::
Home » Verbatim » 2016 » Sitting of Tuesday 15th March, 2016

Sitting of Tuesday 15th March, 2016

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 15th March, 2016

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Honorable Members of the National Assembly, Minister, Members of her delegation, Honorable Members of the National Youth Assembly who are present in the Gallery  here today, before we proceed with today’s deliberations, I would like to remind you that yesterday we commemorated Commonwealth Day.

Commonwealth Day is marked every year on the second Monday in March.  And as it is tradition, on this day in most Commonwealth jurisdictions, the Message of the Head of The Commonwealth, Her Majesty The Queen of England, is read by The Speaker.  I will therefore proceed to read Her Majesty’s Message, before we actually start with Question Time.

I quote: “Wherever we live in The Commonwealth, we can always benefit from being open to the ideas and encouragement of those around us.  Each of us can also make a positive difference in the lives of others, by being willing to contribute and offer support.  This is an essential ingredient of belonging to The Commonwealth – the willingness to share, to encourage and to act for the ‘common good’.  By including others, drawing on collective insights, knowledge and resources and thinking and working together, we lay the foundations of a harmonious and progressive society.  The greater the diversity of those included in such a shared enterprise, the greater the gains.

Each of us, has cause to celebrate the sense of belonging, express in our 2016 Theme: An Inclusive Commonwealth.  Our recognition of this value and the wisdom of mutual respect for each other, is set out in The Commonwealth Charter.

It is opening words: “We the people of The Commonwealth convey the convictions that individuals as well as governments, build and shape our success.  Being inclusive and accepting diversity goes far deeper than accepting differences at face value and being tolerant.  Through celebration of the dignity of each person and the value of the unique person contribution, involves reaching out, recognizing and embracing their individual identity.’’

At a recent Commonwealth Head of Commonwealth meeting, there were Forums for Women, Youth, Business and Civil Society.  These Forums were a place for reflection, on how to contribute collectively to achieving positive Global Change for which The Commonwealth is widely respected.

Today and in the year ahead, the Theme: An Inclusive Commonwealth, is an inspiration for us all.  Let us give it practical effect by supporting those in need and those who feel excluded in all walks of life.  By doing so, we would continue to build a truly representative Commonwealth Community”. End quote.

Bon, mersi bokou.  Avek sa nou ava komans nou deliberasyon pour ozordi.  Mersi tou bann dan lakour ki a lekout.

Nou annan avek nou Minis pour Labour, pour Travay, e Devlopman Resours Imen e sa se, Minis Idith Alexander, ki vin reponn plizyer Kestyon konsernan son Minister.

Nou ava komans avek Kestyon 18, Onorab Sylvianne Valmont.

HON SYLVIANNE VALMONT

Mersi Mr Speaker.  Bonzour.

Bonzour Minis ek ou delegasyon e tou dimoun a lekout.

Mr Speaker, mon Kestyon  i lir koumsa; An vi ki bann konplent par bann Travayer Lotel, sirtou kot i konsern bann GM dan bann Lotel 4/5 zetwal, kot bann anplwaye i santi ki zot Drwa pe ganny vyole e zot ganny pouse san warning, ki Minister pe fer pou adres bann tel sityasyon?

Mersi Mr Speaker.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi.

Mon a komanse par dir Bonzour Mr Speaker e tou bann Manm Lasanble e osi tou bann Zenn Lasanble, ki ozordi prezan pe ekout nou e piblik osi ki a lekout.

Mr Speaker, i annan plizyer mekanizm an plas, pour asire ki kondisyon travay e Drwa Travayer i ganny respekte a tou moman.  Isi Sesel, Lalwa prensipal ki gouvern kondisyon Travay i Lalwa Lanplwa 1995.

Lalwa i donn detay klerman, lo kalite lofans ki kapab ganny komet par travayer.  Lofans i ganny klasifye dan 2 kategori.  Sa i lofans miner e lofans serye.  Serten legzanp lofans miner i enkli: en travayer ki pa ariv travay a ler dan 2 lokazyon: en travayer ki pa raport kot son stasyon travay san en lekskiz valab ou dokiman ki eksplik son labsans a 2 lokazyon.  En travayer ki absante lo sit travay, san demann permisyon: en travayer ki pa obeir lenstriksyon donnen par son anplwayer: pa servi lekipman ki’n donn donnen pou travay avek, dan en fason apropriye: par neglizans andomaz propriyete lo son sit travay; en travayer ki koz lo lenformasyon konfidansyel avek en trwazyenm Parti.

Parkont aksyon ki ganny konsidere koman lofans serye, i comme swivan: Ariv travay tar plis ki 3 lokazyon: mank travay a 3 lokazyon e plis; plizyer repriz pa obeir lenstriksyon donnen par son anplwayer; andomaz par ekspre lekipman travay; pa kapab travay an vi ki i anba lenfliyans lalkol ouswa drog; si in vwar pe vole, fer dimal son koleg travay ouswa en kliyan.

Si lofans i evidan, alors travayer i bezwen ganny donnen loportinite, pour eksplik son lekor.  Me parkont, si lofans pa evidan, en anplwayer i annan lobligasyon pou fer lenvestigasyon avan ki aksyon disipliner i ganny pran.

Bann mezir Disipliner i comme swivan; en demosyon:  en warning; ganny sispann avek oubyen san lapey; ganny mete kot en lot sit travay e  en terminasyon san notifikasyon.

Mr Speaker, pou asire ki a tou moman provizyon Lalwa pe ganny enplimante, mon Minister i ganny striktire an 2 Divizyon: Divizyon Promosyon Lanplwa e Divizyon Relasyon Travay.  Fonksyon prensipal Divizyon Promosyon Lanplwa, se pou promouvwar bann Progranm e Polisi Nasyonal lo Lanplwa.  Sa i enkli, regilariz travayer etranze dan Sesel e osi asir lenplimantasyon Progranm Lokalizasyon dan bann landrwa travay.

Divizyon Relasyon Travay, li son rol se pour ankouraz bon relasyon endistriyel ant travayer e anplwayer, pour asire ki kondisyon travay ki pe ganny enplimante i an akor avek Lalwa.

An sa ki konsern Kestyon Onorab, pou annan bon relasyon endistriyel e fer sir ki kondisyon travay e Drwa Travayer pe ganny respekte, i annan 2 fason atraver ki en travayer i kapab verifye, si son kondisyon i anliny avek Lalwa Lanplwa.  Sa i ava ver Lenspeksyon.

Prosedir lenspeksyon se ki Zofisye i entervi anplwayer e osi verifye si tou keksoz i an akor ek provizyon Lalwa.  Lenspekter i osi enterakte ek travayer pandan vizit, pou verifye si lenformasyon ki’n ganny soumet par anplwayer i korek.

Ler Lenspekter i lo sit travay, i osi loportinite pou travayer poz kestyon ou met lezot konsern ki annan pou fer ek son kondisyon travay dan latansyon sa Zofisye.  Atraver konsern ki ganny mete a la porte Minister, rapor dan sirkonstans ki Drwa pa pe ganny respekte, i ganny soumet atraver diferan mekanizm.  En Let, en koud telefonn oubyen an personn.  Dan en tel sityasyon, Lenspekter i fer lenvestigasyon, pou verifye si rapor i fonde oubyen non.

Prosedir lenvestigasyon, i mars parey ki prosedir vizit routin.  Sa i anplwayer e travayer i ganny entervi e sit travay i ganny verifye. Anplwayer i ganny enformen formelman, si i annan pratik ki pa an akor avek Lalwa Lanplwa e en dele letan i ganny donnen pou adres okenn defayans.

Mr Speaker, dan lenstans kot en travayer i ganny pouse e i santi ki son drwa in ganny vyole, i merit enform kot lofis mon Minister e la lenvestigasyon i ganny fer.  Dan lenstans ki en travayer i santi ki i pa ti devret ganny pouse, i kapab anrezistre son ka, sa ki nou dir an angle: grievance, pou konteste sa desizyon.  E sa i ava pas atraver prosedir medyasyon.  I enportan pour note, ki en travayer i annan 14 zour apre ki in ganny enformen par son anplwayer, ki son lanplwa in ganny terminen – pou anrezistre son ka.

An 2015, Zofisye mon Minister in fer medyasyon dan 197 ka, kot travayer ti ganny pouse e i santi ki zot pa ti merit ganny pouse.  Ladan 42 ti rezourd dan medyasyon.  116 ka ki pa ti posib pou rezourd, Sertifika it ganny donnen pou permet sa travayer anrezistre son ka, kot Tribinal Lanplwa.  9 ka i ankor pe pas prosedir medyasyon.  30 ka in ganny retire par aplikan pandan medyasyon, akoz i annan Lagreman ki’n ganny fer an deor medyasyon, oubyen aplikan in deside pou pa kontiny ek zot ka.

Mr Speaker, mon Minister i pran tou konsern ki ganny raporte  o serye e nou pe kontinyelman entansifye program Lenspeksyon, pour asire ki Lalwa i ganny respekte.  Mon oule asir sa Lasanble, ki i reste en priyorite mon Minister, pou kontinyelman entansifye mekanizm ki deza an plas, pou fer sir ki Lalwa Lanplwa i ganny respekte par tou anplwayer.

Alor mon ava lans lapel avek tou travayer e anplwayer pou reste a zour avek Lalwa.

Mersi.

MR SPEAKER

Bon okenn Kestyon?

HON SYLVIANNE VALMONT

Wi, Mr Speaker.   Mersi.  Anliny avek son larepons, eski Minis i kapab dir nou Lasanble, dan ki lenstans ki son Minister i kapab entervenir dan terminasyon en travayer, ki pas dan tel sityasyon.

Mersi Mr Speaker.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Dan ka ki mon Minister i kapab entervenir, i sa ki nou apel – ler i annan bann Lorganizasyon ki zot dir zot pe vin fer redundant travayer.   I la kot Lorganizasyon i annan i dir poudir ki zot pa pe kapab kontinyen zot loperasyon.  I annan diferan rezon ki zot kapab dir pou finansyel: ki zot pa pe kapab mentenir sa staff e la zot demande ki parey nou dir, ki Kontra i ganny terminen. Dan sa ka en anplwayer i pa dan li menm ki pou santi poudir: ‘‘la ozordi mon biznes pa pe fer byen, mon pe fermen.’’  I annan prosedir.  E sa i bezwen vin kot Minister Lanplwa, ki la i annan bann negosyasyon ki mon Minister, – Zofisye i fer.  Ki nou pe dir par negosyasyon?  Ki la nou bezwen negosye Benefis sa travayer: akoz byensir sa travayer in travay, i bezwen annan son bann benefis.  E enn fwa ki sa in agree dan sa negosyasyon, i bezwen annan Reprezantan Travayer apre sa anplwayer.  E la mon Minister, ler in tonm lo sa Lagreman – i zis ki ler in tonm lo Lagreman ki la mon Minister, i aprouve: Ki nou kapab dir laprouvasyon in donnen pour kapab.

Dan lot ka, i si i arrive ki sa dimoun i santi parey mon’n eksplike, ou anplwayer in fer ou arete, ki ou santi i pa zistifyab, la kot mon Minister nou fer lenvestigasyon.  Nou fer bann lenvestigasyon, nou vwar.  E ladan parey mon’n eksplike, bann prosedir ler ou fer sa medyasyon, e osi si ler medyasyon i fail, i al kot Tribinal.  Me sa ki enportan, ki si in vwar parey mon’n dir, ki i pa fonde, nou vwar ki sa rezon pa valab, i pa zistifyab ki in fer sa dimoun arete, i byensir kot Tribinal i mars parey tou Lakour, ki zot osi la, zot pou fer ki sa travayer i pou ganny peye son bann benefis.

Me Tribinal osi i annan sa pouvwar ki si, apard sa benefis ki anba Lalwa i dir, pou pey sa dimoun, ki ou vwar ki sa pratik, i pa en bon pratik ki sa anplwayer in fer, i kapab ki i kapab mete ki i ganny en pti keksoz par lao.  Dan en lot mo parey nou dir, i adorn li, compensate li, pour sa move pratik ki sa anplwayer in fer.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Bristol.

HON ALDERIC BRISTOL

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis ki protokol son Minister i annan an plas, pou asire ki okenn GM or lezot Managers ki pe vin pran pozisyon dan bann Lotel isi, i ganny klerman met okouran lo nou bann Lalwa Travay Sesel: e ki rol bann Seksyon HR dan sa bann Lotel, dan sa bann Letablisman, pou asire ki drwa bann travayer i ganny proteze?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi.

Mr Speaker, parey mon’n dir nou annan nou Lalwa Lanplwa.  Lalwa Lanplwa i aplik pou tou depit pou etranze e zot bezwen abide parey nou dir, swiv nou Lalwa Lanplwa.  Enn fwa ki sa GM ler in antre i konn byen – HR i en post ki nou ankouraz nou Seselwa.  I bezwen fer sir i konnen ki Lalwa Lanplwa i dir.  Si i arive dan leka kot nou vwar sa etranze in vyol, i pa pe abide, nou annan tou drwa: Minister Lanplwa, kot nou antre, nou fer bann lenvestigasyon.  Ler ki nou vwar, nou donn li si nou vwar i fonde sa ki i pe fer, i vre, i pa anliny ek Lalwa, i vin en let e dan sa let, nou detay ek li byen.  Nou dir ek li, ki annan ki i pe fer ki mal, ki pa an pratik ek Lalwa: ki i merit fer pou li kapab koriz sa e nou menm donn li en dele letan pour li kapab travay lo la.

Si i arive – i depan lo gravite, nou vwar ki i pe konsistaman inyore, i pa pe fer, la i annan, mon repete, i annan leka kot nou Minister, nou’n fer, kot nou dir an angle, nou revoke – nou retir sa Permi.

An relasyon ki HR i fer, mon Minister nou annan en HR Platform Forum ki nou fer tou le 3 mwan.  Ladan nou demann zot dan Sekter Prive, sa bann HR dan Lorganizasyon pou attend.  E sa HR Forum, i

Chair par mon PS, Sekreter Prensipal pour Lanplwa.  Ladan nou diskit tou bann keksoz ki relye avek Lalwa, avek Travay, avek Lanplwa.  E enn fwa ki nou fer, i bann issue ki zot gannyen dan zot Letablisman i la e sa zour ki ler nou fer sa Forum pou Lenformasyon dan mon Minister, i tou sa bann Zofisye ki dan  Seksyon Compliance, dan Seksyon ki deal avek Travayer Etranze, zot osi zot la.  La pou donn gidans, pou donn advice tou sa bann HR. E la nou eksplik zot lo tou.  Nou donn zot gidans lo la.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.

Bonzour Minis. Bonzour tou dimoun e osi bann Zenn ki a lekout.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble, akoz ki i pran tro bokou letan pour aksyon ganny pran par son Minister, kont bann ka ki kler, kot bann Manager, sirtou Manager etranze dan bann gran Lotel, bann gran Letablisman Touristik, i afekte, i afekte bann travayer Seselwa, ki pe devoue, ki donn tou: e ki ler sa bann ka i ariv devan zot, ki aksyon pa ganny pran: tel parey kot Ephelia, Ste Anne ensidswit.   Ka i kler.  In ganny mete devan Minister, me i pran tro bokou letan, ni larepons pa gannyen.

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, enn fwa ki en rapor in vin kot mon Minister, lenvestigasyon i ganny fer.  Mon Minister nou’n fer  – mon pa pou mansyonn sa bann Letablisman, me nou’n fer kot GM in ale.  Me nou bezwen pran konsiderasyon.  En GM i sa latet sa Lorganizasyon e nou travay tre pros avek Minister Tourizm.  Nou bezwen fer sir ki dan sa bann Letablisman, sirtou sa bann gran Letablisman, i annan en bon pe nou Seselwa ki pe travay.  E nou bezwen fer sir ki desizyon ki ler nou pe pran, i pa pe afekte loperasyon.  Nou bezwen fer sir ki nou donn zot – nou fer li – i pa kestyon ki nou tarde, nou donn zot repons.

Me nou donn zot en dele letan kot zot demande:  laplipar ka pou kapab fer sir ki sa operasyon – pou donn zot letan pour kapab al idantifye en lot personnel ki pou kapab pran sa post.  E zot bezwen parey nou dir, handover.  I dan sa lespri.  I pa ki mon Minister nou fer li on purpose. Me non.

E laplipar letan, sa bann landrwa i fini ganny enformen byen davans ki zot pe ale.  Ordinerman, nou pe donn apepre 6 mwan bann GM, pou zot kapab ganny letan parey mon’n dir, al fer zot interview, zot rekritman pou rod en lot GM: prepare pou handover ki fer sir ki dan sirkonstans ki ler i pe ale, Lotel i pe marse ase byen.

Mersi.

MR SPEAKER

Kestyon limero 19 Onorab Sylvianne Valmont: gran similarite avek Kestyon limero 18.  Mon pa konnen si ou pa santi ou Kestyon in fini ganny reponn dan premye larepons?

(Intervention)

 

HON SYLVIANNE VALMONT

Mersi Mr Speaker.

Me Minis mon ti a kontan i reponn sa Kestyon, ankor apre mon a demann li en Kestyon siplemanter.

Mersi.

(Intervention)

HON SYLVIANNE VALMONT

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis, ki son Minister pe fer pou protez Drwa Travayer, dan bann gran Letablisman Touristik?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, i annan apepre 12 mil travayer dan Sekter Tourizm e sa i reprezant apepre 25 poursan lafors travayer dan pei.  Parey tou lezot travayer, bann ki travay dan Letablisman Touristik, i annan zot drwa e zot responsabilite.  Serten sa bann Drwa ki ganny enskri dan Lalwa, i comme swivan;

I drwa en travayer pour li ganny son konze anyel.  Dan ka en madanm ki delivre son zanfan, i son drwa pour li ganny son konze Maternite.  Dan ka ki sa papa i deklar son zanfan, i son drwa pour li ganny son konze Paternite.  I drwa en travayer pour li ganny son ler manze.  I drwa en travayer pour li ganny son ler repo.  I drwa en travayer pour li ganny son Kontra Lanplwa ki an akor ek Lalwa.  I drwa en travayer pour li ganny peye en saler ki pa pli ba ki saler minimonm.

Parey mon’n fer resorti, o komansman, travayer i osi annan zot responsabilite, tel ki: vin travay a ler e zour ki i sipoze.  Fer konnen son anplwayer an ka i pe absan a okenn moman.  Respekte direktiv e bann Polisi dan landrwa travay.  Annan en konportman akseptab anver son anplwayer ek lezot koleg.  Respekte Kondisyon ki dan son Kontra Travay.

Mr Speaker, pou asire ki sa bann drwa i ganny respekte, mon Minister i fer vizit dan tou landrwa travay.  Sa i enkli Letablisman Touristik.  Pou fer sa, Zofisye i entervi anplwayer ek travayer.  Zofisye i osi vizit sa Letablisman an antye e demann dokiman neseser pou regarde si tou bann kondisyon travay, pe ganny respekte.

Si serten sa bann drwa pa pe ganny respekte, la mon Minister i enform sa Lorganizasyon lo sa bann defayans e donn li en dele letan pou rektifye.  E si sa Lorganizasyon pa respekte sa, la i ganny prosekite kot i kapab ganny sarze en lanmann.

Mr Speaker, si en travayer i santi en aksyon disipliner in ganny pran kont li, ki pa zistifyab e i anvi ganny lenformasyon lo provizyon Lalwa, i kapab vin kot mon Minister kot i pou anrezistre en case pou fer sa ki nou apel, Medyasyon.

En medyasyon i ganny fer dan prezans bann Parti konsernen e dan lenstans kot i annan en Lagreman atraver sa prosedir, en Dokiman i ganny drafte kot tou le de Parti i sinyen.  Sa Dokiman i met o kler bann term ki’n ganny agree.  E si i annan okenn peyman pou ganny fer, sa i osi ganny mete dan sa Dokiman.

Mr Speaker, pour lannen 2015, en total 898 vizit ti ganny antreprann.  Ladan 275 vizit ti dan Letablisman Touristik.  Sa ti 133 vizit routin.  Ladan 31 i dan sa ki nou dekrir gro Letablisman: nou, nou dir plis ki 50 travayer e 102 pti Letablisman.  88 ti vizit swivi.  51 ti lenvestigasyon e 3 ti vizit konzwent.  Ler nou  dir konzwent, savedir mon Minister nou pa al nou tousel, i annan letan nou al ek Lasante oubyen avek Imigrasyon oubyen ek Bord Tourizm.  83 Letablisman ti an akor avek Lalwa.  161 pa ti an akor e vizit swivi pe kontinyelman ganny fer dan sa bann Letablisman.  31 Letablisman nou ankor pe analize, pour etabli si i annan problenm ou non.

Mr Speaker, pour konklir mon oule reasir sa Lasanble, ki mon Minister pe reste azour lo devlopman an sa ki konsern kondisyon travay lo nivo Nasyonal e osi Enternasyonal e pran bann mezir apropriye kan ki neseser.

Mon oule pran loportinite pou lans en lapel ek tou travayer ek anplwayer, pou reste azour ek Lalwa ki gouvern kondisyon travay.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Valmont.

HON SYLVIANNE VALMONT

Mersi Mr Speaker.

Eski Minis i kapab dir nou Lasanble, ki arive si en travayer apre ki in raport ek son Minister, i ganny pouse e viktimize: e dezyenmman, si son Minister pe travay an kolaborasyon avek Linyon Travayer dan en fason proaktiv pour asire ki tou le 2 Parti, Anplwaye ek Anplwayer i konnen e respekte zot drwa e Lalwa Travay.

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi.  Lo kote ki si en travayer apre ki in fer son rapor kot mon Minister e i santi ki – parey nou pe dir, i pe ganny viktimize oubyen parey zot dir, pouse, i vin kot mon Minister e la parey mon’n dir, nou pou fer bann lenvestigasyon, nou regarde.  I parey sa ki mon’n dir oparavan, enn fwa ki si nou vwar sa i fonde i annan bann prosedir ki la parey mon’n dir.  Sa i kapab ganny mete devan Tribinal Lanplwa.  E la sa travayer ki si ler i vwar, nou vwar ki sa anplwayer, i vre ki in fer en fo pratik, i pou peye,  wi, sa anplwayer son benefis, mon repete: Tribinal Lanplwa i annan sa pouvwar pou fer pey li ankor an adisyon.  E sa i en pratik ki mon Minister nou pa soutire.  An ka ki i annan e si i pe involve travayer etranze, mon repete, i annan leka ki’n raporte Mr Speaker, mon Minister nou’n fer kot nou dir –  nou revoke sa Permi, nou retire sa travayer etranze si ki li ki pe involve ladan.

Mersi.

(Intervention)

MINISTER IDITH ALEXANDER

Ekskize Mr Speaker, mon ti’n mank son pti dezyenm bout.

In demann mwan lo konsernan pour Linyon.  Linyon wi, nou  travay avek Linyon.  I annan dan serten sirkonstans kot bann ka, kot nou vwar kot Linyon osi ki pe reprezant bann travayer kot Tribinal.

Mersi.

MR SPEAKER

Kestyon limero 20, Onorab Mirena Souris.

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis ek nou delegasyon.

Eski Minis, i kapab enform sa Lasanble, ki son Minister pe fer pour bann etranze ki lo GOP, ki mank respe pour travayer Seselwa e osi breach zot GOP.

Mersi Mr Speaker.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi.  Mr Speaker, en anplwayer ki bezwen travayer an plis e i pa kapab idantifye en Seselwa ki annan sa abilite, i annan sa opsyon pou rod en travayer etranze pou fer sa louvraz spesifik pour en dele letan spesifik.  Sa anplwayer i rod laprouvasyon avek mon Minister pour li anploy en travayer etranze pour sa pozisyon.  Dan ka kot demann i ganny aprouve, mon Minister i donn sa anplwayer en Sertifika.  I par sa Sertifika ki Departman Imigrasyon, pou donn sa Permi pour sa travayer antre dan pei.

Lo sa Permi, i donn bann kondisyon kler, tel ki: non sa travayer, Lorganizasyon, pozisyon ki i pou okipe e dirasyon son Permi e i responsabilite anplwayer, pou fer sir ki sa travayer pe travay anliny avek  kondisyon lo Permi.

Mon Minister i travay an kolaborasyon avek Departman Imigrasyon, pou detekte okenn ka ki enplik travayer etranze, ki pa respekte kondisyon zot GOP.  I enportan pou konpran rol mon Minister e Departman Imigrasyon.

Minister Lanplwa e Devlopman Resours Imen, i teste marse Lanplwa e donn Sertifika pou pozisyon kote Seselwa, pa’n ganny idantifye.  Enn fwa Sertifika in donnen, Departman Imigrasyon i fer son prosedir pou met sa etranze travay pour sa anplwayer e asire par bann diferan mezir an plas, ki anplwayer e travayer etranze, pa pe breach zot GOP.

Mr Speaker, i annan diferan fason ki bann iregilarite, i ganny idantifye.  Parey mon’n eksplike oparavan, dan mon Minister i annan en Divizyon, ki son rol se pou fer sir ki bann Lorganizasyon pe respekte Lalwa Lanplwa.

Bann konsern ki ganny met ala porte mon Minister, i atraver 4 fason: par travayer ki raport an personn kot lofis mon Minister: par Telefonn, dan en let oubyen par vizit ki ganny fer par Zofisye Minister.

Letan ki mon Minister i resevwar rapor atraver enn parmi sa 4 fason ki mon mansyonnen, prosedir lenvestigasyon i ganny inisye, kot Lenspekter i al lo sit travay  pou verifye si i fonde ou non.  Lenspekter i aplik 3 letap pou determinen ki rapor ki’n ganny fer, i fonde.  En vizit i ganny fer kot sa Lorganizasyon.  En antretyen i ganny fer avek anplwayer.  En antretyen i ganny fer avek travayer.

Dan sityasyon kot konsern i fonde, lenstriksyon i ganny donnen avek anplwayer atraver en let, pou rektifye bann defayans ki’n ganny idantifye, dan en dele letan spesifik.

Zofisye i osi fer en lot vizit, pou verifye si anplwayer pe swiv lenstriksyon ki in ganny donnen.  Dan ka kot anplwayer pa pe adres konsern ki’n met a zot latansyon, depandan lo gravite, bann aksyon swivan i ganny pran:  Prosekisyon devan Tribinal Lanplwa: Permi Travay i ganny retire, sa ki nou dir an angle –revoke.

Dan sa laliny Partenarya, en Komite lo Lanplwa bann Travayer Etranze ti ganny kree, ki enkli reprezantan dan mon Minister, Departman Imigrasyon, Lazans pou Devlopman Resours Imen: NHRD, Departman Komers e Lenvestisman, Minister Lasante, Linyon Anplwayer, Federasyon Travayer e Lasosyasyon Lotelri e Tourizm Sesel, SHTA. Sa Komite i zwenn regilyerman e i ganny prezide par mon Sekreter Prensipal e son Vis-Chairman i Sekreter Prensipal, Minister Zafer Entern. Komite i zwenn tou le 2 mwan e parmi son bann rol mazer, i pou devlop bann stratezi pou zer travayer etranze, reviz e rekomann bann restriksyon kan i neseser lo Lanplwa travayer etranze, dan bann Sekter oubyen pozisyon:  Spesifik baze lo bann marse Lanplwa: fer bann rekomandasyon lo bann konsern ki afekte lanplwa travayer etranze.

Mr Speaker, an 2015, mon Minister ti resevwar 118 konplent ki annan pou fer avek travayer etranze.  Laplipar sa bann konsern ti sorti dan Sekter Tourizm.  Dan sa 118 konplent, apre lenvestigasyon, selman 14 ki ti fonde.  Anplwayer ti ganny notifye, dan sa 14 ka, pou rezourd bann problenm ki ti met a zot latansyon.  10 ti rektifye bann defayans dan dele letan ki ti ganny donnen.  1 ka ti ganny prosekite e 3 ka ti ganny konsidere koman grav e Permi Travay ti ganny retire.

Mr Speaker, mon Minister, pou touzour reste vizilan, pou asire ki drwa tou travayer i ganny respekte.  Nou pou kontinyelman travay pros avek tou nou bann partner, pou asire ki nou konsolid nou partenarya pou fer ki nou travay ansanm, pou esey nou mye pou asire, ki tou travayer i ganny trete avek respe dan zot landrwa travay e pou fer sir ki travayer etranze, i desarz louvraz dapre zot GOP.

Mon pran sa loportinite, pou lans lapel avek tou anplwayer, pou pran zot responsabilite, pour respekte kondisyon zot GOP – zot bann travayer etranze.

Mon Minister, i reste touzour a lekout e disponib pou adres okenn iregalite dan bann landrwa travay.

Mersi.

MR SPEAKER

Okenn siplemanter?

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.

Anliny ek larepons Minis, eski Minis i kapab donn detay sa Lasanble, ki Nasyonalite ki son Minister pe rankontre plis problenm, ouswa bann ka?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Detay lo la, sa ki mon kapab dir, i laplipar i dan bann Letablisman, sa ki nou dekrir gran Letablisman.  Lo Nasyonalite dan sa 3 ka, mon pe mazinen, i annan apepre 2 Eropeen avek enn ki sorti –  nou pou dir dan Kontinan ki nou tonm dan Lafrik.

Problenm ki nou pe rankontre avek – parey ki mon’n dir, bann travayer ti vin met konplent.  Zofisye ti ale.  E lenformasyon ki ler nou’n anmase, akoz i enportan poudir ki ler mon Zofisye, Lenspekter i ale, i anmas lenformasyon li.  I pa zis koze ek travayer.  I annan serten lenformasyon ki nou demann zot koman levidans pou anmase e sa ti kler ladan.  Prensipal ki ti annan ki ti sorti for, ki ti annan ‘Favoriz: ki sa bann etranze ti pe favoriz etranze par lao Seselwa.  E zot fason kominikasyon, ki mannyer zot ti pe kominik ek travayer osi, i pa ti akseptab:  Ki ti annan langaz ki pa akseptab.

Nou ti koz ek sa GM.  I enportan ki ler lenvestigasyon i vini, ki nou vwar li i grav, mwan osi koman Minis, mon vwar sa, parey nou dir, sa MD oubyen sa CEO. Nou ti koz ek li, bann prosedir, nou donn li en dele letan e ki nou ti vwar i ti kontinyelman inyore.  E nou ti napa swa, kot la deswit nou enform li si nou pe retire.

E ler dan sa sirkonstans, kot zot ti santi poudir vi ki i pe ale, i enportan ki la nou dir, ki ler tou kou ler nou pe travay nou dir nou annan en understudy – en dimoun ki nou met avek nou.  E la ki zot ti vwar ki pou afekte son loperasyon: akoz dan son peryod ki ti pe vini, ti lo peak e zot ti vwar sa pou en problenm.  E deswit nou ti donn zot – i varye ant 3 a 6 mwan.  6 mwan i maximum ki nou’n donnen: ki nou ti donn zot pour li kapab dir li, ki la i pou bezwen kit pei.

I annan ki parey nou pe dir, pe sey appeal.  Me non,  Enn fwa ki nou’n vwar, Minister Lanplwa nou pran tou sa bann ka o serye.  Enn fwa nou dir nou pe revoke, nou pa sanze nou lide.  Nou revoke, nou dir li i bezwen ale.  E nou ti donn li son dele letan osi ki kantite i merit reste dan pei.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Vidot.

HON KEVIN VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Bonzour,

Bonzour tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou, ki son Minister pe fer pou elimin sa persepsyon ou realite, ki serten Zofisye son Minister, i ganny okipe oubyen aranze pou soutir oubyen tolere en serten pratik, ki sa bann etranze ki annan GOP pe maltret bann travayer Seselwa.

Mersi.

Ankor enn fwa mon dir, persepsyon ou realite.

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi.  Si mon’n konpran byen Mr Speaker, savedir ki pe montre poudir mon…, dan en lot mo, Zofisye Lanplwa  pe favouriz….  Sa bann dimoun pe zwe.  Non.  Mon pou dir sa i pa leka.  Dan lot Kestyon ki pe vini, mon pou eksplik li an detay.  La mon a donn li en pti an bref, akoz i annan en Kestyon ki lo la ki an detay.

Mon Minister nou annan en Kod Kondwit, nou byen ki montre ki zot pozisyon ki zot merit fer.  Parey mon’n dir ki ler zot ale, pour zot kapab al fer sa bann lenspeksyon, i annan serten lenformasyon spesifik ki nou demann zot.  Enn fwa i wi, ou vwar sa Zofisye, wi in ale.  Me i annan lezot Zofisye osi ki asiz ek li apre pour nou kapab analiz.  Analiz sa bann lenformasyon ki in dir.

Parey mon’n dir, i annan ka kot nou’n vwar, vre.  I vre i fonde sa bann keksoz in dir.  Me i annan ka ki nou vwar i pa realite.  I vre Mr Speaker, i annan leka ki’n vini, kot bann dimoun in santi: ki’n ekrir mon Minister.  Wi, ki’n dir ki zot in santi.  Me nou, nou pran tousala o serye.  Ler nou fer lenvestigasyon dan tou sa bann ka ki’n vini, napa nanryen lenformasyon, levidans ki’n kapab montre ki i annan sa favoriz.

Mersi.

MR SPEAKER

Kestyon 21 Onorab Bernard Arnephy.

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou Lasanble, si son lofis i annan en metod pour evalye travay Inspectorate Unit, pour asire ki lafason ki zot fer zot lenvestigasyon lo bann ka travayer, pa pe favoriz bann anplwayer dan serten sirkonstans.

Mersi Mr Speaker.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi.  Mr Speaker, fonksyon prensipal Seksyon Swivi e Konformite, sa ki nou dir an angle: Labour Monitoring and Compliance, se pou fer vizit dan landrwa travay, pou asire ki anplwayer pe respekte Lalwa Lanplwa.  Tou Lenspekter i travay dapre en Kod Kondwit e nou fer sir ki zot mentenir en pozisyon enparsyal e profesyonnalizm dan zot travay.  Letan mon Minister i resevwar en konplent, en Zofisye i ganny idantifye pou fer lenvestigasyon.  En lenvestigasyon i ganny fer dan 2 fason.  Sa Zofisye i fizikman fer en vizit oubyen i fer son lenvestigasyon atraver  telefonn depandan lo sak ka.

En lenvestigasyon ki ganny fer par vizit, sa Zofisye i fer li san averti sa anplwayer.  Ann arivan kot sa landrwa travay, sa Zofisye pou koz ek anplwayer lo topik ouswa pou asir konfidansyalite, i demann lezot kestyon anplwayer, pou esey ganny lenformasyon lo natir sa konplent.

Sa Zofisye pou osi koz avek lamazorite travayer ki i kapab.  Sa se pou asire ki i annan tou le de kote.  Swivan sa vizit, lenformasyon ki ganny kolekte pandan lenvestigasyon, i ganny analize o profon pou kapab detekte, si konplent i fonde ou non.  Si konplent i fonde, sa anplwayer pou ganny ekri en let avek en dele letan pou rektifye problenm.  Depandan lo gravite lofans, Minister i rankontre Sef sa Lorganizasyon partikilye pou diskit lo meyer fason pou adres sa problenm.

Dan ka kot i annan plizyer konplent, en Plan D-aksyon i ganny fer pour ki sa anplwayer i adres tou bann problenm.  Sak konplent i ganny en dele letan pou rezourd e mon Minister i swiv tre pre pou fer sir ki sa Plan D-aksyon i ganny egzekite.

Mr Speaker, mon oule fer resorti, ki aksyon i ganny pran dan ka ki konplent pa’n ganny rektifye dan dele letan ki’n ganny donnen.  Sa anplwayer i ganny prosekite.  Dan sirkonstans ki enplik en travayer etranze, son Permi Travay i ganny retire.  I bon fer resorti, ki si konplent pa fonde, sa travayer ki’n fer sa konplent i ganny enformen e eksplike akoz sa i leka.

Mr Speaker, pou asire ki Lenspekter pa pe favoriz bann anplwayer dan okenn sirkonstans, mon oule fer resorti ki i annan prosedir kot pandan lenspeksyon, levidans i ganny ranmase pou determinen si sa konplent i fonde ou non.  Si lenformasyon i manke, ouswa pa’n ganny kouver, sa Zofisye pou ganny direktiv pou retournen e al adres pwen ki manke.

Mr Speaker, wi, in annan rapor ki’n ganny mete a latansyon mon Minister, dan  ka ki travayer i santi ki Lenspekter in favoriz anplwayer.  Lenvestigasyon ti ganny fer e dan okenn ka, napa lenformasyon ki’n prouve ki ti’n annan favoriz.

Mr Speaker, pou evalye travay ki sa Seksyon i fer, evalyasyon i ganny fer lo 2 nivo.  En Plan D-aksyon anyel i ganny soumet par sa Seksyon.  Sa Plan D-aksyon i ganny evalye e lafen lannen pou vwar performans sa Seksyon pandan lannen.

Performans endividyel, i osi ganny antreprann.  Sa i donn nou lendikasyon lo si performans sa Zofisye in alaoter.  I osi donn nou loportinite pou idantifye son febles e pwen for.

Mr Speaker, mon Minister i kontinyelman donn tou sipor posib nou travayer, pou delivre zot travay avek konpetans ek lefikasite.  An 2012, nou ti entrodwi en Scheme atiran pou atrakte e retenir bann bon travayer.  E tou le lannen nou formil en plan formasyon detaye pou asir zot devlopman.

Mersi.

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir avek nou Lasanble, sa Unit ki in koz lo la, konbyen Zofisye i annan e ki kalite training spesifik zot gannyen pou zot vreman konpran Lalwa Lanplwa pou zot kapab fer bann bon lenvestigasyon e an menm tan, eski Minis i kapab enform nou Lasanble, ki arive dan bann ka kot i annan alegasyon ki sa bann Lenspekter i pran bribe avek bann Lorganizasyon.  So, ki mannyer sa i ganny deal avek?  Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Premye parti kestyon, nou annan nou 11 Lenspekter.  Nou annan nou 11 Lenspekter, sa ki travay dan sa Seksyon.

Konsernan pour formasyon, lo mon Minister Travay ler ou regarde, nou zouti travay menm ki nou annan, nou annan nou Lalwa Lanplwa.  Savedir nou bezwen fer sir bann training ki nou pe gannyen, nou fer sir ki nou bann Zofisye ki konsernan lo Lalwa.  Nou bezwen fer sir, zot annan la deza lo nou plan d’aksyon, nou annan ki pe swiv kot Liniversite lo Lalwa Lanplwa.  Nou osi annan resours imen, sa ki nou dir Human Resource Management. Li osi i en kle.  I bann area kot nou travay pou idantifye kot nou bann travayer i bezwen formasyon ladan e pli enportan, sa ki nou apel bann short.  Sa ki mon’n koze, mon’n dir ou i bann long term.  Long term training li, i donn ou sa teori, sa bagaz.  Shorter courses li, i kit nou azour, ki bann devlopman ki pe arive lo marse lanplwa.  E pour sa, mon Minister, nou travay tre pros avek ILO, ki mon Minister i attend bann training tanzantan kot nou gannyen avek ILO.

Konsernan pour trwazyenm ki ou’n dir, konsernan bribery lo kote mon Minister.  Mon repete.  I vre, i annan ki’n ganny dir.  Enn fwa ki i gannyen lo mon Minister, nou fer lenvestigasyon.  E pou ou pran aksyon disipliner, mon’n eksplike ou pa kapab pran aksyon disipliner, enn fwa ki ou napa levidans.  Dan tou ka kot nou’n ale, nou’n investigate, i napa okenn laprev levidans ki’n prouve.  Tousala i bann persepsyon ki’n ganny dir poudir bann staff pe fer, pe pran larzan me i napa laprev.  Si i annan ki annan, i annan son laprev pou dir ki i annan, zot kapab, zot pran kontak avek mon biro pou personnelman, ki la nou ava kapab pou kapab investigate.  Mon repete.  Dan tou ka ki nou’n resevwar, lenvestigasyon in ganny fer.  I pa kestyon nou’n inyore.  Nou’n fer me i napa levidans ki pou kapab pou dir fonde i vre, sa in arive.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Jasmin.

HON JENIFFER JASMIN

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Bonzour Minis.

Mr Speaker, an vi enter relasyon bann kestyon presedan otour sa size Drwa Travayer e swivan bann leksplikasyon Minis otour bann Divizyon e Departman son Minister, eski Minis i kapab dir avek nou Lasanble, ki mannyer i pe konsider metod aktyel ki egziste dan Minister, pou deal avek bann konplent an sa ki konsern Drwa Travayer, pou asire ki Drwa Travayer Seselwa i ganny proteze akoz bann leksplikasyon ki’n donnen i annan sa persepsyon ki lafason loperasyon i ete, i annan persepsyon ki Minister i li menm Avoka, Ziz e Ziri e ki travayer Seselwa pa pe gannyen the best deal, ki zot Drwa pa pe ganny respekte?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi Mr Speaker.

Parey mon’n dir, nou annan nou sa Seksyon Labour Compliance.  Li i ale dan bann Lorganizasyon akoz li i bezwen fer sir ki Lorganizasyon pe respekte Lalwa Travay.  Asize dan biro, nou pa pou vwar si pe respekte.  Alor la ki li i al fer, i al dan bann Lorganizasyon, kot mon’n dir, kot i al anmas bann lenformasyon, i koz ek bann Anplwayer.  Enn fwa ki si nou vwar i detekte ki i annan, nou vwar i annan en iregilarite ladan, la byensir sa Lorganizasyon, nou met li an ekrir e nou donn li en dele letan.  Si i arive ki nou vwar i still i pa pe kapab, i pa pe amelyore, i pa pe rektifye sa problenm, mon Minister nou pa zize nou.  Nou la, nou detekte.  Enn fwa ki in vwar, nou donn li en dele letan.  La si i pa fer, kot nou anvoy kot Tribinal Lanplwa e li i mars parey tou Lakour.  I pa tonm anba mon Minister.  La kot Tribinal Lanplwa li osi i annan son Ziz ki zize e la si fodre, la i pran aksyon.  I annan en lanmann ki sa Lorganizasyon.  I pa mon Minister ki nou zize nou menm.  Nou la, nou detekte.  Nou dir zot pou zot rektifye.  Nou donn zot en dele letan.  Si zot pa fer, la nou fer sa lot step kot nou fer pou fer prosekisyon, la i bouze i al kot Tribinal Lanplwa.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour.

Mr Speaker, prenan an kont ki i paret i annan en konsern reel otour travay ki sa Inspectorate Unit i fer e sa i relye osi avek konfidans ki bann travayer i annan si zot anmenn en grievance devan, dan lafason ki sa Inspectorate Unit pou fer son louvraz.  Eski Minis i kapab dir nou si dan son Minister i annan plan e re evalye travay sa Inspectorate Unit e met an plas en mechanism ki tonm anba son biro direkteman, ki ava kapab evalye davantaz travay e monitor travay sa Inspectorate Unit, pou asire ki en travayer, en konple-nan ki anmenn en konplent devan, i santi poudir due diligence i ava ganny fer lo lafason ki son konplent in ganny adrese?

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi.

Mr Speaker, i en kestyon vreman valab.  Nou aprann zot konnen ki Prezidan ti demann nou tou Minister, al fer en odit dan nou Lorganizasyon.  Mwan ler mon pe get son kestyon, i annan pou fer ek nou Customer Service.  E mon Minister wi, i annan ki nou pe vin avek, kot nou pe re organiz nou.  Ki nou pe fer, nou pou annan nou en bwat konplent.  Savedir, si pou annan en piblik ki santi in fer ki pa pe satisfe avek sa servis ki in gannyen.  Ki’n vini pour son lenformasyon parey i oule dir, pou zis deal avek, ki i santi i annan ki i pa’n kontan sa servis.  E sa bwat, i pou met son konplent ladan.  I annan en pti form kestyonner ki nou’n fini design e sa i pou tonm direk anba mon Sekretarya e personnelman mwan avek PS, ki apre nou pou kapab diskite ki mannyer pou deal avek.  So, i annan bann stratezi ki nou pe met an plas deswit la.

Mersi.

MR SPEAKER

Kestyon 22, Onorab Emmanuel Fideria.

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou koleg Manm Onorab.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble, kan eski pou annan en progranm pou re-oryant nou lafors travayer, pou retir sa move labitid ki serten travayer i annan anver bon kiltir travay?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, an 2008, en Unit apele Productivity Unit ti ganny kree dan mon Minister.  Rol sa Unit i tonm anba Lofis Sekreter Prensipal, se pou promouvwar konsep prodiktivite atraver progranm sansibilizasyon lo rol travayer ek anplwayer.  An plis ki sa Unit lo Prodiktivite, mon Minister in kree en Komite Prodiktivite an 2014, ki enkli diferan partner tel ki Federasyon Travayer, Federasyon Anplwayer, reprezantan Ladministrasyon Piblik, Minister Ledikasyon, Sosyete Sivil, reprezantan Bord Tourizm Sesel, Bord Lantreprenarya ek Lazans Nasyonal pour Devlopman Resours Imen.  Rol sa Komite se pou ede ek promosyon sansibilizasyon lo prodiktivite.

Mr Speaker, bokou progranm in ganny organize dan pei pour tou travayer dan diferan Lorganizasyon.  Gouvernman, prive e parastatal, avek bi pou promouvwar prodiktivite dan landrwa travay.  I annan 8an depi nou pe organiz Lasemenn Prodiktivite, ki ganny selebre tou-le-an, anba en tenm ki adres bann size Nasyonal ki relye avek prodiktivite dan landrwa travay.  Pour sa lannen, nou tenm i ‘Mon travay, mon fanmir, mon Sesel.’

Pandan Semenn Prodiktivite, plizyer Lorganizasyon Travay i ganny e envite pou promouvwar zot landrwa travay e promot bann bon pratik.  Sa i ganny antreprann par diferan aktivite.  Par egzanp:-

Konferans lo Prodiktivite pou analiz sityasyon aktyel, bann problenm ki afekte prodiktivite e propoz e devlop stratezi pou adres sa bann problenm.

Formasyon pour anplwayer e travayer, pou edik zot pou adopte bann bon pratik dan landrwa travay.

Sesyon lo Lalwa Travay pou donn etidyan konesans lo Lalwa, avan zot antre dan lemonn travay.

Lansman Employee of the Year Award, pou ankouraz anplwayer pou rekonnet performans son lafors travayer, ki annan pour lobzektif motiv travayer pou delivre lekselans dan son travay.

Progranm lo Radyo, Televizyon e Lartik dan Zournal pou sansibiliz e edik anplwayer, travayer e piblik lo lobzektif Lasemenn Prodiktivite.

Organiz Lafwar Karyer kot bann zenn i ganny sans pou vizit e vwar bann loportinite ki pou diriz zot pou swazir en karyer a lavenir.

Mr Speaker, i annan pres 2an ki mon Minister ti lans nouvo Polisi Nasyonal pour Lanplwa.  Lobzektif prensipal sa Policy se pou asire ki Sesel i annan en lafors travayer prodiktiv ki ganny formasyon neseser pou travay dan Sekter ki an demann dan pei.  E dan sa Policy, i annan stratezi kler lo fason pou ogmant prodiktivite, atraver zesyon nou resours imen, planifikasyon e direksyon.  Pou byen reisir enplimant sa stratezi, ti alor enportan pou fer en letid lo sityasyon prodiktivite dan pei.  Mon Minister ti fer sa letid lo prodiktivite lo nivo Nasyonal.  Letid ti komans an Fevriye 2014 e fini an Septanm 2015.  I enportan pou note ki sa ti premye letid lo prodiktivite ki ti ganny fer dan pei.  Bi prensipal sa letid se pou demontre sityasyon prodiktivite dan pei, par idantifye bann fakter ki nou ti prezimen i afekte prodiktivite dan travay.  Tou le 12 Minister dan Gouvernman, enkli 9 gran Lakonpannyen dan Sekter Prive ti partisip ladan.  Bann fakter kle ki ti ganny analize i:-

Latitid travayer ki enkli prezans, ponktyalite, responsabilite e konportman dan travay.

Direksyon ek zesyon, sa ki nou dir an angle, leadership and management.

Prodiksyon travay, sa ki nou dir an angle, work output.

Sa letid in ed Minister bokou pou idantifye e adres bann febles e osi ede pou klarifye sa persepsyon lo nivo prodiktivite dan pei.  Bann defayans ki nou’n dekouver dan sa letid i mankman lenformasyon tel koman rikord lo travayer e osi serten Lorganizasyon Travay ti napa mekanizm an plas pou mezir performans travayer.  Swivan sa letid, en plan stratezik 5an pe ganny devlope pou adres sa bann defayans.  Serten aksyon dan sa plan stratezik 2016-2020, ki pou ede rezourd sa bann defayans i comme swivan:-

Devlop kapasite nou bann resours imen pou zot pli byen desarz zot responsabilite.

Devlop stratezi pou amelyor performans dan landrwa travay.

Promot bon pratik gouvernans.

Asire ki ledikasyon ek lantrennman i azour avek bezwen resours imen.

Promot kiltir travay dir e kalite travay.

Revwar provizyon Lalwa ki pa promot prodiktivite.

Mr Speaker, sa plan pou ganny finalize tre byento.  Mon Minister pou fer sir ki sa plan i ganny enplimante e evalye a moman apropriye.

Mr Speaker, touzour avek bi pou asire ki Sesel i annan en lafors travayer prodiktiv ki ganny formasyon neseser pou travay dan Sekter ki an demann dan pei, nou donn sipor lezot partner ki annan bann progranm ki relye avek prodiktivite, tel ki DAC avek son progranm Employee Assistance Program, pou asiste travayer ki pe servi drog ek lalkol, enkli lezot problenm ki pe afekte zot performans dan travay.  An plis, pou asire ki nou lafors travayer i vin pli prodiktiv, mon Minister an se moman pe travay an kolaborasyon avek Minister Ledikasyon, pou enkorpor sa konsep prodiktivite dan progranm letid skoler.  Sa i en stratezi ki tonm anba nouvo Polisi Lanplwa ki mon fek mansyonnen.

Pou terminen, mon oule fer resorti ki mon Minister pou kontinyen sansibiliz e edik nou lafors travayer, anplwayer, pou adopte bann bon pratik e kiltir travay dir dan bann landrwa travay.  Mon demann zot tou pou ede dan lenplimantasyon sa plan stratezik lo prodiktivite 2016-2020 kan i vin an aplikasyon, pou kontinyen re-oryant nou lafors travayer, ou retir sa move labitid ki serten travayer i annan anver bon kiltir travay.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab.

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble, la ki pou annan revizyon lo Lalwa Travay, si son Minister i ava konsidere fer met provizyon pour sak lantrepriz angaz zot lafors travay dan bann sesyon prodiktivite, dan en fason organize e sistematik?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi.

Mr Speaker, parey nou’n dir, nou annan nou en semenn ki nou dir, in fini antre ek travayer akoz nou travay tre pros ek zot, kot nou demann zot ki tou le an i annan sa Semenn Prodiktivite, ki zot kapab organiz aktivite, ki nou donn zot bann gran laliny ki mon’n eksplike oparavan, ki bann aktivite pou la.  Sa ki pli enportan i se ki nou ti napa.  Tou sa ki nou dir lo prodiktivite i ti bann persepsyon.  Ti napa en letid.  Liniversite Sesel, nou’n travay tre pros avek ILO ki ti donn nou lasistans dan term finansyel, kot nou’n fer en letid.  Sa letid in ed nou en kantite, kot in montre nou kote nou defayans i ete.  E parey mon’n dir, nou pe travay lo en plan stratezik, ki tousala nou pe tackle parey nou dir, rektifye sa bann defayans e enn fwa ki nou plan in fini, i aprouve, la nou pou demare pou fer sir ki tou:- nou pou penetre dan tou sa bann Lorganizasyon, sa ki nou ganny mete dan sa plan, pou fer sir ki i ganny enplimante e nou pou osi evalye ler in ariv son letan, pou fer sir ki sa bann keksoz ki nou’n met dan sa plan, pou nou kapab gete si nou plan parey nou dir, i successful, i pe achieve sa target.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Lebon.

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour a tous.

Mr Speaker, anliny avek repons Minis, Minis in koz lo son Minister pe travay avek Minister Ledikasyon an term prodiktivite.  Me eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble ki son Minister pe fer avek Minister Ledikasyon, dan lenplimantasyon etik avek bon travay dan Curriculum lekol?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Pour sa Mr Speaker parey nou’n dir, i annan en Komite ki zot kot Ledikasyon, ki nou pe met li dan zot Curriculum lo sa konsep pour prodiktivite.  Alor, i bann keksoz ki nou, ki ler nou pe:- bann vizit, bann kontrent ki nou vwar e nou, nou pe gid zot ki an se moman zot pe travay lo la.  Mon krwar pli tar apre, mon ava kapab donn zot plis lenformasyon lo la Mr Speaker.

Mersi.

MR SPEAKER

Bon, kestyon nimero 23, Onorab Sebastien Pillay.

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab donn nou Lasanble e lepep Seselwa en kontrandi lo progranm My First Job, depi son lentrodiksyon?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, Sesel napa en problenm mank lanplwa.  Nou to somaz i reste touzour reste tre ba.  An 2014, i ti 4.1 poursan e dernyen lenformasyon ki nou annan pour trwazyenm kar 2015, nou to somaz ti 4.2 poursan.  Sa i reprezant apepre 2000 dimoun ki ti san en lanplwa e ladan, apepre lanmwatye ti bann zenn.  Me parey tou pei atraver lemonn, zenn ki san en lanplwa i en defi e Sesel pa en leksepsyon.  Bokou pe ganny fer pou asire ki zenn i ganny plase dan en lanplwa.  I vizyon Gouvernman pou fer sir ki tou Seselwa ki pe rod en travay i ganny en lanplwa e pour sa, mon Minister i annan plizyer mekanizm an plas, pou permet tou dimoun devlop zot e ganny en lanplwa.

An sa ki konsern lazenes, mon Minister i annan 2 Scheme ki i donn lantrennman pratik de baz pour ki zot ganny en louvraz.

Enn i formasyon pou ganny en skill, Skills Acquisition Program, pour zenn aze ant 15an a 17an.

E en lot progranm i pour devlop en nouvo skill.  Li, i Skills Development Program e i pour zenn 18an a 35an.

Mr Speaker, avek devlopman ki’n arive lo marse lanplwa, nou ti idantifye ki ti annan en group zenn ki ti pe ganny difikilte pou ganny en lanplwa e sa se bann zenn ki’n termin zot letid kot en Sant Profesyonnel.  Mon Minister ti pran sa serye.  Nou ti fer sir ki laspe lanplwa zenn i pran son plas dan nouvo Polisi ki ti lanse an 2014.  Apre lansman Polisi, nou ti fer en letid lo sityasyon lanplwa zenn.  Rezilta in montre ki rezon prensipal ki zenn pa ti pe antre dan lanplwa akoz dapre anplwayer, zenn ti napa leksperyans.  Se la kot sa Scheme My First Job ti ganny konsevwar.  E le 29 Zen 2015, dan son Diskour pour Lafet Nasyonal, Prezidan Michel ti entrodwir sa nouvo Scheme avek lazenes.  Anba sa Scheme, Gouvernman i pey 40 poursan saler sak sa bann zenn ki pou ganny anploye par bann Lakonpannyen prive, pour en peryod 1an lo en saler maximum R7 mil par mwan.  Deswit apre lanons, nou ti demare.  La nou ti pas dan tou bann Sant Profesyonnel kot en seri kozri ti ganny fer pou eksplik zenn lo sa Scheme e anrezistre zot.  I enportan pou fer resorti ki pour en zenn kalifye anba sa Scheme, fodre ki in konplet son letid kot en Sant Profesyonnel an 2015, i aze ant 15an a 25an, i anrezistre avek Minister Lanplwa, fodre ki sa i son premye lanplwa.  Nou ti osi fer meeting avek anplwayer dan diferan Sekter Prive lo Mahe, Praslin ek La Digue, pou sansibiliz zot.  Anplwayer ti osi ganny sans pou anrezistre menm zour, oubyen pran form e retourn avek pli tar.

An Zanvye 2016 nou ti lans sa Scheme avek en gran Lafwar Rekritman, sa ki nou dir an angle Recruitment Fair, ki ti ganny fer pandan 2 zour.  Bann zenn ti ganny loportinite pou fer laplikasyon pour sa plis ki 300 plas travay ki ti annan.  Toudswit apre Lafwar, nou ti antre an kontak avek bann Lorganizasyon, kot la interview ti ganny fer e zenn ti ganny plase dan lanplwa, dapre zot swa e abilite.  Atraver sa Lafwar Rekritman, en total 136 zenn ti ganny plase dan lanplwa, zis pour sa mwan Zanvye.

Le 5 Fevriye, Lazans Nasyonal pour Devlopman Resours Imen, ANHRD ti organiz en Lafwar pour bann zenn ki pe al kontiny zot letid lo nivo Iniversiter.  La zot ti ganny plis lenformasyon lo sa vast loportinite ki annan dan bann diferan Liniversite, atraver sa bann reprezantan ki ti la.

Nou ti osi organiz en Lafwar Karyer, Job Fair le 25 Fevriye.  Ankor la, ti annan loportinite pour bann zenn pou fer laplikasyon pour sa plis ki 500 diferan louvraz ki ti annan sa zour.

Mr Speaker, set avek gran plezir ki ozordi mon donn zot en kontrandi lo Scheme My First Job. Nou annan nou en total 869 zenn ki’n anrezistre.  Ladan i annan 154 zenn ki pe al kontiny zot letid swa lo nivo Iniversiter oubyen kot en lot Sant Profesyonnel.  154 zenn kot Lakademi Tourizm i ankor lo staz formasyon, sa ki nou dir an angle work attachment e zot pou termin zot staz mwan prosen.  En zenn ki sorti kot SIT i osi i ankor lo son staz formasyon.  8 zenn pa ankor santi zot pare pou pran en lanplwa la deswit.  4 zenn i aletranze.  En zenn i pa bezwen lasistans Minister pou rod en lanplwa.  Sa 547 zenn ki reste pou nou travay avek ou plas dan en lanplwa, Mr Speaker, ladan zis pour sa 2 mwan edmi, nou’n kapab plas 306 zenn ki reprezant 56 poursan.  Sa 241 ki reste, i annan 95 zenn ki sanz zot nimero kontak e la mon pe profite pou lans en lapel avek zot, pou pran kontak avek mon Minister, pou nou kapab asiste zot.  135 i dan prosedir interview.  11 pe esper rezilta interview e pou note, nou’n osi anrezistre 212 anplwayer.

Mr Speaker, mon satisfe avek progre ki nou’n fer ziska prezan e nou pou kontinyen pouse pou asire ki nou bann zenn i ganny en lanplwa.  Mon ti a kontan asir bann zenn ki pou termin zot letid dan Sant Profesyonnel sa lannen, ki sa progranm pou kontinyen e byento mon Zofisye pou vin donn zot plis leksplikasyon lo sa Scheme e apre, anrezistre zot.

Pour bann anplwayer ki pa ankor anrezistre, mon ti a kontan ankouraz zot pou fer li.  Nou prosedir lanrezistreman anplwayer i tre senp.  Ou zis bezwen ranpli en form kot ou donn lenformasyon lo ou Lakonpannyen, tel ki ou nimero Licence, ou nimero Tax, non Lakonpannyen, kontak eksetera.  Zot kapab ganny sa form kot mon Minister.

I enportan Mr Speaker, ki Gouvernman ek Sekter Prive i kontinyen travay ansanm pou asir devlopman e krwasans nou lekonomi, ki an retour ava kree plis loportinite lanplwa pour lazenes.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis pour sa larepons tre konpreansiv.

Mr Speaker, tre briyevman mon ti a kontan Minis dir nou si son Minister i annan okenn progranm swivi ki zot in met an plas pou swiv sa bann zenn ki’n fini antre lo sa progranm e fini ganny plase dan travay.  E si wi zot annan sa progranm, ki mannyer zot pe antreprann sa swivi, eski zot in deza komanse sa progranm swivi avek sa bann zenn?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker wi, lenformasyon i annan en Unit ki’n ganny kree, kot bann Zofisye spesifik ki ladan pou kapab swiv.  Nou’n ganny nou en Bidze 25 milyon.  Sa pou nou kapab fer sir, pou nou kapab antreprann nou travay.  E nou’n komanse akoz parey zot in vwar, Zanvye menm nou ti komans fer nou bann premye peyman nou bann travayer e ladan an Fevriye nou’n fer 14.  E nou bezwen, nou pe kontinyelman pou nou kapab swiv zot tre pre.  E mannyer nou pe vwar, bann swivi la ki nou’n fer, nou’n komanse, i vreman pozitiv.  Bann zenn i vreman apresye, ki savedir progranm pe run parey nou dir, smoothly byen.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Payet.

HON DAVID PAYET

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.

Mr Speaker, vi ki Youth Unemployment i en problenm universal, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister in vwar li neseser pou antreprann en letid konparativ ant lapros ki nou’n adopte isi Sesel e bann progranm ki an plas dan serten lezot pei, avek bi souliny bann pwen for sa progranm My First Job e osi amelyor li par adopte serten best practices ki lezot pei in devlope?

Mersi Mr Speaker.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, My First Job nou’n fer li, in ganny konsevwar parey mon’n eksplike, nou’n fer en letid.  I enportan ki ler nou Minister, Minister Lanplwa nou vin avek en nouvo Policy oubyen ek en progranm, i annan bann letid ki’n ganny fer.  E pour sa letid lo zenn, nou ti travay tre pros avek Liniversite Sesel.  E sa My First Job in reponn sa bezwen sa group.  ……….., i fek komanse Zanvye.  Wi, nou annan dan plan ki apre pou nou kapab evalye li.  Me, nou lezot progranm ki sa 2 Scheme ki mon ti’n eksplike, sa Skills Aquisition Program ek sa Skills Development Program, nou’n revize, nou’n revwar.  Nou’n revwar sa 2 Scheme, kot nou’n merge zot ansanm, ki la nou pe regarde ki mannyer la prezan nou pou sorti avek.  Byensir mon a donn zot plis lenformasyon me sa 2 Scheme ki nou’n travay avek osi.  Ler nou’n fer sa letid, nou pa’n regard:- si ou pou vwar nou’n dir ki ti annan 2 avan e nou vwar ki ti annan en gap, ki bann ki ti sorti dan Sant Profesyonnel.  Sa, nou’n vin ek sa My First Job.  E sa 2 lezot Scheme ki an egzistans, li osi dan sa letid in montre nou, nou bann defayans ki’n annan.  Nou pa dir nou Scheme pa’n marse.  Nou Scheme in successful.  In achieve son target akoz enn ti ganny konsevwar an 2005, an 2010.  Avek bann devlopman ki’n arive lo marse lanplwa, la nou pe reviz li, in fini aprouve ki apre nou ava donn zot plis lenformasyon, ki mannyer prezan nou pou demare ek sa 2 lezot Scheme.

Mersi.

MR SPEAKER

Kestyon 24, Onorab Chantal Ghislain.

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble, lenplikasyon sa Trezyenm Mwan Saler dan Sekter Prive?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, Trezyenm Mwan Saler i pa en keksoz nouvo.  Plizyer pei dan lemonn pe deza ofer sa benefis son travayer.  Laplipar di tan, sa benefis napa okenn relasyon avek performans Lorganizasyon.  Par egzanp Moris, Phillipine e Lespanny, Lalwa i fer peyman Trezyenm Mwan Saler obligatwar.

Mr Speaker, Trezyenm Mwan Saler i en benefis moniter ki en travayer i ganny peye a en moman spesifik dan lannen.  Sa i dan bi ankouraz prodiktivite e amelyor nivo servis e an menm tan, met plis larzan dan pos travayer.  I pou permet travayer pou vin pli lwayal, pli serye e pli senser.  E an rezilta, travayer pou kontan e i pou redwir demisyon e problenm dan travay.

Mr Speaker, isi Sesel nou’n entrodwir Trezyenm Mwan Saler dan Sekter Piblik.  Nou’n komans par dan Sekter Piblik ki reprezant 19 poursan nou lafors travayer dan pei.  I enportan pou note ki tou ti ganny zot Trezyenm Mwan Saler le 14 Zanvye 2016.  Lentrodiksyon Trezyenm Mwan Saler dan Sekter Piblik i lev konsern dan Sekter Prive, kot travayer in fer sorti ki zot osi zot ti a kontan benefisye.  Gouvernman in ekout zot konsern e boner sa lannen dan Diskour lo Leta Lanasyon, Prezidan Michel ti anonse ki i toutafe zis ki travayer Sekter Prive zot osi zot resevwar zot Trezyenm Mwan Saler e Lalwa pou ganny pase pour ki Sekter Prive a swiv legzanp Sekter Piblik, dan bi ankouraz prodiktivite e amelyor nivo servis e partaz en pe larises ek byennet ki zot in gannyen atraver Policy Gouvernman avek zot travayer.

Mr Speaker, swivan sa lanons, Gouvernman in zwenn avek reprezantan Sekter Prive, an partikilye Lasanm Komers e Lendistri Sesel, pou diskit son lenplimantasyon.  Bann gran laliny ti ganny diskite e agree.  Ladan ti annan definisyon Trez Mwan Saler, dat lenplimantasyon, fason pou enplimante, posibilite pou fer serten leksepsyon.  Trezyenm Mwan Saler in ganny definir koman en douzyenm saler en travayer pour en lannen.  In osi ganny agree ki peyman Trezyenm Mwan Saler i ganny fer lafen lannen.  Sa i Desanm 2016 a milye Zanvye 2017.

Mr Speaker, konsiltasyon entansif pe kontinyen ant mon Minister e Minister Finans, Komers e Lekonomi Ble, an vi ki sa Trezyenm Mwan Saler in fini ganny etablir dan Sekter Piblik.  Diskisyon pe fer lo son lenplimantasyon, lo ki meyer fason pour travayer Sekter Prive benefisye avek sa Trezyenm Mwan Saler, parey dan Sekter Piblik.  Savedir, pran bon pratik ki Sekter Piblik in entrodwir e enkorpor dan sa ki pou Sekter Prive.

Mr Speaker, mon Minister pou byento vin avek en Proze-d-Lwa ki pou fer li obligatwar ki tou travayer dan Sekter Prive i a benefisye avek en Trezyenm Mwan Saler.

Mersi.

MR SPEAKER

Okenn siplemanter?

HON CHANTAL GHISLAIN

Mr Speaker, deza i annan bokou bann Lakonpannyen ki:- bann Sekter Prive ki pe deza donn bonous bann travayer lafen lannen.

Eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble, ki pou arive avek sa bann bonous kot sa bann travayer i gannyen, an plis ki sa, si i pou ganny ranplase par sa Trezyenm Mwan Saler?  E eski Minis i kapab konfirm ek sa Lasanble si vreman sa Trezyenm Mwan Saler i pou otomatikman ki tou travayer i bezwen gannyen otomatikman, ouswa i pou baze lo merit?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, parey mon’n eksplike, Trezyenm Mwan Saler i pou zot right.  I pou obligatwar.  Byento mon pou vini dan Lasanble la kot zot menm, kot nou pou aprouve, kot mon pe vin met li dan Lalwa.  Ler ou’n met li dan Lalwa, savedir tou anplwayer pou bezwen peye.  Trezyenm Mwan Saler napa nanryen pou fer ek bonous.  I napa nanryen pou fer avek ou Performance Appraisal lo performans.  I ou right.  Bonous sa i en keksoz separeman ki sa anplwayer li i depan lo sa anplwayer, akoz en bonous, en bonous i kwa?  En bonous i en incentive ki en anplwayer i mete.  Trezyenm Mwan Saler i ou right.  I 2 diferan keksoz.  Savedir i napa pou li kapab.

Konsernan si pou dir si pou ranplase, savedir mon’n reponn, non.  Ou bonous li i en lot keksoz, Trezyenm Mwan Saler li i ou Right.  I pou vin obligatwar.

Mersi.

MR SPEAKER

Ok.  Onorab Jasmin.

HON JENIFFER JASMIN

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, an vi ki dan kestyon presedan nou fek koz lo sa size move latitid serten travayer dan bann Lenstitisyon Travay e apre tou ki en bon poursantaz nou popilasyon i dan Sekter Prive, kot bann biznes i la pou fer en serten profi.  Eski par dir ki i Drwa Travayer, i pa ki nou pe ankouraz serten travayer ki deza annan move latitid, pou krwar pa pou amelyor son performans e son latitid dan landrwa travay, tout an krwayan ki Trezyenm Mwan Saler i mon Drwa e mon pa devret aranz mon mantalite dan landrwa travay?

Mersi Mr Speaker.  Si nou pa pe ankouraz sa kiltir move latitid.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, lo komansman mon’n eksplik en pti pe ki Drwa e responsabilite travayer.  Sa Trez Mwan Saler i en keksoz ki enternasyonalman bokou pei pe enplimante.  Alor Sesel, nou osi nou annan nou bann bon pratik, nou osi nou bezwen, nou pe bouz lo nivo pour enternasyonal, nou’n donnen.  Si ou santi ki ou travayer pa pe travay, la i responsabilite ou HR ki mon’n fer.  Lo komansman mon’n eksplike, mon’n dir ki responsabilite.  Ki nou’n dir, ki bann lofans ki miner.  E si ou santi ki ou travayer i pa pe travay, i pa pe perform, ou annan la kot sa HR person i annan pou pran aksyon disipliner, according ki Lalwa ki dir pou baze.

Lo konsernan Trez Mwan Saler, sa i son Right.  Lo kote si son performans, la ou, ou pran ou aksyon disipliner ek sa travayer.  I pa pe ankouraz li non pou dir ki pou fer li akoz si ou travayer i pares, si i pa pe travay, i pa serye, ou annan tou ou Drwa koman sa HR, zot pran aksyon disipliner ek sa travayer.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble, ki pou arive avek bann ti pti biznes ki fek komanse sirtou, ki pa pou kapab donn sa Trezyenm Mwan Saler son bann travayer?  Dan son Lalwa, ki mannyer sa pou ganny adrese?

Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi.

Mr Speaker, parey mon’n dir, dan nou premye sesyon ler nou ti zwenn avek Sekter Prive, i annan sa konsern ki ti monte par SCCI, ki nou annan serten biznes ki vre, ki fek antre pa pou kapab.  Wi, nou’n agree ki sanmenm sa si zot atantivman ti dir lo premye kou, i pou annan bann leksepsyon ki pou fer.  Mon’n dir ki la travay entansif pe ganny fer, kot prezan nou pou bezwen definir lekel sa bann Lorganizasyon ki pou tonm dan sa leksepsyon.  Enn fwa ki nou’n tonm lo en lagreman, ansanm avek Sekter Prive, mon pou kapab pou donn zot plis lenformasyon lo la me, i annan kot nou pe dir pou konsidere ki pou annan leksepsyon.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble, si son Minister in ganny lasirans avek tou bann lantrepriz prive ki zot pou respekte egzekit provizyon legal en 13enm mwan saler si nou Lasanble i pas Lalwa?  Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mon annan parey:-nou ti zwenn apre avek sekter prive SCCI ki ladan zot osi zot in byen, zot in felisit sa linisyativ ki’n vini pou donn sa 13 mwan saler.  Enn fwa ki mon’n met li dan Lalwa, mon pou vin la kot zot dan Lasanble kot nou pou aprouve si en lorganizasyon mon krwar nou konn kler i dan Lalwa, ou pa obeir Lalwa i fini en lofans e la zot ganny prosekite.  I pou definer mon’n dir kler lekel bann ki pou ganny eksepsyon, si ou pa ganny eksepsyon, ou pou bezwen i pou dan Lalwa ou pou bezwen peye sa 13 mwan saler.  Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Houareau?

HON HERBERT HOUAREAU

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon annan en pti kestyon pou Minis.  Eski Minis i kapab eklersi ek sa Lasanble, sa 13enm mwan saler si pou aplik zis pou sitwayen Seselwa ou osi bann etranze ki travay lo teritwar?  Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, sa i bann pwen ki mon’n dir dan sa travay entansif ki nou pe fer avek Minister Finans i bann pwen ki’n mete ki nou pou bezwen diskite pou nou kapab tonm sa.  Tousala i bann pwen ki’n leve e the minute ki nou pran nou tonm lo en desizyon lo lagreman, zot nou pou kapab enform zot.  Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Arnephy?

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab klarifye en pti keksoz avek nou, baze lo ki Minis Finans ti dir lo son prezantasyon Bidze ki pou Gouvernman sa 13enm mwan saler pou baze:-dezormen pou baze lo appraisal system lo performans e ki prive li pou baz:-i pou otomatik so, eski ou kapab eksplik en pti pe sa disparite ouswa si i pou en keksoz uniform?  Mersi.

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, 13enm mwan saler i pa baze lo performans non.  Parey nou ti dir le 14, tou dimoun zot ti gannyen zot 13 mwan saler e byento osi bann dan sekter piblik ki lo kontra osi zot osi zot pou gannyen as of lannen prosenn zot tou.  I pa pe baze, i pe vin obligatwar ki savedir i ou right, i pa pe baze lo performans.  Mersi.

MR SPEAKER

Bon, avek sa nou ava remersye Minis ek son delegasyon pou pas bomaten avek nou e nou ava ekskiz li parmi nou e kant a nou, nou pou rezwenn 11.30 pou en Mosyon akoz 11er nou annan sa Memorandum ki pe ganny sinyen:-11er nou annan sa Memorandum ki pe ganny sinyen ant National Assembly avek NSYC ki zot tou zot ganny envite pou vin attend.  So, nou ava rezwenn la isi 11.30.

(Break)

MR SPEAKER

Bon avan nou kontinyen avek Mosyon, mon annan en First Reading pou mon fer, mon ava demann Clerk pou fer sa First Reading silvouple.

THE CLERK

This Act may be cited as The Anti Corruption Act 2016.

MR SPEAKER

Ok, before we proceed i would like to recognize the British High Commissioner who is in the Speaker’s Gallery as you know yesterday we commemorated the Commonwealth Day and this morning as is the tradition that the Queen’s message was read in The National Assembly.  Unfortunately the Motion before us will be debated in Creole and I’m sure our Excellency does not as yet speak Creole, but I do hope that next year she’ll in a better position to understand what we are talking about.  But there is the CEO next to her who will do all the translating.

So, may I call upon Honorable Charles De Commarmond to present his Motion which reads as follows.  Pursuant Article 64 (4) of the Constitution, I move that this Assembly resolves to approve The Eastern African Standby Force Agreement.  Onorab De Commarmond.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Thank you Mr Speaker Sir.

Mr Speaker, the Motion reads like that, Pursuant to Article 64 (4) of the Constitution, I move that this Assembly resolve to approve The Eastern African Standby Force agreement.

Mr Speaker, the agreement before us is an agreement dated 14 years agoWe started:-the East African country started this agreement formalizing it 14 years ago.

If you recall, the East African region at that time comprises or historically comprised only of three countries namely Kenya, Uganda and Tanzania.  Tanganica at that time but nowadays this has evolved and presently 10 countries namely Burundi, Comoros, Dibouti, Ethiopia, Kenya, Rhonda, Seychelles, Somalia, Soudan and Uganda form part of this agreement.  Two countries namely Tanzania and Madagascar have not signed the agreement yet and maybe later they will join the team to expend the East African region.

Mr Speaker, si ou permet mwan pou kontiny an Kreol prezan?

MR SPEAKER

No problem.

(Laughter)

MR SPEAKER

Ya, ou kapab kontiny an Kreol.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Otherwise I continue in English.

MR SPEAKER

It all depends on you, you know we have three official languages this is English, French, Creole.   So, you choose.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, tout an rapel an bann prensip e lobzektif Linyon Afriken AU e sirtou son protocol, son lakor pou etabli lape e sekirite parmi bann pei manm rezyon les lafrik e rezyon lafrik an zeneral, enspire par komikman bann manm pou azir kolektivman pou prezerv lape, sekirite e stabilite ki eleman e kondisyon primordyal pou anmenn devlopman ekonomik e progre sosyal dan larezyon rapel an ki sapit 8 sa nasyon ini i rekonnet rol bann rezyon pou pran bann responsabilite pou organiz zot dan en tel fason ki zot krwar apropriye pou zot kapab kree bann lorganizm pou mentenir lape e sekirite mondyal, reafirman responsabilite rimer e enportan konsey sekirite nasyon ini pou mentenir lape ek sekirite enternasyonal an relasyon avek rol pou mentenir lape e sekirite dan rezyon lafrik, konsey linyon afriken koman en lorganizm pou anpes konfli pou mannye, zer oubyen manage konfli kot ki annan e pou rezourd konfli kot ki posib, pou osi detekte bann siny ki kapab anmenn konfli byen boner pou kapab ede reponn a bann bezwen dan en fason efikas a-tan, bann sityasyon konfli e kriz dan rezyon lafrik pou minimiz bann risk kree lager ensidswit e an fezan dan en fason determinen, an fezan sa dan en fason determinen pou ede redwir konfli e kriz dan sa rezyon lafrik e dan kontinan lafrik an antye.

Parey ou vwar Mr Speaker, dan rezyon:-diferan rezyon lafrik dan rezyon was par egzanp ou annan eco was, nor, sid e la nou pe koz dan rezyon les.  Sakenn groupman dan lafrik i annan sa bann diferan lorganizm rezyonal pou ede mentenir lape.  Rekonnet e reaffirm bann pli bon prensip pou rezourd konfli e kriz dan:-ek son bann problenm ki i anmennen ant bann pei, set an servan sa bann mwayen si ou le pou rezourd sa bann problenm konfli an servan bann mwayen, bann mwayen ki pa vyolan, bann mwayen ki plito bann mwayen anpe, bann mwayen ki kot ou annan respe mityel, kot ou annan respe souvrennte ou kanmarad, respe bann lentegrite teritoryal kanmarad, bann diferan pei manm kot ou annan osi respe pou balizaz kanmarad e osi balizaz sirtou ki’n ganny etabli letan sa bann diferan pei manm in ganny zot lendepandans, pou pa enterfer dan zafer entern kanmarad ler zot pe rezourd sa bann konfli e sa bann kriz konvenki ki letan nou pe rezourd konfli e met en lape dan larezyon, nou fer li avek sa respe mityel tout an respektan dwa imen, bann lenstitisyon demokratik, dwa kiltirel, bann lenstitisyon kiltirel osi, rule of Law e annan bann progranm pou kontinyen lape e enn fwa ki in ganny etabli, ou kapab si ou le fer en lape dirab ler in annan kriz letan sa board i vini pou ou met lape, i vedir ki i bezwen annan en kontinyasyon sa lape.  Sa lape i pa zis vini, i la en zour ou fini fer li me i bezwen en keksoz ki kontinyel savedir post conflicts program.  Si nou kapab:-nou kapab met li dan sa term koumsa e avek dezir etablir e met an operasyon en striktir efektiv pou enplimantasyon sa desizyon pran par linyon afriken e aprouve par nasyon ini pou promot lape, sekirite, stabilite dan sa rezyon lafrik e kree mekanizm apropriye pou anpes konfli, manage li savedir zer li kot ki annan sa bann konfli e rezourd li net si posib ant bann leta e dan bann leta li menm.  Dan bann leta manm konmsi ou annan 2 kalite konfli ou konfli entern ant bann diferan group etnik dan en leta par egzanp e konfli ant bann diferan leta.  Avek bi osi pou azir kolektivman pou ede prezerv lape, sekirite, stabilite dan nou rezyon e dan lemonn antye pou ankouraz korperasyon rezyonal, bon vwazinaz ant bann leta parey mon dir e ant bann diferan group dan en leta e avek lanvi organiz efektiv, en mekanizm efektiv pou ou konsiltasyon e korperasyon avek bi pou rezourd bann konfli dan lape e rod bann mwayen oubyen bann fason amikal pou rezourd sa bann konfli, alor bann akord avek komikman bann pei manm dan sa protocol ki relye avek letablisman lape ek sekirite, konsey linyon afriken dan son trwazyenm sesyon ordiner bann sef deta ek bann sef Gouvernman linyon Afriken an Alisa Baba Etyopi ti kree sa ki nou apel East Africa Standby Force.

Sa lagreman ki avek nou la i sa lagreman alor Mr Speaker, ki diriz lorganizasyon, diriz fonksyonnman sa East African Standby Force.  Avan East African Standby Force dan son letan formasyon, se sa ki ti apel East Brig kot in sey entervenir dan sa enn de landrwa nou rapel poudir an Comor letan zot annan konfli, menm lorganizasyon ki ti enterfer pou ede mentenir lape dan sa rezyon.

Mr Speaker, i enportan a sa staz pou fer resorti ki sa lorganizasyon East African Standby Force i pa la zis pou li deside li menm li pou li entervenir dan bann pei kot ki annan konfli, kot ki annan problenm me i fonksyonn dan en lord byen spesifik.  Konmsi i annan bann rezon, bann fason kler kote e ki mannyer e kan i bezwen antre e ede vin mentenir lape.  Parey in ganny dir, son lord i dekoule atraver linyon afriken me aprouve osi par en nasyon ini.  Savedir en pei, en pei manm i kapab li met son ka devan East African Standby Force e li i met devan African Union ki ava aprouve poudir ok, nou bezwen enterfer, entervenir dan Burundi akoz i annan en problenm pe arive laba.  Savedir sa 2 keksoz.  1 sa pei manm li menm li Burundi fer krwar kot i annan konfli, li i kapab dir mon bezwen help, vin ed mwan la pou mentenir lape kot mwan or en pei dan sa bann pei manm i kapab vwar poudir dan sa pei, en pei frer parey nou dir, en pei ki dan sa lorganizasyon i annan en problenm e nou bezwen enterfer e la i bezwen met sa ka devan e se sa rezon ki ou vwar poudir i annan en polisi or en fason ki i operate kot i annan 3 letap.  Enn, i bezwen annan bann misyon pou li al gete si vre sa ki sa pei pe dir i dan problenm laba, si i vre.  Enn ou bezwen alor, i annan en komite bann expert ki ava al gete si i annan bann misyon ki ava ganny anvoye, i al vwar si vreman i annan en problenm laba.  Dezyenmman i ava diskit sa dan konsey bann sef defans e sekirite sa bann diferan pei e trwazyenmman lo nivo pli o sa bann lorganizasyon East African Standby Force, son bann sef si ou le dir sa bann Minis ladefans ek sekirite ki ansarz sa bann pei.

Se sa largreman ki nou pe fer nou pe ratifye isi dan nou Lasanble ozordi Mr Speaker, i a en moman istorik.  En moman istorik akoz set an menm tan ki sa lorganizasyon i pe zwenn dan Sesel e se menm moman kot Sesel li i pe Chair sa lorganizasyon.  East African Standby Force la ozordi, Sesel ki pe Chair, li ki pe ansarz.  I fer dan en baz rotasyon, sakenn son trou sa bann pei manm i ansarz en kou e la i tonm byen, i letan Sesel pe ansarz e bann miting pe ganny fer isi lo tou le 3 letap.  Sa bann miting li i ava desid bann polisi, bann fason operasyon, son bann progranm training, tou sa bann keksoz i ava ganny diskite dan sa bann zour la ki miting pe ganny fer.  La ki nou, nou pe koze isi dan sa Lasanble, miting pe fer deor e alor zot pe desid tou sa pou gete:-par egzanp an Burundi, ozordi an Burundi i annan problenm.  Zot pe deside la pou zot anvoy serten misyon pou al evalye sityasyon an Burundi akoz ou vwar poudir keksoz pe dekale an BurundiSo, i sa bann keksoz.  Sa alors sa body i enportan pou nou rezyon akoz i ede pou anmenn lape.  En rezyon pa pou devlope, bann dimoun pa pou kapab epanouir, pa pou kapab viv byen si napa lape e sekirite dan en fason kontinyel e dirab.  .. Lape dirab parey nou dir e sa ki enportan, sa lorganizasyon i la.  Son baz i baze Nairobi, Caren e ou vwar i annan fason kot i annan training ki ganny fer, i annan 3 konponan dan son training par egzanp i annan kote Sivilyen.  Kote Sivilyen souvandfwa parey nou dan ka Sesel e souvandfwa dan bann pei Red Cross i ansarz sa konponan.  I annan kote:-konmsi focal point pou Sivilyen i Red Cross. Focal point par egzanp pou Lapolis, i annan focal point osi pou kote militer e nou isi Sesel nou konnen poudir bout kote Red Cross ki ansarz par Madanm Servina, lo kote Militer se Kolonnel:-Lyetnan Kolonnel Adlin, lo kote Lapolis i annan Mr Rogior, i sa focal point person pou kapab responsab si ou le dir sa kestyon training.

Nou, nou’n pledge.  Sesel li i dir dan en lafors, sa lafors parey pou larezyon, li Sesel i ti pti, nou lafors i ti pti nou pa kapab pledge bokou keksoz nou.  Nou pa kapab dir nou pou anvoy en konterzan Larme avek 200 dimoun, nou’n pledge selman 10 Solda.  Nou’n dir 10 Solda nou’n anvoye, nou’n anvoy 10 Sivilyen e nou’n anvoy 10 Zofisye Lapolis, prezan sa bann dimoun tanzantan zot fer bann training ki organize par East African Standby Force e lo:-tanzantan i annan bann training ki ganny fer e nou bann Sivilyen, nou bann Solda, nou bann Zofisye Lapolis a diferan moman i ganny anbarke dan bann training.

I annan en lot keksoz ki nou’n pledge, nou pti tenk petrol Paradise Mr Speaker parey ou konnen, sa pti tenk la i vreman efikas li e nou, nou dir letan i annan bann konfli i annan problenm kot i bezwen en transpor, en bato pou anmenn petrol isi laba pou anmenn sa bann keksoz koumsa, nou dir nou pti tenk ki la i pare akoz sa bann lezot pei kekfwa zot napa tenk parey nou.  Nou, nou pti tenk i dir i a pare, nou pledge sa nou dir i ava kapab ede dan larezyon si par egzanp Madagascar ki dan problenm ouswa en lot pei larezyon ki dan problenm, nou ava kapab servi li dan sa loperasyon osi.

Mr Speaker, i enportan fer resorti osi ki sa kestyon East African Standby Force i enportan:-en lorganizasyon enportan pou nou rezyon.  I enportan parske ler nou ratifye li, i fer ki i ava vin aksyonner.  I deza pe fonksyonnen li, me selman i ava vin pli aksyonn-en, pli performan e la i ava vin pli:-i a fer marse si oule lape ek sekirite pli byen dan larezyon.  I a entervenir kot ki fodre entervenir a le moman apropriye parey mon’n eksplike oparavan.  Mon profite osi pou nou kapab dir ki sa East African Standby Force la, i annan sa ki nou apel en sistenm rotasyon osi lo son dimoun ki i pe ansarz.  Taler ki mon’n dir ki annan son dimoun ki partisip ladan aktivman, sa ki nou pledge apre i annan sa ki ansarz.  Souvandfwa dan bann pei, nou segonn en dimoun swa detrwa dimoun pou al dan son Head Quarters pou al donn lanmen fer training, pou al donn lanmen fer loperasyon, fer marse sa East African Standby Force. Parfwa ou kapab ganny ou serten zofisye Solda oubyen Lapolis, par egzanp la dernyen kou nou ti annan nou Mr Benedic Houreau from Lapolis ki ti pe annan en pozisyon tre o dan East African Standby Force.  Nou ti annan nou Kolonel Ragin ki osi ti dan son Head Quarters laba ti dan son pozisyon tre o pe okipe dan sa lorganizasyon.  I vedir ki letan nou dir ek sistenm rotation matrix en, en rotasyon pou kestyon son loperasyon, son Head Quarters fer marse, i enportan sa akoz sansan si ou pa fer atansyon Sesel akoz i ti pti, i kapab pa ganny en rol pou zwe ladan.  I ti pti alor letan zot pe rod zot sepa en Zeneral pou ansarz, be kot pou ganny Zeneral Sesel?  Nou napa ditou Zeneral.  So, se sa ki mon dir i enportan sa rotation matrix, i enportan pou fer sir ki kantmenm ou ti pti, ou en manm e aparaman tyer e an menm tan ou en manm ki kapab partisipe savedir i annan rol e responsabilite ki ou kapab zwe e ki sa sistenm rotasyon i ede pou ou osi dan ou nivo zwe sa rol e letan ou dan ou bann pozisyon pou fer, zot tenir kont poudir gete ok, nou pe rod Zeneral, Zeneral napa Sesel be selman letan nou pe dir nou bezwen en Kolonnel i annan, nou a kapab dir la Sesel i annan son sans pou li antre or dan keksoz tout akifect.

So, ou vwar Mr Speaker ki lape e stabilite dan en rezyon i primordyal i vreman, vreman enportan pou devlopman imen pou devlopman pep, pou devlopman dimoun li menm bann nasyon e se sa rezon ki nou pe dir nou rezyon les lafrik i en rezyon ki devret toultan reste dan lape, toultan i devret reste dan kalm pou kapab annan prosperite e byennet tou dimoun e se sa rezon ki ou vwar nou, nou bezwen siport sa lagreman e donn nou ratifikasyon, nou ratifye li pour ki nou kapab ede zwe nou rol koman en pei e sa lorganizasyon li East African Standby Force koman en rezyon dan lape global, dan lape enternasyonal ki en requirement bann pei ki form par Nasyon ini, ki form par linyon afriken e tou sa.

Mr Speaker, pou fini i enportan ki nou konn apresye keksoz, i enportan pou nou dir mersi.  Mersi akoz souvandfwa nou annan bann lorganizasyon, bann body, bann mekanizm la ki ganny fer e nou pa konnen kote i vini, zis nou vwar i pe operate, nou pa ni demann kestyon me East African Standby Force lo sa bann pei zot menm ki form par sa 10 pei ki mon’n mansyonnen, zot tousel zot pa pou kapab fer marse sa lorganizasyon akoz i kout bokou, nou konnen poudir ladefans pou etablir lape i koute bann entervansyon.  Pa zis militer ki pou operate sa li, i annan bann pis ki pin exercise, ou annan ou bann conflict resolution ki bezwen ganny fer, i annan en ta lezot progranm pou etablir lape e primordyal-an i en keksoz enportan.  Letan ou pe etablir lape, ou bezwen mazinen pou fer sir ki bann ti, pti rezon ki kapab anmenn lager boner menm ou idantifye e ou fer li disparet.  Sa konmsi ou vwar dan negosyasyon i vreman, vreman enportan olye ki ou esper lager arive si ou kapab elimin sa bann pti koz i pli bon e i mwen koute.  E parey mon pe dir, son cost i vreman high e nou profite pou remersye bann pei nordik.  I annan bann serten lorganizasyon enternasyonal e sirtou bann pei nordik ki ede dan sa prosesis pou kapab ganny tou le an larzan pou fer marse sa lorganizasyon e byensir bann pei manm i donn en pti pe larzan me plis parey mon pe dir se sa bann lorganizasyon e sa bann pei dan nor laba ki zot en pti pe pli ris e zot get lape akoz zot osi zot devlopman i baze lo lape pa zis lo bor zot me partou dan lemonn antye.

E avek sa Mr Speaker Sir, I beg to move that this:-our Assembly ratify this agremant.

Thank you Mr Speaker Sir.

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?  Bon ou ti oule entervenir Onorab Volcere.

HON MARC VOLCERE

Wi Mr Speaker, mon oule segonn sa Mosyon e dir 2 pti mo.

Mr Speaker, an tou kontinan Lafrik i annan li 5 stand by force.  Sa i ECOWAS, SADC, ECCAS, NARC e East African Standby Force.  Sak sa bann lafors i kouver bann diferan rezyon dan Lafrik.  I annan par egzanp ECOWAS ki kouver rezyon was.  SADC ki kouver rezyon sid, ECCAS Ki kouver rezyon santral, NARC i kouver rezyon nor e EASF ki kouver rezyon les.

Mr Speaker, savedir ler ou gete tou rezyon Lafrik i annan en standby force e sa i devret donn posibilite pou tou pei Lafrik ganny kouver avek en groupman ki kapab ede pou deal avek bann posibilite konfli e gard lape dan sak sa bann pei.

Mr Speaker, in ganny rekonnet ki East African Standby Force i sa groupman ki pli aktiv parmi sa 5 ki mon’n mansyonnen.

Mr Speaker, lagreman East African Standby Force ti ouver pou sinyatir.  Savedir pou bann pei ki oule vin manm kapab sinyen le 26 Zen, 2014.  Sesel i parmi bann pei ki ti siny sa lagreman menm zour, ki ti ouver pou sinyatir.  An se moman parey Onorab De Commarmond in dir i annan 10 pei ki’n siny sa lagreman e parmi sa 10 pei ki’n siny sa lagreman i annan zis 5 ki’n ratifye li.  Sa 5 pei i Djibouti, Éthiopia, Kenya, Wanda e Soudan.

Mr Speaker, si nou Lasanble nou tonm dakor e ratifye sa lagreman ozordi nou pou definitivman vin sa sizyenm pei ki pou ratifye li.

Mr Speaker, akoz ki i enportan e nou pe ganny demande pou nou ratifye sa lagreman ozordi, ki benefis ki nou pou ganyan.

Mr Speaker, Sesel i deza aktiv dan sa Lorganizasyon, Sesel in deza angaz li ladan.  Parey loter Mosyon in deza dir nou, Sesel in deza pe Chair sa Lorganizasyon e nou’n menm annan bann zofisye ki’n travay dan son Sekretarya ki baze West Wood Park, Nairobi, Kenya.

Sesel in menm deza anvoy bann reprezantan pou partisip dan misyon gard lape aletranze.  Alors nou deza fini antre e pe zwe nou rol aktiv dan sa Lorganizasyon.

Mr Speaker, en pwen vreman enportan ki kapab ganny fer resorti ler nou pe ratifye sa lagreman se nou komitman atraver bann Lalwa enternasyonal lo drwa imen e benefis lape e sekirite dan lafrik.  En lot pwen osi se ki sa lagreman i anlinyen avek bann Polisi Sesel lo sekirite kolektiv.  Savedir collective security and ownership of the region.

Mr Speaker, sa standby force i konpri bann manm sorti dan Lafors Defans, bann Zofisye Lapolis e bann manm sorti dan sosyete sivil.

The East African Standby Force in pran 10an pou train e ogmant kapasite son bann manm pou kapab fer fas avek okenn evantyalite.

Mr Speaker, sa lagreman ki konpri 27 Lartik ki koz lo letablisman e stati legal son lobzektif e prensip.  I osi koz lo son bann fonksyon e lezot keksoz ki pou gid bann pei manm pou kapab onor li e met li an pratik.  I en lagreman ki anmenn plizyer pei ansanm pou en menm koz e son lenplimantasyon i ganny kontrole anba en sel direksyon.

Mr Speaker, son lobzektif prensipal ki trouve anba Lartik 3 se pou mentenir lape, sekirite e stabilite parey i ganny otorize par Lasanble East African Standby Force e mandate par Konsil pou lape ek sekirite Nasyon Ini.

Mr Speaker, the East African Standby Force napa manda pou li fer okenn lentervansyon dan okenn pei san demann oubyen lotorizasyon EU ouswa Nasyon Ini.  The East African Standby Force i osi ganny gide par bann prensip trouve dan bann lezot deklarasyon tel ki Charter of United Nation.  The Universal Declaration of Human Rights, the African Charter on Human and Peoples Rights.  The Protocol Relating to the Establishment of Peace and Security Council on the African Union e lezot lenstriman legal, rezyonal e enternasyonal.

En lartik ase enportan pou mwan dan sa lagreman Mr Speaker, se Lartik 24.  Amendment of the agreement.  Any member state may propose amendments to this agreement. Mr Speaker, pou mwan sa lartik i vreman enportan akoz i annan bokou lagreman oubyen trete ki pa donn ou sa opsyon pou fer okenn lamannman.

Dan konteks sa lagreman ki nou pe rektifye okenn lamannman ki en pei manm i propoze i ganny adopte par Lasanble bann Sef Deta e par en senp mazorite.

Mr Speaker, depi tar sa semenn presizeman depi Vandredi nou pe tann koz lo East African Standby Force e sa pe osi kontinyen pandan sa semenn ki nou ladan.  Vandredi nou ti vwar louvertir en open day kot bann dimoun sorti dan plizyer Sekter ki enterese oubyen i annan sa lanvi pou travay pou travay pou lape dan rezyon Les Lafrik zot ti ganny en loportinite pou zot aprann plis, partaz lide e leksperyans lo bann size komen an servan bann lapros inik e efektiv.  Sa open day in vin osi koman en fason pou sansibiliz nou dimoun, nou pep lo krwar vreman sa Lorganizasyon i ete.  Ki rol Sesel pe zwe ladan e ki vreman responsabilite nou bann Zofisye, bann Solda, bann Zofisye Lapolis e osi bann sivilyen i annan pou fer dan sa lafors.

Mr Speaker, i vreman enportan pou mwan, pou fanmir sa bann dimoun ki pe partisip dan en tel lafors konnen ki responsabilite zot pros i annan dan en tel lafors.  Ki mannyer zot ganny kouver si zanmen par move sans i ariv zot okenn maler.  Me i osi enportan akoz Sesel koman en pei i bezwen li osi anmenn son kontribisyon e partisip dan okenn lafors.

Mr Speaker, parey in deza ganny dir Sesel i sa senkyenm pei parmi sa 10 pei manm kot en tel rankont i ganny fer.  Apart sa open day pou annan lezot meeting ki pou ganny fer kot bann expert pou zwenn pou diskit lo sa size.  I enportan pou nou pep vin azour ek bann devlopman ki pe arive dan lemonn sirtou dan nou rezyon.

Mr Speaker, lannen pase ler nou ti pe diskit lo trete pou komers zarm mon ti dir ki menm si nou en pti pei, nou annan nou rol ki nou kapab zwe dan larezyon e menm lo nivo enternasyonal.  Nou bezwen partisip ansanm avek sa bann Lazans e Lorganizasyon Enternasyonal pou nou gard sa trankilite ki nou’n abitye zwir koman sa nasyon Seselwa.

Mr Speaker, Sesel in montre ki menm en pti leta zil li osi i kapab kontribye bokou e anmenn son leksperyans kot i neseser.  Sa in ganny prouve dan lalit kont piratri, kot Sesel in zwe en rol vreman aktiv e sa in fer li ganny rekonnet lo lasenn enternasyonal.

Pou nou i en lafyerte ler nou tande oubyen nou vwar nou fer Seselwa pe demontre zot abilite e partaz zot  leksperyans.  Nou fyer koman en pti pei ler nou ganny aksepte pou nou zwenn ansanm avek lezot pei ki bokou pli gran pou nou, pou nou vin donn en koudmen.

Partisipasyon Sesel dan East Africa Standby Force i pa zis en lobligasyon pou nou Nasyon me i osi en lafyerte.

Mr Speaker, an partisipan dan en tel lafors sa i ava ogmant konesans sa bann zofisye ki an retour zot a kapab partaz sa ki zot in aprann avek zot bann koleg.  Sa i en fason pou zot kapab build zot kapasite.

Mr Speaker, a sa pwen mon ti a demann tou bann ki santi zot angaze e ki anvi al donn en koudmen dan sa lafors spesyal, zot avans devan.  Sirtou bann sivilyen, akoz zot osi zot annan en fason pou zot anmenn zot sipor pou ede dan bann konfli ki nou frer ek ser dan bann pei Les Lafrik pe pas ladan.  Oubyen i kapab pas ladan.

Pou bann lezot Zofisye Militer ek Lapolis mon lapel se pou zot toultan gard sa bon disiplin e gard paviyon Sesel toultan o.  Nou swet zot bonn sans dan okenn evantyalite e nou priy pou zot akoz nou konnen ki pou en tel responsabilite i pa en latas fasil.

Mr Speaker, mon remersye ou e mon ti a profite pou demann tou manm, tou bann koleg pou vot an faver e ratifikasyon sa lagreman.

Mersi Bokou.

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

HON EMMANUEL FIDERIA

Mr Speaker, mersi.  Mr Speaker, Trete lo East African Standby Force ki devan nou Lasanble e ki nou pe ganny demande pou ratifye in definir koman son lobzektif prensipal pou entervenir dan bann pei manm dan sirkonstans spesifik kot i annan konfli, labi drwa imen, zenosid.  Labsans lord ek lape, labsans stabilite.

Mr Speaker, mon oule note an pasan ki en laverite ki Kontinan Lafrik i kontinan pli ris an term resours natirel.  Sepandan listwar lemonn, listwar legzistans ek devlopman Kontinan Afriken, pou bann Afriken i pa’n enn ki’n fasil malgre tou larises ki nou posede lo nou kontinan.

Mr Speaker, eksterminasyon ek destabilizasyon total kiltir, diferan group etnik i fer nou enkapab viv, defann e promot nou listwar.  Bann sekans pli brital e kriyel nou’n sibir.  Nou’n tonbe leve an fas avek bann sirkonstans orib pou la ras imen.  Bann moman tris e tromatize.  Plizyer pei Afriken in lite pou ganny zot lendepandans.  Apre lendepandans plizyer pei ek group etnik ki’n sistematikman ganny manipile, zot in deklar lager.  Lager pli sanglan antre nou menm e menas nou prop legzistans e sir vivan koman en pep e nasyon Afriken.

Mr Speaker, malgre plis ki 50an apre nou lendepandans, malgre tou nou rises de santenn de bilyon nou bann fere ek ser Afriken i reste e viv dan bann sirkonstans ki pa izyenik.  Dan en lamizer trakasan, dan en lemonn ki annan tro bokou pou pran ka avek tou bann fanm, zonm, zanfan lo plannet later.

Pou sit enn de legzanp parmi plizyer ki egziste.  Kongo, enn parmi bann pei pli ris dan Lafrik.  Ziska ozordi sekous batay ant bann diferan group etnik i ankor pe ravaz sa nasyon.  Zenosid an Wanda, plizyer mil dimoun ti perdi zot lavi.  Somalie, plis ki 20an napa en Gouvernman, napa stabilite politik.  Nou vwar plizyer group ekstremis aparet, bokou aktivite teroris, piratri in ravaz nou isi Sesel.  En posib pou vwar vre progre sosyal.  Nou bann frer ek ser Somalyen pe lager antre zot.  Sa fenomenn i okazyonn gran soufrans e vwar plizyer pep tromatize.

Mr Speaker, Mardi le 26 Novanm 2013, nou Lasanble ti ……. Protokol kot nou ti vwar nesans konsey sekirite ek lape Lorganizasyon Linyon Afriken.  Dan sa spesifik ler i annan serten difikilte oubyen problenm lo Kontinan Lafrik sa konsey anba direksyon konsey sekirite Nasyon Ini i ava ganny mandate pou entervenir avek bi pou donn solisyon a plizyer bann fenomenn ki anmenn plizyer kalite soufrans lo Kontinan Lafrik.

Inisye lentervansyon militer kot i annan bann konfi arme, entervenir kot i annan trafik zarm.  Donn larepons lo kestyon refizye, adres bann kestyon relye avek labi drwa imen.  Entervenir lo kestyon krim kot limanite, zenosid, teroris eksetera.

Mr Speaker, ozordi nou Lasanble pe aport son sipor enkontestab lo kreasyon Eastern Africa Standby Force ki son manda operasyonnel pou sorti direkteman kot Konsey Sekirite Linyon Afriken.

I enportan note a sa pwen ki Sesel enn parmi bann premye pei pou met son sinyatir pou vwar kreasyon ESF.  Sesel i atas gran lenportans lo kestyon lape, sekirite ek stabilite lo Kontinan Lafrik.

San dout ozordi sa monn ki nou pe viv ladan i enportan ki i annan son zefor pou annan sa responsabilite pou partaze.  Kot nou met tou nou resours ansanm.  Imen, finansyel, materyel eksetera.

Nou ki lo Kontinan Lafrik e nou ki for par Lafrik, ler in arive pou nou rezourd nou bann konfli nou menm olye esper lezot Lorganizasyon pou vin sekour nou.

Annou montre ki nou annan kapasite ki avan okenn sityasyon i deteryore, kot bokou lavi i ganny perdi, ki nou lafors in pare pou entervenir e donn proteksyon oubyen lasistans neseser.

Mr Speaker, Sesel in kontribye 164 mil Doler anver sa Lorganizasyon.  I enportan note ki Sesel nou benefisye en kantite, bokou plis ki 164 mil Dolar.  Bokou nou bann profesyonnel Militer i ganny training pou ogmant zot kapasite e dan sa fason permet sakenn de zot zwe rol e desarz zot responsabilite anver sa Lorganizasyon.

I osi aplik pou nou bann personnel ki sorti dan Lapolis, osi bann lezot volonter ki annan manda pou al performen ler zot ganny demande.

Sesel nou zone ekonomik eksklizif i tre gran, i pa en sekre ki avek resours ki nou annan i pa permet nou pou entervenir nou tousel dan ka kot i annan vyolasyon nou souvrennte swa kot i annan bann aktive ilegal dan nou lanmer.

Dan sa sirkonstans parey nou kapab solisit e ganny lasistans standby force.

Mr Speaker, i enportan pou note ki ESF i angaze pou rezourd bann kriz politik menm dan bann pei ki pa tonm dan nou kadreman sa Lorganizasyon, byensir tout an respektan bann norm enternasyonal oubyen rezyonal.

A sa staz mon panse tre enportan pou nou pep konnen lekel bann pei ki form parti sa Lorganizasyon.  I annan 10 an tou.  Burundi, Comores, Djibouti, Ethiopie, Kenya, Rwanda, Sesel, Somalie, Soudan e osi Uganda.  Tou sa bann pei ansanm i fer en popilasyon plis ki 71 milyon zabitan.  Alors ler napa stabilite dan en pei, lezot pei manm i osi ganny afekte.  Lefe lenpak i miltipliye.

Mr Speaker, dan bann Lartik dan Protokol Standby Force bann pei manm ava kontribye serten personnel militer, personnel sivilyen ki a sorti dan bann sosyete sivil tel ki red cross ki travay ek bann dimoun ki’n ganny deplase, napa manze, ki bezwen swen lasante, lenz eksetera.

Mr Speaker, standby force pou osi annan manda entervenir dan ka ki i annan bann dezas natirel.  Parfwa lasesres, lafanmin e ozordi ek sa problenm sanzman klima nou vwar sa koman enn parmi plizyer defi mazer pou pei Kontinan Lafrik.  ESF pa pou la pou ranplas okenn Gouvernman, okenn Leta ouswa okenn pei.  Malgre tou nou Kontinan pe soufer, nou Kontinan pe apel nou akoz statistik ki mon’n reserse i sokan.  Ozordi i annan 239 milyon zonm, fanm ek zanfan zis lo Kontinan ki pe soufer avek malnitrisyon.  Sa i reprezant en tyer kantite dimoun dan lemonn ki mank manze.  Mon note ki rezon prensipal pou sa degre lapovrete oubyen malnitrisyon ekstrenm i akoz konfli arme, mank lord, lape ek bann konfli etnik.

Mr Speaker, enstabilite dan tou son laform ki ganny manifeste i en defi.  Alafwa i poz bokou problenm pou sir vivan limanite.

Mon senserman swete ki avek lenplimantasyon konteni sa Protokol nou dan rezyon Kontinan Lafrik atraver tou nou bann leaders ava revwar sa semen ki anmenn Lafrik pou eksperyans vre progre e prosperite Afriken.  Sa i en reve i reste enn nou rev e swe tou bann leaders lepase ki’n reve viv e vwar Lafrik modern e pep Afriken inifye e ganny vwar koman sa model dan tou son laspe devlopman sosyete imen.

Mr Speaker, mon pou vot an faver sa Protokol.

Mersi.

MR SPEAKER

Ok, Onorab Samson.  Mon krwar bokou in ganny dir lo la, so pa etre repetitif.

HON DEREK SAMSON

Egzakteman Mr Speaker.  Mersi, mon ti pe al dir sanmenm.

MR SPEAKER

Wi.

HON DEREK SAMSON

Mon krwar sa size devan nou atraver sa lagreman Eastern African Standby Force in dan media depi Vandredi e resaman yer swar nou’n konpran ki bann manm i dan pei, zot dan en meeting pou pran serten desizyon e mover Mosyon in koz lo la longman.

Mon ti a kontan zis prezant 3 pti pwen Mr Speaker, avan ki nou al dezennen.  Ki Sesel i bezwen ganny vwar a tout fwa malgre ki nou dir ki dan Losean Endyen, nou bezwen aksepte ki nou form parti Lafrik e pou sa enn rezon ozordi nou dir ki nou form parti Les Lafrik.  Sa kontinan ki lamazorite nou zanset i sorti laba.

Mr Speaker, benefis pou nou annan en lapartenans avek en land lock Kontinan parey Lafrik i ganny devwale atraver sa lagreman ki devan nou ozordi e si vreman nou oule serten benefis lo nivo proteksyon nou nasyon ler in ariv ler pou annan bann lentervansyon militer sirtou, sa Eastern African Standby Force i garanti nou serten lafors parey in dir Militer, Lapolis e osi sivilyen ki dan konklizyon mon pou koz lo la.

E ozordi mon krwar i rezon enportan pou nou rekonnet kote e vwar kote vreman egzakteman konfli ordinerman son lorizin i trouve.  Sirtou bann pei Lafrik kot i annan bann groupman etnik, bann groupman relizye, radikal ki nou souvandfwa tande lo televizyon.  Annefe preski tou le swar dan nouvel.  I parmi bann rezon prensipal akoz bokou nou bann vwazen pei Lafrik i ozordi dan bann serten kriz.  Se bann rezon radikal ki parfwa bann diferan group i deside mont avek pou konmans kree konfli kot bokou fwa i fini avek bann lager sivil e kot dimoun i malerezman perdi pros.

Mr Speaker, mon krwar ozordi nou bezwen tonm dakor oubyen pledge ki zanmen Sesel ava bezwen anvoy leko pou dir standby force Les Lafrik pou vin donn nou lasistans akoz i annan en tel kalite chaos dan nou pei kot dimoun pe touy kanmarad pou rezon, petet sirtou politik.  Mon krwar i ava en legzanp pou nou kapab mentenir nou pozisyon dan sa group.  Pou nou olye demann lasistans nou ava toultan sa pei ki pe ofer led bann pei vwazen dan bann moman ki zot bezwen nou.

E Mr Speaker, anba sa Eastern African Standby force, parey mon ti dir i annan 3 brans.  I annan brans Militer, Lapolis e sivilyen.  Sa ki pli enter ansan pou mwan, mon krwar petet nou en pti pe pli familye avek Sesel se sa kote lentervansyon sivilyen parey petet nou’n vwar dan Sesel dan bann letan dezas.  Kot dimoun petet i annan bann kalamite dizon lateras grennen, dimoun in ganny blese oubyen bezwen led pou vin rann sekour kot bann lakour.  Anba sa Eastern African Standby force i annan bokou training ki serten nou bann sitwayen in resevwar sirtou bann NGO’sRed Cross an partikilye in resevwar vreman pou kapab asiste dimoun lo en nivo lamas dan bann serten sirkonstans oubyen sityasyon.

E mon krwar ozordi nou bezwen salye sa bann dimoun me an menm tan profite pou petet ankouraz plis dimoun pou annan en lentere dan travay red cross.  Dan travay ki bann sivilyen i kapab aporte anver bann dimoun ki dan led, ki dan bezwen pou led dan bann sirkonstans kalamite.

E Mr Speaker, mon krwar ozordi petet i byen osi ki Sesel i kontinyelman montre son stand, son lafors pou dir ki malgre nou groser, malgre nou pozisyon nou kapab annan en rol enportan pou zwe dan Rezyon Lafrik.  Lo kote Les Lafrik sirtou anba sa lagreman e petet lo nivo Losean Endyen osi si zanmen i annan merit pou nou kapab entervenir.

E avek sa Mr Speaker, mon osi mon ti ava kontan petet ankouraz mon bann Koleg annou vot an faver sa lagreman ki Sesel osi i a kontinyelman kapab benefisye anba la.

Mersi bokou.

MR SPEAKER

Ok, Onorab De Commarmond, right of reply.

HON CHARLES DECOMMARMOND

Mr Speaker, thank you.

Mr Speaker, bokou in dir e petet en pwen a fer sorti.  Si en pei manm i avek sorti dan sa lagreman.  I annan provizyon dan Lalwa, dan sa lagreman ki permet li fer son withdrawal. Savedir i annan 12 months notice pou li kapab anvoy son notice, dir i pe sorti.

Me selman ler ki sa 12 mwan ki i pe demande pou li sorti, si i annan okenn lentervansyon ouswa okenn keksoz ki sa manm i bezwen partisip ladan, i pou bezwen partisipe ziska son dernyen dat, son dernyen zour ki son 12 mwan i fini.  Savedir ou’n demann ozordi ou, ou dir mon pou sorti dan 12 mwan.  Me i annan bann problenm ki arive ki ou bezwen donn koudmen sa Lorganizasyon ou pou donn koudmen ziska ler ou 12 mwan i expire.  Sa en pwen mon oule fer sorti.

Prezan dan sa rol primordyal pou promouvwar lape rezyonal e enternasyonal.  Parfwa Mr Speaker, East African Standby Force i pa pou kapab zis vini antre li.  Par egzanp letan nou annan problenm pirat.  Pirat in tap nou bokou, me East African Standby Force pa vini, vin lager kont pirat li.  Me selman i annan en en keksoz ki enportan, koman en lafors dan larezyon ansanm ek lezot lafors dan larezyon in en keksoz lesanz lenformasyon.  Exchange of information i enportan pou kapab detekte bann problenm ki kapab annan.

Savedir lesanz avek UNODC, lesanz avek bann Lorganizasyon dan horde of Africa, Djibouti.  Code of conduct laba, tou sa bann pti bout dan larezyon, sa bann lorgan dan larezyon ki annan en rol sekirite, mentyen lape e tou sa.  I enportan letan nou annan sa lesanz lenformasyon.  I permet osi kapab ede redwir konfli, elimin konfli kot ki annan ensidswit e pou kapab etablir lape.  Mon krwar i enportan fer resorti sa.

So avek sa mon krwar bokou in dir e zis bann dimoun ki partisip dan sa bann loperasyon, dan status of forces agreement tou i kler.  Kote ou konpansasyon i vini si an ka i annan en problenm.  Repartriyasyon si an ka i arive i annan de ka kot en dimoun i mor aletranze letan i pe partisip dan bann tel loperasyon.  Tou sa bann keksoz i kler pou ki i pa vin en problenm parey la konmela i annan avek sa bann dimoun ki ti lo RFA ensidswit.  RAF sepa lekel ki prezan pe rod konpansasyon apre 50an pli tar.  Me tou sa i kler, ou pou napa kestyon apre pou vin kot Gouvernman Sesel pou dir e mon ti partisip dan sa bann lafors, mon devret ganny en pansyon, mon devret ganny isi, devret ganny laba.  Tou sa i klerman dan lagreman osi dan parey mon dir status of force agreement.  I kler koman sa bann keksoz i pase.

Vwar la avek sa Mr Speaker, mon demann tou dimoun pou siport sa lagreman ki devan nou Lasanble pou ratifikasyon.

Mersi.

MR SPEAKER

Bon avek sa in ariv ler pou nou pran en vot.  Tou bann ki an faver, ok i inanim, Leader Lopozisyon pa la.  E avek sa nou pou adjourn.

Lo apre midi pou annan bann youth parliamentarians ki pou vin fer en deba lo merit Commentwealth e i bon nou ankouraz zot.  So si nou ti kapab prezan pou ekout zot aparti 2er i ti ava en bon keksoz.  Si non, pou bann manm komite egzekitiv zot konnen ki i annan alor nou, nou  pou adjourned ziska Mardi prosen.  Mon pe remind zot ki Mardi prosen Lasanble pou an Franse.  Savedir komans practice.

Mersi.

ADJOURNMENT