regard pansyon, from en pwennvi fairness e egalite.  E mon krwar sa i en keksoz  ki nou bezwen go back e konpran.  Si ozordi ou koz avek nenport dimoun ki’n travay pandan plizyer letan ki’n pran son retret, tou sa bann dimoun in devlop en serten kiltir, en serten konpreansyon ki mannyer bann keksoz i devret marse.  E ler ou pou koz ek zot, ou pou vwar poudir bokou zot i santi poudir, vwala ki mannyer keksoz i ete.  Me sa i en konzantir ki egziste ozordi.  Ankor dan 5an, dan 10an, i pou annan en lot Lasanble ki pe asize, i pou annan en lot Manm ki pe asiz dan mon plas pou fer en deba diferan.

Sesel keksoz ki nou fer, se ki nou mazin keksoz zis a sa moman ki nou, nou egziste la; e sa, sa moman ki nou, nou pe fer sa desizyon, san ki nou mazinen poudir be demen i pou annan en lot Parlman, apredmen i pou annan en lot, lot lannen i pou annan en lot Parlman, lot 5an i pou annan en lot cohort.  Down the line disi la 2020, 2025, i pou annan ankor lezot Parlman, e zot pou fer lezot deba, zot pou fer lezot diskisyon baze lo konzanktir e deba ki pe arive dan domenn piblik ozordi.

E si nou regard deba ki’n arive dan domenn piblik ozordi, enn bann keksoz ki, en kantite, mon pou dir en kantite dimoun in koz lo la, se pansyon en Manm Parlman an relasyon avek laz, ki i attain sa pansyon.   E nou pe met en Prozedlwa la ki esansyelman dir, be across the board, vwala ki mannyer i ete. And that’sholding us to account, avek sa bann dimoun ki nou bezwen pe deservi; ki popilasyon Seselwa.  It’s holding us to account to: mon tantin ki’n travay plizyer lannen dan Gouvernman, ozordi i retrete: it’s holding us to account to nou bann papa, nou bann manman, nou bann tonton ki’n travay plizyer lannen dan lasosyete, dan zot louvraz.  And this is something very fundamental e ki mon krwar dimoun i bezwen konpran, how much it takes to bring yourself to make that decision.  And why that decision is important for us today e lafason ki nou pe fer li.

Si nou get byen Mr Speaker, dan son Prezantasyon, Vis Prezidan in koz lo sa eleman, Fairness, ki mon krwar i en eleman fondamantal dan tou sa bann deba ki nou pe fer.  E si nou rapel byen lo Nasyon lontan, ti annan 3 mo: Egalite, Fraternite ti 2 dan sa bann mo.  E nou’n toultan pride nou lekor lo en sosyete, ki baz everything ki nou fer lo as a public good and as a social good.

Nou sistenm Ledikasyon i baze lo sa 2 prensip: kot nou sey nou mye pou donn tou zanfan dan laprantisaz, menm loportinite, menm sans.  Me ki nou pe vwar?  Nou pe vwar poudir, however much we try i pou annan zanfan ki depas lezot.  E eski prezan nou pe fer zistis bann ki’n depas lezot, par promoting the same fundamental, not policy but ideology?

E an se ki konsern sa deba ki nou pe fer lo sa Lalwa Pansyon, i parey.  Akoz diferan presep nou kapab apel sa, pou ariv a en moman kot nou pou bezwen revwar zot an prenon kont, an co-relasyon avek lopinyon o deba piblik an zeneral.  This is what sa Lasanble pe fer.  I pe zwe son rol Reprezantatif, pou reprezant lopinyon zeneral dimoun, an relasyon avek en size, ki zot santi i kontansye.  E se la kot lenkopleksite i antre: kot akoz koman en Manm Parlman, ki trouv ou lekor dan sa letan ki sa diskisyon pe ganny fer: e kot mon konnen par egzanp, bann Manm Parlman ki ti dan  Katriyenm Lasanble ti probableman trouv zot lekor dan menm konzanktir: bann oparavan in trouv zot lekor dan menm konzanktir, konzanktir.  Bann apre mwan pou trouv zot lekor dan menm konzanktir.  I pa pou zanmen en size ki pou fasil pou nenport ki Parlmanter, par lefe ki nou pou toultan dan lizye piblik.  E  nou pou toultan ganny demande to call ourselves to account, to the people that we serve.

E se sa ki fondamantalman esansyelman enportan ozordi.  Ler nou pe dir poudir, you qualify for your pension at 63, we are essentially saying just like sa dimoun ki fini travay, ki pran son Pansyon Retret 63an: i kalifye pour son Pansyon 63an.  E mon krwar sa it goes back to the political ideology: the political principle ki Parti Lepep in toultan annan pou annan sa fairness. E se sa ki mon krwar nou bezwen konpran ki nou bezwen met an perspektiv ozordi.  It’s a question of equality and fairness, nou dir, ‘vwala sityasyon ki mannyer i ete.’

Prezan si i annan dimoun ki li i santi poudir i aggrieved par sa, Vis Prezidan in mansyon bann lenstans ki Gouvernman i finanse, i ava al ver sa bann lenstans ki Gouvernman i finanse.  And now we shall see, lekel bann dimoun ki ti pe either play lip service to this debate, oubyen actually believe in the debate.  This is what is important, akoz mon krwar sa it’s high time ki Seselwa ordiner, Seselwa ki pe travay tou le zour, Seselwa ki edike, Seselwa ki’n al Liniversite, i konpran konzantir kote son pei i ete e ki rol i bezwen zwe an relasyon avek sa konpreansyon ki i annan e lafason ki i carry son lopinyon anver sa.

Ozordi ou annan ou en Gouvernman, ki’n vin devan ou dan Lasanble, pe koz ek ou lo son progranm ki i pe delivre.   This is something new, en novel ki nou pe vwar.  Nou pe vwar en Gouvernman ozordi, nou pe vwar en Parlman ozordi, ki pe debat en size, ki mon koleg in servi sa Tenm Polemic – definitivman i annan serten Polemic politik ki involve avek, ki pa fasil pou debat.  E sa i montre en serten bravour – i montre en kantite kouraz ki sa Parti i annan e son lentansyon pou anmenn sa pei pli devan.  And this is what ki mwan mon pran from, sa ki mon pe vwar ozordi pe arive, pa zis an relasyon ek sa lamannman ki nou pe konsidere ozordi, me an relasyon avek tou bann morso Lalwa, oubyen tou bann desizyon ki nou pe pran.  Se pour nou dan sa dinamik politik ki nou trouve, ki mon krwar nou demokrasi i vin pli dinamik avek sa evolisyon, se pour nou  benefisye davantaz e strengthen nou bann Lenstitisyon davantaz.

Me i reste lefe ki mon bezwen souliny en pwen ki mon krwar, mon pa oule mank sa loportinite ozordi, par lefe ki nou pe koz en keksoz ki relye avek Parlman, se lefe ki nou bezwen osi, petet i pa en size ki totalman relye avek sa, me nou bezwen osi konsider; how we strengthen the Institutional Memory of the National Assembly? To what degree the autonomy which we must – ki nou bezwen donn Lasanble Nasyonal, pour li kapab efektivman delivre lo son travay ki i bezwen fer.  Akoz en Manm Parlman i bezwen fonksyon dan sa lanvironnman.  These are discussions perhaps for another time, me selman, i bann keksoz ki nou bezwen komans met out there, komans konsidere, ki mannyer nou strengthen nou bann Lenstitisyon, zis parey nou bezwen strengthen Zidisyer – zis parey nou bezwen strengthen Egzekitiv.  Nou bezwen osi strengthen Lasanble Nasyonal, pou asire ki  bann Parlman demen osi, i trouv zot dan bann pozisyon kot zot bezwen donn desizyon, zot kapab convincingly parey nou ozordi nou pe fer: fer sa bann desizyon. Zot kapab efficiently delivre lo zot manda pou reprezant bann dimoun ki’n met zot la, zot elektora, pour reprezant lentere nou Nasyon.  And this is extremely important and fundamental.

So, avek sa Mr Speaker, mon oule dir ki mon pou aport mon soutyen pour sa Prozedlwa.

Mersi.

MR SPEAKER

Bon Onorab De Commarmond.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, sa Prozedlwa ki devan nou, i tonm a en bon moman pour nou diskite li dan nou Lasanble. Ler mon gete bomaten, Vis Prezidan in vin donn nou en kontrandi pour sa 100 zour ki’n pase: ki’n arive, ki persepsyon, ki zot pe vwar, ki in fer, ki Gouvernman in fer –  Egzekitiv e parmi bann keksoz ki in dir, mon krwar sa osi i tonm ladan: sa sanzman dan Pansyon pour 2 parmi bann lezot Constitutional Appointees. I annan plizyer, me la i pe tous sa Lalwa ki pe sanze.  I pou tous pour Minis avek Manm Lasanble.  E an menm tan, bomaten letan mon’n ekout Vis Prezidan byen, i pe dir i annan plizyer keksoz ki nou bezwen sanze dan pei: plizyer keksoz ki nou bezwen revwar, re-aranze.  In nonm SBC, in nonm konmsi lafason lenformasyon i ganny pase – nou pep i bezwen ganny byen enformen – konmsi i bezwen annan plis transparans.  E mwan mon dakor avek li: mon dakor sa bann keksoz ki pe ganny dir, sa bann konsep ouswa sa bann pwen, azanda ki pe ganny avanse.  Mon dakor.  E se dan sa loptik ki mwan mon pe koze mwan.  Mon krwar mwan sa dyalog avek nou pep, i bezwen en dyalog pli vre – i bezwen en dyalog pli fran, onnet. E mon pa krwar nou bezwen kasyet nanryen.

Dan sa lespri ler – mwan mon lontan dan Lasanble: bomaten in ganny dir, bann mwan, ou Mr Speaker, ou ti la, Vis Prezidan osi ti la, i annan Onorab Pool, Onorab Charles, la ou’n ladan depi o komansman.  Bann manrmay ki la ater la, zot pa ti ankor vini zot.  Ni Onorab Pierre, pa ti ankor vini.  Me i annan 2 lot dimoun ki nou pa’n mansyonnen ki ti la:  an ‘93’.  I annan Mr Mancham – i ti en manm Lasanble.  I ti Leader Lopozisyon.  E li selman, i pa ti pran lapey Leader Lopozisyon, i ti pran lapey Former President. Letan Prezidan son ti ganny konsidere, pour li ti’n ok.  I annan en lot dimoun  ti la.  Onorab Ramkalawan. I ti Onorab sa letan. La i pa Onorab.  I ti Onorab sa letan.  I ti osi dan Lasanble.  Sa bann dimoun la, zot osi ansanm ek cohort Lasanble ki ti la, zot ti diskit – ti komans mansyonn sa zafer Pansyon.  Apre, e sa letan, Vis Prezidan ki la devan nou, ou ti Leader Zafer Gouvernman ou.  Apre sa, dezyenm ek trwazyenm Lasanble kot ou ti Leader Zafer Gouvernman Mr Speaker, dan sa zafer Pansyon mon krwar ou’n fer: pa koz lo la.

(Laughter)

HON CHARLES DE COMMARMOND

Be apre sa ouswa ou ti’n oubliye?  Ou ti’n oubliye.  Me apre sa, dan katriyenm Lasanble – e katriyenm Lasanble i enteresan li. Akoz  la sa zafer pansyon i revini.  I enportan dan sa bann moman nou gete lekel ki la?  Lekel ki fer li revini?  Lekel ki pe diskite letan i revini?  Lekel ki pe koze letan i revini?  Ler i revin lo latab, lo agenda, sa zafer Pansyon, nou vwar dan nou Lasanble sa letan, lo nou kote, Leader Zafer Gouvernman se Madanm Potter, Onorab Madanm Potter, Anbasader konmela Anbasadris, Madanm Potter e lo kote Lopozisyon Leader Lopozisyon se Ramkalawan.  Sa bann letan the famous ‘lanmans pwalon i so, ensidswit, pa oule pran res responsabilite, solman pe diskit pansyon, ok?  Konmsi pou montre sa levolisyon, sa keksoz kot in arive.

E la nou dan nou Senkyenm Lasanble, pa konnen ki future. Me  enportan osi Mr Speaker, mon’n dir taler, nou devret fran nou, nou devret onnet, fran: e get keksoz koman i devret ete.  I annan en rezon akoz ti pe diskit sa zafer pansyon.  I pa kapab zis bann Manm Lasanble osi, zot in konmsi deside en zour vini, napa nanryen lo Order Paper epi zot prezan zot diskit sa.  I bezwen annan bann rezon enportan e bann rezon enportan: savedir komansman ler bann nou ti vin dan Lasanble, nou ti ganny elekte, bann mwan, ou Mr Speaker, pa ti dir nou debout kandida ou annan Eleksyon Lasanble – si ou ganny elekte, pou annan Pansyon. Pa’n dir nou sa.  Ti napa okenn zafer pansyon.  Pa’n lo nou agenda. Nou, nou pa ti vin dan Lasanble, akoz pansyon  nou.  Mon oule fer resorti sa klerman.  Ni dan Konstitisyon ti napa mansyon, ni Minis ni Manm Lasanble pou ganny pansyon, letan i fini son bann letan ki ou’n servi li.  Bon, ki in desarz son responsabilite.

Epi osi, nou’n vini pou zwe en rol enportan.  Me solman i enportan fer resorti letan sa zafer Pansyon ti komans ganny diskite,  i pa zis Sesel ki ti pe diskit sa.  Plizyer pei i annan pansyon bann Manm Lasanble, Minis, bann Constitutional Appointees, plizyer pei i annan sa.  I enportan nou, Sesel nou pa reste izole, nou sey vwar osi, taler mon ava koz lo la ki nou pou bezwen fer osi dan le fitir.

E prezan i annan bann rezon akoz bann pei e nou menm nou ti met sa zafer pansyon, nou ti diskit lo la: akoz ler ou vin en Manm Lasanble ouswa en Minis ouswa, en Manm, en Constitutional Appointees, enn sa bann diferan lenstans Konstitisyon i dir fodre annan, Ziz lot, lot: tousala i ganny pansyon sa bann dimoun la.  Bann Ziz, Sef Ziz, bann CCAA etou.  I annan plizyer lenstans la – pa zis Manm Lasanble ek Minis ki ti ganny Pansyon.  En ta lezot soz i ganny Pansyon, me solman la nou pe vwar zis pour 2: zis pour Lasanble avek Minis.  Be i enportan akoz letan ou’n met en boug koman Minis, Prezidan i deside i dir,’ la, la ou’n met en tel, i approve par Lasanble koman Minis.’  Si ou pa donn en package ki korek, enn, sa dimoun i riske dir ou, ‘Non’ pa vini.  Savedir en pei i perdi bann dimoun fantastik ki kapab desarz en bon responsabilite pou vin fer li. Akoz sa dimoun si napa nanryen ki atiran, ki enteresan, i dir ou, ’sorry mon pa oule vini.’ I kontinyen son biznes ki i ti pe fer, i fer son larzan i viv.  Menm zafer pour en Manm Lasanble.  Plizyer Manm Lasanble i dan biznes, i annan ki’n vini, i vin – i annan la mon tande zot dir mwan kanmenm zot kite dan Lasanble, zot pli ris ki touris.  Me i annan diferan fason.  Ler ou vini si ou anvi fer sa louvraz byen, i bezwen annan en keksoz ki fer ou fer byen osi, i ed ou pou fer byen.  Sansan ki arive?  Semenn pase nou ti annan vot dan nou Lasanble, en Lalwa Anti Corruption Commission. Sansan ki pou arive, si nou pa fer atansyon, nou ganny nou bann Politisyen, oubyen bann Constitutional Appointees, ki a risk annan koripsyon.  A risk i pa desarz son responsabilite byen, e ganny manipile.  En Manm Lasanble i kapab, akoz son kondisyon pa ok, i ganny peye pour li pran en desizyon: form part of Corruption. En Minis pe fer en deal pour en Gouvernman, si son kondisyon pa ok, napa pansyon, napa isi, napa laba, i a risk osi.  I fer en deal underground, i ok, akoz i pa pe ganny pansyon, son kondisyon pa pe ganny gete byen.  I annan tout en bann keksoz ki nou koman en pep, nou koman en Lasanble ki nou pe diskit la, nou bezwen met devan nou an menm tan.

Me selman, having said that, savedir la nou pe koz, si nou pe koz en bon Lasanble, en Lasanble kot son Manm i pran byen son responsabilite, i determinen pou fight pour son pep, pour son dimoun, ki pa per, i fer son louvraz avek fervan:-avek en bon zel, i konmsi devoue pour son louvraz ki i pe fer, then ou bezwen osi get li byen sa Manm Lasanble, sansan i pou vin en move Manm Lasanble. Se sa bann lespri ki mon pe met devan, ki mon dir konmsi nou bezwen gete.

Me an menm tan ou pa kapab ganny ou osi, dan en sirkonstans e ki mon vwar aktyelman keksoz ti koumsa, ou ganny ou en zenn dimoun – nou pe promot Zenn.  Nou pe promot Zenn.  La i annan menm Commonwealth ki pe promot bann zenn, IPU, i pe promot bann Zenn.  I dir bann Zenn fodre vin dan Lasanble, ensidswit.  Me en zenn tou son karyer vin dan Lasanble, apre kwa? I  vini epi apre pa bon, i rekomanse?  Konmsi i annan bann keksoz ki nou bezwen…Nou napa kekfwa solisyon net la, me nou bezwen poz nou lekor sa bann kestyon.

E prezan, alor en dimoun i vini zenn, i fer en term oubyen 2 term dan Lasanble, e i ankor zenn, i deside pa debout ankor or son Parti i dir li, mon pa pou met ou ankor en kandida, aprezan la i go back i bezwen al rekomanse.  Konmsi ou pa ti okip li byen la.  Kestyon – mon pe poz kestyon.  Ou annan ou en lot senaryo: ler en dimoun i vin dan Lasanble, nou tou nou konnen sa: ki i pas atraver?  Ki risk ki en dimoun i pran?  Parfwa en Manm Lasanble li i pa kapab get li. I pa kapab.  I bezwen mazin son pep, sa dimoun ki’n elekte li avan i get li; avan i get o bor li, otour li e li i vin a risk.  Sinon si i pa ti la, i ti’n fer en lot kalite parkour dan son lavi.  I annan tou sa osi.  Mon oule koz Manm Lasanble.  I vin menm zafer pour en Minis.  En Minis ki zenn: en zenn  Minis.  Ozordi dan nou Gouvernman, demen dan Gouvernman, yer dan Gouvernman dan premye Repiblik, ti annan Manm Lasanble, Minis ki ti tre zenn osi, dan dezyenm Repiblik osi.  So, tou sa bann  moman.  Alor ki i arive letan sa dimoun alor i fini e i sorti vitman?  Eski konmsi nou pe promot politisyen de karyer or nou pe promot politisyen i vini ozordi, i  fer son deal apre i ale.  Konmsi nou bezwen, think carefully lo tou sa bann keksoz, letan nou pe diskit lo sa Prozedlwa ki devan nou; letan nou pe revwar li.

Me selman i pa normal osi, i pa normal, mon dir fransman – en dimoun i vini i fer 1 manda, 2 manda  – ankor zenn, tre zenn e i ganny en pansyon tou son lavi.  Mwan osi mon kont sa.  E i ganny en Pansyon tou son lavi ankor zenn, lezot dimoun ankor pe trimouse: konmsi mon vwar li i pa tro, i pa vin tro byen la. Se dan sa lespri ki mwan, mon pou vot pour sa Lalwa.  Mon oule sanze.  Mon oule sanze sa.  Mon oule nou revwar.

I annan  en lot keksoz ki mon oule nou revwar. I koutim plizyer pei i koumsa, i annan serten pei pa koumsa.  Lasanble i desid lo son bann keksoz li menm: i desid lo son saler. I desid lo son Pansyon, i desid lo – Lasanble desid li menm.  Mon krwar dan sa diskisyon la; la pour le moman nou pe al vot pour sa Lalwa nou a sans sa ki bezwen sanze la vitman.  Nou bezwen sanz li.  I ok sa.  Me apre sa la, sa diskisyon i bezwen kontinyen, Mr Vis Prezidan.

Mr Vis Prezidan ou bezwen anmenn sa devan kot Egzekitiv, poudir ki annou pa aret diskisyon lo zafer Pansyon la. Annou profit lo sa sityasyon pour nou revwar en keksoz dan lespri ki ou’n dir bomaten – refer keksoz ki byen e ki tou dimoun, nou pep, i a kontan i a aksepte.  E revwar lezot bout, lezot kous nou popilasyon, ki osi i bezwen en Pansyon.  Li osi petet, zot kondisyon i bezwen ganny regete.  Alor la mon oule
enn, parey mon dir Lasanble i desid sa bann zafer li menm, eski i byen?  Mon konnen nou dan FPAC par egzanp, ler nou pe diskit lo Bidze Oditer Zeneral, se Lasanble, ki aprouv Bidze Oditer Zeneral e non pa Egzekitiv laba.   Nou dir si Egzekitiv i aprouv Bidze Oditer Zeneral, savedir kot Mr Benstrong laba, nou dir alor Egzekitiv i kapab manipil li, manipil biro Oditer Zeneral.  Alor Oditer Zeneral son biro i pa a get byen dan koripsyon ki pe arive dan pei, si i annan.  Alor nou dir letan i vin atraver PAC e Lasanble, nou dir la i annan en lot entity, en lot body ki get sa Bidze.  So, nou dir limit bann risk lo koripsyon.  Ozordi nou pe koz for lo sa bann zafer dan nou pei.  E dan lemonn i pe koz for osi sa bann zafer.

So, nou dir osi pour Lasanble petet annou get lo la, met sa devan, pour ki i annan en lot body, en Commission somehow, I don’t know, nou a reflesir nou tou  ansanm, pour li get lo sa bann kestyon Pansyon pour bann Constitutional Appointees, vwar  nou pe amann Konstitisyon, gete si pa fodre met dan Konstitisyon.  Napa nanryen dan Konstitisyon ki dir lo Pansyon bann Constitutional Appointees, koman Minis, koman Manm Lasanble; pa dir nanryen lo la.  Kanmenm en boug la pou al devan Constitutional Court i dir, ‘be non napa nanryen ki dir lo la ou frer.’ Petet bezwen regete.

Be osi sa body ki mon dir i ava get dan Pansyon, en fason Lasanble pa a diskit lo son bann zafer li menm.  Prezan alor sa body, i a kapab get dan plizyer keksoz Mr Speaker.  I a gete ki mannyer bann lezot pei zot sistenm Pansyon i marse: pour Lasanble, pour Manm Lasanble, Manm Parlman  ek Minis, ensidswit.  I a gete ki striktir ki egziste.  En dimoun par egzanp ki’n fer 4, 5,6,7,8  – mon pa zis koz sa zis akoz pou mwan.  Mwan mon’n fer sa ta manda nou de Speaker e  Onorab  Pool.  Me selman nou pe koz onnetman.  Ki arive dan bann ka parey?  Eski  nou al ziska sa laz?  La nou pe dir 63.  I ok 63an.  Me ki deal? I annan  dimoun petet…

Be i annan serten pei mon konnen, zot, zot dir la, la ou fer ou term, apre en serten term ou pran en lump sum and that’s it. Sa dimoun i ankor zenn, petet i dir, ‘ok, donn mwan mon lump sum, mon ale mwan. Napa Pansyon pour li.  Napa Pansyon. Ni 63an napa Pansyon. Petet diferan senaryo ki mon krwar nou devret kapab diskite.  Sa Komite i kapab gete diskite e vwar en keksoz pli zis.

Nou annan nou, lot keksoz.  Ou annan ou lontan dan Sesel avan ‘77’ la, ti annan bann established e non established workers.  Established workers, savedir iannan parey Gard, Teachers Nurse, ensidswit, zot kondisyon ti diferan avek lezot dimoun.  Ti annan en rezon.  Ou krwar Angle ti bet ou?  Angle pa’n bet ditou li. I annan en rezon akoz i ti fer sa koumsa. Ozordi nou, nou’n vini ‘77’: ti byen osi nou’n vini an ‘77’.  Nou oule fer en zafer Egalite, Fraternite, whatever. I annan in dir tou travayer i ganny parey.  Sa osi mon krwar i pa tro, tro marse enn ler, akoz i annan ki soutir pares.

Mon a donn ou en senaryo Mr Speaker.  Ozordi ou pas dan distrik, i annan dimoun i vir, vir an ron.  I la li.  I la dan distrik.  I pa travay.  I annan serten li menm i al vol koko dan ou zarden, dan ou isi dan ou laba.  I vin lo bor semen i vann.  I annan diferan senaryo.  I annan zis i desann – pa travay.  Be li letan in ganny 63an li, i pa’n kontribye nanryen li en?  Zis i la li.  I vire.  I dous.  Letan i ganny 63an, la in dir, i pe ganny li R5 mil ekek la.  R5050 mil son pansyon sekirite sosyal.  Sa Teacher ki’n teach depi ou Mr Speaker.  In teach depi ou Mr VP.  In teach depi Monsieur le President.  Sa Teacher li letan i ganny son…in fer 42an: 45an dan travay, ler i fini ki pansyon i gannyen li?  Petet R2 mil plis ki sa enn ki’n vir vire la ater?  Those are questions ki nou bezwen poz nou lekor: ki nou bezwen demann, konmsi nou pep i bezwen reflesir lo sa bann keksoz.

Ou ganny ou en Gard.  Policemen ozordi la the policemen: the police la in preske fini avek tou sord kalite zafer, mon pa oule serve sa mo Koripsyon: me tou sord kalite zafer dan lapolis.  La pe koz Lopital.  Problenm nou gannyen ek Lasante. Ners/ Dokter.  Me ki deal? Dan tou pei ki annan en larme, larme i annan son sistenm Pansyon.  Nou, nou napa nou.  Sa  i bann keksoz ki nou bezwen.  Sa Komite ki mon pe dir la, i devret get tousala.

So, Mr Vis Prezidan, mon pe dir ki, tout mon pou siport sa Prozedlwa.  Mon pe dir ki nou pa bezwen aret diskisyon lo la.  Nou merit kontinyen diskisyon e revwar en keksoz pli fair: pli gro ek en pli bon picture. En keksoz ki pli konpreansiv.  Ki anmenn lezot keksoz ansanm, ki fer ki nou pep a lafen di zour i dir, ‘i vo lapenn pour mwan vin en Teacher e reste en Teacher e pa al dan Lasanble.  I vo lapenn pour mwan vin en Ners, oubyen en Dokter e reste en Ners ou en Dokter – kontinyen build en career ladan e pa al dan Lasanble si neseser.  Or, si mon ale vwala bann mezir.’ Konmsi i bann keksoz ki nou bezwen nou koman en pep kot nou’n arive la e think lo la.

E dernyen keksoz ki mon pou dir an konklizyon Mr Speaker, se lipokrizi.  Si ou vwar nou pe diskit tou sa, nou’n ariv la ozordi lo sa issue la, lipokrit dimoun.   Mon pa ni kanmi, ni kasyet pou dir.  Mwan en boug ki fran e mon dir.  Se par lipokrizi, politisyen menm ki ou vwar nou, nou’n ariv la.  Sanmenm sa bann dimoun ki mon’n koz ek ou depi konmansman la, in dir, ‘la nou fer sir.’ I ti tonm dakor.  Lopozisyon ek Parti o pouvwar ti tonm dakor lo sa zafer pansyon.  Apre ki’n arive?  Nou’n vwar lo bann Zournal i pibliye.  I met en lalis tou le soz: tou le semenn: la, la sa bann Manm Lasanble la isi, la laba,  in ale, in ale, in ale, in ale.  La ozordi zot pe dir nou, ‘la pa bezwen soz, konmsi mazin nou.’ Zot osi zot tonm ladan.  Dan Lasanble al vot kont sa Lalwa.  Mwan mon pou al vot kont sa Lalwa la ozordi?  Dir sa ki zot anvi dir, lo mwan, I will vote pour sa Lalwa.  Mon pou vot pour sa Lalwa. Mon oule i sanze pour nou tou reflesir en pe dan sa pei. Dan nou pei la, nou bezwen reflesir nou tou. Ki ou dan Lopozisyon, ou dan Parti o pouvwar: ou ti ek nou, ou pa ti ek nou, whatever la, annou reflesir en kou.  Stop en kou, think en kou nou tou avan nou pas lot gir pour nou al devan.  Nou pa kapab sa kalite lipokrizi, i pa pou anmenn nou pei okenn par.  E mwan mon dir sa avek tou senserite e san okenn lafreyer.  La politik bonmarse la, la kot i anmenn nou.  E prezan nou tou nou pe soz.  Be so, i byen, pou met en pe lord dan plizyer keksoz.  E mon ride lo sa bann parol ki ou’n dir bomaten Mr Vis Prezidan, pour ki o pli vit posib, nou pei i bezwen adres sa bann keksoz an fas.  Bann plizyer issues ki nou annan: konmsi nou bezwen adrese pour nou kapab ale byen.  Konmsi enn ler nou nepli annan lord dan nou pei: nou soutir tou sord kalite kapris, tou sord kalite keksoz.  Be in ler pour nou arete.  Si nou anvi anmenn sa pei byen devan nou bezwen aret serten keksoz. Partou across the board.

Vwala mon bann pwen e ki mon krwar mwan Mr Vis Prezidan, sa bann keksoz ki mon’n dir a ganny pran seryezman an konsiderasyon, par nou Vis Prezidan ki la, ki’n anmenn sa Prozedlwa devan nou.  E nou a gete ki mannyer pou ete.  Zot dir mwan Lopozisyon i dir koumsa la, si zot vin o pouvwar, zot pe al resanz sa Lalwa en.  La nou pe sanz li koumsa zot pou remet li ankor.  I don’t know.  I bann keksoz ki zot pe – pe ganny dir deor.  Ler nou vini nou vwar nou pou sanz ankor.  Mon pa konnen kwa. Konmsi sanmenm sa mon dir, annou diskite byen korekteman and open. I mank openness dan nou pei.  Annou, les dimoun konnen ki pe pase.

Mersi Mr Speaker.  I will support sa Prozedlwa.

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, lamannman devan nou i lo Constitutional Appointees Emolument Act e i pe tous, sa lamannman pe tous pli presizeman Pansyon bann Minis e bann Manm Parlman.  Sa lamannman i vin lo en Lalwa ki ti pase par katriyenm Lasanble. E i enportan, i tre enportan pour lepep Seselwa note ki sa Lalwa ti ganny pase, ti ganny diskite, ti ganny debated par katriyenm Lasanble.  Lamannman pe dir ki laz Pansyon pour sa kategori dimoun, bann Minis ek bann MNA’s i devret vin 63an.

Mr Speaker, in annan resaman, en kantite leokri lo sa size e in annan en kantite lipokrizi lo sa size.  Plizyer Parti Politik, plizyer Leaders, bann Parti Politik in ekrir lo sa zafer.  In ekrir lo sa size.  E i annan, annefe SNP avek son leadership in konstaman ekrir kont sa.  Se pour sa rezon ki mon’n fer en pwen taler e mon’n dir poudir i enportan pour Seselwa note, ki sete katriyenm Lasanble ki ti pas sa Lalwa.  E bann Leaders ki sa letan ti dan Lasanble Nasyonal ti monte, ti diskite, ti agree.  Me a en pwen, an deor Lasanble Nasyonal, zot ti vwar li koman agreab, akseptab pou zot fer bann pwen politik avek.  E bann pwen politik ti ganny fer.  E letan sa bann pwen politik in ganny fer, the trend of thinking Seselwa, in ganny sanze.  The trend of thinking Seselwa, in ganny shaped pou zot believe poudir sa i en lenzistis.  Tout an oubli-an ki bann menm dimoun ki pe shape the trend of thinking vizavi sa size, sete bann menm dimoun ki ti adopte sa Lalwa koman en Lalwa ki ti zis e ki ti byen.  So, finalman ki’n arive?  Nou dan en demokrasi e nou dir ki dan en demokrasi, lavwa lamazorite i konte.  So, lefe ki the trend of thinking lamazorite Seselwa in ganny shaped dan sa fason e mazorite Seselwa in anvoy zot lavwa an relasyon avek sa size.  E Seselwa in dir poudir wi, fodre ki bann MNA’s, bann politisyen pli presizeman e bann MNA’s e bann Minis zot osi zot Pansyon i devret 63an.  Gouvernman in reazir an e-kou-tan lavwa mazorite e i anmenn sa lamannman devan Parlman.

E Mr Speaker, dan sa katriyenm Lasanble, mon ti pe asiz zisteman kot mon pe asize la e mon ti form parti bann diskisyon ki ti pase dan closed door pour SNP sa letan.  Mon ti en Manm Komite Egzekitiv.  Annefe mon ti enn parmi bann office bearers. E mon rapel tre byen kot nou sef ti fer kler avek nou ki nou bezwen pase sa Lalwa.  E mon’n mansyonn lipokrizi lo komansman mon deba, akoz koman en politisyen, i tous mwan profondeman letan mon vwar sa kalite nivo lipokrizi pou nou ganny en sipor politik.  Koman politisyen, nou devret dir sa ki nou mean.  Nou devret koz ek dimoun e dir zot sa ki nou panse o profon nou leker.  Pa dir zot en keksoz lo bout nou lalev akoz nou krwar ki sa i anmenn nou popilarite, zis pou nou ariv lo en pozisyon kot nou anvi arive.  Se pour sa rezon ki mon ase emosyonnel letan mon koz lo sa size.  E rezon akoz ki mon pou siport li, set akoz dan en demokrasi, parey mon’n dir, lavwa mazorite Seselwa, lavwa mazorite lepep i bezwen ganny konte.  E Seselwa ozordi i dir ou sa se fairness.  Se lazistis sosyal.  Se lazistis ekonomik.

Me mon pou osi fer sorti en lot pwen.  Sa se pour Seselwa reflesir lo la e pour politisyen reflesir lo la.  What is fairness dan konteks en politisyen?

Mr Speaker, en politisyen i annan en MNA, en Minis, i annan bann responsabilite spesifik.  Mon pa pou al dan detay sa bann responsabilite mwan akoz i common knowledge, me sa ki lepep i ekspekte, se kalite travay from sa bann dimoun ki annan bann pozisyon responsab dan sosyete.  Sa bann dimoun i fer sakrifis e sa bann dimoun i pran risk.  E tou Seselwa, tou Seselwa san leksepsyon, i ekspekte sa bann politisyen pe delivre lo sa pli o nivo posib, pour li, pour ki an retour i benefisye avek travay sa bann dimoun e li i rezouir en nivo lavi ki li i anvi rezouir.  Quality work i pou donn quality output. Me sa i vin avek serten re-nimerasyon.  Parey ki en gro biznes ki fer en kantite larzan, i pey son CEO en kantite larzan, pou son CEO kontinyen delivre, pou li kontinyen fer profi.

So, tou sa bann pwen i bann pwen refleksyon me ozordi, Seselwa in koze.  E mon osi:- avan mon terminen, mon osi anvi dir en keksoz.  Nou bezwen toultan mazinen poudir pozisyon en Manm Parlman, membership i free for all.  Tou dimoun i kapab vin en Manm Parlman.  Ou en Seselwa, ou annan 18an, ou kapab vin en Manm Parlman.  Swa ou debout, swa ou vin en politisyen, ou debout anba parasol en Parti Politik, swa ou fer li endepandan.  Napa okenn lakord ki anmare ki dir, sa enn i kapab vini, sa enn pa kapab vini, alors sa enn demen i a ganny en Pansyon, sa enn pa pou gannyen.  Non, it’s free for all. Tou Seselwa, a leksepsyon i annan serten kondisyon, like si ou’n en prizonnyen bla, bla eksetera but, tou Seselwa i kapab.

So, mon krwar i annan bann pwen pou nou reflesir lo la.  Me ozordi, letan ki nou dan en demokrasi e letan ki lavwa mazorite dan en demokrasi i konte, lepep Seselwa in demann sa, Gouvernman i reazir.  Mon en politisyen, mon ganny elekte swa direkteman swa proporsyonnelman, par sa menm pep ki pe demann sa lamannman, mon pou ekout zot e mon pou donn zot en sipor.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Rose.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, i en deba tre enteresan ki’n devlope ozordi bomaten.  Vis Prezidan in komans an ’93.  In fer nou mazinen ki mannyer ti ete o komansman trwazyenm Repiblik.  Onorab Fideria in fer li pli enteresan, in al an 1965.  Septanm 1965.  Li osi in fer en pwen enportan.  In fer nou mazinen ki mannyer tou sa zafer Pansyon ti komanse, kote ti komanse, dan ki leker ti komanse sa bann zafer Pansyon, akoz nou tant pou bliy en pe vitman kote tou ti komanse.

E Onorab De Commarmond in koz lo:- e lezot Manm in koz lo katriyenm Lasanble kot ti annan dimoun isi la ki ti donn koudmen:- ki  mwan mon ti la dan katriyenm Lasanble alors mon kapab koz lo la:- ki ti donn koudmen drafte sa Lalwa Pansyon.  E mon kontan ki nou pe koz lo la, akoz lepok ki nou pe viv la, fodre Seselwa i konn laverite, fodre Seselwa i anvi konpran keksoz e fodre ki nou fran avek nou lekor.

Sa deba ozordi a mon avi i pa lo Pansyon.  I pa zis lo Pansyon, i lo ki kalite politisyen nou annan dan Sesel ozordi:- mon krwar Onorab De Commarmond in koz en pe lo la.  Ki kalite politisyen nou annan dan Sesel e ki kalite politisyen ki Parti Lepep i met devan, pe met devan lepep.

Nou annan en group dimoun Mr Speaker, ki:- e i pa fasil pou nou koz lo nou prop saler.  I pa fasil pou nou koz lo nou prop Pansyon.  I pran en serten grander lespri pou koz lo ou prop benefis, dan en fason obzektif.  I pa en latas ki fasil e mwan osi mon tant pou dakor avek sa propozisyon, ki petet pa nou a lavenir ki devret pe fer li.  Alors i pa fasil pou self regulate dan en fason responsab me nou pe fer li dan en fason tre obzektif, tout an pre-nan an kont ki la demokrasi i egzize ki lamazorite ki lavwa ki konte.

I annan 2 group politisyen dan nou pei ozordi Mr Speaker.  I annan 2 group dimoun ozordi.  I annan en group dimoun parey in ganny dir, ki sey anbet Seselwa.  I annan en group dimoun ki pe lip service.  I annan en group dimoun ki pou fer tou kalite promes pou li kapab ariv o pouvwar.  I annan en group dimoun ki asiz dan konfor an deor pouvwar.  I napa responsabilite gouvernen.  Annefe i napa preski okenn responsabilite, me pandan sa dernyen 4an ki nou’n la isi dan sa Lasanble, sa menm group dimoun in zwir en Pansyon ki zot pa’n koz lo la.  Sa menm group dimoun i menm group dimoun ki dernyen Eleksyon Lasanble, ti boycott Lasanble.  Ti boycott al dan en Eleksyon.  E Onorab Pierre in fer en pwen ozordi.  Napa personn ki obliz en Manm debout oubyen non.  Se en volonte pou ou vin devan e dir, ‘Mon anvi debout.’  E ler ou dir, ‘Mon pa pou debout,’ ou abzorb ou responsabilite koman en politisyen, petet akoz ou konnen menm si ou pa debout, ou ti pou ganny en Pansyon.  Petet akoz ou konnen menm si ou pa ti pe travay dan Lasanble, ou ti pou ganny ou en Pansyon.  I en pwen refleksyon ki nou pep i bezwen reflesir tre byen lo la.  Alors, sa group dimoun ozordi, apre en Eleksyon ki nou’n pas ladan, mon krwar Seselwa pe komans realize, zot napa lobzektif komen.  Zot napa lobzektif komen e zot napa responsabilite partaze.  E sa i tre danzere dan politik ler ou napa en lobzektif komen e ler ou napa responsabilite partaze.  E nou’n vwar sa pli pro-mi-nan ler sa propozisyon, sa Lalwa ki devan nou in ganny soumet devan nou, kot nou’n vwar lip service, lipokrizi politik kot yer zot ti dir pou koupe, apre zot pe rod nou menm, bann menm politisyen isi, pou dir non, pa vot lo sa Lalwa :-oubyen si nou, nou ganny mazorite, nou pou retir sa Lalwa.  Sa i enportan pour pep Seselwa konpran tre byen kwa ki pe arive dan politik Sesel ozordi.

I fer nou osi vwar responsabilite e pouvwar Lasanble Nasyonal.  Ozordi nou pe koz lo Pansyon, yer nou’n koz lo Anti Corruption Commission. I en gran pouvwar e tou dimoun isi i dakor ki i en gran pouvwar.  Alors, i en gran responsabilite.  Travay Lasanble Nasyonal i parey travay politisyen ki o pouvwar.  Mon koz lo travay politisyen ki o pouvwar akoz i anmenn avek li en sans responsabilite anver lepep, ki ou pa kapab pa fer.  Ou pa kapab napa.

Sa Prozedlwa ozordi mon krwar i montre nou en lot group politisyen.  La mon koz lo politisyen Parti Lepep, ki nou pe montre ki nou pran nou responsabilite aker.  Ler nou’n dir nou pou fer en keksoz, nou fer li.  E mon pa krwar, mwan mon pa krwar ki si ti annan en mazorite lopozisyon oubyen ti annan en group lopozisyon dan sa Lasanble ozordi, ki sa Lalwa ti pou pase.  Mon pa krwar i annan en lot Lasanble ki ti pou aprouv sa Lalwa parey nou, nou pe aprouve ozordi.  E sa i enportan note.  I enportan ki listwar i note akoz napa byen, byen politisyen apard nou, ki dakor e ki anvi fer li e ki ti pou fer li, pou retir zot prop Pansyon.  Zot in dir zot pou fer li me apre zot pe konplent.

Nou’n osi prouve ki:- mon’n dir sa deba i al pli lwen ki Pansyon.  Bokou politisyen in demande ‘Be akoz nou la?  Akoz nou’n dir wi a sa louvraz?  Akoz nou’n vin devan, nou’n tonm dakor ki wi, nou pou sermante?’  Se akoz nou travay i plis ki zis sa Pansyon oubyen sa benefis finansyel ki ou gannyen.  Nou travay i al odela, i al pli gran, i pli lwen ki zis osi vin dan Lasanble.  Sa lannen mon ganny 10an dan Lasanble Mr Speaker.  O komansman ou dir, ‘Be ki mon’n vin fer la?’  Me o fiy e anmezir, ou devlop en sans responsabilite.  Ou devlop en pasyon pou reprezant lezot.  Ou devlop en lanvi pou deservi lezot.  En lanvi ki pa zanmen kit ou sa. Si ou krwar ou vreman en politisyen, i en lanvi ki pa zanmen kit ou, menm apre ki ou’n kit politik.  En lanvi pou deservi lezot.  En lanvi pou reprezant, pou koz pour lezot.  I en travay ki either you have it or you don’t, me i en pwen refleksyon ozordi.  E si ozordi nou, bann politisyen Parti Lepep nou pe deside alors vot lo sa Lalwa, i vedir ki sa kalite politisyen ki Parti Lepep i anvi set enn ki selfless.  Set enn ki mazin pli lwen.  Set enn ki devlop sa dezir e sa pasyon, lanvi profon pou deservi e pou travay.  E sa i enportan pour lavenir.  Sa i enportan pour 1965.  Lespri 1965 kontinyen avek nou.  E sa i enportan pour lespri 1993 kontinyen avek nou.  E ozordi i annan en nouvo lespri ki la avek nou.  I annan en nouvo senaryo politik.  E dan tou, above all, tou sa ki pe arive, nou isi dan sa Lasanble, mon konvenki a lafen dizour, mwan osi mon’n demann mon lekor kantite kestyon lo la,  nou pe fer sa ki byen.  At the end of the day, nou pe fer sa ki byen.  Nou pe fer sa ki byen, akoz parey in ganny dir isi dan sa Lasanble, pep Seselwa in koze nou, nou bezwen ekoute e nou bezwen prouv avek lepep Seselwa ki nou annan sa matirite politik e ki nou annan sa grander lespri pou pas sa Lalwa, malgre presyon par lezot politisyen ki an deor nou Lasanble, ki’n prouve ki petet zot napa sa grander lespri e zot napa sa kouraz pou pas sa Lalwa.

Ozordi lepep Seselwa a ziz pou zot menm, zot a vwar pou zot menm, lekel politisyen dan sa pei ki serye, ki dir pou fer keksoz e ki fer:-ki fer li dan en fason selfless.  E lekel ki pe lip service e ki fer, parey Onorab De Commarmond in dir, ki’n fer politik bon marse e finalman politik bon marse in kout ser.

Me i osi loportinite Mr Speaker, pou nou koz lo pa Manm Lasanble, pa Minis, me lo Lenstitisyon.  Lo building strong Institutions for this country. Mon krwar deba i al pli lwen ki zis Manm Lasanble, parey serten Manm in koze.  Manm Lasanble i vini, i ale, me Lenstitisyon i reste.  E mon krwar i loportinite pou nou komans en deba, komans sisit en deba lo annan bann Lenstitisyon ki for akoz si nou napa Lenstitisyon ki for, si nou napa en mazorite Manm Lasanble ki for, savedir Manm mazorite Manm Parti Lepep ki for, ki kapab tenir kont sa bann lespri malisye ki an deor, pep Seselwa pou soufer.  Lopinyon pep Seselwa pa pou matter.  Mon krwar tou dimoun i konpran ki mon pe dir.  Nou bezwen annan en Lenstitisyon ki for e nou bezwen annan dan senkyenm e sizyenm e setyenm Lasanble, bann Manm ki kapab debout kont okenn lobby group an deor, parey nou’n ganny lobby dan sa dernyen 4/5 semenn.  Parey bann lopozisyon in lobby nou.  Mon konnen en kantite zot, zot in ganny lobby dan sa dernyen 4/5 semenn.  Ki pou napa okenn lobby group avek lespri move.  Lobby group i kapab egziste avek lespri move pou vin sey detourn nou.  E nou mon konnen nou pe fer sa ki byen, Mr Speaker.

E avek sa, mwan osi mon pou siport sa Prozedlwa.

Mersi.

MR SPEAKER

Vis Prezidan, Right of Reply.

VICE PRESIDENT, MR DANNY FAURE

Mr Speaker, in en deba enteresan lo sa Prozedlwa ki devan nou.  Mon zis kapab montre ankor respe ki mon annan pour sa Lenstitisyon e osi respe pour bann reprezantan ki reprezant lavwa e lentere pep Seselwa ozordi.  Dan zot lobligasyon, dan zot devwar, pa toultan zot pou fer fas avek sa size.  Zanmen nou ti krwar ti pou annan en tel size devan nou.  Zanmen nou ti’n mazinen ti pou annan en tel size devan nou. Me vre karakter leadership i ganny mezire par lafason ki bann size difisil, konplike i ganny mete devan zot.  I osi vre, pou lafors en bato lo losean i ganny mezire par ki kantite laroul in kapab abzorbe e kontinyen navige.  E se egzakteman sa ki pe arive ozordi.  E pour mwan ler mon ekout zot, bann ki pa’n koze me ki’n osi ganny abzorbe dan sa refleksyon.  Ou konnen, napa enn antre zot, enkli Speaker, enkli mwan, ki’n tous en Pansyon par anba laz 50an.  Zot kler.  Zot kapab kit sa Lasanble e kontinyen mars latet anler.  No worries.  Zot pou annan plis respe parmi popilasyon.  Pou annan plis respe, zot pou komann plis respe dan zot popilasyon akoz lo sa size, zot in kapab konpran, zot in mezire, zot konpran kisisa ki devan zot.  Me zot pou mars latet anler.  E senkyenm Lasanble, anba direksyon Mr Speaker, Onorab Patrick Herminie, i ekrir en lot sapit tre enteresan.  Kouraz, determinasyon, pran desizyon kan ti neseser malgre i annan difikilte pou konpran.  Me ler nou retourn lo sa zour, ler nou retourn lo sa Lasanble, nou a konnen ki ti annan bann zonm, fanm ki ti konpran legzizans sosyete Seselwa, an Mars 2016, dan lepok kot i ti pe esper li pou li selebre son karantyenm lanniverser son Lendepandans pou vin en Nasyon.

Vwala ki mon ti a kontan dir.  Mon sorti la Mr Speaker, avek en kantite ladmirasyon e respe pour sa Lasanble e ki mon swete ki nou popilasyon i ava annan:- dan fon, i ava konnen lekel zot reprezantan.  Sa kalite reprezantan.  E vwala.  I annan osi lezot propozisyon ki’n ganny met devan mwan, enteresan ki mon krwar nou pa kapab aret en diskisyon lo sa size.

Ou konnen Mr Speaker, bokou pei i koz lo latransparans.  Bokou Parlman dan lemonn i koz lo lavi zot bann Onorab.  Me ou konnen dan Sesel, bann politisyen, zot parey en laglas.  Tou keksoz ki en politisyen i gannyen, in ganny ekrir dan Lalwa.  Saler en politisyen i dan Lalwa.  Gratwite en politisyen, i dan Lalwa.  E en MNA, en reprezantan, i pa kapab ganny peye an deor Lalwa.  I ekstraordiner me larealite e latransparans dan tou son sans, menm si i ganny deformen dan son diskour e parkour politik.  Se sa politisyen.  E politisyen ozordi, parey zot bann reprezantan, atraver Gouvernman, nou merit ekout sa ki zot in dir.  Nou merit ekoute sa ki dir, akoz ekoute pa toultan zis en kote.  Ekoute i 2 kote, pou kapab tir sa ki pli byen, pou anmenn nou pli lwen dan lavenir.  Donk, parey nou dir an angle, the point has been made and there is a case pou nou kapab kontinyen nou dyalog along the way.

Mon remersi zot pou zot diskisyon.  Mon remersi Leader Lopozisyon pour fransiz.  Mon pa konnen si ti merit annan en disclosure Mr Speaker, me in fer e mon kapab zis dir, mon admir ou pwennvi e ou disclosure lo en keksoz ki in anmenn sa deba ankor pli ouver, pou kapab konpran natir e rezonnman panse serten dimoun.

E Mr Speaker, si en politisyen i dir ou sa Pansyon, sa sistenm i ok, me nou ti devret pran li a laz 55an.  Me si ou’n komans pran li a laz 46an e ou dir ou ti a kontan sanze, me met li 55an akoz ou krwar ki 55an ou kapab pran.  Me i pa ava ganny akonpannyen ki lefe ki ou, ou’n pran, ou pa rann?  Non mwan mon krwar ki nou’n ganny:- mon konnen manrmay in lekol anba pye koko parey mwan, me selman ler politisyen i vin devan nou peron, nou osi kapab devret pe demann sa bann kestyon koumsa.  Me ler nou bann reprezantan zot pou al devan peron nou bann dimoun, krwar mwan nou bann dimoun pou regard zot byen e an retour zot pou regard zot byen akoz lo sa size, zot sorti avek bokou plis respe e ki zot pe pran en desizyon ki byen, ki zis.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon, avek sa in ariv ler pou nou pran en vot lo merit e prensip sa Bill.

Tou bann ki an faver?  Inanim.  Savedir Bill in pase.

Mon a ganny mwan en formal Second Reading.

MADAM CLERK

A Bill of an Act, to amend the Constitutional Appointees Emoluments Act, cap 42A.

MR SPEAKER

Bon.  Eski nou pou al dan Committee Stage?

Pardon?

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 91(1), mon move ki nou sot Committee Stage.

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

Onorab De Commarmond, ki ou ti oule dir?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Wi, mon segonde Mr Speaker.

Non mon pe dir avek sa ki nou pe pase la, ni ou, ou pou napa Pansyon.

MR SPEAKER

Wi.  Napa Pansyon.  Mon’n abitye ek sa.  Vis Prezidan pa i dir ou, zanmen mon’n deza tous Pansyon.

Ok, nou a pran en vot lo la.  Tou bann ki an faver?  Wi, inanim.  Napa personn ki kont.

So, mon a ganny mwan en Motion for Third Reading.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 71(1), mon move ki nou lir sa Bill en Trwazyenm Fwa.

MR SPEAKER

Bon.  Okenn ki segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Seconded Mr Speaker, Sir.

MR SPEAKER

Ok, nou pran en vot.  Tou bann ki an faver?  Napa personn ki kont.

Mon a ganny mwan en Third Reading.

MADAM CLERK

This Act may be cited as the Constitutional Appointees Emoluments (Amendment) Act, 2016.

MR SPEAKER

Ok. Bill in fini pase e mon ava ekskiz Vis prezidan e remersye li pou pas lazournen preski bomaten antye avek nou.  E nou, nou annan ankor 2 pti travay pou nou fer.  So, nou ava ekskiz Vis Prezidan parmi nou e mersi.

(Vice President was excused from the House)

MR SPEAKER

Bon, nou annan nou 2 Mosyon lo Supplementary Estimates e mon konprenezon se ki ozordi nou pou aprouv sa 2 Mosyon san deba e ki deba i ava ganny fer dan Second Reading son Bill ki mon mazinen i kapab semenn prosen.

Bon alors, Onorab Marie-Antoinette Rose.  Premye Mosyon.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, mon move ki nou aprouv en depans R29 milyon, 88 mil, 180, pou regilariz depans Bidze 2014.

Mersi.

MR SPEAKER

Bon, okenn ki segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, Mosyon i ganny segonde.

MR SPEAKER

Bon, tou bann ki an faver?  Okenn ki kont?  Non.

Bon, Mosyon in fini pase.  Nou ava dispose aprezan Mosyon nimero 2.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, mon move ki nou aprouv Bidze Siplemanter pour 2016, ki ariv en sonm R349 milyon, 721 mil, 480.50 sou.

Mersi.

MR SPEAKER

Bon, okenn ki segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Seconded Mr Speaker, Sir.

MR SPEAKER

Bon, nou a pran en vot lo la.  Tou bann ki an faver?  Napa personn ki kont.

So, sa dezyenm Mosyon osi in pase e la prezan nou ava esper son:- parey prosedir i egzize, pour bann ki pe ekout nou konpran ki deba lo sa 2 Supplementary Estimates ki’n pase ozordi i ava ganny fer ler i retournen koman Bill, akoz Konstitisyon i egzize ki i retournen koman Bill e ler i retournen koman Bill, then nou ava annan en deba pli transparan lo la.

Bon, avek sa nou termin travay pour ozordi.  ABC nou zwenn 1.30pm.  I annan okenn keksoz ki nou ti’n omit LGB? Tou keksoz i ok.

Bon, nou adjourn ziska Mardi prosen.

(ADJOURNMENT)