::
Home » Verbatim » Verbatim - Third Term 2015 » wednesday-4th-november-2015

wednesday-4th-november-2015

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Wednesday 4th November, 2015

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Deputy Speaker in the Chair

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, mon a dir bonzour tou bann Manm Onorab.  Bonzour tou piblik ki pe ekout nou.  E ozordi avek nou, nou annan Minis responsab pour Lanvironnman, Minis Didier Dogley, ki pou vin prezant sa 2 Bill la bomaten.  E nou a dir bonzour Minis ek son delegasyon e mon swet zot labyenveni parmi nou.

E osi dan Galeri avek nou ozordi, nou annan en group zanfan lekol sorti Lekol Primer Anse Aux Pins.  Nou a swet zot labyenveni, ansanm avek bann Ansennyan ki pe akonpanny zot.

Bon, bomaten nou annan Bills ki pou ganny prezante par Minis Dogley.  E nou ava pran premye Bill lo Order Paper.  Sa se Meteorology Bill, 2015.  E mon a ganny en Mosyon pour Second Reading.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.

Bonzour Mr Deputy.  Bonzour tou Manm ki dan Lasanble e tou dimoun ki a lekout.

Mr Deputy, anba Order 64(2) mon move ki nou lir sa Bill en Dezyenm Fwa.

Mersi.

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn Manm ki oule segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mon segonn sa Mosyon, Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, Bill in ganny segonde e prezan mon annan gran plezir pou envit Minis, pou prezant son Bill.

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi e bonzour Mr Deputy Speaker.  Bonzour tou bann Manm Lasanble e bonzour tou bann dimoun ki pe ekoute dan lakour.

Avan mon koz lo sa Meteorological Bill, 2015, mon ti a voudre donn en pti apersi lo evolisyon meteolozi an zeneral isi Sesel, dan konteks nou pei e eksplike akoz nou bezwen en tel nouvo Lalwa.

Mr Deputy Speaker, i enportan pou fer resorti ki obzervasyon letan isi Sesel, ti komanse byen lontan an 1980.  Pli tar avek louvertir Erport Enternasyonal Sesel an 1971, sa pti stasyon Meteolozi ki ti baze kot Por Victoria, ti bouz lo Erport Anse Dejeuner Pointe Larue, pou kapab donn lenformasyon meteolozi bann avyon.  Sa ti neseser akoz i ti en rekomandasyon Lorganizasyon Lavyasyon Sivil Enternasyonal, IKO ek Lorganizasyon Mondyal Meteolozi, WMO, ki fer li obligatwar ki tou Erport Enternasyonal i ekipe avek en Stasyon Meteolozi, pour li kapab kalifye koman en Erport lo standar enternasyonal.

Pli resaman, i neseser pou agrandi e amelyor Biro Meteolozi, pou li donn pli bon servis lenformasyon letan pour Lavyasyon, La Marin, Lagrikiltir, Amenazman Delo, Lenerzi Renouvlab, Lasirans, Lasante ek piblik an zeneral.

Gouvernman in envestir de milyon de Roupi dan bann nouvo teknolozi, en bon sistenm kominikasyon pou resevwar e transmet bann lenformasyon meteolozi e klima e formasyon bann personnel.  Mon fyer pou dir ki ozordi, Biro Meteorolozi i enn parmi bann Lenstitisyon dan pei avek pli bon sistenm teknolozi an plas.  Avek sanzman klima e logmantasyon bann lensidan movetan, i pe deza zwe en rol santral pou alert bann Lotorite, sak fwa i annan bann risk klimatik.  Sa i enkli bann lefe El Nino, ki par egzanp nou pe pas ladan konmela, La Nina, bann movetan, Siklonn e Sounami.  Sa i ede pou minimiz dega akoz bann Lazans i annan letan pou avertir dimoun e prepar zot pou fer fas avek sa bann fleo, ler zot ganny enformen a tan.  An gro, Biro Meteolozi, pe zwe en rol tre enportan dan devlopman sosyoekonomik pei e i enn bann akter prensipal pour ede redwir domaz koze par risk e dezas klimatik.

Alor i kler ki Biro Meteolozi in pas atraver en transformasyon serye, pou li kapab fer fas avek bann nouvo challenge e responsabilite.  An plis, atraver lemonn dan sa Sekter, in annan bokou nouvo devlopman ki mon Minister i krwar nou bezwen met nou azour avek.  Par egzanp, Lorganizasyon Mondyal Meteolozi, WMO, dan son trezyenm Kongre ki ti ganny fer boner sa lannen an Geneve, ti re-afirm lenportans pour bann Meteolozi Nasyonal annan bann kad legal an plas ki a defini zot misyon e manda e anmenn laklerte dan definisyon zot bann responsabilite, ensi ki rekonnet zot kontribisyon pour sosyete.

Gouvernman Sesel in pran sa o serye e i pe propoz avek sa Lasanble, en Prozedlwa pou etablir en Lenstitisyon Nasyonal syantifik, spesyalize e modern, ki endepandan.  Sa i a ede pou fasilit prosesis pou pran bann desizyon pli vit e kree loportinite pour sa nouvo Lorganizasyon sarz son bann kliyan pour son servis e anmans reveni pou finans son bann loperasyon.

Koman en Lotorite, i pou osi ede pour Biro Meteolozi, onor lezot bann Konvansyon Enternasyonal tel ki IKO, ki fer provizyon lenformasyon Meteolozi pour Lavyasyon e osi son lobligasyon dan Konvansyon Enternasyonal Sekirite Lavi Lo Lanmer, SOLAS, pour provizyon servis Meteolozi, pour bann bato lo lanmer.

Alor, lobzektif prensipal pour sa nouvo Prozedlwa, se pou nou moderniz nou sistenm Meteolozi Nasyonal e met li azour avek bann devlopman ki pe arive lo nivo enternasyonal.  Sa Lalwa ki pou kouver tou bann laspe depi lenstalasyon Stasyon Meteolozi dan nou larsipel, ziska koleksyon reveni pour tou prodwi Letan e Klima ki sa Lotorite i pou prodwir.

Mr Deputy Speaker, alor mon annan gran plezir pou prezant nou Lasanble Nasyonal e lepep Seselwa sa nouvo Meteorological Bill, 2015.  Sa i en nouvo Prozedlwa ki pou ranplas sa enn ki ti an egzistans depi lannen 2000 e in ganny divize an 6 parti.

Premye parti i koz plito lo lentrodiksyon sa Bill e lenterpretasyon bann diferan terminolozi ki aparet dan sa Bill, parey tou bann lezot Lalwa.

Dezyenm parti i koz lo letablisman Servis Meteorolozi Sesel koman en Lotorite, avek son bann lobzektif, fonksyon, pouvwar ki i pou annan e son konpozisyon ki pou osi enkli, prosedir kreasyon son Board e son bann fonksyon.

Trwazyenm parti i koz lo pouvwar ki sa Lotorite, avek son bann Zofisye pou annan, pou enstal bann lekipman meteolozi e kolekte bann lenformasyon.  I osi fer referans lo lafason ki bann lenformasyon meteolozi i ganny servi.

Katriyenm parti i koz lo son sistenm administratif e finansyel, ki enkli lafason ki i pou anmas son reveni pour bann servis spesyalize ki i pour ofer.

Senkyenm parti i fer provizyon pour bann diferan lofans e penalti, an relasyon avek okenn aksyon ki pou al kont manda e fonksyon sa Lotorite, tel ki vandalizm avek bann lekipman, distribisyon lenformasyon meteolozi san permisyon sa Lotorite e lezot ankor.

Sizyenm parti e dernyen konponan, an vi ki sa Lotorite pou nouvo e ki i pou bezwen evolye avek letan, dernyen parti sa Bill ki Seksyon 6, i fer provizyon pou Minis kapab fer regilasyon.  I osi annan bann schedule ki atase a lafen sa dokiman.

Pou konklir, mon anvi fer resorti avek sa Lasanble ki bokou konsiltasyon in ganny fer pandan sa dernyen lannen, pou devlop sa Prozedlwa e ozordi, mon annan loner pou prezant sa avek Lasanble.  E mon alor rekomann laprouvasyon Lasanble Nasyonal, pour sa Meteorological Bill, 2015.

Mersi Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, Bill in ganny prezante.  Okenn Manm ki oule entervenir?  Onorab Lebon.

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Deputy.

Mr Deputy, sa Bill devan nou Lasanble, pe fer ki servis Meteolozi i ganny klerman dezinyen, koman Lotorite Nasyonal pour provizyon lenformasyon Meteolozi ek Sounami, pou siport zesyon Risk e Dezas, pou anpes konfizyon lamas.      Enportan fer resorti ki Biro Meteolozi i en landrwa progresiv dan nou listwar.  In annan en parkour tre enteresan dan son listwar, parey Minis in fer resorti ozordi.  E nou vwar ki Biro Meteolozi i enn parmi bann Lenstitisyon dan pei, avek pli bon sistenm teknolozi.

Biro Meteolozi Mr Deputy, i ozordi fourni bann lenformasyon meteolozi e klimatik pour Gouvernman ek bann lezot Lenstitisyon ek piblik an zeneral.  Alors, menm si bokou dimoun pa okouran servis Meteo, i annan en rol enportan pou zwe dan devlopman pei, pou redwir risk dezas e osi pou ede dan pli bon planifikasyon bann aktivite ki depan lo la.

Mr Deputy, sa parkour e devlopman dan Biro Meteolozi i montre progre kontinyel ki’n arive kot sa Biro.  Tou sa progre ti neseser, ki Gouvernman i envestir bokou dan Lenstitisyon, parske Gouvernman i rekonnet ki i enportan pou ekip sa servis avek bann kapasite neseser, pou zot kapab mye desarz zot bann fonksyon akoz i pou preski enposib pou nenport ki Gouvernman dan lemonn amelyor lavi sa bann sitwayen, sirtou a sa moman ozordi, kot nou pe koz lo limitasyon delo, sekirite alimanter e lenerzi.  Pli bon lasante e lezot defi lanvironnman ek sanzman klima.  Si servis Meteolozi pa devlope, pou ariv sa nivo konpetans ki ganny rekomande par bann Lorganizasyon Enternasyonal.

Mr Deputy, pou mwan Biro Meteolozi i enn sa bann landrwa ki dinamik e kot i touzour bezwen reste azour avek nouvo devlopman, azour avek nouvo teknolozi e kot bann staff i bezwen reste azour avek nouvo metod forecasting ki pe arive dan lemonn.  I sa landrwa kot son staff i bezwen al training detanzantan, pou zot reste ofe lo bann nouvo devlopman, lo bann lenformasyon Meteolozi.

Mr Deputy, ozordi nou zenn i devret get Biro Meteolozi koman sa landrwa pour en karyer akoz loportinite i imans.  I bon fer resorti ki Biro Meteolozi i annan serten kontrent, me in kontinyelman persevere pou donn lepep Seselwa sa lenformasyon apropriye.

Mr Deputy, aktyelman Biro Meteolozi pe travay lo en proze avek Servis Meteolozi Franse ki baze La Renyon, pou enstal lekipman lo enn de nou bann zil, ki letid i montre ki sa bann landrwa i pli ideal pou mezir bann paramet meteolozi, ki a ede fourni bann lenformasyon ki neseser pou pli vit detekte lentansite ek mouvman Siklonn dan larezyon, enkli Sesel.

Mr Deputy, bokou ava pe demande ki sa Bill i anmennen.  Servis Meteolozi Sesel pe bouz lo en lot nivo dan son devlopman e vin en Lotorite avek bann lobzektif ek lavantaz swivan.

1.  Ki i annan proteksyon Legal pour bann lekipman ki ganny enstale en pe partou dan pei e pour bann Zofisye ki bezwen al sa bann landrwa pou fer zot travay.

Dezyenm.  Ki i fer provizyon pou kordin lenformasyon ant bann diferan Sekter dan pei lo letan, klima, delo ek bann lezot aktivite lanvironnman ki relye avek meteolozi.  I permet en mekanizm pou anmas reveni ki pou gannyen avek bann servis komersyal e servis pou amelyor son bann loperasyon.  Osi, asire ki akse kominikasyon enternasyonal i aksesib.

Mr Deputy, en keksoz enportan ki sa Lazans i anvi fer, se permet sa Lenstitisyon pou inisye prosedir pou li agrandi bann servis dan bann Sekter spesyalize tel ki resers, ki annan en bezwen dan pei, pou pli byen konpran nou klima, ki a lafen i ava ed prediksyon letan.

Mr Deputy, mon pou donn mon sipor a sa Mosyon akoz parey mon’n dir o komansman, sa Bill pe fer ki Servis Meteolozi i ganny klerman dezinyen koman sa Lotorite Nasyonal pour provizyon lenformasyon Meteorolozi ek Sounami, pou siport zesyon risk e dezas pou anpes bann konfizyon lamas.

Mersi Mr Deputy.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Bresson.

HON GALEN BRESSON

Mersi Mr Deputy.  Bonzour tou dimoun a lekout.  Bonzour tou bann koleg Onorab e bonzour tou bann zenn ki la ozordi ek nou dan Lasanble Nasyonal.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.

Mr Deputy, pour mwan ce matin, i retonm ankor lo en rol koman en Parlmanter ki vreman, vreman moral e i primordyal e i enportan pour en pei.  Bokou d-fwa, bann dimoun ki vot nou koman Parlmanter dan Lasanble Nasyonal, ki vote pou met nou la, zot menm ennler pa tro, tro konpran nou rol.  Me ozordi nou pe koz lo en nouvo Biro ki pe ganny kree.  Nou rol koman Parlmanter, nou vot lo Bidze Nasyonal.  E wi, ler nou pe vot en nouvo Biro, en nouvo Lofis, i annan travayer, i annan overheads. I annan en kantite keksoz ki vin avek son kou finansyel ki nou bezwen mazin lo la.  Eski nou koman Parlmanter ozordi nou pe fer kreasyon e nou pe vot lo en nouvo Lofis e nou pa vwar lenpak lo Bidze?  Me koman Parlmanter, nou rol se pou safeguard sa piblik ki’n met nou la.  E ozordi, enn bann keksoz ki nou vwar i enportan, se sa ki nou pe koz lo la.  Sa Biro Meteolozi ki vin otononm.  Akoz?  I annan en kantite rezondet.  Ozordi Biro Meteolozi, mwan koman en Ansennyan Zeografi dan lepase, ti kontan fer bann vizit as part of the Curriculum, pou al kot sa Biro Meteolozi ki L’Aeroport. I montre nou ki mannyer ou kolekte delo lapli dan bann diferan landrwa, met bann sopin, met bann container, gete kantite lapli in tonbe dan diferan landrwa lo Mahe, Praslin ek La Digue.  Ki mannyer mezir atmospheric pressure, bann balon ki monte.  E pour bann zanfan sa i fantastik pou vwar.

Me, keksoz in sanz bokou e latmosfer in sanz bokou.  Ozordi mwan mon konnen lo kote Lavil, en kantite lapli in tonbe dan en pti moman letan.  Yer swar lo Nouvel, mon pe regarde yer pandan lazournen, Yemen pe al ganny, dan lespas 2 erdtan, lapli ki i abitye gannyen pour 3an.  Me ki pe arive?  Ki pe arive avek tou nou sanzman klima?

Annou pa al tro lwen.  Sesel semenn pase, menm sa semenn, nou ankor pe soufer avek en sityasyon algae dan delo, kot tou dimoun pe ganny panic lo kote pwason.  Ki pe arive?  E la nou vwar nou’n anvoy bann sample La Renyon.  Be eski i pou fer avek en kondisyon klimatik?  Nou pa konnen nou osi akoz an se moman, nou napa sa kapasite in-house. Me si nou kree sa Biro, i bezwen kree serten kapasite ki i bezwen fer bann resers klimatik, kondisyon klimatiz lokalize, ki pou ed nou dan bann dezas.  E sa Biro ki pe vini, i debout li tousel.  I ganny son Bidze, ki nou isi dan sa Lasanble nou vot lo la.  E li i servi li byen.  Me parkont, nou osi nou bezwen dir.  Zot bezwen annan respe pour Bidze.  Asire ki zot pe servi li, akoz ozordi nou pe koz lo en keksoz serye.  Lavi dimoun kot nou reste, linondasyon, gro divan.  2 semenn/3 semenn pase, en gro divan enkrwayab in pase.  Me ki pe arive lo nou laspe klimatik lokal?

E pour mwan ti enteresan ler mon pe fer en pe resers lo sa Bill Mr Deputy Speaker, pou note ki ozordi, dan nou Biro ki pe regard nou bann kondisyon klimatik, Meteolozi, zot osi annan serten defayans.  Zot kapab fer pa mal keksoz, me an zeneral, pou micro manage nou climatic conditions ki isi, sa i ankor pe bat zot.  Me selman i annan teknolozi ki zot kapab vin avek byento.  Akoz mon dir sa, se ozordi si Meteolozi i fer okenn ki toulezour i fer.  Avyon i apoz Sesel toulezour.  Se zot ki bezwen donn bann avyon bann kondisyon klimatik, akoz sa i ed bann Pilot ki pe diriz e pe anmenn zot, pa mal pasaze.  A mwayen, 60/70 pasaze.  Lavi dimoun.  Se zot ki dir, ’be divan i koumsa, lapli i koumsa: kondisyon.  Eski ou pou vwar ou runway ler ou pe apoze?’  I ed zot en kantite fason.

E larzan ki tou sa bann dimoun i peye pou ganny sa bann lenformasyon, i al non pa kot Biro Meteolozi.  I al kot SCAA. Me ozordi ler i vin son Biro li menm, dimoun i kapab pey li dan tou sord fason pour son lenformasyon.  E i annan en kantite bann bato ki pe koste Sesel.  Zot servi nou lanmer.  Zot bezwen konnen.  Lokalize ek nou bann lekipman e mon ekspekte ki Minis, Deputy Speaker, ler zot kree sa Biro li menm, nou annan sa ki nou apel capacity building, an relasyon ek teknolozi akoz teknolozi i diriz bokou, bokou sa bann rapor ki nou resevwar.

Alor, nou bezwen asire ki en landrwa ki pe ganny depans byen, wi, rod lekipman.  Annou pa kree en zoli batiman avek zoli lekipman, ki nou pa konn lir e nou pa konn deservi.  Ozordi nou bezwen fer sir ki ler nou ganny sa bann zoli lekipman, nou annan dimoun ki kapab ed nou si nou pa ankor konnen.  Me lir sa bann lenformasyon.  Akoz ozordi bokou d-fwa lenformasyon e lekipman nou annan, me mon krwar ki mannyer nou lir sa bann lenformasyon, i en problenm pour nou.  E nou bezwen fer li primordyal ki capacity building i ganny byen zere dan sa Departman.  E la nou annan en kantite zenn ki pe monte, pe ekoute ozordi, pe rod zot karyer, bann ki pe al fini lekol.  Kekfwa i en landrwa ki zot bezwen mazin tre, tre seryezman.  Akoz pour nou, i enportan ki sa Lofis i ganny son lotonomi.  Zot kapab annan zot prop Bidze pou zere.  Zot kapab a lafen dizour, asir tou Seselwa, kot i reste, kot i travay ki wi, ozordi akoz lemonn antye i koumsa.  I annan landrwa i dir ou, nou pe ferm lekonomi ozordi akoz there’s a snow storm. E zot bezwen asire ek lenformasyon, ki ozordi nou pe ferm lekonomi akoz linondasyon e lapli toransyel ki pe al tonbe, ki nou asire ki nou pe dir.

Mr Deputy Speaker, avek sa bann detrwa mo, mon krwar mon pou donn tou sipor sa Bill ki devan nou e mon pran ki lasirans ki ozordi, ler nou donn sipor, ki sa nouvo Biro Meteolozi ek tou son lenfrastriktir ki vin ladan, ki ganny nonmen anba sa Bill, i deservi pep Seselwa dan son totalite.

Mersi Mr Deputy.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Ghislain.

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Deputy.

Mr Deputy Speaker, 25an pase, tre pe dimoun ti konpran definisyon meteolozi e ki rol i kapab zwe pou evit pert lavi, propriyete e lezot.  Me zis apre 1997 ler servis Meteorolozi Sesel ti komans entrodwir Prezantasyon Letan lo SBC Televizyon, byen  koni konmela koman METEO, nou popilasyon in gradyelman komans ogmant zot konesans dan sa lasyans e komans montre bokou lentere, partikilyerman parmi bann zanfan lekol e lezot dimoun ki zot bann aktivite toulezour i depan an gran parti lo patern letan.

Mr Deputy Speaker, sa Bill table devan sa Lasanble, ki pe demann Gouvernman pou etablir en Lotorite Meteolozi, koman sa sel Lotorite Nasyonal ki pou ofer piblik Lavyasyon e diferan Lazans Maritim, bann Servis Meteolozi dan previzyon letan e fenomenn klimatik, ensi ki pou servi bann premye siny e diferan nivo Alert avek Kod Kouler spesifik, pou asir bann bon response lamenazman bann dezas.

Mr Deputy Speaker, alors sa Bill i enn tre enportan, prenan an kont devlopman e evolisyon dan Servis Meteolozi isi Sesel.  Parey Minister in dir, lobzervasyon Meteolozik dan Sesel, in date depi byen boner 1980.  I ti ganny servi prensipalman pou averti bann bato Kargo ki ti’n vin Sesel.  Dan lepok kolonyal sa letan, bann lenformasyon lo letan ti ganny obzerve par Kontroler Tax.

Pandan dezyenm Lager Mondyal, Por Victoria ti vin en pwen tranzit vreman enportan, donk, Gouvernman Kolonyal ti ouver en Stasyon Por Victoria e pas sa responsabilite avek Zofisye Por.  La zot ti obzerv selman tanperatir, divan, presyon latmosfer e nyaz ki zot ti pe distribye sa avek bann bato Kargo e Korvet Lager.  Apard Por Victoria, bann propriyeter ki ti annan gran plantasyon koko, ti osi rikord letan toulezour.  Plizoumwen lapli, avek bi konpar rekolt tou le mwan oubyen sezon.  Ver 1950, avek letablisman Lorganizasyon Mondyal Meteolozi, Stasyon Por Victoria ti vin en Stasyon ofisyel rezo Les Lafrik, ki ti baze Nairobi, Kenya.

Mr Deputy Speaker, byensir avek linogirasyon Erport an 1971, aktivite ekonomik mazer pei ti’n bouze, sorti Lagrikiltir pou vin Tourizm.  Donk, zot ti bezwen bouze parey Minis ti’n dir.  Stasyon ti sorti lo Por Victoria e al Erport avek 8 travayer.  Sa i bon note, selman 2 Seselwa e lezot ti travayer etranze.  E Stasyon ti nonm anba Minister Tourizm e Lavyasyon Sivil.  E lefe ki Letan ti bezwen ganny obzerve tou le erdtan pour bann lenformasyon tou bann avyon ki antre/sorti Sesel, nonm louvraz pour bann travayer ti ogmante.  I bon note osi ki an 1999, Sesel ti ganny son premye Zofisye Previzyon Letan.  Sa ti Simon Low-Nam.  Plis Seselwa in apre sa zwenn sa Servis, ki fer ver 1983, Servis Meteolozi ti parmi bann premye pou lokaliz tou son bann post.

Mr Deputy Speaker, apard bann travayer kot sa Servis, i bon not osi lenportans bann dimoun ki kolekte bann lenformasyon tel ki lapli e zot fer sa volonterman.  Byen lontan, ti komans avek bann travayer tel ki bann Fakter e travayer Lanvironnman, ki ti fer sa form parti zot lavi toulezour.

Aktyelman dan pei, i annan 43 sa bann diferan pti stasyon ki rikord delo lapli partou Praslin, Mahe, La Digue e lo bann zil Elwannyen.  Bann dimoun parey Msye Dugasse, Ma Constance, ki rikord lapli avek son pti lekipman e pli tar pas sa bann lenformasyon avek Biro Meteolozi.  Li osi parey bokou lezot, i kontribye pou pas lenformasyon pour piblik.  Rikord lakantite lapli e menm divan e tanperatir, i kapab osi vin en bon pastan.  Bokou zanfan i kontan fer sa. Pourquoi pas osi, nou kapab annan nou prop pti stasyon osi kot lakour?

Mr Deputy Speaker, malgre tou sa bann devlopman e reisit pou anmenn lenformasyon pli presi lo letan, pli pros avek piblik, avek bi amelyor stati Servis Meteolozi Sesel, tre pe dimoun i konnen ki vreman pase kot sa Lenstitisyon Syantifik.  Mon dir Lenstitisyon Syantifik akoz konmela si ou al laba, ou pou vwar sa kantite lekipman ki annan e lafason ki zot travay.  E ki bann diferan travay ki ganny fer, avan ki sa lenformasyon final lo Previzyon Letan i ganny distribye avek piblik.

Bokou dimoun i ankor annan en move persepsyon lo Servis Meteorolozi e zot krwar ki sa travay i zis konpri prepare e donn Previzyon Letan lo Radyo e Televizyon.  Me Servis Meteorolozi i bokou plis ki sa.  Zot bann Profesyonnel kalifye, ki fer letid latmosfer lo prosesis letan e previzyon.  I demann en bon konesans bann fenomenn latmosfer tel ki tanperatir, presyon, lasaler, divan e lapli.  Rikord lakantite lapli, vites divan, tanperatir i enn.  Me pour forecast, i en lot zafer.  Se sa group Profesyonnel Seselwa, ki toulezour i bezwen zwenn pou analiz sa bann lenformasyon e data ki kolekte, pou zot kapab finalman donn en bon forecast, ki menm si i pa 100 poursan korek, me i bezwen a 90 a 95 poursan korek.

Mr Deputy Speaker, bokou pa konn lenportans sa servis dan nou lavi toulezour.  Lendistri Lavyasyon i espesyalman sansib avek letan.  Lafoumbal e gro divan i kapab anpes en kantite, si pa tou Avyon leve ouswa apoze.  Loraz, zekler e tirbilans osi i bann problenm pour Avyon e zot kapab menm koz domaz sever sa bann Avyon ler i dan lezer.  Avan okenn Avyon i leve, sa Pilot ek son co-Pilot, in bezwen ganny previzyon tou sa bann fenomenn, tel ki tirbilans e lafoumbal, lo tou-dilon son voyaz, ziska son destinasyon.  Donk, i tre enportan ki bann previzyon i presi e a-tan.  Sa byensir i ganny fer par en group Profesyonnel Seselwa.  En previzyon i pa toultan 100 pour san korek parey mon’n dir, me Forecaster i bezwen fer son mye, ki i anmenn son previzyon lo en nivo 90 a 95 poursan, ler pou zot donn sa bann lenformasyon Avyon, parske okenn pti fot i kapab retourn lo zot.

Mr Deputy Speaker, avek logmantasyon dan nonm konstriksyon ensi ki defi e problenm sanzman klima, son lenplikasyon e lefe lo Sekter Tourizm, Lagrikiltir, Lasante, Rezyon Lakot e Lamenazman Resours Delo, Servis Meteolozi in vin en komodite esansyel.  Preski toulezour nou pe trouve ouswa temwanny plizyer dezas natirel.  Pou redwir risk sa bann dezas, letan, klima e delo, i kapab anmenn en lenpak lo preski tou laspe lavi.  9 dan 10 dezas natirel i relye direkteman avek Meteolozi.  Malgre ki nou pa kapab anpes dezas natirel, en servis Previzyon Letan ki korek e a-tan, i kapab redwir lenpak sa bann dezas e minimiz bann lefe.  Bann ki pran desizyon e formil Polisi, pou bezwen plis lenformasyon pou formil bann diferan Plan Prevansyon.  E lenformasyon lo previzyon letan, klima e delo, pe vin deplizanpli enportan pou siport bann aktivite sosyo ekonomik tel ki lagrikiltir, transportasyon, prodiksyon lenerzi e lamenazman resours delo.  Donk, tou sa bann responsabilite pou bezwen tonm lo Servis Meteolozi.  Alors, pou elev zot stati, sorti en Servis pou vin en Lotorite, pou byensir donn zot plis lotonomi e plis lenportans.  Donk, kontribye bokou plis dan devlopman nou zenn Nasyon.

Mersi.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pierre.

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy Speaker.

Mr Deputy Speaker, basically Bill ki devan nou, pe fer provizyon … Sorry. Avan mon komanse, les mwan dir bonzour Minis avek son delegasyon.  Bonzour tou Manm koleg Onorab e bonzour tou bann ki dan Galeri.

Mersi.

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

HON DAVID PIERRE

Bill pe fer provizyon pou nou annan en Authority an relasyon ek Meteolozi avek Servis Meteolozi, ki pou:- sa Lotorite pou responsab pou provide Servis Meteorolozi pour Sesel a lavenir.  En Lotorite ki enportan e en Lotorite ki a monn avi, i bezwen ganny son full lotonomi, both ladministrasyon e finansyel, akoz nou bezwen donn zot, zot lendepandans, pou allow en servis ki Profesyonnel e nou bezwen fer sir ki nou donn zot tou resours, tou training ki neseser, pou garanti ki servis ki zot donnen i en servis ki nou pei i kapab kont lo la e en servis ki alaoter.

Mr Deputy, nou bezwen fer sir ki zot ganny lotonomi finansyel akoz sa i pou ede garanti:- apard kalite servis, i pou ede garanti ki bann staff, bann travayer, i ganny sa kalite kondisyon e i ganny sa kalite reminerasyon ki zot merite.  Zot a ganny en Scheme e kalite saler ki pou ankouraz kalite travay e kalite servis.  E sa pou ede osi donn zot respe.  Sa kalite respe ki zot deserve, dan lasosyete.

Annefe, ozordi mon pou profite Mr Deputy, pou mwan felisit zot, pou felisit bann travayer pour zot bon travay ki zot pe fer ziska ozordi.

Mr Deputy, responsabilite pou provide kalite forecast pour letan, pour klima isi dan nou pei, i en responsabilite ki enportan e i en responsabilite ki lour.  I enportan pour Lavyasyon, i enportan pour tou Seselwa e i enportan pour bann Pesere i enportan pour bann Maren.  I kapab sa diferans ant en katastrof e avoidance of en katastrof.  I kapab sa diferans ant lavi avek lanmor.  I kapab sa diferans ant pei pe sov milyon an term Roupi e pei pe depans milyon an relasyon avek larzan piblik.  Alors pour mwan, sa lepa ki pe ganny pran i enn ki dan en bon direksyon Mr Deputy, akoz menm si sa Lotorite pou perform menm fonksyon ki sa Departman pe performen ozordi, nou pou pe ganny en Biro Meteolozi, nou pou pe ganny en Lotorite e non pa en Departman dan en Minister.  I pou en Lotorite ki autonomous e i pou en Lotorite ki endepandan.

Mr Deputy, sa Bill i fer provizyon pour en Board, i fer provizyon obviously pour en Chair, en Vis-Chair, en CEO e Seksyon 8 i kler lo la.  Seksyon 8(1), i fer provizyon pour Prezidan apwent sa Board. E Seksyon 8(1) i en Seksyon ki tre kler.  I fer provizyon pour bann manm ki devret kapab asiz lo sa Board. I fer provizyon ki nou ganny en reprezantan sorti kot sa Minister responsab pour Climate Change, enn sorti kot Finans.  I enportan ki nou annan enn ki sorti kot Civil Aviation Authority.  I enportan ki nou annan enn ki sorti kot Seychelles Ports Authority, Town and Country Planning e egalman enportan ki nou annan omwen en eksper dan Meteolozi lo sa Board. Pour mwan, sa i tre kler e i tre enportan e mon siport sa.

Me Mr Deputy, Seksyon 8(2) i fer provizyon pour Prezidan apwent en Chair e Seksyon 8(3), pour Prezidan apwent en Vis-Chair.

Mwan mon ti ava kontan vwar dan sa Bill, ki once ki en Board in ganny apwente, Prezidan i bezwen annan konfyans dan kapasite bann dimoun ki li menm li in apwent koman bann dimoun ki pou lo sa Board. E mon krwar i devret annan enough konfyans ki sa bann dimoun, pou kapab apwent en Chair e en Vice-Chair.

So, dan sa laliny mon ti ava prefere vwar ki se sa Board ki’n ganny apwente, ki ganny sa responsabilite pou zot an retour apwent zot Chair e zot Vice-Chair.

Mr Deputy, Seksyon 18(3), i fer provizyon pour Accounts sa Authority ganny odite par Oditer Zeneral. Sa pour mwan i neseser, akoz nou konnen poudir sa Authority pou ganny larzan ki sorti dan Kof Leta, ki sorti dan Fon piblik.  Alors pour mwan, i en provizyon enportan akoz i pou donn loportinite Oditer Zeneral pou audit zot accounts. E sa pou ede ki i annan plis kontrol, pou ede ki larzan piblik i ganny depanse dan en fason ki transparan.  I pou ede fer ki i osi annan accountability. Pour mwan sa i bann gran prensip ki enportan e mon apresye sa provizyon ki’n ganny fer dan sa Bill.

Mr Deputy, Seksyon 20 i fer provizyon osi pour sa Lotorite prodwir en Rapor Anyel.  E sa Rapor Anyel i bezwen lo tou son bann aktivite ki sa Lotorite pou fer pandan lannen.  E sa Rapor pou ganny soumet avek Minis responsab e avek Minis Finans.  Me sa ki enportan pour mwan dan sa provizyon, i se ki sa sa Minis responsab pou bezwen fer sir ki sa Rapor i ganny soumet avek Lasanble Nasyonal.  Lasanble Nasyonal, akoz se sa Lenstitisyon ki reprezant lepep Seselwa.  E sa i vedir ki endirekteman, lepep Seselwa pe ganny akse avek travay e aktivite ki sa Lotorite pe fer.  E pour mwan sa i ekstrememan enportan.

Mr Deputy, mon pa pou long.  Mon pou terminen an di-z-an ki Seksyon (23) i osi en Seksyon ki a monn avi i enportan, akoz i pe donn Minis responsab en kantite pouvwar.  E i dir ki, ‘The Minister may give in writing, the directions of Policy to the Authority, in regard to the discharge of its functions.  And the Authority shall comply with such directions.’ Mwan mon ti ava kontan vwar, ki the Minister pe donn bann gran laliny, bann guidelines, an relasyon avek Policies e non pa direktiv as such. Me la ki Minis i dan Lasanble Nasyonal, mon ti ava kontan ki Minis i donn en leklersisman e en leksplikasyon lo lenterpretasyon sa Seksyon dan sa Bill, akoz pour mwan, kalite pouvwar ki Minis pe gannyen la, i en kantite.  E sa i kapab:-according to lenterpretasyon, i kapab impede lo lotonomi e lendepandans sa Lotorite.  So, mon ti ava kontan ki Minis i donn klarite lo la dan son larepons.

Avek sa de pti mo Deputy Speaker, mon pou dir ki an zeneral bann provizyon dan sa Bill i bann provizyon ki bon e mon ava esper en pe klarite from larepons Minis, pou mwan fer mon desizyon as to ki mon pou fer an relasyon avek vote pour sa Bill.

Mersi Mr Deputy.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Deputy Speaker.

Bonzour Mr Deputy Speaker.  Bonzour Minis e tou dimoun a lekout e bann zanfan Lekol.  I enportan pour zot, sa ki pe ganny deside ozordi.

Mr Deputy Speaker, sa Prozedlwa ki devan nou i en bon Prozedlwa.  En Prozedlwa modern, etandonnen listwar meteolozi dan Sesel.  Mon pa pou repet sa ki Minis in dir, me selman i kler poudir sityasyon meteolozik dan Sesel i pa sorti isi.  I sorti lwen.  In komanse dousman, dousman depi dan lannen 1880.  E in devlop en kantite.

1971 avek Erport, in fer en lot parkour enportan.  E nou’n vwar poudir ler en Erport i vin Enternasyonal, otomatikman i bezwen annan en pti Stasyon Meteolozi atase ek li.  Pa kapab annan en Erport Enternasyonal, napa okenn relasyon ek meteolozi.  Anfen kont, Sesel nou depan mon kapab dir, preski antyerman lo Meteolozi nou.  Si nou pa ganny pas par meteolozi, nou pa sorti lo nou zil isi nou.  Pou nou sorti lo nou zil pou al dan lemonn aryer, nou fye san poursan lo meteolozi.  Si i dir nou letan pa bon, Avyon pa deplase, kot nou pou ale?  Si i dir letan pa bon, Bato pa kapab sorti dan Por, kote nou pou ale?

So, ou vwar poudir meteolozi i vreman enportan en kantite, sirtou pour en leta zil parey nou.  E avek Erport parey mon ti pe dir, i fer ki Meteolozi in oblize ariv lo en lot nivo.  Sorti kot Por pou vin lo Erport.

Me prezan tou sa letan la, Biro Meteolozi, kantmenm in devlope osi kot Erport, in fonksyonn koman en Divizyon dan tou sa bann Minister ki’n responsab Meteolozi dan nou pei.  All along, in vin parey en Divizyon.  E nou konnen nou dan Gouvernman, ki mannyer en kantite red tape ki annan, ki kantite problenm parfwa ki annan pou fer en desizyon avans devan, ouswa pour egzekit serten desizyon.  E Meteolozi in sibir tousala pandan tou sa letan.  Sa in anpes li devlope, mon pou dir klerman.  In les li ale dan en serten fason, me in retard son devlopman dan en lot kote, avek bann lafason ki desizyon i ganny pran.  Konmsi i bon nou not sa an pasan.

Me nou’n vwar poudir in devlop en kantite lentere li Meteolozi.  En kantite zanfan, en kantite zenn in pran karyer dan Meteolozi.  En bann menm in sorti kot Meteolozi, in ariv CEO, ouswa in pran bann gran responsabilite lo ladministrasyon erport li menm.  I annan ki’n vin Pilot tou en.  Sorti kot Meteolozi in vin Pilot.  So, i montre ou ankor, lenportans e vitalite sa Meteolozi la.

Prezan, nou nou’n al ankor plis devlopman.  Meteolozi ozordi si ou al lo Erport, mon’n kapab dir i enn bann landrwa dan Gouvernman, dan nou pei, ki pli sofistike si ou oule dir.  Teknolozi in avans en kantite laba.  E i depan bokou lo teknolozi pour son lavansman.  Nou Meteolozi dan Sesel, i vital ek Sounami.  Lot zour nou’n ganny Sounami e nou’n vwar poudir nou mank lenformasyon akoz nou Sistenm Meteolozi, an relasyon avek bann lezot lenstans Meteolozi mondyal, i fer ki si nou ti’n pli avanse kekfwa nou ti ganny lenformasyon pli boner.  Nou vwar poudir dan larezyon, nou annan challenge ankor avek Siklonn.  Bann lenformasyon, lesanz pour Siklonn.  Sesel kantmenm nou an deor Cyclone Zone an realite, nou kapab zwe en rol pli enportan pou ed larezyon kontrol e konn davans menas Siklonn.  Be sa rol la, i pou depan lo nouvo relasyon ouswa nouvo stati nou Sistenm Meteolozik dan Sesel.

Nou kapab zwe en pli gran rol.  Ou vwar ozordi dan pei, en kantite keksoz i depan:- en kantite lenstans, biznes i depan lo Meteolozi dan Sesel.  Lagrikiltir, Lapes in nonmen, Lasirans, Biznes Lasirans ensi ki plizyer lezot.  Por, Komers li menm, parey nou pe dir Tourizm, to a certain extent. Avyon nou’n dir.  E prezan kot nou’n arive ler nou pe mazin pran en lot dimansyon, i enportan ki Meteolozi pa kapab kontinyen fonksyonn parey i pe fonksyonnen.  Nou vwar poudir in retard, i retard e kontinyen retard son devlopman.  I annan lekipman, i annan relasyon ki nou sistenm, nou Biro Meteolozi isi, i oule fer avek World Meteorological Organization par egzanp.  Serten lasistans ki i kapab gannyen, i pa pou gannyen akoz i pa en Lotorite.  I en Departman, en Divizyon dan Minister.  I parey sa.

So, i enportan sa stati ki nou pe al donn li la.  Sa stati ki nou pe la donn li la, i fer li ki i a tir sa depandans finansyel osi ki Gouvernman i mete dan Meteolozi.  Nou depans en kantite larzan en, akoz i parey en Divizyon mon’n dir, dan Minister, nou depans en kantite larzan pou fer li marse.  Nou ti kapab depans mwens larzan oubyen pa depans ditou.  Les li fonksyonn lo li menm, akoz zot zener en kantite larzan kot Erport.  Be Meteolozi pa gannyen sa larzan li akoz i al avek Lotorite Erport, akoz li koman en Divizyon, i pa kapab fer sa larzan.

Avek sa ki nou pe fer la, letan nou donn li son stati, son lotonomi la, koman en Lotorite, nou pe ogmant son stati, i a fer ki i kapab zener son prop finans.  Finansman son prop Bidze, i a fer.  E la nou konnen, Avyon i depans en kantite.  I pey en kantite pour Meteolozi akoz si lenformasyon meteolozik pa ganny donnen, Avyon pa kapab deplase.  E nou, nou pa kapab ganny touris e nou, nou fouti koman en pep.

Lenformasyon meteolozik i enportan.  Peser si i pa ganny sa lenformasyon osi, nou pa ganny pwason.  Lagrikiltir, nou pa pou ganny manze.  Nou pou dan problenm.  So, i enportan nou pe donn li sa stati.

Nou, nou osi souvandfwa kritik Meteolozi nou akoz nou, nou kontan kritike.  Lot zour mon ti dir dan Lasanble, Seselwa donn li sa.  E nou kritike akoz nou dir Meteolozi pa donn nou lenformasyon korek.  Ar, i pa ti vwar sa gro nyaz, pou dir lapli pou tonbe.  La divan en sel kou in soufle, li i pa’n dir nou davans.  En kantite keksoz nou blanm Meteolozi.  Nou dir ki zot pa konnen ki zot pe dir parfwa.  Saler, sa bann dimoun i konnen zot.  Zot in train. Me selman i annan defi la.  I pa kapab devlop plis akoz i depan lo lezot keksoz pour son lavansman, Meteolozi.  E sa depandans, ler nou pe donn li sa Lotorite la, sa lotonomi, sa stati koman en Lotorite, i a permet li kapab devlop pli vit.  Koumsa, i a kapab devlop plis en lafors imen.  I ava train plis dimoun, plis zenn.  La i byen nou vwar bann manrmay lekol la ek nou.  Plis zenn i ava ganny en lentere dan sa karyer Meteolozi.  I a fer ki nou a ganny plis dimoun pli kapab, pli kalifye dan Meteolozi.

I a fer ki koman en Lotorite, lekipman ki li i anvi la Meteolozi, i pa a depan lo Erport, i pa a depan lo Gouvernman, lo Minister Lanvironnman akoz Lanvironnman li i telman vast sa Minister, i vwar lezot keksoz pli enportan ki enn, pli enportan ki lot.  Prezan Meteolozi li avan ou al donn li sa lekipman ki li i byen bezwen, in pran plizyer letan.

La prezan Meteolozi i a vwar son bezwen vital, son bezwen enportan e irzan pli byen e i a rod sa pli vit.  I pou ganny plis lasistans parey mon’n dir taler, avek World Meteorological Organization ek lezot lenstans rezyonal e enternasyonal, ki annan relasyon ek Meteolozi, i a kapab ganny lekipman, pli bon lekipman e lekipman pli vit osi i a vini.  E prezan, i a kapab lokaliz pli byen son prediksyon klima e tou.  E tou sa ki soz dan larezyon la, dan nou pei, kot i konsern klima Meteolozi.

Konmsi prezan, i a kapab dir nou Lapli, Soley, tou sa bann zafer pli byen, pli vit e pli presi. E sa i ava evit en ta problenm pour nou pei sa.  E nou ava konnen si Sounami pe vini, si nou bezwen tay dan bwa nou a taye.  Nou ava konnen par egzanp, si gro lapli vreman pe vini.  Nou a konnen ki kalite prekosyon nou pou pran, akoz konmela la, ou pa kapab fye lo sa:- i annan en body ki’n fer sa bann zafer, ki mannyer i pe dir sa?  Bann dezas la.

Dezas li i konn en problenm.  Sa en gro problenm e nou, nou pa kapab rely lo la.  Kekfwa la ek sa ki nou pe fer, nou a kapab konnen davans, nou a kapab pran nou mezir nou menm, petet pli byen.  Koman en pep nou a pran nou responsabilite.  Bann distrik, la pou annan Lotorite Distrik byento.  I a kapab prepar li pli byen, akoz la nou pa kapab prepar nou okenn fason.  E ti ariv en problenm lot zour la, bann zafer dezas Cascade.  Ziska ozordi i ankor parey.  Pa’n fer gran, gran, gran, gran improvement. Ler sa i ava arive, kekfwa la, nou a kapab rely en pti pe pli byen lo sa bann lenformasyon pli presi ki nou ava gannyen.

I annan en lot keksoz.  Avek sa devlopman, avek sa Lotorite ki ava kree la, i pa pou reste zis lo Erport la, li Meteolozi.  Akoz ou rapel en pe letan, Meteolozi ti ganny atake, an ‘81’ avek soz la, mersener.  In vini, zot in tap anler laba ek fizi, laba kot Meteolozi, MET Office mon krwar.  PS ou ti laba sa letan, non?

(Laughter)

HON CHARLES DE COMMARMOND

Ou konpran?

Avek sa Lotorite la, i ava annan en pti lwaye lo Erport, en pti Biro, en pti ….  I bezwen sa bout lo erport li.  I bezwen fonksyonn la lo Erport, pou li donn Avyon son lenformasyon.  Me selman son Headquarters i kapab aryer, en fason i a minimiz risk ki i kapab gannyen.  La si en bonm i pete, en zafer i pete la, fini Meteolozi.  Nou annan zis en landrwa lo Erport.  Me ek sa Lotorite, i a kapab vwar li en lot landrwa, pour li etabli son Headquarters.  En fason i ava annan diferan pti baz.  I kapab annan enn lo Erport, i kapab annan enn lo Por, i kapab annan enn lo bann zil.

Nou annan en lot problenm ki nou pe face ozordi, ki nou fer fas avek ozordi.  Meteolozi, kanmenm i anvi devlope, la ki mannyer i ete, i annan en problenm Legal.  I pa kapab antre lo propriyete prive dimoun.  Menm lo zil, i pa kapab antre zis koumsanmenm pou li al fer sa ki li, i ti ava anvi fer pli byen, pour nou pep, pour nou pei e pour larezyon.

Avek koman en Lotorite, i ava devlop li, son kad Legal pli byen.  I ava annan sa ki nou apel si ou oule, parey PUC i annan, en pti pe: parey bann lezot servis irzan i annan.  Cable & Wireless and what not, i a kapab la annan sa proteksyon Legal pou li kapab anmenn sa devlopman.  I ava kapab pli byen kordin bann lenformasyon meteolozik pour larezyon, pour lanvironnman, pou nou kapab vwar davans, pli byen sa bann danze kot pe vini.  Ou konpran?  An menm tan, i pou parey mon’n dir etablir e kree sa ki nou apel akse enternasyonal, pou konnen kan nou pou bouze.  E apre i ava anmas reveni parey mon’n dir.  Sa i enportan.

Me selman an menm tan Mr Deputy Speaker, nou annan copy write lo data.  Lenformasyon ki i anmase Meteolozi:- e ozordi i annan lezot lenstans ki osi anmas lenformasyon dan pei.  Kot Por, kot lot, lot, lot.  E sa osi i ava ganny zener dan en fason pli byen.  Nou a konnen poudir Meteolozi ki li sa bann lenformasyon bezwen al kot li.  Li ki ava sofgard sa bann lenformasyon.  Lenformasyon data lo bann keksoz Lanvironnman, Meteolozi, Klima, ensidswit.  E alor i a kapab vann pli byen sa pou li anmas son larzan, share pli byen pou li kapab ed Larezyon e nou pei menm.  E kapab osi fer ki sa bann lenformasyon i ava korek.  Pa kapab annan 3, 4 landrwa dan pei, ki donn lenformasyon lo menm keksoz.  Konmsi enn a dir ou sa, lot i dir sa, lot i dir sa.  I a bezwen annan en landrwa, en sours lenformasyon ki korek e presi ki i ava sorti.  E La i ava sorti kot sa Lotorite.  Li ki ava master tou sa bann keksoz.

Mr Deputy Speaker, mon krwar, mwan i annan en lot pwen avan mon fini, ki mon ti ava anvi fer sorti.  Tou sa ki nou pe dir i fantastik.  Me selman letan nou pe envit Meteolozi on board koman en Lotorite, i annan osi serten responsabilite ki i bezwen pran.  Koman en Lotorite tou-le-z-an i bezwen donn son rapor finansyel.  I bezwen li parey in dir konmela i annan problenm, i pa kapab bouz vitman, nou anvi vwar li full speed ahead.  Nou anvi vwar li pe bouz vit.  Tou sa bann kritik ki zot dir, pa kapab train dimoun, nou anvi vwar li pe train dimoun.  Tou bann kritik ki nou dir la, ki anpes li avanse, nou anvi vwar li Meteolozi laba, pe fer sa bann progre.  E nou anvi i servi Medya.  Nou anvi i servi Medya, pou donn lepep Seselwa lenformasyon lo ki i pe fer.  Ki lavansman, ki lagrandisman, ki progre.  Dir nou.  Nou annan en Medya ki souvandfwa nou lenformasyon ki sorti lo la i manke, pa ase.  La mon vwar en pti improvement.  Be ek sa:-be Medya i dir mwan, be ki ou oule?  Mwan mon pa kapab dir nanryen si zot pa dir mwan dir.  Be dir Medya, i a dir.  Ou konpran?  Meteolozi nou annan en rol la, pou les lepep konnen ki pe pase kot li.  La ki nou pe donn li son lotonomi, nou demann li pou osi fer sa e pou kapab fer ki nou ava vin pli zanmi ek li, nou a pli kontan li, nou a pli kapab rely lo li.  Me sa kestyon ki mon’n dir, lo kestyon son bann depans, son bann kont, nou demann li osi pou dir nou ki mannyer i pe fer, si i byen nou ki nou pe fer la, pou donn li son lotonomi akoz i dir i pou ganny plis larzan, i pou kapab zener son zafer li menm.  Alor i donn nou sa kont pour ki nou dan FPAC, nou osi swiv ki pe arive, dan en fason ki bann lenstans ki nou gete ki mannyer sa bann progre, pe ganny fer dan sa bann direksyon.

Mr Deputy Speaker, mon krwar mon’n dir ase lo sa Bill.  E i en bon Prozedlwa, i modern e i pou anmenn nou pli devan ankor.  It’s a challenge. E la ki Erport i pe bouz ankor li osi.  Erport osi la i pa avanse li.  IKO pe met presyon lo li, i dir, ou bezwen fer sir tou bann Peser pa vin la pou koup Erport.  Fer sir ki ou:- la nou pe plan dezyenm Erport.  I dir ou dezyenm Erport pe plan.  Ou annan zis en pti Biro Meteolozi la, si ou bonbard li i fini.  Ankor si bann lennmi i vin dan pei, si i annan ankor mersener ki antre.  Ou pa konnen tou sa bann zafer ou bezwen:- se sa nou bezwen reste vizilan koman en pei.  E sa i a ed nou pou nou avanse.  Ek sa responsabilite Lanvironnman Sesel pe pran, sa responsabilite rezyonal ki i pe agrandi, Sesel pe bouze en?  Sa pti pei pe pran en ta responsabilite lo li.  E parey mon dir, Meteolozi it’s vital.  I vital e la i a kapab zwe son rol pli byen, ler Meteolozi i ava annan li son Lotorite.

Avek sa nou a siport sa Bill e i annan enn de pti amannman.  Mover i ava enformen.  Me mon krwar i typo e sa i bann keksoz ki ava amelyore avek letan, pou fer sir ki nou annan mwens sa bann amannman, ouswa nou napa ditou, bann pti zafer tipografi.  Me selman sa Bill i bon e Meteolozi, nou swet zot all the best. Nou dir zot kont lo nou sipor e ansanm, nou ava fer nou pei al pli devan.

Dernyen pti keksoz, Mr Deputy Speaker.  I annan en keksoz lo sa zafer Chair and Vice-Chair ki Lopozisyon:-Leader Lopozisyon in dir.  Mwan mon kontan mwan si Prezidan pe dir, li i pe apwent son Chair, son ViceChair.  I annan problenm la.  Mwan mon’n fek:- konmsi mon pe obzerv sa bann keksoz ki pe vin pli souvan.  Petet letan Prezidan i ava met son dimoun la, nou ava kapab konnen, akoz i bann landrwa frazil.  I bann landrwa soz la Meteolozi.  Konmsi ou bezwen fer sir ou annan dimoun korek la.  Ou pa kapab ganny ou en dimoun ki la, ki vin parey kot Finans.  Ki letan i vwar pa konnen ki’n arive ek 50 milyon.  Apre 13an pli tar, sepa konbyen letan pli tar, 9an, 8an, 9an, ki i vin dir, ar ti soz.  Non.  Nou oule bon dimoun la ki koman en problenm i vini, i dir nou.  Sa i enportan Prezidan i swazir son dimoun osi, i met la.  Akoz letan ou les nenport ki swazir nenport kwa la, nou ganny en bann problenm apre.  Mon pe anvoy en warning lo sa, konmsi les Prezidan swazir son dimoun, en fason si i annan problenm la, nou a blanm li menm.

Mersi bokou, Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, ava mon envit Minis fer son Right Of Reply, nou annan notis en lamannman.  Mon pe demann Onorab Rose pou prezant son lamannman.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Deputy, bann lamannman i straight forward e i typo e mon ti a kontan demann the House pou konsidere.

Mersi.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon.  Okenn Manm ki segonn sa bann lamannman?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Deputy Speaker, mon segonn sa bann lamannman.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon.  Anba Order 67(1), nou pou aksepte sa bann lamannman koman bann simple Amendments.  Bon, Minister, Right Of Reply.

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Deputy Speaker.

Mr Deputy Speaker, mon ti a voudre premyerman remersi tou bann Onorab ki’n fer zot statement e ki in fer resorti kekfwa bann defayans be osi bann lavantaz ek bann pwen for pou annan en tel Metrological Service ki endepandan, ki otononm e ki parey nou dir an angle, ki light lo son lipye: ki kapab pran bann desizyon ase vit.  E sirtou mon ti a voudre remersi tou bann ki’n eksprim zot sipor pour sa Prozedlwa.

Parey nou’n vwar dan bann lannen ki’n pase, Gouvernman in toultan pran bann Lorganizasyon ki annan pou fer avek loperasyon.  E in kree zot koman bann Lazans ouswa koman Lotorite.  E in retir preski tou sa bann Lorganizasyon dan bann Minister.  Akoz parey in ganny dir plizyer fwa, ler en Lorganizasyon i dan Minister e sirtou parey met sa Biro Meteolozi ozordi, i en seksyon dan en Departman.  Alor ki i fer, se ki bann sistenm desizyon e pou kapab bouz keksoz, i pran en pe letan: akoz i bezwen sorti kot PS, PS i al kot DG, DG i al pli ba kot Direkter.

E ler ou ava annan en Lorganizasyon totalman endepandan, se sa CEO, ki kapab pran desizyon deswit, le moman ki lenformasyon i ariv kot li.  E sa i en keksoz ki nou vwar pe arive dan laplipar bann Lorganizasyon ki annan pou fer avek loperasyon isi Sesel.  E bann letid ki’n ganny fer, i demontre poudir en sistenm parey i bokou pli efikas, ki ler son bann Lorganizasyon i dan Gouvernman.

Mon ti a voudre re-affirm avek bann Manm Onorab, poudir Gouvernman pou kontinyen envesti, dan sa Biro Meteolozi.  Nou annan plan pou build, ouswa pou konstri en nouvo batiman lo L’Ile Soleil, kot nou pou tir sa lofis la ozordi ki i ete dan Airport – dan en pti biro: kot nou pou met li dan son biro ki pour li, kot i pou kapab annan tou son bann fasilite ki neseser, pour li kapab epanouir e fer son louvraz bokou pli byen ki i pe fer ozordi.

E sanmenm sa lannen, nou’n anvoy plizyer bann zenn ki ti pe travay avek Meteo, pou al fer en degre an Sin e an Kenya, Nairobi pour zot kapab ganny bann kalifikasyon neseser.  E napa en mwan ki pa pase, ki napa bann zofisye Meteo ki pa al training ouswa workshop: ouswa bann konferans aletranze pour zot kapab amelyor zot konnesans e osi kit zot azour avek bann nouvo devlopman, ki pe arive konsernan sa bann:-zot metye ouswa zot profesyon.

A lafen, bi prensipal Gouvernman, se pou fer sir nou annan en biro ki efektif, ki pe devlope vit, ki azour, ki konnen egzakteman ki zot pe fer koman bann vre profesyonnel: e ki pe donn bann lenformasyon de ot kalite lepep Seselwa e tou bann ki depan lo zot servis.  E avek sa problenm sanzman klima, mon pa bezwen elabor plis.  Mon konnen nou tou nou konnen, ki kantite difikilte ki nou pe pas ladan depi 2013: nou’n vwar bann movetan ki nou’n ganny tape avek – 2014, 2015.  Ankor Zanvye, nou’n ganny tape ek movetan.  E sa lannen laplipar dimoun i a dir ou, i pa konpran ki mannyer sa letan vreman pe ale: ziskan ler ki nou’n ganny sa algae bloom semenn pase.

Me tousala i kler poudir i annan bann koneksyon direk avek klima ki pa normal ki nou, nou pe eksperyanse pandan sa bann letan ki nou pe viv ladan.  E nou ekspekte li, pe vin bokou pli pir avek sanzman klima, ki tou bann syantis pe dir nou poudir keksoz pa pe bouz dan en bon direksyon.  Pou reponn Statement ki -ouswa kestyon ki Onorab Pierre in demande: ler ou regard sa Bill e ou regarde ki kantite pouvwar ki sa Board avek son:-avek sa CEO pou annan dan pou enplimant sa bann Polisi.  Epi menm bann desizyon ki ganny pran, ou vwar poudir zot annan en kantite.  E annefe, se zot ki pou fer rekomandasyon avek Minis, pou dir li egzakteman kwa ki zot vwar i neseser, pou bouz sa biro dan direksyon ki neseser pour li ale.

E zot, zot pa pou enplimant zis sa ki Minis i dir.  Si nou konn byen ki mannyer Gouvernman, i fonksyonnen ozordi, se ki bann Minister, son main rol se pou devlop bann Polisi, devlop bann stratezi e devlop bann lezislasyon ki neseser pou met an plas.  Me bann Minister pa fer sa dan en kwen zot tousel, avan ler ki i ariv kot Minis.  Sa i ganny fer atraver tout en prosesis de konsiltasyon.  Par egzanp, menm sa Bill ki’n anmenn ozordi devan zot, nou’n fer konsiltasyon pandan 2an – a lafen pour nou kapab annan en dokiman ki nou krwar i akseptab pour nou kapab propoz devan zot.

Alor pour mwan, mon pa vwar sa lenkyetid ki Onorab Pierre i annan, akoz i kler poudir Minis, pa zis senpleman pou pran bann desizyon dan en kwen, dan en vacuum, san ki i annan konsiltasyon, san ki i annan bann lenformasyon ek bann fe devan li pour li kapab pran bann desizyon: ki a lafen se bann advisors, se bann dimoun ki konsey li e menm sa Board avek sa CEO, ki pou zwe en rol tre enportan.  E menm bann desizyon ki pe ganny pran enternasyonal, ki tous ansanm ler ou met tousala, se sa ki pou gid bann desizyon ki Minis pou bezwen pran.

Avek sa mon a remersi tou dimoun ki’n siport sa Bill e mon a remersi tou bann Onorab ki’n ankor eksprim zot sipor.

Mersi Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, lo prensip e merit zeneral sa Bill, nou pran en vot.  Tou Manm ki an faver?  Inanim.  Mon a ganny en formal Second Reading.

ASSISTANT CLERK

A Bill of an Act to provide for establishment of the Seychelles Metrological Authority, to be a National Authority for early warning on weather and climate phenomena and tsunami in Seychelles.  Provide for Meteorological Services for International Air and Sea Navigation and for matters connected therewith or incidental death.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, mon prezimen napa rezon pour nou al lo staz Komite.  Mon a ganny en Mosyon pou sote.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Deputy, mon move ki nou sot staz Komite.

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn Manm ki segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Segonde Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Nou pran en vot lo la.  Tou Manm ki an faver ki nou sot staz Komite?  Inanim.  Mon a ganny en Motion for Third Reading.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Deputy, mon move ki nou lir sa Bill en trwazyenm fwa.

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn Manm ki segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Motion is seconded Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Lo la nou pran en vot.  Tou Manm ki an faver sa Bill? Inanim.  Mon a ganny en Third Reading.

ASSISTANT CLERK

This Act may be cited as the Meteorology Act, 2015.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, sa Bill in ganny aprouve.  E mon’n ganny enformen ki PS Agricole, i bezwen kit nou pou en lot commitment, nou ava ekskiz li parmi nou.

E avek sa nou a move lo lot Bill, Coco-de-mer Management Amendment Bill, 2015. E mon a ganny en Motion for Second Reading.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Deputy, aba Order64 (2) mon move ki nou lir sa Bill en Dezyenm Fwa.

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn Manm ki segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

The Motion is seconded Mr Deputy Speaker, Sir.

MR DEPUTY SPEAKER

E mon ava envit Minis, pou prezant son Bill.

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Deputy Speaker.

Nou Coco-de-mer, se lespes e resours natirel ki pli sakre ki nou annan isi Sesel.  Parey Dodo i ganny asosye avek Moris, Coco-de-mer i annan menm lenportans pou Sesel.  Ladiferans ant Dodo e Coco-de-mer, se ki Dodo nepli egziste e in fini disparet.  Me si nou pa fer atansyon, Coco-de-mer pou disparet dan le menm fason ki Dodo in ale.

Ozordi Coco-de-mer i ganny kalifye koman an danze par IUCN, ouswa World Conservation Union: ki Lorganizasyon ki ganny rekonnet dan lemonn antye, pou fer sa bann evalyasyon.  Ler en lespes i ganny kalifye koman an danze par IUCN, savedir sa lespes pe ganny menase avek disparisyon.  I annan nou ki ava demande ki mannyer sa kantite pye Coco-de-mer ki annan, i kapab disparet?

Me si nou pran konsiderasyon konbyen letan i pran pou en pye Coco-de-mer pouse, avan ki i aporte e letan ki en pye Coco-de-meri pran pou matir, nou a komans konpran sa problenm.  E si tou sa 2 mil Coco-de-mer, ki ganny prodwi par lannen, i ganny kolekte e vann e napa ki ganny plante, i ava vin pli kler akoz sa lespes i an vwa disparisyon.

Pandan bann dernyen lannen, nou’n vwar ki lakantite vol Coco-de-mer in ogmante, a en pwen ki tre grav e trakasan.  Nou’n fer konsiltasyon depi komansman lannen avek plizyer eksper e dimoun ki konsernen avek zesyon Coco-de-mer lo Praslin.  E nou’n devlop en plan daksyon ki enkli revwar Lalwa Coco-de-mer 1978.  Nou’n osi kree en task force lo Praslin: met an plas en progranm sansibilizasyon: e en progranm pou replante e kolekte plis lenformasyon, lo sa lespes.

Sa ki konsern revwar Lalwa, nou pe refer li an de parti.  Premye parti se pou revwar bann kondannasyon o pli vit posib e pli tar revwar sa Lalwa Coco-de-meran antye.  Dernyen lamannman sa Lalwa, ti ganny fer an 1994: savedir 11an:-vedir –sorry, 21an pase.  E bann kondannasyon, pa reflekte larealite ozordi.  Laplipar kondannasyon dan sa Lalwa, i ziska R5 mil ou ziska 2an prizon.  Ozordi en Coco-de-mer dan serten laboutik, pe vann plis ki R5 mil.  Alor pour serten dimoun ki’n vol plizyer Coco-de-mer, i pey fre pou vole menm si i ganny kondannen.

Bann sanzman ki pe ganny propoze, se pou ogmant lanmann, pou vin R25 mil ziska R500 mil.  E kondannasyon prizon, ziska 2an prizon.  Sa nou krwar ava dekonsey dimoun, pou antre dan bann tranzaksyon ilegal, ki annan pou fer avek Coco-de-mer.  An plis, sa lamannman pe donn Minis pour Lanvironnman, pouvwar pou fer bann regilasyon, pou protez pye Coco-de-mer li menm e son labita: an vi ki i annan dimoun ki pe koup pye Coco-de-mer e menase pou met dife dan lafore, kot i annan bokou pye Coco-de-mer. Sa bann sanzman, i ava donn Gouvernman letan pou revwar sa Lalwa an antye, avek konfyans ki bann kondannasyon neseser, in fini ganny met an plas.  Alor i tre enportan dabor, ki nou met an plas bann striktir, Polisi, stratezi e Lalwa efektif, pour son lamenazman e proteksyon.

Mr Deputy Speaker, nou travay pa fini la.  Nou bezwen kontinyelman pe promot lenportans avek valer nou Coco-de-mer, atraver diferan form sansibilizasyon: espesyalman avek nou bann zenn.  Nou ti ava profit sa lokazyon, pour lans en lapel avek manm piblik, pou ed nou dan nou lalit pou kontinyelman protez nou Coco-de-mer: e pa ezit-e pou raport okenn dimoun ki komet okenn lofans, kont sa lespes avek mon Minister e menm avek Lapolis.

Mr Deputy Speaker, mon annan plezir pou prezant sa bann sanzman dan Lalwa Coco-de-mer, avek sa Lasanble: e demann li pou donn son laprouvasyon, sa bann lamannman.

Mersi Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Esther.  Proceed.

HON NATASHA ESTHER

Mersi Mr Deputy Speaker, Minis ek ou delegasyon, tou bann zanfan dan Galeri, tou Manm Onorab e tou dimoun a lekout, bonzour.

Mr Deputy, en expert ki ti vizit Vallée de Mai resaman, pou determin leta bann Coco-de-mer, in predir ki si napa rezenerasyon Coco-de-mer, sa plant dan lespas 200an pou nepli an egzistans.  Lo lalis IUCN parey Minis in dir, Linyon Konservasyon pou Lanatir, en Lorganizasyon ki get leta nou bann lespes plant e zannimo lo nou planet, in santi presyon ki nou Coco-de-mer pe eksperyanse.  E sa Lorganizasyon, in alert Lotorite konsernan Coco-de-mer. E in ganny klasifye lo son red list, koman en plant an danze.  E si nou pa fer atansyon, i riske mont lo kritik-man an danze.  Lokalman sa plant andemik, ki son labita natirel i Sesel, i kontinyelman ganny menase.  Rikord i montre ant lannen 2011 ziska 2014, en total 848 Coco-de-mer, ti ganny raporte vole dan Vallée de Mai e Fond Peper, zone ki tonm anba Seychelles Island Foundation.

E pa ni lwen Mr Deputy, selman 2 semenn pase, 8 Coco-de-mertann ti ganny raporte vole Fond Peper.  Nou ti vwar en rediksyon ant lannen 2012 ziska 2013, set akoz zisteman serten regilasyon ki ti ganny revize an sa ki konsern Coco-de-mer. Ti annan en ban, ki ti’n ganny osi enpoze lo eksportasyon son kernel.  Plizyer lezot regilasyon ti ganny met an plas e amande, avek bi pou pran bann mezir pou pran plis strik, pou sofgard fitir sa plant ki ti an gran menas.

Sityasyon aktyel lo nou Coco-de-mer i alarman.  Enn bann rezon ki fer li alarman Mr Deputy Speaker, se ki sa kantite letan ki sa Coco-de-mer i pran pou pouse e i pa en fri ki ou ganny fasilman.  I pran 25an pour en pye Coco-de-mer pouse e reach matirite.  E son fri i pran 7 a 9an, pou matir e la kot i tonm ater pour zermen.  Sa ki sagrinan ladan se ki plizyer Coco-de-mer pa arive tonm ater e stil vole in sanze.  E poachers i komans koup depi pye koko.  Zis mazinen i pran 25an pour en pye koko pouse.

Sa lamannman ki nou pe koz lo la Mr Deputy Speaker, i trez enportan.  E i vin en zouti serye pou Minister Lanvironnman, e tou bann partners konsernen dan sa lalit.  Coco-de-mer li menm i ganny proteze anba 3 Lalwa Sesel.  I ganny kouver anba sa Coco-de-mer Management Degree, ki nou pe anmenn serten revizyon – dan bann penalti ki pou ganny enpoze lo en dimoun ki komet en lofans, an sa ki konsern Coco-de-mer.  I osi ganny kouver anba Bread ruit and other trees Act. E vi ki i ganny trouve dan bann National Park, i osi ganny kouver anba Nature and Conservancy Act, Lalwa ki protez bann National Parks avek rezerv.

Lamannman ki Minister Lanvironnman in anmenn devan nou bomaten, se enn ki pou premyerman, ogmant sa fine, lo okenn dimoun ki ganny kondannen pou lofans ki konsern Coco-de-mer:ki swa son lannwa, son pye ou son labita.  Sa i konpri transportasyon e enportasyon ilegal: destriksyon anver son pye ou son labita.  Parey Minis in fer resorti, sanzman ki pou annan avek sa lamannman, se letan ki sa Bill i pase, fine pou ogmante sorti 5 mil pou en sonm 25 mil minimum. E sa pa pou depas plis ki R500 mil maximum.  I pou osi annan en santans 2an prizon, oubyen en dimoun i kapab fer fars avek tou le de santans.  Sa fine parey Minis in dir, in ganny mete pou reflekte valer moniter ozordi e pou ede dekouraz a tou pri: e anpese ki bann tel aktivite ilegal i kontinyen.  Vallée de Mai, i annan son prop zistwar e mister pou akonte sirtou, an sa ki konsern son mal e femel Coco-de-mer.  En zarden vivan, ris an bio diversite ki ganny klasifye parmi 1031 sit mondyal anba UNESCO.

Mr Deputy Speaker, Coco-de-mer i asset zil Praslin.  En kado ki sa zil in ganny beni avek: en latraksyon ki ralye plizyer nasyonalite dan bann lafore, pou senpleman admir sa plant inik.  E trez enportan, en latraksyon ki’n vin biznes: ki anmenn dipen lo latab preski tou Pralinwaz, ki travay direkteman avek Lendistri Tourizm lo sa zil.

Mr Deputy Speaker, diskisyon e deba lo Lafet Praslin, ti met nou tou dan en refleksyon profon lo sa size.  In osi elarzi nou panse, ki lavenir sa bann National Park, enkli nou Coco-de-mer, i osi ganny revwar pli larzman.  Si nou pe koz lo Cultural Tourism e kree plis lanplwa, biznes pour zabitan sa zil, i enportan pou vin avek bann linisyativ e plis nide inovativ, pou devlop sa bann laspe.

Mr Deputy, nou’n osi vwar li enportan ki at least parti reveni ki ganny kolekte, i al dan en Fon Devlopman lo Praslin, ki ava ed le de distrik.  Nou pa pou manke a sa pwen osi, pou salye travay dir e determinasyon tou staff Minister Lanvironnman, Lotorite SNPA, SIF e Fond Ferdinand ek tou bann lezot partners, ki pe lager sanses pou prezerv sa lespes andemik, trouve dan vezetasyon Sesel.  I osi nesesit en zefor kontinyel, pour tou sa ki konsernen, i zwe zot rol dan lenplimantasyon sa Lalwa dan tou son totalite.  En destriksyon dan leko sistenm sa plant, i koz en gran menas dan legzistans sa plant e en gran pert pou Sesel: ki osi rekolte parti son reveni lo lavant nou bann Coco-de-mer.

Legzistans nou Coco-de-mer, i egalman nou konsern isi dan sa Lasanble.  I an vo tan lo sa Bill, i premyerman montre nou sipor, pou met en lafen avek sa avek destriksyon sa plant inik.  Mwan e mon koleg Onorab Volcere, nou’n osi montre nou sipor anver klib Friends of Vallée de Mai, kot bann zanfan lekol ti pledge pou protez Coco-de-mer. E nou ti prezant zot swe avek Speaker Lasanble, parey zot ti demann nou.  Sa ki pe arive ozordi dan nou Lasanble, se kontinyasyon sa travay.

Avek sa de mo Mr Deputy, mon pou aport mon sipor anver sa Bill trez enportan.

Mersi.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon avek sa Lasanble, i a break e nou re rezwenn 11er.

(Break)

MR DEPUTY SPEAKER

Nou deba i kontinyen lo Coco-de–mer Management (Amendment) Bill, 2015 e mon envit Onorab Volcere.

HON MARC VOLCERE

Mersi Deputy Speaker.

Deputy Speaker, Minister, koleg Manm Lasanble.

Mr Deputy, mon pa pou long lo sa Mosyon, me lefe i pe koz lo Coco-de-mer, mon krwar i enportan ki mon dir de mo.

Mr Deputy Speaker, ler nou koz Coco-de–mer otomatikman nou mazin Praslin.  Parey nou konnen, sa plant i trouve prensipalman lo nou zil.   Sa plant ki par:- nou kapab apel li lasans si ou oule, i pous natirelman lo nou zil.  I en kado ki limanite in donn nou.  Me i osi annan lezot landrwa, sirtou lo bann zil pros o-bor Praslin, par egzanp lo Curieuse kot Coco-de-mer osi i pous en pe an labondans.  E apard dan Vallee De Mai, nou osi annan bann lezot sit tel ki Fond Ferdinand e lo bann lezot propriyete endividi kot sa plant i pouse.

Mon krwar sanmenm sa semenn oubyen semenn pase nou ti vwar en Msye, Msye Savy pe koz lo lakantite plant ki li i osi annan lo son propriyete e alors i pe rod fason pou fer piblik, pou fer etranze osi apresye sa bann plant ki i annan lo son propriyete.

Mr Deputy Speaker, sak sa bann Lorganizasyon oubyen endividi i rod fason pou zot esey prezerv sa ki zot annan lo zot propriyete.  E parey nou osi konnen Vallee De Mai, sirtou i en World Heritage Sight.  Alors, i enportan pou nou kapab protez sa plant.

Mr Deputy Speaker, listwar osi in montre bokou viziter ki vin vizit nou, zot oule a en moman ou en lot al vizit sa sit.  Me i domaz tou dernyerman, bann lensidan ki nou pe remarke.  I domaz ki i annan serten dimoun pa ankor trouv lenportans, oubyen pa ankor konn vre valer sa noix ki vreman presye pour mazorite pep Seselwa.

Mr Deputy Speaker, sa pti group dimoun ki pa ankor vwar sa vre valer Coco-de-mer, se pour sa rezon ki nou devret pe anmenn sa bann lamannman ki Minis in prezant avek nou bomaten.  Me an zeneral nou osi konpran, nou osi konnen lekel sa bann dimoun ki asosye zot avek sa ki nou pou apel vol Coco-de-mer.  Mon krwar se bann dimoun ki’n ganny afekte, ok bann dimoun ki frekant bann sibstans par egzanp drog.  Kot zot pa pe vwar le vre valer sa noix li menm.  Kot sa pe ganny vann pou a en pri ki vreman ba ler ou get li, konpare avek son vre valer ki en Coco-de-mer i annan.

Mr Deputy Speaker, en Coco-de-mer i kapab pe ganny vann:- bann Coco-de-mer ki nou apel sa en Coco-de-mer ki’n ganny vole, i kapab pe ganny vann senpleman pour R100, pour R200 e kot son valer nou pe dir dan magazen i pe ganny vann pour plis ki 4 a R5 mil.  E pli gro problenm avek tousala se ki annan de fwa kot ou vwar menm pye, sa bann pye ki’n ganny zet ater, senpleman pou ganny swa sa Coco-de-mer sek oubyen menm pou ganny sa Coco-de-mer ki tann, pou sa bann dimoun kapab vann.

Mr Deputy Speaker, mon get sa bann lamannman ki devan nou osi koman bann deterrent. Ok. Bann dimoun ki kontinyelman vwar vol Coco-de-mer koman en fason pou ganny en sirviv, sa Lalwa i devret la pou dir zot, poudir be mon krwar in en moman kot nou’n ganny ase.  E vwala rezondet ki sa bann lamannman dan sa Lalwa li menm dan sa bann lamannman, i ase o.  E parey mon’n dir pli boner, sa bann fines ki mon pe vwar ki Minis dan sa bann lamannman ki in anmenn devan nou ozordi, i bann fines ki ase eleve e alors nou swete ki sa i ava dekouraz sa bann dimoun ki pe fer sa kalite tranzaksyon, pou zot arete enn fwa pour tou.

Mr Deputy Speaker, souvandfwa ler nou koz lo vol, lo isi, lo laba i annan sa laspe, sa morso kot nou koz lo reseler.  Mon pa tro sir si sa Lalwa pe fer provizyon osi pou reseler.  Me definitivman ler en dimoun i, well i vol en keksoz, i bezwen annan landrwa kot i, swa al debous sa an term kreol, oubyen i annan landrwa kot i al re vann sa keksoz.

Mon panse ki osi Lalwa ase sever ek bann dimoun ki pe vole e mon plis ki krwar Lalwa i devret osi pli serye avek bann dimoun ki re aste sa prodwi.  E la parey nou konnen, poule moman pou ou kapab annan enn sa prodwi kot ou lakour ou bezwen annan en Permi.  Petet bann lenspeksyon osi ki devret pe ganny fer kot bann lakour, i ava ede pou donn nou en pe sa lide ki mannyer keksoz pe ale.

Mr Deputy Speaker, mon krwar nou bezwen kontinyen pou nou kapab kontinyen annan Coco-de-mer lo nou zil, annan nou bann viziter ki kontinyen vizit sa prodwi taler k’in ganny dekrir koman vreman eksepsyonnel.  Nou bezwen tir nou sapo osi avek bann lezot dimoun, ek bann lezot groupman.  Par egzanp nou annan Friends of Vallee De Mai.  Nou annan bann travayer, bann travayer SIF li menm Vallee De Mai, bann Sekirite ki pas lannwit dan sa gran fore, pou zot kapab fer sir ki sa bann noix i ganny proteze.  Nou annan bann eksper, bann eksper lokal e enternasyonal ki kontinyelman trouv fason anmenn zot bann konsern devan, pour ki Coco-de-mer i kapab kontinyen ganny proteze.

Me Mr Deputy Speaker, nou bezwen osi:- lefe ki Coco-de-mer i en prodwi ki vreman enportan pour nou zil, nou bezwen kontinyen rod fason ki mannyer sa i kapab anmenn osi lezot benefis pou kontinyen agrandi nou Lendistri Touris lo Praslin.  Mon krwar nou bezwen kapab kontinyen travay ansanm, pou nou kapab anmenn bann nouvo Lalwa dan sa domenn, pour ki ansanm nou kapab, lepep e zabitan Praslin osi i benefisye.

Mr Deputy Speaker, nou konnen ki pou lemoman Coco-de-mer i ganny eksporte, oubyen bann viziter ki vin isi zot aste e zot tourn avek se zot.  Me osi i annan son noix, sa noix ki ler en koko in sek, ki nou koup li, ki nou tir sa ki ladan e sa pou lemoman, si mon pa mal, Minis ava koriz mwan.  Ki pe ganny eksporte aletranze.  I annan serten biznes ki pe ganny fer avek sa bann noix.  Me nou, nou pe demande lo kote Praslin, ki nou osi rod fason, lefe ki Coco-de-mer i trouve an gran mazorite lo nou zil, ki bann Praslinois osi i benefisye o maksimonm avek leksportasyon sa bann noix.

Eski nou pa devret a en moman ou en lot koup sa leksportasyon e vwar fason ansanm ek bann lezot partners, ki mannyer sa i kapab ganny devlope atraver petet bann pti biznes, ki bann dimoun i kapab kree lanplwa.  Kot nou bann dimoun i kapab benefisye en pti pe plis, olye ki sa noix pe kit nou e pe al ganny deal avek aletranze.

Mr Deputy Speaker, mon krwar ansanm i annan en kantite keksoz ki kapab ganny fer pour ki zabitan Praslin e pep Seselwa an zeneral i osi tir maksimonm profi dan Coco-de-mer.  Dan sa noix ki par natir nou’n benefisye avek.

Mr Deputy Speaker, mon krwar i bezwen annan en konversasyon.  Tan ki nou bezwen protez Coco-de-mer, nou bezwen osi kapab rod bann fason legal pour ki nou pep, parey mon’n dir, zabitan Praslin e lepep Seselwa i osi benefisye avek sa kado ki limanite in donn nou.

Mr Deputy Speaker, mon pa pou dir plis ki sa e mon ti a demann tou bann koleg pou anmenn zot sipor pour sa Lalwa e parey Minis in dir, i annan en lot parti sa Lalwa ki pe ganny travay lo la.  So, petet i ava annan bann konsiltasyon ki nou ava kapab osi anmenn nou lide pou vwar ki mannyer Praslinois e Seselwa i tir maksimonm profi dan sa biznes.

Mersi bokou.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, si napa personn ankor, mon ava envit Minister pou fer son Right Of Reply.

MINISTER DIDIER DOGLEY

Mersi Deputy Speaker.

Mon ti a voudre remersi sa 2 Onorab sorti Praslin ki’n fer zot statement e ki’n siport sa lamannman ki nou’n anmenn devan sa Lasanble ozordi.

Nou konnen poudir sa senbol natirel ouswa sa trezor presye ki nou annan lo Praslin i Coco-de-mer.  Mon krwar napa okenn deba anler lo sa size.  E lenportans pou prezerv li i en keksoz ki fondamantal e tou dimoun enkli Minister e lezot nou bezwen zwenn ansanm koman en group partnership, pou nou kapab travay ansanm pou rod bann solisyon apropriye pou kapab fer arete sa bann aktivite ilegal ki pe met sa lespes an danze.

Nou bezwen konpran tre kler poudir en Coco-de-mer ki dan pye:- en pye Coco-de-mer ki pe debout avek son koko lo pye, i anmenn bokou plis larzan dan lekonomi Sesel e Praslin, ki en koko ki ou pou al koupe.  Kekfwa ou pou tir sa noix ladan, kekfwa maksimonm ou ava tir ou kekfwa en 300 Dolar, en 500 Dolar avek en koko.  Me ler ou mazin en koko ki anler lo son pye, ki sak fwa sak touris ki vin Praslin i bezwen pey bato.  Well i bezwen pey avyon pou ariv Sesel premyerman, pey bato ouswa pey avyon pou li al Praslin.  Pey en Tour Operator ouswa pey lasanm Lotel, reste lo Praslin.  Pey taxi ouswa lwe loto pou li al vizit Vallee De Mai e lezot landrwa ki annan koko.  Lakantite larzan ki sa latraksyon i anmennen pour Praslin e pour bann Praslinois, i bokou plis ler sa koko i lo pye.  Nou annan en habitat, nou annan bann pye Coco-de-mer ki pe debout.  Ki dimoun i kapab vini tir portre e anvoy pou zot bann zanmi ki vwar sa trezor lanatir ki napa dan okenn pei ankor, apard ki lo Praslin epi Curieuse, epi petet Ile Rond ozordi ki i nepli annan popilasyon ki i ti annan avan.

Alor, i enportan pou nou konpran kote sa main economic gain nou kapab gannyen atraver Coco-de-mer.  I vre poudir nou kapab gannyen en pti pe larzan ek Coco-de-mer si nou pran sa noix ki ladan, nou pran nou devlop li pou fer vin en prodwi.  E Minister, avek desizyon ki’n ganny pran par Cabinet, i pe regard dan ki mannyer ki nou kapab fer bann prodwi azoute avek en tel prodwi.  Sa i en travay ki nou bezwen fer, bann travay syantifik.  Nou bezwen premyerman determinen egzakteman kwa koman bann eleman ki annan dan sa prodwi ki bann Laboratwar deor i pou bezwen fer.  Apre ki nou’n konnen egzakteman kwa ki annan, la nou a kapab rod bann eksper pou gete egzakteman kwa ki nou kapab fer avek sa prodwi, avan ki nou vann sa noix vid avek touris pou zot al se zot.

Annefe an prensip, sa ki Onorab Volcere in dir i en keksoz ki Minister i deza pe travay lo la e Cabinet in deza pran en desizyon ki nou pou bezwen fer serten travay e ler nou’n satisfe avek lenformasyon ki nou annan, nou ava vwar ki mannyer ki nou pou kapab met li an pratik.

Avek sa, mon ti ava remersi tou bann Onorab ki pou siport sa Prozedlwa ouswa sa bann lamannman ki nou pe met devan konsernan Coco-de-mer.

Mersi Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, avek sa nou pran en vot lo prensip e merit zeneral sa Bill.

Tou Manm ki an faver?  Inanim.

Mon a ganny en formal Second Reading.

ASSISSTANT CLERK, MS ANGELIC APPOO

A Bill of an Act, to amend the Coco-de-mer Management Decree, 1978.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, mon prezimen ki napa nesesite pou nou al lo Staz Komite.

Mon a ganny en Mosyon pou sote.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Deputy, mon move ki nou sot Staz Komite.

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn Manm ki segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Segonde Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, lo la nou pran en vot.

Tou Manm ki an faver sot Staz Komite?  Inanim, in ganny aprouve.

E mon a ganny en Motion for Third Reading.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Deputy, mon move ki nou lir sa Prozedlwa en trwazyenm fwa.

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn Manm ki segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Segonde Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

E lo la nou pran en vot.

Tou Manm ki an faver?  Inanim.

Mon a ganny en Third Reading.

ASSISSTANT CLERK, MS ANGELIC APPOO

This Act maybe cited as the Coco-de-mer Management (Amendment) Act, 2015.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, avek sa Coco-de-mer Management (Amendment) Bill, 2015 in ganny aprouve e mon a remersye Minis ek son delegasyon e ekskiz zot parmi nou.

(Minister and his delegation were excused from the House)

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, nou a bouz lo nou prosen item lo Order Paper e sa se Mosyon table par Onorab Leader Zafer Gouvernman.  E mon ava envit Onorab Rose pou prezant son Mosyon.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.

Mr Deputy, Mosyon ki devan ozordi se pou nou Lasanble aprouv Sesel pou vin en parti pre-nan dan sa ki nou apel Trade Facilitation Agreement oubyen TFA. Mon krwar i enportan ki mon eksplike kisisa TFA ouswa Trade Facilitation Agreement.

Trade Facilitation Agreement se en Lagreman pou fasilit komers lib e zis anba bann manm ki’n vin manm World Trade Organization e parey nou konnen Sesel ti vin en manm World Trade Organization pli boner sa lannen.  Trade Facilitation Agreement i swiv lamannman ki Marrakesh Protocol ti fer e i ti fer provizyon pour ki i annan en Trade Facilitation Agreement pou etablir en laplenn pli nivo pour tou bann manm WTO, pou fer lesanz komers lib e zis ant kanmarad.

Now, mon krwar mon bezwen remind the House ki Marrakesh Protocol i sa Protocol an premye ki ti etablir letablisman World Trade Organization Se swivan sa lamannman ki’n arive dan Marrakesh Protocol ki fer ki ozordi tou bann manm World Trade Organization pe ganny ankouraze si ou oule, pou aprouve TFA, Trade Facilitation Agreement.

Mr Deputy, pli boner sa lannen Sesel ti vin san swasanteen-tyenm manm WTO e parey mon’n dir, bann pei manm pe ganny demande pou ki apartir Desanm sa lannen, TFA i vin an viger e ziska prezan zot pa ankor gannyen ase sinyatir, ase laprouvasyon bann Lasanble, pou fer ki Trade Facilitation i vin an viger.  Sa i senp akoz Trade Facilitation Agreement i pou al dan lavantaz bann pli pti pei dan World Trade Organization.

Mr Deputy, sa lannen mwan mon’n ganny sa sans pou mwan lead 2 delegasyon an sa ki konsern WTO. Premye delegasyon ki ti ale ti mwan avek Onorab Pillay ki nou ti al Genève e la nou ti attend en Konferans ki ti zisteman met lenportans lo rol bann manm Parlman, an sa ki konsern bann zafer World Trade Organization dan zot pei respektif.  E ti annan en kantite lanfaz ki ti ganny mete ki Manm Parlman paralel avek Egzekitiv i annan en travay enportan pou fer ki the membership of World Trade Organization dan bann pei respektiv i ganny byen respekte.

Akoz bann Manm Parlman?  Akoz World Trade Organization i deal en kantite avek bann Protokol ant bann pei manm.  Bilateral, miltilateral.  I deal en kantite avek bann Lalwa Nasyonal e bann Lalwa enternasyonal ki gid World TradeSo, bann Manm Parlman i annan en kantite travay pou fer, pour ki bann Protokol ki vin devan nou e bann Lalwa lokal ki vin devan nou, i an akor zisteman avek Lagreman ki nou pei in tonm dakor pou swiv ler in vin en manm World Trade Organization. Sa ti sa premye Konferans.

Dezyenm Konferans ki mon ti ganny sans attend ti enn ki ti fer an Moris en pe pli tar dan lannen e sa zisteman ti koz lo Trade Facilitation Agreement e kot bann pei manm dan larezyon.  Savedir bann pei COI, bann pei Komisyon Losean Endyen e bann pei Sid Lafrik ti partisip dan en Workshop pou nou regarde, be kisisa Trade Facilitation Agreement e akoz i enportan ki WTO li i pe demann nou pou ratifye e pou swiv sa Lagreman.

I kler ki ziska prezan napa bokou pei manm ki pe swiv e Moris in lead akoz Moris lontan i en manm WTO.  Moris in deza ratifye sa Lagreman.  E mwan mon annan gran plezir ki ozordi sa i devan nou akoz i en langazman ki nou pei in fer pou nou tonm dakor lo sa Lagreman.

Ki lavantaz TFA Mr Deputy?  TFA ki i fer, i etablir sa ki nou apel en level playing field for all members, big or small.  Dan WTO i dir ou tou manm i egal.  Dan World Trade Organization i dir ou Lanmerik ek Sesel i annan menm drwa.  Lasin ek Sesel i annan menm drwa.  Lezot pei i annan menm drwa.  Me an pratik, sa pa leka.  An pratik, bann pei ki annan plis pouvwar komers i domin komers.  Me ler ou vin en manm TFA, ler ou ratifye TFA, sa i fer ki an pratik, komers lib ek zis i egziste pour tou pei manm.  Ti pti oubyen gran, nou tou nou pou zwe par menm lareg.

Mr Deputy, dezyenm lavantaz TFA ki dan lavantaz bann pti pei, i fer ki i redwir the cost of trade by reducing barriers to trade across borders. Bann gran pei ki fer trade, zot annan sa ki nou apel economies of scale.  Zot trade across the world, zot glise atraver lafrontyer akoz zot cost of trade i mwens.  Ler ou transfer 15 mil container across the world, ou pouvwar pou negosye i plis.  Me ler Sesel pe eksport 2 container, sa ki nou, nou fer ver Lafrik oubyen ver the West or the East, nou annan zis 2 container pouvwar nou.  E i fer ki komers i vin bokou, bokou pli difisil.  E Trade Facilitation Agreement i pe fer ki i pa neseser pou annan fees and fines ki unfair on the smaller countries when it comes to dealing with trade.

Mr Deputy, trwazyenm pwen enportan e sa i enportan pour Sesel, ki sa TFA pou fors nou fer se review our Customs.  I enportan ki nou Sesel:- e nou, nou’n ganny sans vwar ki mannyer lezot Por i fonksyonnen, lezot Customs Officers i fonksyonnen.  I enportan ki the reform ki’n komanse, ki Minister Finans in komanse dan Customs i kontinyen.  Konmela avek trade, dimoun pa espere plis ki 24 erdtan son container dan Por dan lemonn antye.  E si en dimoun i anvi vin invest Sesel.  Si en dimoun i anvi fer en lizin Sesel, the less time ki ou spend dan en Por atraver Customs, atraver paper work, pli bon pou trade.  E nou Sesel sa nou bezwen fer akoz, nou bezwen improve nou ease of doing business e nou bezwen annan en Por e avek son Customs ki competitive dan Losean Endyen akoz i annan Mombasa, i annan Port Louis, i annan lezot Por dan larezyon ki very competitve e deza zot pe donn nou en bon konpetisyon, me selman Sesel nou annan know how.  Nou annan en strategic position, nou annan en plan ekspansyon e mon krwar atraver TFA, nou pou ganny technical support pou fer sir ki nou reform in Customs i ganny fer byen, ki Customs i vin en Lorganizasyon ki profesyonnel.  Ki bann Zofisye Customs i ganny ase bagaz e ki zot ganny ase sipor an term reminerasyon, pou fer ki nou annan en travay ki efikas e ki byen.  Sa i tonm anba sa Lagreman Mr Deputy.

E zis mon ava bring to the attention of Members.  Par egzanp dan sa TFA nou annan Article 7 ki tre enportan ladan e Article 7 i koz lo release and clearance of goods. E ler i koz lo release and clearance of goods, i koz lo pre-arrival processing, ki ozordi mon krwar  i en nightmare pour dimoun ki fer biznes.  I riske napa sa pre-arrival processing. Avanler ou goods i antre dan Por, deza ou bann papye in fini process.  Deza sa ki ou pe deklare, in fini process ki ler ou container i ariv dan Por, i pe ganny cleared.

I koz lo electronic payment ki ozordi napa bokou ki pe ganny fer.  Ou bezwen ale, al fer peyman isi, retournen, desann e sa i koz en pake problenm.  I koz lo separation of release from final determination of Customs duties, fees, taxes eksetera, kot dimoun ozordi i bezwen siny e ranpli mil dokiman avanler zot kapab releaseEnclose a risk management ek post clearance audit.  Savedir i pe etablir bann fason tre efikas lo lafason ki nou Por i fasilit biznes, i fasilit trade e lafason ki nou Sistenm Customs i fasilit trade.  E sa ki enportan avek sa TFA se ki i pou fors nou met an viger sa bann demann.  Savedir nou ekspekte quite a bit of reform coming up on this.

Mr Deputy, Article 8 i koz lo Border Agency Corporation.  Savedir korperasyon ki egziste ant bann border Sesel.  Nou, nou pa land-lock, nou napa en border fizik ant en pei ek en lot.  Me nou annan border ant bann lezot pei dan larezyon.  E kot nou pei i fini, kot en lot i komanse, nou bezwen annan menm Lalwa, nou bezwen annan menm fason fer e nou bezwen annan menm prosedir pour ki ler en container i sorti Moris i ariv Sesel, i smooth akoz in swiv menm prosedir, in swiv menm Lalwa e i konpran ki i ekspekte ler i antre Sesel.

Mr Deputy, sa Article i osi fer ki nou pou kapab pli byen detekte illicit transportation of goods, illicit goods.  Akoz i pou annan korperasyon ant bann border.  Ki ler nou, nou pe dir be tel kalite goods nou pa aksepte transaction in ivory dan Sesel, sa pa pe ganny fer across the border in Mauritius.  I pa pe ganny fer across the border dan Tanzania, i pa pe ganny fer across the border in Kenya.  Ler nou, nou pe dir ki nou lavyann torti i presye e ki nou pa pe aksepte trade lo la, lezot pei osi dan larezyon i bezwen tonm dakor pou ed nou dan sa demars.

Mr Deputy, Article 10 i tre, tre enportan, i koz lo bann formalities connected with importation and exportation and transits.  E nou konnen sa osi i en nightmare dan trade ler ou pe enporte, ou pe eksporte bann formalite, bann papye, bann deklarasyon ki bezwen fer.  E Article 1, sub-Section 1A and B i tre enportan.  I dir ou adopted or applied with view to a rapid release and clearance of goods.  Particularly perishable goods.  Sa i enn.  Adoped or applied in a manner that aims at reducing the time and cost of compliance for traders and operators. Savedir i pou egziz nou vreman pou bouz vit an sa ki konsern across border trade.

Mr Deputy, nou osi annan Section 2, en pti moman dan page 14. En pti moman Mr Deputy.  Article 11 i koz lo freedom of transit. E sa osi i enportan pour Sesel, an sa ki konsern trans-bordman.  I annan landrwa nou pa neseserman enporte oubyen eksporte, me nou fer trans-bordman dan bann diferan goods and services.

Mr Deputy, sa ki pli enportan pou nou dan sa Lagreman se Section 2 kot i koz lo sipor diferansyel ki bann pei ki pe devlope and least devlop member countries i gannyen.  Savedir i donn nou en sipor an plis an sa ki konsern lasistans e sub-Section 2 ankor i koz assistance and support for capacity building, should be provided to help developing and least develop country members, implement the provisions of this Agreement.  Savedir nou ekspekte ki nou ganny technical support dan provizyon sa lagreman.  E apre i demande zisteman ki nou annan a National Committee on trade facilitation.

Mon krwar sa ki sa Lartik i point out se ki lasistans sipor e sipor teknik i ganny fer pa zis pour bann Gouvernman me osi pour Sekter Prive.  Akoz finalman Gouvernman i regulate trade, me se Sekter Prive ki fer trade.  E ladan:- e mon krwar mon devret a-port sa a latansyon Seychelles Chambers of Commerce and Industries of Seychelles, ki ladan i annan sipor for the Private Sector pou konpran bann formalite e ki mannyer sa pou ganny enplimante pour Sesel.

Mr Deputy, final note ki mon ti a konan fer lo the Trade Facilitation Agreement, se lentansyon Lasanble Nasyonal pou kree en Komite on Trade.  I enportan ki along the National Committee on trade facilitation, Lasanble i annan oversight on trade in Seychelles, an sa ki konsern Regilasyon ek bann Lalwa ki Gouvernman pou met an plas.  WTO ozordi pe egzize deplizanpli ki Lasanble, bann Lasanble, bann Parlman pei manm i zwe en pli gran rol e zot pe zisteman demande ki nou Lasanble Nasyonal nou annan en Komite an partikilye ki deal avek the trade issue.

Mr Deputy, sa Lagreman i years and years of hard work by the Parti Lepep Government.  Mon bezwen remind the House ki sete Prezidan Michel ki ti inisye demars pou Sesel zwenn Trade Organization 20 years ago.  E i reflekte en Prezidan e en Dirizan ki pa get ozordi pour demen.  I get ozordi pour dan lannen prosenn.  I get ozordi pour dan 5an.  I get ozordi pour dan 20an

Si i pa ti inisye sa demars, ozordi Sesel pa ti pou’n vin en manm World Trade Organization e ozordi Sesel nou, nou pa ti pou ratifye sa Trade Facilitation Agreement ki devan nou.  E sa i devret fer nou koman en Nasyon, koman en pep, reflesir tre byen lo ki kalite leadership nou pei i bezwen an avans dan sa prosen 5an, dan sa prosen 10an, dan sa prosen 15an e dan sa prosen 20an.  Ki nou Seselwa nou anvi.  Ki nou, nou anvi pour nou pei Sesel.  Ki nou, nou anvi pour nou zanfan Seselwa.  E annou pa get ozordi pou ozordi, ozordi pour demen.  Annou regarde e deside ki kalite pei ki nou, nou anvi viv ladan.  Nou anvi viv dan en pei ki annan en plan pour lavenir e ki enplimant sa plan pour lavenir e ki protez nou pour lavenir e ki fer sir nou lavenir i stab, i solid.

Sesel vin en menm World Trade Organization is the last in a series of economic reform ki nou Parti in enplimante.  Si Prezidan Michel pa ti la an 2008 pou fer reform, nou ti’n fouti.  E fodre pa nou zanmen oubliye sa.  Nou ti’n fouti.  Kan i annan ti pe dir ki lanmans pwalon i so, gran mersi i pa’n ganny elekte, Prezidan Michel ti dir ou, mwan mon pou met mon politik aside e mon pou travay pour Sesel ek pep Seselwa.  E ozordi nou pe vwar rezilta.  Ozordi nou pe ratifye bann Lagreman.  Ozordi nou pe zwenn bann big blocks, economic blocks ki nou pa ti kapab zwenn avan.  Ozordi nou foreign exchange i stab.  Ozordi i annan Foreign Direct Investment ki pe antre dan sa pei, pou stabiliz nou lekonomi.  Ozordi the small and medium business se zot ki pe lead in the economy.  Dimoun pe leve, pe debrouye, pe pran son loan.  I anvi etablir li koman en pti biznes, i anvi en pti biznes vin en gro biznes.  Dimoun i anvi travay dan sa pei e se sa, se gras a loportinite ki sa Gouvernman, Gouvernman Parti Lepep, dirize par Prezidan Michel, pe met a dispozisyon Seselwa.  E fodre zanmen e zanmen nou ariv en pwen kot nou anvi al rekomanse.  Kase, rekomanse, refer.

E mon dir sa Mr Deputy, akoz travay ki pe ganny fer ozordi i pa zis pou ozordi.  Ler nou dan sa senkyenm Lasanble nou siport sa Mosyon, nou pa pe siport li pour ki demen nou vwar rezilta.  Nou pe siport li pour en meyer Sesel pour sa prosen zenerasyon.

Avek sa Mr Deputy, mon demann Lasanble pou siport sa Mosyon.

Mersi.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, Mosyon in ganny prezante.  Okenn Manm ki oule segonde?

Onorab Pillay, proceed.

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Deputy Speaker, mon oule segonn sa Mosyon e mon ti oule dir de pti mo.

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Deputy Speaker.

Mr Deputy Speaker, sa Mosyon devan nou, ki pe demann nou pou aprouv ratifikasyon sa lamannman dan sa Trade Facilitation Agreement, i enn ki tre enportan e mon pou kontiny lo en pwen ki mover Mosyon in avanse e sa i konsern lefe ki ler ou regard ozordi bann pei ki form par WTO, cert i annan bann pei ki zot, zot, pouvwar komersyal i bokou pli gro ki lezot e sa i fer ki tranzaksyon ki zot pou fer lo en baz komersyal, lo en baz trade, i bokou plis ki lezot pei.

Pour en pti pei parey Sesel, enn bann konponan dan sa Trade Facilitation Agreement ki vreman enportan e sa se trade-in services. E si nou regard par egzanp sa ki nou apel GATS e sa se General Agreement in Trade-in Services, i annan en bann konponan ladan ki enportan ki nou reflekte lo la e vwar ki mannyer sa bann konponan i pou konplemant zefor ki nou pe fer pou anmenn plis stabilite e plis devlopman dan nou lekonomi ozordi.

Si nou regarde, anba sa  bann Lagreman, i annan diferan konponan ki enportan e ki relevan, sirtou dan konzonktir aktyel ki nou trouv nou, par lefe ki pei pe kontinyen devlope e lekonomi pe kontinyen avans pli devan.

Mr Deputy Speaker, anba sa bann Lagreman, i annan en eleman ki apel sa cross border supply, kot par egzanp bann servis ki nou servi isi, nou kapab al trouv sa bann servis ganny provided dan lezot pei.  Ozordi Mr Deputy Speaker, bann Lorganizasyon ki provide bann servis either dan diferan domenn, i kapab dan domenn Telekominikasyon, i kapab dan domenn Lenformatik.  Zot annan en baz kot zot baze par egzanp dan en lot pei.  Be anba sa bann Lagreman, i fer provizyon pour ki sa bann Lakonpannyen, sa bann Lorganizasyon i kapab provide sa bann servis avek lezot manm WTO, atraver bann menm regilasyon, atraver bann menm regleman servis ki zot ti pou donn nenport lezot dimoun ki trouve dan zot pei.  E sa i fer ki i napa favoritizasyon letan zot pe provide sa bann servis.  E ler nou pe koz cross border supply, par egzanp ou kapab annan ou en entity ki li son baz petet i Moris, oubyen son baz i Langleter, ki kapab provide en servis Sesel.  Osi parey, i kapab osi annan en entity ki Sesel, ki kapab provide son servis pour en dimoun, pour en lot entity dan Langleter.  Savedir i montre ou poudir i fasilit sa tranzaksyon dan servis, ki petet parfwa si nou regarde ozordi, viz-an lo abilite serten pei, ou pou napa konpetans, oubyen ou pou napa sa abilite pou provide sa servis e i ava enportan pou ou annan sa sours pou ou kapab tap ladan ler ou annan nesesite pou servi li.

En lot konponan enportan ki mon pe regarde e sa se mouvman bann dimoun, bann eksper dan bann diferan Sekter.  Ozordi Mr Deputy Speaker, si nou regarde dan lemonn i vreman dinamik, kot nou vwar poudir bann dimoun ki travay dan diferan Sekter, i kapab dan Sekter Accounting, dan Sekter Lenformatik, dan Sekter Ledikasyon, you name it, i annan en kantite mouvman.  E ozordi, sa i ganny regulated dan en serten fason, kot ou osi kapab bezwen tap in dan sa pool ekspertiz pou ou kapab fer avanse mon pa konnen, kek keksoz kelkonk ou oule fer avanse.  E se sa lavantaz ler ou annan sa bann Lagreman ant bann diferan pei kot ou kapab annan sa bann diferan lesanz, ki neseser sirtou dan bann domenn kot par egzanp en pei fek komanse e kot i oule devlope.

E sa mouvman, natural persons Mr Deputy Speaker, i primordyal par lefe kot i annan pei par egzanp kot zot human resource capacity pa permet zot pou zot kapab sib-venir a bezwen kelkonk Lendistri ki egziste.  E se pour sa rezon ki ou bezwen annan akse avek dimoun konpetan, oubyen avek dimoun ki kapab provide en servis, ki kapab vin dan sa pei pou travay e nou pwen la se fasilit akse avek sa bann ekspertiz.

En lot pwen fondamantal an sa ki relye avek sa trade facilitation e sa se en prezans komersyal ki en entity i kapab annan dan pei en lot manm.  Si nou regard ozordi primordyal-man par egzanp dan domenn Telekominikasyon ozordi, i en domenn tre dinamik.  Nou vwar bokou bann Konpannyen Telekominikasyon pe outsource oubyen pe branch out dan diferan rezyon, akoz sa i increase konektivite, i increase lefikasite servis osi akoz par lefe ki si ou kapab annan konpetisyon a en nivo tre eleve, i pou ed tou bann akter dan en Sekter devlope.  E mon krwar, anba en Trade Facilitation Agreement kot ou annan, parey mover Mosyon in dir, kot ou annan menm loptik kot ou regard tou manm.  Napa en pti manm, napa en gran manm.  Tou dimoun i egal, baze lo bann regilasyon ki ganny met an plas.  Then, i en plus pour en pei kot li i napa resours pou li anmenn sa bann servis devan.  E se pour sa rezon kot nou bezwen vwar ki mannyer sa ki pozitiv avek sa Trade Facilitation Agreement e osi ki mannyer sa i kapab ede pou promouvwar plis krwasans dan diferan Sekter.

E en lot eleman fondamantal sa bann Lagreman se sa ki nou apel sa consumption abroad par egzanp.  Kot par egzanp, isi Sesel mon kapab ale e aste en servis aletranze dan en lot pei en lot manm.  E ler mon aste sa servis dan sa lot pei, mon aste li parey en dimoun ki reste dan sa pei ti pou aste sa servis.  Napa en lot additional tax oubyen additional value ki ganny mete, oubyen additional fees ki ganny mete, pou mwan ganny akse ek sa servis.  E se sa en lavantaz akoz si nou regarde, lakantite servis par egzanp ki nou Sesel nou pou provide pour en entity aletranze, i pou bokou mwens ki petet en pli gran pei oubyen en pei avek plis resours.  Oubyen en lekonomi avek plis resours, pou kapab provide pou nou.  E se la kot nou bezwen vwar ki sa lesanz dan sa trade-in services i kapab benefisyel pour pei, dan long term.

Mr Deputy Speaker e en pwen fondamantal osi ki’n ganny leve par mover Mosyon e ki mon krwar nou bezwen met lanfaz lo la, se lefe ki post tou sa bann Lagreman, ou bezwen prezan annan bann regilasyon ki neseser pou asire ki parfwa si ou annan en pti lekonomi, ou protez serten Sekter ki kapab bann Sekter vilnerab ou lekonomi.  E se la mon krwar kot bann Parlman i antre, kot nou bezwen regard bann regilasyon, bann Polisi a priori e apre following tou sa bann Policy, bann Lalwa ki kapab ganny amande pou fer sir ki bann serten Sekter nou protez zot, dan le mezir ki sa bann Sekter petet i kapab ganny afekte, si nou annan en influx en lot nivo servis ki sorti aletranze.  E se pour sa rezon ki mon krwar ki nou bezwen fokaliz lo lafason ki nou met bann regilasyon an plas, ki mannyer sa bann regilasyon i devret ganny drafte, ki bann laspe bann diferan Sekter nou devret proteze, ki bann commitments ki nou, nou fer.  E la mon oule soulinyen poudir en commitment ki nou fer pa vedir poudir nou pou bezwen zis tick tou sa bann commitment all along.  Nou kapab amann sa bann commitment ki nou fer, baze lo konteks ekonomik ki nou pei i trouv li ladan.  Baze lo sa ki nou krwar i pli bon pour nou pei.  Be at the end of the day, ler ou regard tou keksoz, ler ou regard ki sa ki nou kapab benefisye in terms of service ki kapab ganny provided dan nenport Sekter, Telekominikasyon, servis dan domenn enformatik.  Annou pran en legzanp tipik.  Par egzanp ozordi, bokou bann Labank pe esey provide, mon pa konnen mwan.  Bann servis kot ou kapab fer bann payment online par egzanp.  Ok.  Tou dimoun i oule bouz dan sa direksyon pou fer li pli fasil.  Me avek sa, i annan en risk ki vin avek, kot ou kapab ouver ou lekor avek bann danze potansyel, bann dimoun ki bann hackers, bann lezot dimoun ki zot, zot aktivite de baz se pou hack into bann sistenm e sey vol lenformasyon, eksetera.  Me i annan aletranze, dan bann lezot pei kot sa bann sistenm i an plas pandan plizyer lannen.  Bann sistenm sekirite ki zot in met an plas.  E sa la kot ou kapab vwar benefis, kot ou kapab tap-in to sa bann services, ki kapab ganny provided, pou ed ou pou ou kapab asire ki ou annan bann mezir sekirite ki ou met an plas, si ou venture dan en area, provide bann tel kalite servis.

So, ler ou regard tousala Mr Deputy Speaker, mon krwar ki le pwen ki’n ganny fer se nou pei pe kontinyen avans devan.  E nou pa devret pe konpromi sa progre ki nou pe fer, by thinking about bann keksoz ki pa neseserman pou fer nou pei avans pli devan.  Lesansyel la i lo konsolid sa ki nou’n fer e kontinyen bouz de lavan.  E mon krwar se sa ki devret reste primordyal-man preokipasyon tou Seselwa.  Nou bi la ozordi se pa pou fer keksoz zis pour sa zenerasyon ki la, me pour zenerasyon ki pe vini pli tar.  Se pou asire ki zenerasyon ki vini pli tar i inherit en lekonomi ki stab, en lekonomi ki li osi i kapab kontinyen fer li grandir.  E se sa pwen fondamantal ki nou pe koz lo la ozordi.

Mr Deputy Speaker, avek sa de pti mo, mon oule dir ki mon pou a-port mon sipor pour sa Mosyon e mon oule demann tou mon bann koleg osi parey, pou fer le swa.

Mersi.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Bristol.

HON ALDERIC BRISTOL

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonzour tou koleg Onorab osi.

Mr Deputy, mon oule anmenn mon sipor lo sa Mosyon, prezante par Leader of Government Business dan Lasanble.  An fezan sa, mon oule osi anmenn serten kontribisyon lo sa size.

Mr Deputy, le 4 a 6 Me sa lannen, ansanm avek Onorab Rose e Onorab Samson, mon ti ganny sa privilez pou mwan attend en WTO Regional Workshop Moris.  Sa Workshop ki ti fer spesifikman pour bann Manm Parlman sorti Komisyon Losean Endyen e Kominote Les Lafrik, ti enn ki ti tre friktye kot ansanm, nou’n ganny sans pli byen konpran rezondet WTO e pli enportan ankor, ki mannyer nou pei dan larezyon, nou kapab make the most of sa bann loportinite ki sa Lorganizasyon i kapab anmennen pour nou Ziridiksyon spesifik.  E-tan en nouvo manm sa Lorganizasyon, pour Sesel sa ti en lokazyon pou aprann plis e pou vwar ki mannyer sa bann zwe i deroule dan larezyon e o nivo bann pli gran lekonomi mondyal.

E Mr Deputy, nou konnen ki Moris, en manm WTO depi le 1 Zanvye 1995 e sa in donn nou osi lokazyon konstat en pe, ki mannyer in benefisye atraver sa Lorganizasyon e ki mannyer nou kapab pran an kont son bann leksperyans, pou nou ganny le meyer rezilta nou osi.  Sesel, malgre en pti lekonomi, me Sesel pa’n reste statik ekonomikman.  Parti Lepep e sa Gouvernman du jour pe toultan e kontinyelman e sistematikman rod le meyer fason pou agrandir nou lekonomi e fer li vin pli vibran.  Nou pe touzour kontinyelman rod le meyer fason pou etandi lorizon lekonomi pour nou pei, avek bi rod sa ki pli meyer pour nou pep.

Mr Deputy, an Mars sa lannen, isi menm dan sa Lasanble, nou ti kree en lot listwar, kot nou ti ratifye prose Protokol Aksesyon dan WTO e le 26 Avril 2015, Sesel ti vin san swasanteen-tyenm manm WTO.  Sa i demontre nou pep en keksoz.  I demontre ki nou Dirizan pa’n asiz lo son deryer e hybernate e esper zis avan Eleksyon, pou vin pas koman bann gran koneser e gran sover Sesel, avek son pep, parey serten swadizan Dirizan Politik i fer.  Nou Dirizan, avek en lekip formidab, ek lamazorite sipor Seselwa, i pe kontinyelman rod sa ki meyer, pli adapte avek e sa ki pli bon pour Sesel.  E le 5 Desanm, le 5 Desanm 2015, le 5 Desanm sa lannen, nou pou desann e donn li ankor son lot manda, pou li kontinyen diriz sa pei Sesel, ver plis prosperite.

Mr Deputy, Sesel in eksperyans en evolisyon ou en revolisyon dan diversifikasyon son lekonomi.  Sorti koman en lekonomi dan eksportasyon Kannel ek Kopra, pou vin enn dan Tourizm ek Lapes, pou evolye dan Offshore e Services, pou al ver Lekonomi Ble i dir tou pour li menm.  Sa bann evolisyon dan nou aktivite ekonomik in permet nou pou konsiderableman ogmant nou reveni per capita depi 1960 ziska ozordi.  Dir mwan Mr Deputy, kwa sa si pa devlopman progresiv?

Mr Deputy, nou larantre dan WTO pa’n enn ki’n vin par azar.  Nesesite ti la, klervwayans nou Dirizan ti la.  Pou nou kapab cope avek evolisyon ekonomik e trade, i ti enportan ki nou vin parti sa Lorganizasyon Mondyal.  Nou’n vin en manm WTO, sa byen bon.  I fantastik.  Me eski travay i termin la?  Eski nou aret la e nou dir les keksoz roule aprezan, ouswa nou kontinyen rode mannyer nou pou fasilit keksoz pour nou sitwayen e nou pei i benefisye o maximum.

Mr Deputy, zisteman, komers i komers e nou bezwen rod fason pou fer komers vin pli fasil e pli efikas ant nou e lezot pei, sirtou bann pei manm WTO avek ki nou annan plis lyen komersyal.  Zisteman, an Desanm 2013 kot Konferans Ministeryel anba li, WTO ti konklir negosyasyon lo Lagreman Fasilitasyon Komers ant bann pei manm.  Anliny avek sa desizyon, WTO ti osi le 27 Novanm 2014, adopte Protocol of Amendment, en dokiman 32 paz e tre detaye, pou fer antre dan Annex 1A dan Lagreman WTO.  En keksoz ki ti napa oparavan.  E Mr Deputy, se sanmenm sa Protocol of Amendment ki Leader of Government Business in prezant devan nou Lasanble ozordi pour laprouvasyon.  Basically, sa Lagreman i kontinyen bann provizyon pou akse-ler e fasilit komers, esansyelman dan mouvman e release e clearance of goods, enkli bann ki an tranzit osi.  Pli keksoz i mars pli vit e pli fasilman dan komers, the better pour bann komersan bann ziridiksyon e at the end of the day, sa bann konsonmater i benefisye.

Sa Protokol i osi set out bann mezir ki permet korperasyon efektiv ant bann diferan servis Custom e lezot Lotorite apropriye, sirtou kot i konsern issues lo compliance e osi fasilit komers.  I osi annan provizyon pour lasistans teknikal e capacity building, en lot area kot Seselwa i kapab benefisye direkteman anba sa Protokol.

Mr Deputy, sa Trade Facilitation Agreement i esansyelman an Seksyon.  Permet mwan pou briyevman tous Seksyon 1 ek 2, ki mon konsider koman tre enportan pour Sesel.

Seksyon 1 i plizoumwen deal avek provizyon pou akse-ler komers an term mouvman, release, clearance e menm tranzit.  E parey mon’n eksplike oparavan, sa i annan son lefe ekonomik e effectiveness pour tou party involve, ensi ki konsonmater.

Dezyenm Seksyon i deal avek bann tretman spesyal e diferansyel.  Nou konnen ki pa tou pei ki parey, sirtou dan nou rezyon Lafrik.  E sa i a permet bann pei ki pe devlope e ki sou devlope, pou enform lezot manm WTO, tan ki zot kapab enplimant lezot provizyon sa Protokol once in pare, within bann kondisyon etablir anba 3 kategori dan sa Seksyon.

Kategori A i provizyon ki sa manm i deza pe enplimante or pou kapab enplimante imedyatman, ler sa Lagreman in vin an fors.  Sa i enkli serten keksoz ki deza pe ganny pratike dan sityasyon aktyel, pou fasilit komers.

Kategori B i donn bann pei parey Sesel en letan tranzisyon 2an, pou enplimant bann provizyon ki pou pran en pti pe plis letan pou met an mars.

Kategori C i bann provizyon ki pou ganny enplimante, en dat apre peryod tranzisyon ki sa Lagreman in antre an fors, par egzanp dan lenstans kot lakizisyon lasistans e sipor pour capacity building i neseser.

Mr Deputy, mon asire ki Sesel, ki Gouvernman Sesel pe fer son mye pou asire ki nou adere avek tou laspe sa Lagreman, pou asire ki Sesel e Seselwa i ganny the best deal komersyal anba WTO e sa Trade Facilitation Agreement. Nou’n konstate ki mannyer Moris in make the most out of sa e mon konfidan ki Sesel i kapab gain as much, si pa menm plis.

Mr Deputy, annou les sa vin nou motivasyon e dan sa moman kot nou pe antre dan en Eleksyon tre enportan dan nou pei, les mon rapel lepep Seselwa ki nou annan en Prezidan ki touzour sers keksoz ki bon pour nou pei, pour nou pep and the rest is history.  Annou ralye deryer sa zonm ki touzour pe rod le meyer pour Sesel, pour ou, pour li, pour mwan, pour nou zanfan, nou zenes, pour nou travayer, pour nou pli aze, pour nou fanm e pour nou zonm.  Pour tou Seselwa.  Sa zonm i pa lot ki James Alix Michel.  Sesel, nou bezwen kontinyen bouze.  Nou bezwen kontinyen egziste.  Nou bezwen kontinyen devlope dan lape ek stabilite.  Dan lape ek stabilite.  Nou bezwen kontinyen pran bann loportinite ki vin a nou laporte pour devlopman, benefis e lepanouisman sa pep Seselwa.

Mr Deputy, avek sa de mo, I rest my case e mon anmenn mon sipor total pour sa Mosyon.

Mersi.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Samson.

HON DEREK SAMSON

Mersi Mr Deputy.  Bonzour tou dimoun.

Mr Deputy, i dan nou lentere e benefis, sa Lagreman ki’n ganny prezante bomaten, pour benefisye sirtou nou bann dimoun ki dan biznes.  En group dimoun ki nou Prezidan i krwar bokou ladan, sirtou bann ki pe komanse, ki pe debite dan en biznes e en landrwa enportan pour nou bann businessmen ozordi se kot nou bann Ports of Entry, sirtou bann Ports ki osi sirtou nou bann Ports of Exits osi. Nou bann Por prensipal Sesel, i bann landrwa ki reste busy.  Zot reste konstaman okipe avek mouvman diferan kalite aktivite, sirtou komersyal.  Airport i sirtou okipe avek dimoun ki pe vwayaze, bokou fwa avek plizyer pyes bagaz.  Serten pour plezir e serten osi pour biznes osi.  Tandis ki Por Bato, sirtou nou Nouvo Por, nou Por Komersyal, li i plito busy, okipe avek kargo, ki lamazorite fwa pe ganny resevwar, vedir enporte.  Lenportasyon.

So, nou vwar Mr Deputy, ki Sesel i angaze plennman dan komers, lenportasyon sirtou, ki fer ki sa bann komers ki pran plas toulezour lo nou bann Por, i egzize ki nou annan en kantite lenformasyon ki ganny e-sanze ant Sesel e bann pei ki nou fer komers avek e vis versa.  E ozordi nou vwar en Lagreman ki pe vin ed egzakteman sa, ki letan nou pe tranzaksyonn nou bann aktivite komers lo nou bann Por dan lenportasyon ek leksportasyon, ki nou ganny e e-sanz ase e sifizaman lenformasyon pou facilitate komers dan nou pei e avek lezot pei.

I dan nou lentere Mr Deputy parey mon’n dir, sa Lagreman i swiv nou aksesyon dan WTO e tou sa i dan lentere e benefis Sesel.  Sesel i parmi bann plizyer pei ki depan lo lenportasyon pou soutenir bokou son bann aktivite toulezour.  Depi manze ki nou manze, ziska serten nou bann materyo konstriksyon.  E si nou pei i depan bokou lo lenportasyon, i alor enportan ki nou reste azour avek bann standar ki kapab permet nou fonksyonn lo en nivo ki konfortab pou nou e bann pei ki nou fer komers avek.  Vwala en lot rezon akoz nou ti zwenn WTO pli boner sa lannen e en lot rezon akoz ki ozordi nou pou bezwen ratifye sa Lagreman devan nou bomaten.

Mr Deputy, i priyorite sa Gouvernman ki o pouvwar, Gouvernman Parti Lepep dirize par Prezidan Michel, ki malgre preski tou sa ki nou konsonmen e servi dan nou pei i ganny enporte e a en serten pwen, serten sa bann komodite, son pri i kapab en pti pe eleve, ki finalman nou ganny le meyer e le mwen ser dan sa ki nou enporte.  Se sa ki nou Gouvernman pe sey garanti tou nou Seselwa, pour ki finalman nou pei e nou bann dimoun i ganny en pri lavi, i viv dan en pri lavi ki mwen ser.  E ki nou bann biznesmenn i kapab vwar li bokou pli fasil pou fer komers ant Sesel e lezot pei.

E parey mon’n dir Mr Deputy, i dan lentere e benefis nou pei.  Se pour sa rezon ki mwan osi mon pou zwenn larestan Manm pou siport sa Mosyon, ratifye sa Lagreman.

Mersi bokou.

MR DEPUTY SPEAKER

Right of Reply, Onorab Rose.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.

Mr Deputy, mon ti a kontan remersi tou bann Manm ki’n entervenir e remersye Lasanble Nasyonal davans pou siport sa Mosyon.

Mersi.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, avek sa nou pran en vot.

Tou Manm ki an faver, lev zot lanmen?  Inanim.  Mosyon in ganny aprouve.

E avek sa nou pou termin nou travay pou ozordi e Lasanble pou rezwenn Mardi le 10 Novanm.

(ADJOURNMENT)