::
Home » Verbatim » Verbatim - Third Term 2015 » tuesday-29th-september-2015

tuesday-29th-september-2015

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 29th September, 2015

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Onorab.  Bonzour Minis ek son delegasyon.

Dan Galeri ozordi avek nou, nou annan bann etidyan sorti SITE. Mon krwar i Seychelles Institute for Teachers Education, ki pe vin obzerv nou bomaten.

Et aussi, on a le plaisir d’avoir avec nous ce matin, Madame La Directrice du Programme NOREA, Murielle Eza qui est aussi Conseillere a L’Assemblee Parlementaire de la Francophonie.  Bienvenue aux Seychelles.  Bienvenue à Lasanble Nasyonal.

Avek sa nou pou komans nou travay.  Ozordi avek nou, nou annan Minis pour Finans, Komers e Lekonomi Ble, Mr Jean-Paul Adam, ki vin reponn plizyer Kestyon konsernan son Minister.

E nou komans avek Kestyon 146 par Onorab David Pierre, Leader Lopozisyon.  Onorab.

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou Manm koleg Onorab.  Bonzour tou bann dan Galeri e tou bann ki a lekout.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble, lekel sa bann Lakonpannyen Telekominikasyon, ki’n ganny egzanpsyon dan Tax e anba ki sirkonstans ki zot in ganny bann tel egzanpsyon?

Mersi Mr Speaker.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou bann Leader dan Lasanble, tou bann Manm Onorab.  Tou bann dimoun ki pe swiv, bann etidyan sorti kot SITE e tou bann dimoun ki pe swiv dan lakour.  I en plezir pou ganny sa loportinite pou reponn ankor enn fwa Kestyon dan Lasanble.

Mr Speaker, pou reponn sa Kestyon Leader Lopozisyon.  Sesel ozordi i annan 5 Lakonpannyen, ki annan license pou ofer servis Telekominikasyon e sa i Cable and Wireless, Airtel, Intelvision, Kokonet ek Seychelles Cable Systems Company.

Mr Speaker, mon oule enform nou Lasanble, ki sa bann Lakonpannyen ozordi pe pey tou Tax ki zot sipoze pe peye, ki zot liable pou peye e sa i enkli VAT, Customs Duties, Excise Tax, Income Tax, CSR ek Tourism Marketing Tax.  Dapre bann rapor Odit sa bann Lakonpannyen e sa bann rapor i bann dokiman piblik, sa bann Lakonpannyen pe soumet zot bann Retour, zot bann Returns avek Komisyon Reveni e pe pey zot Tax parey ki mon’n deza mansyonnen.

Mr Speaker, an sa ki konsern bann egzanpsyon oubyen serten privilez, ki’n ganny akorde par Gouvernman oparavan, i annan en Lagreman ant Gouvernman avek enn sa Lakonpannyen Telekominikasyon an 2003.  Sa se Lakonpannyen Intelvision, ki annan serten Seksyon dan sa Lagreman, ki ofer serten konsesyon pour sa biznes pou en peryod letan e a sa lepok, ti vize pou ogmant konpetisyon dan sa Sekter.

Me Mr Speaker, mon ti a voudre asir sa Lasanble, ki Gouvernman pe revwar sa Lagreman e okenn lezot Lagreman ki egziste ant Gouvernman avek bann lezot Lakonpannyen.  Pa zis dan Telekominikasyon me osi dan lezot Sekter pou asire, ki zot vin anliny avek nou bann Lalwa aktyel e pou anmenn la transparans e egalite dan lafason ki bann biznes ki dan menm Sekter, i fonksyonnen, akoz sa i en prensip de baz, ki nou’n komanse atraver nou reform e ki i en prensip de baz ki sa Gouvernman i kontinyen met devan.

Mr Speaker, i osi enportan pou note, ki depi ki nou pe fer sa bann reform ekonomik, Gouvernman in entrodwir plizyer lalwa avek bann diferan Lenstitisyon.  In donn zot pouvwar, ki annan pou fer avek transparans avek sirveyans biznes, tel ki Fair Trading Commission, pou sirvey lafason ki bann biznes i fer zot bann aktivite e asire ki sa i an konformite avek bann meyer pratik.  Sa bann tel Lenstitisyon oubyen Lalwa, pa ti an plas dan letan ki sa Lagreman i date, an 2003 e i ti ganny vwar parey mon’n dir, neseser sa letan pou ankouraz devlopman dan sa Sekter.

Me mon anvi profit sa lokazyon, pou asir sa Lasanble, ki sa bann egzanpsyon pe ganny revwar e nou pou kontinyen fer sa travay, dan tou le ka kot i neseser, pou anpese ki i annan eksklizivite e ki i annan okenn sityasyon ki kree en lavantaz pour en Lakonpannyen, oubyen lo en lot.

Me mon ti a kontan osi asir sa Lasanble, parey mon’n dir, ki sa bann Konpannyen pe peye zot Tax e annefe, zot pe pey li dan en fason ki anmenn bann reveni enportan pou Gouvernman e permet nou fer nou bann progranm, parey nou’n promet avek pep Seselwa.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Okenn siplemanter?

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab donk dir sa Lasanble, ki zot pe fer pou pouse, pour ki kalite servis ki bann Lakonpannyen pe donnen, i commensurate ek kalite sarze, ki zot pe sarz zot bann kliyan.  E ki mekanizm ki zot annan an plas, pou efektivman evalie si bann benefis ki bann benefis ki sa bann Lakonpannyen pe gannyen, pe benefisye bann kliyan, ki byensir laplipar i bann Seselwa, ki de zour an zour, pe vwar lavi vin pli difisil?

Mersi Mr Speaker.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Leader Lopozisyon pour sa Kestyon.

Lo kote kalite servis, parey mon’n deza dir, Gouvernman in met an plas, bann Lenstitisyon e sa i enkli sirtou an premye lie, Fair Trading Commission, ki annan sa pouvwar pou li fer lenvestigasyon si i annan konplent par manm piblik.  Si par egzanp kalite servis par rapor avek sa ki zot pe peye, i pa koresponn, Fair Trading Commission i annan sa abilite pour li fer en lenvestigasyon e osi pran mezir kont sa Konpannyen, si sa lenvestigasyon i montre konmkwa i annan en labi.  En labi par egzanp kot i konsern sa pri, oubyen ki en servis ki ti’n ganny promet, i pa’n ganny delivre.

An plis ki sa, Departman Telekominikasyon, sa ki nou apel DICT, i osi annan sa manda pou asire, lo nivo teknik, ki tou sa bann Konpannyen i swiv bann meyer pratik e ki zot an konformite avek meyer pratik enternasyonal, atraver bann diferan Konvansyon par egzanp ki Sesel i form parti ladan e pou asire ki en Konpannyen pa ganny en lavantaz lo en lot, baze lo son striktir teknolozik, oubyen son akse avek serten lenfrastriktir.

Alor Mr Speaker, nou annan sa bann mekanizm ki egziste, ki permet nou pran sa bann mezir.  Mon ti a kontan osi dir ki nou en lekonomi ki, malgre ki nou pti, i en Sekter kot i annan konpetisyon.  Mon pa pou dir ki napa problenm dan sa Sekter.  I annan sirkonstans kot konsonmater i santi ki i devret ganny en meyer servis.  Me i annan konpetisyon e konsonmater mon konnen i egzers zot drwa, avek bokou responsabilite dan sa Sekter e zot pe swazir kote ki zot santi zot ganny meyer servis.  E i annan pei ki annan popilasyon bokou pli gran ki nou, ki napa 5 operater dan Telekominikasyon.  E lefe ki nou annan sa konpetisyon e avek bann regilasyon ki nou’n met an plas, nou annan sa konfyans Mr Speaker, ki nou pou kapab gradyelman osi ranforsi sa bann prensip de baz en pe pli for e asire en meyer servis pour tou konsonmater.

Mersi bokou.

MR SPEAKER

Bon, si napa okenn lezot Kestyon.  Kestyon 147, Onorab David Pierre.

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, vi ki pri lavi i en konsern tou dimoun, eski Minis i kapab enform sa Lasanble, si Gouvernman i annan okenn plan pou redwir sa 15 poursan VAT e si Gouvernman i annan plan entrodwir VAT Return a lafen lannen?

Mersi Mr Speaker.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Leader Lopozisyon pour sa Kestyon.

Mr Speaker, sistenm VAT parey, mon krwar plizyer reprezantan Gouvernman in deza eksplike dan lepase, i en sistenm kot Tax i ganny sarze koman en poursantaz lo pri ki en komodite oubyen en servis i ganny vann, a sak pwen dan sa lasenn distribisyon.

Lafason ki sa sistenm i marse, i fer ki en biznes, ki’n deza pey VAT, pou vann son komodite oubyen son servis, sa ki nou apel input VAT, i ganny kredite avek Komisyon Reveni e sa biznes i kapab demann en ranboursman avek Komisyon Reveni lo sa bann kredi, an akor avek nou lalwa VAT.  Savedir, nenport ki marsan, letan i pa aste en keksoz pou li revann, i kapab demann ki sa i vin en kredi, ki apre i ganny rann letan i revann sa prodwi.

Pou kapab enplimant en tel sistenm, kot sa bann input VAT ki ganny kredite i ganny ranbourse, i neseser ki bann biznes i soumet avek Komisyon Reveni, zot Retour. Sa ki nou apel VAT Returns.

Seksyon 33, Lalwa VAT 2010, i fer provizyon pour ki en biznes ki anrezistre avek Komisyon Reveni, i bezwen soumet son VAT Return avek Komisyon tou le mwan, apre en peryod 21 zour.  Sa VAT Return i demontre avek Komisyon Reveni, lakantite VAT ki sa biznes in sarze dan sa peryod en mwan e lakantite VAT ki sa biznes in peye pou kapab desarz son bann servis.

Letan VAT ki en biznes in peye i plis ki VAT ki sa biznes in sarze, sa biznes i notifye Komisyon Reveni, pou li kapab ganny ranbourse son kredi, selman si sa sonm i plis ki R10 mil apre 3 mwan, oubyen pour bann gran proze, oubyen leksportasyon tou le mwan, akoz zot pou dan en sityasyon kredi pour en pe letan.

Pour bann pti biznes, ki anrezistre avek Komisyon Reveni, pour VAT lo en baz volonter, zot soumet zot VAT Return tou le 3 mwan, me zot osi annan opsyon pou soumet zot VAT Return tou le mwan, si zot vwar ki si zot soumet tou le 3 mwan i afekte parey nou dir, zot cash flow, i afekte zesyon larzan zot biznes, sirtou dan bann moman, letan ki zot annan kredi avek Komisyon Reveni.  Pour sa rezon, i pa pou pratik pou fer ki biznes i soumet zot VAT Return tou le lannen.  I enportan ki zot fer li regilierman.  I pou meyer pou zot e i osi meyer pour Komisyon Reveni.

Parey mon’n eksplike, sa pa pou dan en lentere en biznes, akoz zot pa pou kapab ganny ranbourse zot kredi, ziska ler ki zot soumet zot VAT Return.  Si zot fer li a lafen lannen, zot pou ganny zot refund, zis lafen lannen.  E sa byensir i pou kree en problenm mazer, pour zesyon larzan dan zot biznes.  E i pa pou fezab, pou ranbours en biznes selman enn fwa par lannen, menm si sa biznes i annan en kredi avek Komisyon Reveni.  I pou pli fezab pou nou ranbours li, o fir e anmezir ki larzan i disponib.

Mr Speaker, an sa ki konsern, rediksyon lo nivo poursantaz VAT ki ganny aplike, plan Gouvernman an se moman se pou mentenir sa poursantaz 15 poursan ki aplikab ozordi.  Mon ti a kontan fer rapel sa Lasanble ki nou Lalwa VAT ki ti vin anfors an Zanvye 2013, ti ranplas lalwa GST, ki ti an fors depi 2003 e ki ti sarz sa menm poursantaz 15 poursan lo lamazorite komodite ki ti ganny enporte e serten servis ki i ti ganny ofer.

Pou pran an konsiderasyon kou pri lavi e osi prenan an kont ki lamazorite nou konsonmasyon, i vin atraver lenportasyon, Gouvernman depi 2013, in revwar bann komodite de baz, ki ganny enporte e VAT pa’n ganny aplike lo sa bann komodite.  E sa lalis komodite i sirtou bann ki Seselwa i servi tou le zour e se bann komodite ki annan plis lenpak lo pri lavi.

Anliny avek Polisi Gouvernman, VAT i osi pa pe ganny aplike lo serten servis kle, tel ki servis konstriksyon lakaz.  Savedir letan en Kontrakter i konstrir en lakaz pour en endividi, sa invoice, sa bill pa pou bezwen aplik VAT lo la. Osi, nou’n egzanp, bann servis medikal e osi bann servis skoler, lie avek ledikasyon.

Tou resaman sa lannen, Gouvernman in osi retir VAT lo transportasyon kargo, pou ede redwir kou lavi lo Praslin ek La Digue.  Mon krwar i enportan Mr Speaker, pou note ki vi ki VAT i zis dan en fason ranplas GST, i pa korek pou dir ki VAT in enn bann fakter pli mazer kot i konsern pri lavi. I enportan osi pou note ki VAT i vin en lavantaz pour bokou biznes, akoz sa bann biznes i kapab atraver zot Returns, zot kapab ganny ranbourse en serten poursantaz sa ki zot pe depanse e alor i donn plis lavantaz avek bann biznes.  E sa i enkli gran biznes e menm pti biznes ki’n fer li lo en baz volonter.  In kapab vwar son lavantaz.

Lo kote pri lavi an zeneral, nou bezwen note bann lezot fakter, ki annan en lenpak lo pri lavi.  Sa i enkli bann pri komodite aletranze ki annan en lenpak lo nou letan nou enporte.  Osi kou prodiksyon isi Sesel, ki ase eleve  Savedir, menm bann prodwi ki ganny fer lokalman i souvan annan en eleman ase elve.  Me Gouvernman pe pran sa an kont par plizyer eleman.  I pe pran li an kont atraver bann diferan sipor, ki Gouvernman i donnen atraver bann progranm sosyal.  I tenir an kont atraver revizyon regilie ki Gouvernman in fer atraver saler.  E i enportan pou nou donn sa kapasite pep Seselwa, pour li menm kapab pran desizyon lo ki mannyer i pou pli byen depans son larzan, an liezon avek son priyorite.

Kot i posib e kot napa en lenpak ki pou kree distorsyon dan nou lekonomi, Gouvernman pou kontinyen vwar si i annan posibilite pou tir VAT lo serten prodwi kle.  Me parey mon’n dir, sa i enportan ki i pa kree distorsyon dan nou lekonomi, akoz i pou fasil osi annan en sityasyon kot dimoun i par egzanp ganny en lavantaz kot napa VAT lo en prodwi e apre i kontinyen gard sa profi.  Sa 15 poursan.  Sa 15 poursan zis i al dan son pos.

Mon krwar nou’n vwar zis dan plizyer ka, ki mannyer, si nou pa fer atansyon, si nou napa en sistenm an plas ki mentenir kontrol lo lafason ki sa pri i ganny zere, ki nou kapab annan bokou labi.  E se pour sa ki STC i la koman sa lank, pou asire ki pri i reste stab e ki sirtou lo sa bann komodite de baz, kot nou annan en serten:- mon kapab dir, en platform ki permet nou vwar, ki sa pri de baz ki nou kapab fer keksoz enporte e ki permet osi stabiliz konpetisyon dan nou pei.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab?

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab donn lepep Seselwa en garanti, ki lafason ki VAT i ganny kalkile, par bann VAT Registered Businesses isi Sesel, i anliny ek definisyon ek konpitasyon standar VAT, oubyen eski zis VAT, i ganny aplike direkteman lo balans final, ki fer ki Seselwa i kapab pey en Tax lo en lot Tax?

Mersi Mr Speaker.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Leader Lopozisyon pour sa Kestyon.

Annefe an sa ki konsern nou lapros, anver VAT, nou ava note ki Gouvernman in pran en desizyon stratezik, pou li pa servi bokou bann Tax lo bann prodwi lo lenportasyon akoz nou en pei, ki tou fason nou enport bokou.  Ok.  Me parey tou pei, i enportan ki i annan en serten eleman Tax, ki permet nou koman en Gouvernman, fer nou bann progranm. E Gouvernman in swazir VAT akoz VAT:- tou dabor nou ti deza GST e VAT i en kontinyasyon lo GST, me son lavantaz an plis pour bann biznes, gran koman pti, se ki i donn zot sa posibilite pou zot ganny en Retour lo sa VAT, ki zot kapab ganny en ranboursman atraver Komisyon Reveni.  E lot lavantaz, atraver VAT, se zisteman akoz sa bann biznes i kapab ganny sa ranboursman, i lo lefe miltiplikater dan lekonomi i mwens.  I pli bon pour biznes e i pli bon pour konsonmater, par rapor ek GST.

Lo sa bann prodwi ki malgre sa, nou’n gard en Trades Tax lo la, oubyen dan serten ka kot nou annan en levy, i vre ki nou, nou aplik sa VAT, lo sa totalite sa pri, me sa i an konformite avek bann pratik enternasyonal, akoz ki rezon ki ou pe met sa bann Tax lo sa bann prodwi?  Ou pe met sa Tax lo sa prodwi akoz ou pa pe annan sa lentansyon pou ou ganny sa:- ou napa sa lentansyon pou ou sey redwir son pri, o kontrer ou pe sey vwar ki mannyer sa prodwi i antre dan nou lekonomi.

Si nou pou annan legzanp dan Sesel, bokou sa bann prodwi ki annan VAT ki’n ganny aplike par lao lo lezot Tax, se par egzanp lo kote lalkol, lo kote sigaret, lo kote bann lenportasyon bann veikil.  E sa i bann prodwi ki nou’n met serten restriksyon tou fason lo son lenportasyon, pour bann rezon sosyal, pour bann rezon anvironnmantal.  E laplikasyon sa Tax dan sa fason, i an konformite par egzanp, avek nou soumisyon ki nou’n fer avek Lorganizasyon Komers Enternasyonal.  E osi, an konformite avek bann pratik, bann diferan Lorganizasyon Enternasyonal ki regard Tax.

E alor, i enportan pou nou fer sa diferans ant VAT ki ganny aplike lo lamazorite prodwi, kot tou fason napa okenn lezot Tax, ki ganny aplike.  Alor, sa VAT i aplikab zis lo sa kou sa prodwi letan i ariv dan Sesel, parey nou dir, sa CIF, Cost. Cost Including Freight.  E sa se kot VAT i ganny aplike dan lamazorite ka.

Apre, nou annan serten lezot prodwi parey nou’n dir, ki nou annan en tarif oubyen en levy ki aplike, pour bann rezon ki sosyal, ki lie ek nou lekonomi, enkli par egzanp bann prodwi parey poul ek pork, kot osi i annan en levy ki al dan Fon Devlopman Lagrikiltir.  Alor, parey nou konnen, sa bann tarif i la pour en rezon sosyal, anvironnmantal, i pa zis en kestyon kou lavi, akoz letan nou pe regard nou lekonomi, i enportan wi, ki nou annan bann prodwi de baz ki bon marse pour Seselwa.  E la par egzanp, nou pa met VAT ditou.  Me i enportan ki nou regard devlopman nou lekonomi dan son totalite.  E mon pa krwar i pou dan lavantaz personn pou nou annan lalkol ki bon marse, akoz se pa anliny avek bann bi, bann stratezi ek bann lobzektif ki Gouvernman in etablir e i pa an konformite osi avek bann lapros ki nou’n diskite, par egzanp avek Lasosyete Sivil.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Lebon.

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker, anliny avek repons Minis, eski Minis i kapab enform nou Lasanble, ozordi dan Sesel, apepre konbyen komodite ki napa sa VAT 15 poursan e konbyen sa pe kout Gouvernman anliny avek bi redwir pri lavi?

Mersi.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Ok. Mersi Mr Speaker e mersi Onorab pour ou Kestyon.

Alabaz, ti annan sa 14 prodwi ki Gouvernman in dezinyen pou pa aplik VAT lo la, me i annan osi plizyer lezot prodwi e sirtou lezot servis parey mon’n eksplike, ki dan mon larepons premye, nou’n plizoumwen donn sa mazorite.  E i enportan ki nou pa:- ki nou servi sa zouti avek en target ase presi.  Ki nou pa zis dir ki nou pou tir en VAT, san ki nou konn son konsekans, akoz i tre fasil par egzanp pou tir VAT, lo en prodwi e parey mon’n dir, ki sa benefis pa ganny pase avek konsonmater.  Lapros ki nou’n pran se servi STC koman sa garanti pri lenportasyon kot nou annan en pri de baz ki nou tou kapab konpare, lo sa bann prodwi par egzanp, ki nou pa pe aplik VAT e i pe azir dan en marse lib.  Tou dimoun i kapab enport sa prodwi e zot pa pou ganny VAT aplike lo sa prodwi e zot kapab vann li.  Me i enportan pou nou pa aplik sa egzanpsyon lo VAT, parey nou dir an angle, across the board, akoz i kapab kree lezot distorsyon dan nou lekonomi e sa ki nou bezwen ozordi se sa stabilite pou nou konnen kote nou priyorite i ete e osi servi sa reveni atraver VAT. Nou ava rapel ki VAT in vin sa eleman kle ki anmenn lamazorite reveni pour nou pei e ki permet nou reenvestir dan nou pei, ki permet nou reenvestir dan nou ledikasyon, dan nou lasante, dan lakaz ki nou pe fer pour bann proze sosyal e dan tou bann lezot proze ki i kontribye anver nou devlopman e nou progre.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Kestyon 148, Onorab Melval Dugasse.

HON MELVAL DUGASSE

Mersi Mr Speaker.

Eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble, prosedir pou Tender bann transpor Gouvernman: e kwa ki son Minister pe fer pou akseler sa prosesis, pou anpese ki transpor i reste en ta letan avan ki i ganny Tender?

Mersi Mr Speaker.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab pour sa Kestyon.

An semoman, sa metod pou dispoz bann transpor Gouvernman i pa sa ki nou apel en public auction.  Tou bann Minister e Lazans Gouvernman i fer zot laplikasyon pou dispoz sa transpor, atraver Minister Finans.  Minister Finans i evalie zot laplikasyon e donn permisyon pou dispoz sa transpor.  En lanons i ganny mete lo Radyo e osi pibliye dan bann Zournal tel ki Nasyon, pour ki piblik i konnen kan pou annan sa public auction.

Minister Finans i an semoman pe travay lo en Polisi pli konpreansiv, ki pou kouver lafason ki bann diferan asset ki Gouvernman i annan, i bezwen ganny zere.  E sa Polisi pou asire ki bann Minister e bann Lazans Gouvernman i pli byen planifye letan enn zot bann assets i bezwen ganny dispoze.  Alors, en transpor atraver sa Polisi, nou pou esey fer sir ki en transpor pa pou reste dan en sityasyon petet parey nou dir abandonnen pour en gran peryod letan, avan ki in ganny dispoze.  Menm si pou lemoman, mon pa ti ava dir ki sa problenm i enn ki enorm, i annan bann ka, me nou ti ava kontan kapab akseler sa prosedir e se sa bi sa nouvo Polisi.

E i annan en Komite ki pou ganny etablir pou dispoz bann asset e sa Komite pou fer sir ki tou sa bann prosedir i ganny zere dan tou transparans.  I enportan ki nou osi pran sa letan parfwa, pou asire ki sa prosedir i ganny fer byen.  E mon anvi asir sa Lasanble, ki travay ki nou pe fer pou asire ki sa i al pli vit e osi i ganny fer dan en fason pli transparan.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Dugasse.

HON MELVAL DUGASSE

Mersi Mr Speaker.

Eski Minis i kapab dir nou an mwayen, konbyen veikil Gouvernman ki’n Tender pandan sa dernyen 2an e konbyen transpor ki pa ankor ganny Tender, ki sipoze ganny Tender ki reste e eski Minis i kapab dir nou, si tou Lorganizasyon Gouvernman ouswa paraetatik i servi menm prosesis pou Tender bann transpor?

Mersi Mr Speaker.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Premyerman, mon ti a kontan asir Manm Onorab ki tou bann Lorganizasyon Gouvernman ki tonm anba Bidze Gouvernman, zot swiv menm prosedir kot i konsern Tender, pou asire ki sa bann loto ki nepli neseser pou travay Gouvernman, i ganny dispoze dan en fason ki transparan, ki kredib e ki permet sa ganny fer dan en fason ki korek.

An sa ki konsern bann lezot Lazans Gouvernman, zot tou, osi zot annan en prosedir entern, ki an konformite avek

bann standar gouvernmantal e sa prosedir i bezwen ganny valide atraver Public Enterprise Monitoring Commission. E sa se bann metodolozi ki nou annan an plas, pou asire ki sa bann meyer pratik transparans e kredibilite i ganny swiv.

An sa ki konsern lakantite transpor ki’n ganny met lo Tender lo lapar Gouvernman, mon napa sa statistik imedyatman dan mon lanmen, me mon ava sey fer sir ki nou ganny sa pou nou soumet avek Lasanble.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek tou ou delegasyon.  Bonzour tou Manm Onorab.

Mr Speaker, an vi repons Minis, eski Minis i kapab dir sa Lasanble si Gouvernman, atraver Minister ouswa en Lorganizasyon, i annan en database tou transpor ki Gouvernman i posede e an vi repons Minis osi, si i kapab dir lo sa Komite ki pou ganny kree, lekel lezot partner ki pou asiz lo sa Komite?

Mersi.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker e mersi Onorab.

Annefe, mon anvi konfirmen ki Gouvernman i annan sa rezis, tou son bann assets e sa i enkli bann transpor.  I enkli tou bann movable assets e osi nonmovable assets. E annefe, nou dan prosedir la pou finaliz sa database lo en baz elektronik, ki pou osi fasilit bokou travay Gouvernman e osi permet nou al pli vit lo bann eleman Tender e dispoze transpor, letan, par egzanp in ariv son ler pour li ganny vann.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis, an relasyon avek larepons ki Minis in donnen, si eski son Minister pe ankouraz tou Lorganizasyon pou maintain en Assets Register ki up to date. E si dan sa Assets Register, zot pran an konsiderasyon depresyasyon ki arive lo bann asset, sirtou transpor pour ki sa Lorganizasyon i dispose of sa asset pandan letan apre son useful life span, pour ki apre i pa vin en burden ler pou dispose of it?

Mersi Mr Speaker.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Annefe, tou Departman e tou Minister e tou Lazans, tou bann antite ki kouver anba Gouvernman, i oblize gard sa Assets Register.  I pa en swa.  Zot oblize fer sir ki sa bann keksoz i ganny rikorde.

An sa ki konsern, planifikasyon pou asire ki sa bann assets i ganny byen dispoze, nou demann tou Minister, tou Departman, tou Lazans, pou annan en Maintenance Plan, pou asire ki otan ki posib, letan in ariv son ler pou ranplas sa veikil, par egzanp, ki ganny fer.  Byensir e nou osi fer sir ki sa bann plan i lie osi avek Public Sector Investment Plan, PSIP. Savedir ki nou pe planifye a lon term, sa moman letan en veikil in ariv son moman pou ganny ranplase.

An menmtan, nou bezwen rekonnet poudir ki, sak lannen, Bidze ki nou anmennen koman en Gouvernman, i determinen osi par bann priyorite ki nou defini ansanm e osi performans dan nou lekonomi.  Parfwa si nou bezwen restrikte depans Bidzeter, parfwa pour bann rezon monneter pa zis pour bann rezon fiskal.  Parfwa nou bezwen asire ki nou met serten kontrol.  I vedir ki a sa moman letan en transpor par egzanp i sipoze ganny renouvle, ki en nouvo i sipoze ganny aste, parfwa i pa fezab.  I vre ki parfwa sa i arive.  Me nou pe met an plas sa sistenm planifikasyon dan en fason bokou plis sistematik e mon krwar deza, bann eleman ki an plas, pe permet nou amelyore.  E a lavenir, nou espere ki sa bann plan i ava port son fri e ki nou ava vwar en meyer zesyon dan bann assets e sirtou bann transpor, kot i konsern Gouvernman.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Kevin Vidot, Kestyon 149.

HON KEVIN VIDOT

Mersi.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon e tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble, ki fason VAT pou ganny retire lo bann materyo konstriksyon e renovasyon lo en lakaz rezidansyel, anliny avek lanons Minis dan Ladres Bidze pour 2015?

Mersi bokou.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Anliny avek lanons dan Bidze 2015, i reste touzour Polisi Gouvernman pou pa aplik VAT lo servis konstriksyon pour bann nouvo proze konstriksyon rezidansyel. Mon ti a kontan klarifye diferans ant pou tir VAT lo sa servis konstriksyon e lo bann materyo konstriksyon li menm.  Nou pe aplik sa depi 2013, ler Gouvernman ti entrodwir sa sistenm VAT.  Par kont, Gouvernman ti vwar li sa nesesite pou pa aplik VAT lo servis konstriksyon osi, pour bann proze renovasyon e osi lekstansyon sa bann menm proze rezidansyel.  Alor ozordi, VAT pa pe ganny aplike letan i annan en proze konstriksyon en nouvo lakaz, oubyen letan en dimoun i anvi azout en bout ek son lakaz, oubyen fer en renovasyon.  Me, sa egzanpsyon lo VAT i pa aplik lo sa bann materyo konstriksyon.  I aplik lo sa kou sa servis.  Savedir, sa bill ki sa Kontrakter pou donnen, kot i konsern sa travay ki pou ganny fer.  Sa i vedir ki, letan sa konstriksyon oubyen sa renovasyon i ganny fer, ki VAT, pa pou aplikab lo sa servis.  E i enportan ki nou fer atansyon lo sa size e rezon ki Gouvernman pa’n tir VAT lo materyo konstriksyon li menm.  Se parey mon’n deza dir, se ki lo materyo konstriksyon, sa parey lo serten lezot prodwi, nou anvi fer sir ki konsonmater li menm li i benefisye.  E si nou retir VAT lo materyo konstriksyon, avek lakantite operater ki annan dan sa Sekter, nou pa asire ki sa benefis i kapab ganny pas avek tou konsonmater.

E i enportan osi pou note ki kot i konsern materyo konstriksyon, GST ti deza pe ganny aplike lo sa bann materyo.  Alor, VAT zis in vin en kontinyasyon lo sistenm GST, ki ti deza an aplikasyon.

Anliny avek Kestyon Onorab, mon oule osi ranforsi ankor enn fwa, ki VAT i kapab ganny:- par sa bann Konpannyen Konstriksyon, sa bann Konpannyen i kapab osi fer, sa ki nou apel deferred payment, lo sa bann materyo konstriksyon letan i ganny enporte.  E sa i vedir ki sa bann Konpannyen, letan zot pe fer sa travay, letan zot pe fer sa renovasyon, zot kapab benefisye e pas sa benefis avek sa konsonmater.  E apre ki sa travay in fini ganny fer, sa biznes i kapab osi ankor enn fwa, ganny sa Retour, sa ranboursman avek Komisyon Reveni.  E se dan sa konteks ki nou’n aplik sa Polisi lo VAT e mersi Manm Onorab e osi Mr Speaker, pou donn mwan sa lokazyon pou mwan klarifye sa.

E byensir nou reste, an konsiltasyon avek Sekter Konstriksyon.  Nou reste an konsiltasyon avek tou bann Lorganizasyon Konsonmater, pou vwar ki pli bon fason ki nou kapab siport, sa kestyon kou konstriksyon dan nou pei, akoz nou rekonnet poudir sa i en kestyon tre enportan ki nou bezwen adrese dan en sistematik.

Nou santi pou lemoman ki nou napa sa mwayen ki pou permet nou annan en sistenm, kot VAT i ganny tire lo materyo konstriksyon e ki nou kapab fer sir ki sa i ava anmenn sa vre benefis pour tou Seselwa.

Me nou pe touzour an konsiltasyon avek tou dimoun e letan nou ganny bann loportinite pou nou anmenn en benefis, pou fer kou konstriksyon desann, nou ava byensir anmenn bann Polisi neseser pou fer sa posib.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Yes.

HON KEVIN VIDOT

Yes Mr Speaker, mersi.

Mr Speaker, an vi konplikasyon ki serten Kontrakter i koze lo sa metod deferred payment, eski Minis i kapab dir nou si i annan en metod pli efikas e en pe pli fasil, ki pou ganny enplimante dan le fitir e eski an vi ki mazorite letan se bann materyo ki ser, ki fer kou konstriksyon li menm li monte, pa neseserman an term sa servis ouswa an term labour ki pe ganny enplike, ki fason dan le fitir ki Minis ansanm avek Gouvernman, i anvizaze fer ki bann kou konstriksyon li menm li, pou kontinyelman redwir, ki en Seselwa ordiner ki pe al fer en pti lakaz i kapab pey en lakaz a en pri ki abordab?

Mersi bokou.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Manm Onorab.

Annefe, parey mon’n dir, nou rekonnet ki sa kestyon kou materyo i enn ki priyoriter pour tou Seselwa akoz kou konstriksyon, kou lozman i enn bann eleman kle pour nou dan lekonomi ozordi.

Lo kote bann kestyon deferred payment, nou rekonnet osi poudir sa parfwa i koz serten konplikasyon pour bann diferan Konpannyen, me laplipar bann konpannyen Konstriksyon pe servi sa mekanizm e an zeneral zot pe servi li byen.

Lot keksoz ki Gouvernman in fer, se ki atraver STC, nou pe asire ki STC i osi pran sa rol pou li enport serten materyo konstriksyon e alor, asire poudir ki sa, sa bann prodwi a son baz lenportasyon, ki son pri parey mon’n dir, ki STC i kapab montre sa platform, pou enport sa san met en profi enorm, menm si i bezwen met en serten profi e sa i kree en baz pour Lendistri Konstriksyon.

Pou retourn lo sa kestyon egzanpsyon lo VAT e posibilite fer li pour Sekter Konstriksyon, nou ava rapel ki dan lepase nou ti annan serten sibvansyon, serten sipor ki ti mete par egzanp lo serten prodwi parey dile, parey juice. Eksetera.   E sa letan, letan nou ti analize, lenpak dan nou lekonomi, nou ti vwar ki lamazorite ki pe aste sa bann dile sibvansyonnen ki sorti dan larzan Tax Gouvernman, lamazorite ki ti pe aste, sete bann Lotel.  E alor ki ti pe arive sa letan, letan ki nou pe sibvansyonn dile, letan nou ti pe sibvansyonn juice, larealite se sa lavantaz ti pe vin plis pour bann dimoun ki ti kapab peye, dan son premye sirkonstans.

Avek konstriksyon, i en pti pe menm analozi.  Si nou tir VAT lo materyo konstriksyon a moman ki i ariv lo lenportasyon, nou pe donn lavantaz tou sa bann Konpannyen Konstriksyon isi, pour tou sa bann batiman, gro, batiman komersyal, Lotel, eksetera.  Se 15 poursan ki pe al dan zot pos.  Eski se 15 poursan ki pe al dan pos Seselwa?  E fodre nou rapel ki VAT i en Tax ki finalman i ed Gouvernman fer son progranm, fer son travay byen, ki mannyer i fodre.  E atraver sipor ki nou pe fer atraver STC, nou santi ki sa i en fason pli efikas pou nou sey gard sa eleman de baz lo sa pri.  Nou ava rapel osi ki Fair Trading Commission depi ki son egzistans, in fer bokou travay lo kote bann Konpannyen Konstriksyon e bokou bann case ki’n ganny anmennen, i bann ki lie avek konstriksyon e sa i en pti pe bann mekanizm ki nou pe servi dan sa Sekter, menm si nou touzour rekonnet poudir sa i en priyorite pour nou tou e nou touzour anvi annan sa deba, sa konversasyon, pou nou revwar ki mannyer nou kapab anmenn pli bon benefis pour pep Seselwa, an sa ki konsern kou konstriksyon.

E petet dernyen pwen Mr Speaker, se nou ava rapel ki lot sipor ki Gouvernman i anmennen, ki pou esey fer sir ki kou konstriksyon i reste abordab, se atraver bann sipor, bann loan. Nou annan sa sistenm Smart Subsidy, ki deza an plas, ki permet en sipor direk avek bann dimoun lo la baz zot loan. E byensir i annan bann progranm Gouvernman osi atraver HFC eksetera, ki siport nou dan sa demars pou nou fer kou konstriksyon pli abordab.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Arnephy.

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble, ki rekour eski en endividi, en dimoun i annan, ler i santi poudir en Kontrakter pe overcharge li atraver sa servis ki i pe gannyen, sirtou ler i pe pran sa loan avek en lenstans Gouvernman par egzanp HFC. So, ki rekour sa dimoun i annan, pou li adres son sityasyon?

Mersi.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Premyerman mon ti ava kontan sit ankor sa kapasite ki Fair Trading Commission i annan, akoz i annan plizyer ka deza, kot Fair Trading Commission in pran bann desizyon kont bann Konpannyen Konstriksyon ki pa’n onor zot langazman anver serten kliyan.  Nou rekonnet osi poudir parfwa sa mekanizm i ase long, akoz Fair Trading Commission, menm si i kapab donn en ruling ase vitman, si sa Konpannyen pa aksepte son tor, i bezwen al Ankour e sa i pran letan.  E nou konsyan poudir, sa i en problenm pour bann dimoun, ki antre dan sa difikilte.  Me bann lezot mekanizm ki Gouvernman pe servi, se ki nou pou gradyelman bouz dan en sityasyon kot bann Kontrakter, ki pa fyab, ki pa pe onor zot langazman anver zot kliyan, ki sa bann Kontrakter pa pou ganny konsidere an sa ki konsern par egzanp, bann Kontra Gouvernman ki nou mete.

Nou bezwen fer sir ki tou bann Konpannyen, ki fer sa demars pou zot ganny en Kontra Gouvernman, zot an konformite avek bann meyer pratik, ki zot pe swiv zot responsabilite e osi par egzanp, ki zot pe pey zot Tax aler.  E sa i bann mekanizm ki nou pou anmennen, ki nou sir pou amelyor bann standar e responsabilite, ki ganny pran par bann Konpannyen Konstriksyon.

Mon ti ava osi konsey bann konsonmater ki’n ganny sa bann problenm, zot bezwen raport sa ka.  Zot bezwen raport li avek Minister Later ek Lozman, avek Lotorite Licensing, ki annan osi serten pouvwar pou li adres si sa Konpannyen in azir kont son bann kondisyon, son license.  E osi, Gouvernman pe travay lo bann mekanizm, pou osi anmenn plis regilasyon dan sa Sekter, kot i konsern ki mannyer nou asire ki sa bann Kontrakter i annan sa konpetans par egzanp pou sa louvraz e ki zot pe asire ki zot pe donn sa meyer servis avek sa kliyan.

Nou konnen poudir i annan bann problenm aktyelman.  Nou lekonomi i an krwasans.  I annan bokou demann, me nou santi deza, par egzanp atraver serten ruling ki Fair Trading Commission in fer, ki i annan mezir ki pe ganny pran kont sa bann Kontrakter ki pa pe azir an konformite avek bann meyer pratik.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Kestyon 150, Onorab Charles De Commarmond.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis.  Bonzour tou dimoun ki a lekout.

Mr Speaker, eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble, ki mannyer i anmas VAT avek sa pti marsan dan leo Cascade, ou en lot landrwa, ki vann son konmisyon an detay e ki pa konn servi Computer.  Savedir napa sa masin e ki….

(Interruption)

MR SPEAKER

Onorab, Kestyon.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Ok. E ki pa pou zanmen servi Computer, me ki pe vann dan son pti laboutik depi plis ki 40an pase?

Mersi bokou Mr Speaker.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Mon ava ankor rapel ki VAT i kontinyasyon sistenm GST.  Alor, sa boutikye dan leo Cascade oubyen dan en lot landrwa, ti deza pe aplik en sistenm kot ti annan GST avan ki VAT ti egziste.  E mon asire ki i kapab kontinyen avek menm kondisyon ozordi, menm ki VAT i an aplikasyon.  E i vre ki Lalwa VAT i fer ki bann biznes ki zot reveni i par lao sa limit mandatwar e sa i R2 milyon.  Zot bezwen anrezistre zot biznes avek Komisyon Reveni Sesel, pou zot osi, konmsi kouver sa VAT akoz groser zot biznes, i fer li mandatwar ki zot antre dan sa laliny.

Mon krwar ozordi e statistik Komisyon Reveni i montre ki vre, bokou sa bann pti biznes, sa bann pti laboutik, ki lontan ti napa en turnover R2 milyon, ozordi i annan.  E alor, i vre ki i annan serten Konpannyen e mon konsyan ki pe ganny serten difikilte akoz petet zot pa ti’n antisipe ki zot pou antre dan sa sistenm VAT otomatikman.

Me pour sa pti biznes ki vreman pe sey debrouye e ki pa lo sa nivo, zot kapab kontinyen parey toultan zot in fer li.  I pa forseman kree en problenm pou zot.  Pour bann ki rezon zot sikse, in depas sa limit R2 milyon dan zot turnover, Komisyon Reveni i ofer zot bann formasyon, pou permet zot ariv lo sa standar ki pou permet zot an konformite avek sistenm VAT e ki osi pou permet zot retir tou sa lavantaz ki vini, atraver sistenm VAT.

Parey mon’n dir oparavan, si ou’n anrezistre pour en sistenm VAT, i vedir ki letan ou pe:- koman en komersan, ou pe aste en keksoz, byensir ou pe pey VAT letan ou pe aste sa keksoz.  Menm si ou pe enport li direkteman, ou pe pey VAT lo la.  Me apre osi, ou kapab ganny ranbourse avek Komisyon Reveni letan ou pe revann sa.  Alor, i kapab vin en lavantaz.

Mr Speaker, nou konsyan ki parfwa i vre, i annan serten difikilte letan i annan sanzman sistenm e bann biznes ki pa ti pe tonm dan sa sityasyon VAT, parfwa i annan en peryod adaptasyon.  Lapros ki nou pe pran avek Komisyon Reveni, se toultan esey akonpanny sa peryod adaptasyon e sey fer zot vin an konformite e pa pini zot.

Si i annan biznes ki annan konsern, pli gran konsey ki mon kapab dir zot, se dek ki zot konnen poudir zot pe depas sa threshold, sa R2 milyon turnover, i enportan pour zot deswit al kot Komisyon Reveni.  Bokou fwa problenm i arive akoz sa biznes i tarde, i pa vin li menm devan.  I esper ganny assessed par Komisyon Reveni e la i vwar ki annefe, i pa ti kapab, i pa ti pe byen antisipe lakantite ki i drwa.  Me toultan, nou esey rod bann solisyon pour bann biznes ki anvi kapab fer sa migrasyon pou vin lo sistenm VAT.  E Mon ava rapel ki sa sistenm i anmennen serten lavantaz pour tou groser biznes.  E nou annan serten biznes, pti biznes, ki’n menm volonterman, ki napa sa threshold R2 milyon, me ki volonterman in vin lo sa progranm akoz zot in vwar sa lavantaz.

Byensir nou konsyan osi ki pa tou biznes ki annan en Konpiter, ki kapab annan sa kapasite pou li fer sa sistenm atraver software.  Me sa sistenm i osi konpatib avek bann versyon papye.  I pran plis letan byensir pou fer li, me Komisyon Reveni i la pou li kapab fer sa, si vreman en biznes i pa santi li konfortab e i anvi fer keksoz lo papye.  I toutafe fezab.  I annan biznes ki pe fer li ozordi.

Me mon a rapel sa Lasanble poudir VAT i sa kontinyasyon sistenm GST e i osi donn serten perspektiv, serten lavantaz avek bann biznes e Gouvernman i la pou nou sey anmenn bann biznes ladan, pou zot prop benefis.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Nou’n byen ekout Minis Mr Speaker.

Eski Minis i konnen ki dan la pratik, en enportater i pey VAT lo sa marsandiz ki i fer vini, ouswa ki ganny prodwi dan pei e ki i ganny vann avek sa marsan.  I pey en VAT la en e sa piblik prezan, i pey VAT osi lo sa komodite letan i aste ek sa pti marsan dan leo Cascade.  E sa i vedir ki prezan, sa komodite in vin pli ser, akoz 2 fwa VAT in ganny mete lo la.  E prezan, i vre ki sa pti marsan, si i fer claim .…

(Interruption)

MR SPEAKER

Kestyon.  Kestyon Onorab.

HON CHARLES DE COMMARMOND

…. i ganny ranbourse avek Komisyon Reveni, me sa piblik .…

(Interruption)

MR SPEAKER

Onorab, Onorab kestyon.  Ou pe argimant ek Minis.  Ou kestyon.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Wi.  Akoz ki sa piblik li, i pa ganny ranbourse li?  Ki rekour ki i annan, pou li pa pey 2 fwa VAT lo sa konmisyon?

Mersi.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Annefe VAT i en sistenm Tax ki baze lo, parey nou’n, apel sa, en input Tax e apre, ou kapab claim li back. Ou kapab demann sa an retour kot Komisyon Reveni.  I en swa ki en biznes i fer, kot li i bezwen swazir ki stratezi i pe fer pou li kapab ganny son biznes.  Alor, nenport ki letan i enport en prodwi, sa prodwi VAT i ganny aplike a sa baz lenportasyon.  Apre letan i ganny revann, i ganny repase avek kliyan.

Me letan sa boutikye pe fer sa lavant, i son devwar pou li fer sir ki tou son bann diferan kou in kouver ladan.  E se sa mon ti a dir kot lavantaz i ete pou li anrezistre anba VAT akoz i pou kapab pli byen premyerman asir vyabilite son prop biznes e osi asir en pli bon servis pour son kliyan.

Tou fason, dan nenport ki Tax ki ganny aplike, si i pe ganny aplike a pwen lantre, letan i pe ganny revann, sa Tax osi pe ganny re aplike.  I aplik pour tou marsan.  E mon pa krwar ki VAT i anmenn en eleman diferan dan sa laliny.  I en keksoz ki dan son laplikasyon, en biznesmenn i bezwen deside ki pli bon fason pour li kapab redwir son kou e ofer sa meyer servis avek sa konsonmater.  Konsonmater i touzour annan sa swa pou li al kot sa landrwa kot i pe vann sa keksoz pli bon marse.

Me osi mon ti a dir ki, lamazorite bann boutikye, zot pe aste avek bann wholesalers e zot pe aste li a bann pri ki permet zot revann li avek son VAT lo en nivo ki konpetitiv.  E mon krwar nou vwar sa dan kote bann pri ki ganny fer dan bann laboutik, kot zot pe kapab fer li dan en fason ki konpetitiv.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Yes, Onorab Rose.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis.  Bonzour tou dimoun e tou bann zenn.

Mr Speaker, eski Minis i kapab konfirm avek nou Lasanble si VAT i ganny peye 1 fwa ouswa 2 fwa, pour piblik Seselwa konpran.

Mersi.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker.

VAT annefe i ganny peye zis 1 fwa akoz i ganny peye a larantre, ouswa ou pey li a larantre, oubyen ou fer li koman en deferred payment, ou pey li pli tar.  Alor i ganny peye 1 fwa.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond, en lot zour ou a met en lot Mosyon si ou pa dakor.

Onorab De Commarmond.  Pa lo VAT me lo 151.  Kestyon 151.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Dan la pratik i en lot zafer, en Me Mr Speaker, mersi.

Eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble ki fason ki son Minister pe anvizaze kree vre krwasans dan:-

Lendistri Tourizm

Lendistri Lapes

Dan Lagrikiltir  e Prodiksyon Zannimo

E Lendistri Finansyel?  Mersi bokou.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker e mersi Onorab.

Mon’n apresye bokou sa lesanz e nou ava kontiny li en lot moman.  E sa bann Kestyon, si i annan okenn pti biznes ki annan, zot kapab byensir aplik avek Komisyon Reveni e mon asire ki zot pou kapab ganny en leksplikasyon lo ki mannyer zot pli kapab benefisye zot menm e osi sa konsonmater.

E mon ti ava kontan asir tou dimoun ki sa prensip sa Tax, se ki i benefisye tou dimoun e …

(Interruption)

MR SPEAKER

Minister, ki Tax ou pe koz lo la?

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker.  Mon ava swiv lot Kestyon.

MR SPEAKER

Wi, wi.  Mon krwar Kestyon se lo Tourizm ek Lapes.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi.

Lo kote Lendistri Touris Mr Speaker, premye eleman ki nou pe pran se ranforsi nou pozisyon an sa ki konsern nou bann marse tradisyonnel.  Nou ava rapel ki sa lannen, Air Seychelles in rekomans bann vol, bann vol direk anver Lerop e sa pe ede avek krwasans bann nonm viziter ki pe vin dan nou pei e nou estimen ki sa pou kontinyen ogmante. E nou pou kontinyen siport Air Seychelles pou li kapab fer sa.

An menm tan, kot i konsern kanpanny Marketing STB, nou’n donn li en Bidze R80 milyon pour 2015. E sa i pe fer sir ki i kontinyen annan krwasans dan sa bann marse e fer sir ki Sesel i annan sa vizibilite.  Nou pe osi travay konzwentman avek Sekter Prive, pou fer sir ki dan Sekter Tourizm, i annan plis aktivite e plis prodwi de kalite, pou nou kapab kree plis depans dan nou lekonomi.

Nou konsyan sa kestyon yields, sa kestyon rannman ki nou gannyen atraver sak touris dan nou lekonomi e i enportan pour nou regard sa ki nou apel bann chains of production, bann value change, lafason ki nou kapab kree plis servis, plis prodwi, ki bann dimoun i kapab depanse, letan zot Sesel.  Me nou vwar sa pe arive.  Nou vwar bann pti Lotel ki deplizanpli, pe lie avek bann lezot servis, bann lezot aktivite e ki pe kree plis loportinite dan nou lekonomi.  E nou stratezi se vreman pou nou ranforsi sa.

An sa ki konsern Lendistri Lapes, Gouvernman, i touzour angaze pou envestir plis dan sa domenn.  Komansman sa lannen, nou’n kree nouvo Departman Lekonomi Ble e sa i vreman permet nou regard nou bann resours maren dan en fason bokou pli sistematik e dan en fason pli larz.  E sa Departman i annan sa rol prensipal pou kordin bann proze dan sa bann divers Sekter e pou asire ki enn i lie avek lot.

Pou nou mansyonn detrwa proze.  An 2014, Gouvernman ti aprouv en plan lenplimantasyon pour Lendistri Aquaculture oubyen Mariculture dan Sesel.  E an se moman, Gouvernman pe met bann resours finansyel, pou komans enplimant sa plan, enkli atraver dernyen staz letid ki pe ganny finalize.  Nou pe osi anmenn plis valer azoute dan bann prodwi lapes e sa nou pe fer li atraver donn plis loportinite bann antreprener dan sa Sekter.  Nou pe demande ki tou bann Ton, par egzanp ki ganny transborde Sesel, i ganny itilize otan ki posib.  Nou pe fer sir otan ki posib ki napa gaspiyaz.  En prosesis zero waste e ki bann by-catch atraver par egzanp Lendistri Ton, i ganny transformen.  E i annan plizyer biznes deza ki’n vin an plas resaman, ki pe servi sa bann loportinite.  Nou osi anvi Seselwa envestir plis an sa ki konsern transformasyon sa bann prodwi ton.

Pandan lannen 2014, Gouvernman in osi antre an partenarya avek Sekter Prive, pou konstriksyon en nouvo quay, ki pou servi bann operater Lapes Komersyal.  I osi annan plan Ile Du Port, ki Departman Lekonomi Ble pe travay lo la, pou asire ki son lenplimantasyon i ganny fer dan en fason ki permet tou sa bann diferan Sekter Lendistri travay ansanm.  E Gouvernman prosennman, pou fer sa bann lenvestisman lenfrastriktir lo Ile Du Port, ki pou permet sa bann operater ki deza pe komans bouze, antre dan sa bann proze transformasyon.  Gouvernman pe osi travay avek Labank Eropeen Lenvestisman EIB, pou fer en letid fezabilite pour redevlopman Por Victoria e sa i pou permet nou pli byen envestir, pou fer sir ki nou ranforsi pozisyon Victoria koman Por Lapes prensipal dan Losean Endyen e osi kree tou sa bann perspektiv pour bann antreprener, dan sa Sekter.

Parey Prezidan in osi anonse an Zen sa lannen, i annan osi en bann loan, spesifikman pour bann proze Lekonomi Ble, ki pou ganny enkorpore dan Scheme SME. E sa i pou fasilit bann proze dan Sekter Lapes, me osi lie dan Sekter Tourizm, dan Sekter Eco-Tourizm an sa ki konsern bann proze ki kapab par egzanp anmenn plis resers dan Sesel e osi bann servis lokal dan nou pei.

An sa ki konsern Lagrikiltir ek Prodiksyon Zannimo, Labank Devlopman Afriken pe antreprann aktyelman en letid, koman sa Sekter i kapab anmenn plis dan nou lekonomi.  En parti sa letid se koman bann Fermye i kapab anmenn zot prodwi lo en lot nivo, ki kapab ganny aste par bann Lotel.  E sa i bann valer adisyonnel ki zot kapab anmennen dan nou lekonomi e nou stratezi lie ankor avek Sekter Touristik, se pou kree plis valer azoute dan nou lekonomi.

Minister Finans in osi komans kozri avek Lasosyasyon Lotel, pou vwar bann defi ki egziste dan sa Sekter e pou asire ki zot kapab aste plis prodwi avek nou bann prodikter lokal.  Nou konsyan ki bokou fwa, i deza annan bann prodikter ki pe deza vann avek bann Lotel e nou anvi batir lo sa bann lavantaz.

Nou ava osi rapel ki bann dimoun dan Sekter Agrikol pa pe bezwen pey Tax. E nou pe osi donn zot sa lavantaz atraver Scheme SME e osi byen bann loan ki annan atraver Agriculturural Development Fund.

An sa ki konsern Lendistri Finansyel e Sekter Offshore parey nou dir, Gouvernman pe fer sir premyerman nou stratezi i baze lo nesesite annan transparans dan sa Sekter e asire ki nou kree plis lanplwa ki benefisye tou Seselwa.  Gouvernman pe fasilit rezistrasyon sa ki nou apel bann title, pou adopte par en sistenm otomatik ki pou fer ki laplikasyon pour finansman pour lozman, i ganny fer pli vit par bann Lenstitisyon Finansyel.  Labank Santral pe osi enplimant en lankadreman finansyel STAB, ki apel Financial Stability Framework, atraver en Komite ki’n ganny etablir.  E son responsabilite mazer sa Komite, se pou minimiz risk e fer sir nou sistenm finansyel Sesel, i pli rezilyan.  Nou ava rapel ankor, ki nou dan en lekonomi globalize e i enportan ki nou asire ki nou sistenm finansyel i kredib e ki nou kapab depann lo la e ki nou pa met an koz okenn bann eleman, par egzanp bann corresponding banking relationships, akoz sa i lakle ki permet nou fer komers dan lekonomi mondyal e fer nou agrandir nou lekonomi dan konteks sa lekonomi global.

Avek led e lasistans teknik Labank Mondyal, nou pe osi etablir en fonksyon en Ombudsmen Finansyel dan Sesel, baze lo bann meyer pratik enternasyonal.  Labank Santral pou osi ankor ranforsi sa sistenm Credit Information System, ki pou ogmant kapasite pou servi bann biznes ki pe demann pret larzan e sa i pou permet nou donn plis lenformasyon bann Labank e pou kontribye anver gradyelman redwir bann nivo lentere.

Nou pe osi ogmant lefikasite, bann nouvo lankadreman e regilasyon bann sistenm peyman dan Sekter Finansyel.  E lannen pase, Cabinet in osi aprouv en plan stratezik pour devlopman Sekter Finansyel, ki nou pe kontinyen enplimante, avek sipor Sekter Prive.  Gouvernman pe osi travay avek Sekter Prive lo sa vizyon global, pou kapab fer sir, ki nou bann prodwi dan sa Sekter, i kree plis loportinite pour tou Seselwa.  Nou bezwen fer sir ki sa Sekter i vreman kree loportinite pour nou tou.

Letan nou regard nesesite ki annan dan sa Sekter, pou ranforsi son gouvernans, pou ranforsi son transparans, nou bezwen demann tou sa bann Konpannyen ki aktyelman, zot enplike dan sa Sekter, pou zot envestir dan formasyon, pou zot anploy plis dimoun e servi sa bann konpetans pou batir en Sekter ki fyab e ki pou anmenn plis benefis e plis krwasans pour nou tou.

Mersi bokou Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab de Commarmond.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble, ki son Minister e Minister Lagrikiltir pe fer konkretman, pou ogmant yield dan lagrikiltir, par anmenn e ankouraz en serten nivo mekanizasyon dan lagrikiltir e an menm tan, revwar Polisi donn later lagrikiltir pou fer lezot devlopman lo la?

Mersi bokou.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Mon asire ki mon koleg Minis Lagrikiltir letan i a vini, i ava donn enpe plis detay lo sa bann eleman.  Me atraver bann loan SME, nou pe fer sir ki nou pe donn maksimonm priyorite pour bann proze lagrikiltir.  I annan plizyer laplikasyon ki deza in ganny fer dan sa laliny e ki pe anmenn, mon kapab dir, sa transformasyon neseser dan sa Sekter.  Osi atraver Agricultural Development Fund, bann loan ki’n ganny fer atraver sa Fon.  I annan plizyer Fermye ki’n kapab envestir.  Osi atraver Agricultural Development Fund an zeneral, ki ganny finanse atraver sa levy ki nou mete lo lenportasyon Poul ek Pork.  Nou pe osi vwar ki mannyer i annan serten lenvestisman stratezik ki kapab ganny fer, ki pou benefisye tou Fermye.  Pa zis serten, me tou ansanm.

Nou annan osi plan lenvestisman ki pou ganny fer atraver sa Livestock Trust Fund, ki permet nou envestir dan serten ka, dan bann lekipman ki pou permet zot pli byen amelyor zot prodwi e sirtou letan nou pe regard stratezi pour sa Sekter, i baze lo kalite sa prodwi, ki pou ganny fer e sa sertifikasyon ki pou al avek, ki i lo sa pli gran standar.

E nou osi annan sa proze, KLISA ki dan Sekter Agrikol, ki pe ranforsi kapasite dan sa Sekter, enkli atraver bann kapasite pou servi bann nouvo metodolozi dan sa Sekter.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Kestyon 152, Onorab Charles De Commarmond.

HON CHARLES DE COMMARMOND.

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble, bann fason kler ki mannyer en biznes i kapab kontribye son CSR dan distrik, olie direk dan kont Gouvernman?

Mersi bokou.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Annefe depi lentrodiksyon, Corporate Social Responsibility Tax, sa ki nou apel CSR an 2013, biznes ki fer en turnover par lao R1 milyon, i oblize pey sa CSR Tax, .5 poursan lo zot sif dafer total lo zot turnover.  E an Avril 2013, Gouvernman ti pas en lamannman, ki fer ki bann biznes ti kapab swazir pou donn lanmwatye sa .5 poursan.  Savedir .25 poursan, koman en kontribisyon avek en Lorganizasyon non gouvernmantal, par egzanp en Federasyon Sport, Klib Lanvironnman oubyen bann manifestasyon kiltirel, oubyen lezot groupman ki anrezistre koman en Lasosyasyon, pour bann proze, ki ganny rekonnet atraver en gid ki Gouvernman in pibliye e ki i met an plas pour bann Sekter ki CSR i kapab ganny donnen.

Alor, an prenan an kont, ki bi deryer lentrodiksyon CSR, se pou ede devlopman dan kominote, bann Sekter ki kalifye tel ki Ledikasyon, Lanvironnman, Lasante, devlopman kiltirel, eksetera.  E sa i vedir ki en biznes ki oule kontribye son .25 poursan CSR dan son distrik, i kapab fer li atraver bann Lorganizasyon ki aktiv dan zot distrik.  E sa i deza pe ganny fer.  Bokou sa bann biznes pe fer sa sipor, bokou fwa an partenarya avek en Lorganizasyon non-gouvernmantal, an partenarya avek Lotorite distrik dan plizyer distrik atraver Mahe, Praslin, La Digue.

Byensir, sa lot lanmwatye CSR ki al dan kont Gouvernman, atraver nou bann proze Gouvernman ki nou pe fer, nou osi pe envestir sa dan distrik, me atraver bann progranm Gouvernman.  Nou tou nou konsyan poudir Gouvernman tou le lannen, i envestir dan bann lenfrastriktir dan distrik.  E sa nou fer li apartir bann reveni adisyonnel, ki nou pe gannyen atraver CSR.

Letan nou pou koz lo Bidze plitar sa lannen, Bidze pour 2016 Mr Speaker, nou ava kapab osi koz en pti pe plis an detay, bann diferan proze ki Gouvernman in envestir dan distrik, atraver sa CSR ki nou’n anmase e osi bann proze ki Sekter Prive in fer direkteman atraver sa .25 poursan, ki li menm li i kapab definir, an partenarya avek bann group dan distrik, atraver bann Lasosyasyon e bann Lorganizasyon non gouvernmantal.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, lefe ki 0.25 poursan sa kontribisyon CSR, pa ase pour devlopman distrik, eski Minis i kapab enform nou Lasanble si son Minister i pare pou revwar sa Polisi aktyel, pou ankouraz plis biznes kontribye plis dan CSR, sirtou dan serten proze spesifik, dizon en proze Legliz, i bezwen Lekol, Lasante, oubyen en Klib Sport, en keksoz koumsa?

Mersi bokou.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker e Manm Onorab.

Mon ti ava kontan rapel ki, ki rezon ki nou’n anmenn sa CSR.  Akoz koman en Gouvernman, nou’n santi ki i esansyel ki tou Konpannyen ki kree larises dan sa pei, i bezwen osi anver son kominote, i bezwen kontribye atraver devlopman sosyal nou pei.  Me ki nou ti pe vwar, se pa tou Konpannyen ki ti pe fer li.  Pa tou Konpannyen ki ti pe kontribye atraver bann aksyon kalitatif atraver bann donasyon.  Bokou Konpannyen pa ti pe fer sa e se pour sa ki nou’n entrodwir sa CSR, akoz sa i permet nou tou ki pe partisip dan sa lekonomi, osi kontribye dan en fason ou en lot anver devlopman nou kominote, kot nou tou nou viv.  Nou tou nou pe viv dan sa kominote e nou bezwen vwar son rezilta.  Lefe ki nou pe kree sa larises, nou bezwen vwar sa larises ganny re envestir dan sa kominote.

Nenport ki biznes i lib pour li kontribye plis ki 2.25 poursan me sa 2.25 poursan ki oblize, i form par sa Tax. Savedir ki i oblize fer sa .25 poursan, me i pa oblize pou li fer plis.  I annan bokou ka kot serten biznes in fer plis ki sa .25 poursan e i pa ganny konsidere koman form parti sa Tax.  I form parti zot progranm, anver zot distrik.  Nou konnen ki serten biznes i kontinyen dir ki i enportan ki zot kapab met sa kontribisyon atraver zot CSR.  Me nou ava rapel ki sa CSR i sa lobligasyon ki tou Konpannyen i annan, ki annan sa:- tou bann gran Konpannyen akoz nou pe koz bann Konpannyen ki pe annan en turnover ki ase sibstansyel.

Nou osi annan serten lezot lavantaz, ki aplike pour bann biznes, si zot pe asiste bann proze dan kominote e sa i enkli par egzanp, dan serten kategori, kot i konsern sipor pour bann manifestasyon sportif enternasyonal ki ganny fer isi, kot i annan bann rediksyon kot zot kapab ganny en benefis 150 poursan, an sa ki konsern zot Business Tax. Zot osi annan zot posibilite ganny lo kote Business Tax, pou zot ganny 100 poursan deductibles, si zot asiste dan bann proze kominoter.

Alor, mon ti ava pran sa loportinite, pour mwan rapel tou bann biznes ki CSR i sa mwayen ki nou pe asire koman en Gouvernman, ki zot pran sa responsabilite anver zot kominote.  Me i annan bokou lezot mekanizm ki permet zot envestir osi e kot zot benefisye letan zot envestir dan devlopman kominoter, dan nou pei.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Arnephy.

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou par egzanp, ki progranm sansibilizasyon eski zot annan pour bann gran Lakonpannyen.  Par egzanp en gran Lotel dan mon distrik, ki over the years, i pa kontribye nanryen dan distrik.  So, eski avek sanzman Management, zot annan okenn progranm sansibilizasyon ki zot fer avek sa bann gran, gran Lenstitisyon?

Mersi.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Annefe, Komisyon Reveni, dek ki en Konpannyen i anrezistre avek Komisyon Reveni e ki nou ekspekte ki son turnover i depas sa bann thresholds ki’n ganny etablir, sa Konpannyen i ganny sansibilize lo son responsabilite, kot i konsern CSR.  Dan bokou ka osi, mon konnen ki sa bann Konpannyen zot menm zot, zot anvi annan en vizibilite dan distrik.  Alor, par egzanp zot ganny konseye par Ladministrasyon Distrik eksetera.

Me i vre ki i annan mon krwar en nesesite pou nou kree plis sansibilizasyon Nasyonal lo lenportans CSR e ki sa i ganny servi dan en fason pozitif, ki i ganny servi pou angaz bann gran biznes, pou zot pli byen envestir dan zot kominote.  Lefe ki sa Tax pe ganny aplike, i pe arive tou fason, me i annan sa kestyon vizibilite e i annan sa kestyon sansibilizasyon.  E i annan kestyon osi ki sak kominote, i bezwen mon krwar byen definir bann priyorite, akoz parfwa sa ki:- petet nou pran legzanp en gran Lotel.  Petet sa ki li i santi i priyorite par rapor ek sa ki distrik i santi i priyorite, i pa forseman menm keksoz.  E la alor petet nou bezwen travay en pe plis lo sansibilizasyon bann priyorite dan sak distrik, pou nou fer sir ki larzan ki ganny envestir atraver CSR i al pli direkteman anver bann bezwen priyoriter.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Jeannevol.

HON BEGITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour.

Mr Speaker, anliny ek premye larepons, eski Minis i kapab dir avek nou, ki rekour pour bann distrik kot napa bann gran lenvestisman par lao R1 milyon, par egzanp Mont Fleuri e ki pa kapab benefisye direkteman avek sa Tax, parey ou’n eksplike, ki zot kapab donnen an plis e ki fason eski Minister Finans pe ankouraz sa bann biznes, par egzanp pou kontribye dan en lot distrik, kot zot pa pe operate?

Mersi.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker e Manm Onorab.

Lafason ki Tax CSR i ganny aplike, napa okenn keksoz dan sa regleman, ki obliz okenn biznes pou li servi son kontribisyon CSR dan sa menm distrik kot i baze.  Nou ava rapel ki i annan bokou biznes ki menm annan bann ranplasman dan bokou distrik.  E lafason ki nou fer se ki en Lasosyasyon par egzanp, dan en distrik.  Si nou pran legzanp distrik Mont Fleuri.  En Lasosyasyon ki baze dan distrik Mont Fleuri i kapab demann sipor sa Komite pou CSR, pour sa proze ki i anvi met devan.  Si par egzanp en proze Sport par egzanp.  E i kapab fer, apre ekrir plizyer biznes atraver Sesel e sa bann biznes ki enterese, i kapab siport sa dan nenport ki distrik ki zot enterese.

Nou ava rapel ki diferan Konpannyen zot annan diferan stratezi an sa ki konsern lenvestisman zot CSR.  Serten i anvi vizibilite dan en kominote, dan en kominote spesifik kot zot baze.  Serten lezot, zot anvi plito travay anver en Sekter.  I annan serten biznes ki tre aktiv dan Sport, i annan serten ki bokou plis lo kote Sosyal, kote Kiltirel, eksetera.  E i enportan byensir ki sa i ganny fer dan en fason, tou dabor ki transparan.  Alor, nenport ki Lasosyasyon oubyen group dan distrik ki anvi en sipor, i kapab fer li dan diferan fason.  I kapab premyerman demann Komite CSR pou valid son proze, ki son proze i an konformite avek gidans ki Gouvernman i donnen lo CSR. E apre, swivan ki in ganny sa Sertifika, i kapab rod bann biznes ki enterese pou siport son proze.  Oubyen, lot fason ki i kapab fer, se i kapab ganny en biznes ki’n pare pou siport li e devlop sa proze konzwentman avek sa biznes e demann sipor Komite CSR, ki permet sa biznes kontribye, met sa kontribisyon dan konteks son kontribisyon CSR.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon, dernyen Kestyon, 153.  Onorab Maria Payet-Marie.

HON MARIA PAYET-MARIE

Mersi Mr Speaker.

An vi lenportans Lekonomi Ble e osi lenpak ki sanzman klima i kapab anmennen, eski Minis i kapab enform nou Lasanble si i dan plan son Minister, an kolaborasyon avek Minister Ledikasyon, pou konsider sa 2 size dan Curriculum Lekol?  Mersi.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.

Tou dabor pou dir, si nou pe koz lo Lekonomi Ble ozordi, se akoz nou rekonnet ki sanzman klimatik i enn bann pli gran menas ki en pei parey Sesel i kapab fer fas avek.  E ki bann solisyon ki nou kapab met an plas, ki permet nou adres sanzman klimatik e ki permet nou adres sanzman klimatik, an menm tan ki nou pe kree krwasans.  Se sa Lekonomi Ble, akoz i permet nou kree krwasans dan nou lekonomi, kree loportinite pour tou Seselwa, an menm tan ki nou pe redwir nou vilnerabilite vizavi sanzman klimatik.

An vi sa lenportans, ki Lekonomi Ble i annan e osi ki lenpak ki sanzman klimatik i kapab annan, mon Departman pe travay pou met an plas sa striktir soutenab e en plan travay pour bann lannen ki pe vini.  Nou pe ganny sipor sekretarya Commonwealth, pour nou finaliz, nou fey de rout an sa ki konsern Lekonomi Ble e sa i pou permet nou angaz avek tou bann operater dan Sesel, dan en fason sistematik.  E permet nou adres sa bann sanzman neseser.  Parfwa i bann pti sanzman ki nou bezwen fer, ki pou permet nou met an plas Lekonomi Ble e an konsekans osi, anmenn solisyon an sa ki konsern sanzman klimatik.

Minister Finans, Komers ek Lekonomi Ble i deza annan en tre bon relasyon travay ek Departman Sanzman Klimatik ek Lenerzi e nou pe travay lo bann proze Nasyonal.  E nou ava note ki sanzman klimatik i deza dan Curriculum Lekol Primer e Segonder e i pou fezab alor, an travayan avek Minister Ledikasyon, pou azout lenformasyon lo Lekonomi Ble, enn fwa ki nou fey de rout, nou plan Nasyonal pour Lekonomi Ble, i ganny met an enplimantasyon.  Nou ava note ki o nivo Liniversite, sanzman klimatik i deza enkli dan zot progranm Lasyans Lanvironnman e sa i pou osi enkli lenformasyon lo Lekonomi Ble dan le fitir.

E an plis ki sa, mon Departman pe travay avek Liniversite Sesel, lo sa nouvo etablisman Blue Economy Research Institute (BERI), ki pou promouvwar plis sa dimansyon akademik e ledikasyon lo Lekonomi Ble dan nou pei.

Mr Speaker, mon osi oule fer resorti ki plan stratezik, pour devlopman soutenab pour Sesel, sa ki nou apel the Seychelles Sustainable Development Strategy (SSDS), ki 2012-2020.  I osi annan en plan, byen elabore ki regroup travay sa 3 Departman, Ledikasyon, Sanzman Klimatik e Lekonomi Ble, lo en progranm sansibilizasyon ki enkli Nasyonalman, ensi byen ki dan bann Lekol.

Mersi bokou Mr Speaker.

MR SPEAKER

Okenn kestyon siplemanter?

HON MARIA PAYET-MARIE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, Minis in mansyonn Commonwealth koman en partner ki pou ede en pti pe avek sa size Lekonomi Ble.  I en nouvo konsep wi.  Petet si Minister Lekonomi Ble, pe mazin travay lo bann nouvo progranm e aktivite, avek bann Lorganizasyon, par egzanp NGO isi Sesel, ki mekanizm oubyen ki sipor ki zot pe ofer sa bann Lorganizasyon parey, pou zot kapab promouvwar pli byen sa konsep Lekonomi Ble avek nou bann zenn, par egzanp dan Subios Festival e petet bann lezot progranm dan vakans skoler.

Mersi Mr Speaker.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker e mersi Onorab.

Annefe parey mon’n dir avan, nou fey de rout ki nou pou met an aplikasyon pour Lekonomi Ble, pou permet nou bouz bokou plis dan sa laliny, pour nou angaz nou, sirtou par egzanp lo nivo distrik, lo nivo bann Lorganizasyon lo nivo Lasosyete Sivil.  Me nou ava rapel ki an Desanm lannen pase, Prezidan Michel e bann Dirizan dan Gouvernman, ti partisip dan sa Konferans Nasyonal ki nou ti fer lo Lekonomi Ble, kot nou ti angaz nou anver, mon ti a dir tou bann partner ki kapab enplike dan Lekonomi Ble.  Sa i enkli bann dimoun dan milie akademik, dimoun dan Lasosyete Sivil e osi byensir bann antreprener, bann dimoun ki anvi osi envestir dan devlopman Lekonomi Ble.

E nou pou kontinyen swivan sa Konferans ki ti fer lannen pase, i annan bokou devlopman e bokou kontak ki pe swiv.  Serten group, dan Lasosyete Sivil pe anmenn devan bann proze e dan bokou ka, nou Minister, nou Departman Lekonomi Ble, in ede pour siport devlopman sa proze.

Nou ava rapel par egzanp, ki i annan bann Lasosyasyon bann Peser ki pe fer plizyer bann proze dan sa laliny.  Nou annan en group Peser ki’n deza etablir zot mark, Seychelles Sustainable Fisheries, kot zot pe vreman vann zot pwason, lie avek bann pratik, bann meyer pratik, an sa ki konsern Lekonomi Ble.  Alor deza. nou Departman, pe zwe sa rol, pou

nou konekte en pti pe, par egzanp Lasosyete Sivil avek bann partner, ki kapab ed zot, avek zot bann proze e an menm tan osi, nou Minister e nou Departman pe ed bann antreprener bann pti biznes, pou zot kapab osi idantifye bann loportinite, bann loportinite parfwa ki dan bann Sekter Tradisyonnel, enkli Lapes.  Me serten osi, ki pe permet zot al dan bann Sekter Inovan, ki pe permet zot devlop bann nouvo prodwi atraver Lekonomi Ble.  Me anmezir ki:- e tou sa bann keksoz ki pe arive, mon ti a dir i swiv sa sansibilizasyon Nasyonal ki nou pe fer.  Me enn fwa ki nou plan d-aksyon, nou fey de rout finalize i an plas, nou pou vwar bokou plis ankor sa reach out, parey nou dir, kot nou pou kapab al dan bann distrik e partaz leksperyans avek tou bann dimoun ki anvi kontribye e servi bann striktir ki deza an plas.

Enn bann eleman ki ou’n mansyonnen Onorab se Festival Subios, ki sa lannen nou pe vwar li vreman dan en konteks bokou pli larz.  Nou pe met li dan konteks Festival de la Mer. Pou en levennman ki lie avek lenvestisman, lie avek bann antreprener lokal, ki anvi envestir dan Lekonomi Ble e pou annan osi sa perspektiv pour bann Lorganizasyon non gouvernmantal anmenn zot kontribisyon e kontribye vreman pour devlopman sa konsep, ki benefisye tou Seselwa.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon, nou’n ariv a lafen Question Time. Nou adjourn ziska 11er.

(BREAK)

MR SPEAKER

Bon, nou pou kontinyen avek nou travay pou bomaten.  Nou annan avek nou ankor Minis Finans, ki pe vin prezant Supplementary Appropriation Bill, 2015.

Mon a ganny mwan en Motion for Second Reading.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 64(2), mon move ki nou lir sa Bill en dezyenm fwa.

Mersi.

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mon segonde Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon, mon a envit Minis pou entrodwir Supplementary Appropriation Bill, 2015.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mr Speaker, Dirizan dan Lasanble Nasyonal, bann Manm Onorab Lasanble Nasyonal, reprezantan Medya e tou sa ki pe swiv nou deba ozordi, bonzour ankor enn fwa.

Mersi pou akord mwan sa lokazyon pou prezant avek zot bann prensip sa Prozedlwa, ki pe demann en Bidze Siplemanter R146,083,065.16.  Lo sa sonm, R55 milyon i reprezant resours adisyonnel ki nou pe demann Lasanble pou apropriye e balans i larzan ki nou pe propoz pou re alokasyon, par rapor ek Bidze ki ti ganny prezante pour 2015.  Nou pe soumet sa propozisyon, anliny avek bann priyorite ki Gouvernman in idantifye, pou asire ki nou mentenir krwasans nou lekonomi e sirtou ki benefis sa krwasans i tous nou tou.

Sa propozisyon i osi rekonnet sa disiplin ki nou bezwen mentenir atraver nou Polisi fiskal.  Nou pa pou depanse zis akoz mwayen i permet, me nou pe envestir ansanm pour sa meyer lavenir ki nou swete batir ansanm.  Nou konfyan ki sa propozisyon ki nou pe met devan ozordi, i ofer ankor zouti ki alafwa miltipliy loportinite ki egziste e osi mentenir sa disiplin.  Avan ki mon al an detay lo sa bann propozisyon, i enportan ki nou reflesir lo leta nou lekonomi e lo bann fakter ki pou definir nou stratezi.

Premyerman, nou pe vwar en nivo krwasans dan nou lekonomi ki 4.2 poursan aktyelman, konpare avek estimasyon 3 poursan ki nou ti’n fer letan Bidze 2015 ti ganny prezante avek sa Lasanble.

Sa amelyorasyon premyerman, i reprezant sa travay sak Seselwa.  I reprezant sa zefor kontinyel ki nou pe fer.  Sa akselerasyon in posib gras a plizyer fakter, me sirtou logmantasyon dan nonm touris ki’n vin Sesel, an menm tan ki nou’n osi anrezistre en pri petrol ki pli ba e osi ki nou’n vwar Sekter Pti Biznes pran en nouvo lelan.

Lo kote prodiksyon, malgre serten rediksyon sirtou kot i konsern prodiksyon e leksportasyon Ton atraver IOT, Nou’n vwar osi ki i annan bann rezilta ankourazan e nou pou batir lo la.

Lo kote tourizm, nou’n vwar en logmantasyon plis ki 19 poursan dan larive, ziska prezan.  Sa logmantasyon i enkli en amelyorasyon plis ki 11 poursan dan bann marse tradisyonnel Eropeen e en krwasans kontinyel 33 poursan lo bann marse emerzan, sirtou Lazi.  Lavantaz ki sa i anmennen pour nou lekonomi i evidan akoz atraver sa bann touris adisyonnel, i kree demann pour bokou lezot prodwi e lezot servis.  E nou kapab konstate ki sa in anmenn bokou loportinite adisyonnel e sa i ganny reflekte osi par demann adisyonnel pour finansman, par bann pti biznes.  Nou bezwen reponn sa bann bezwen.

Malgre sa bon performans, Gouvernman pe travay tre pros avek Lendistri Tourizm, pou adres konsern kot i konsern rannman ki zot gannyen avek sak touris.  Sa ki nou apel an angle the yield.  Dan premye lanmwatye 2015, Lendistri Tourizm in zener 170 milyon Ero.  Sa i konpar avek 154 milyon Ero, pour premye lanmwatye 2014.  E sa i reprezant en logmantasyon plis ki 9 poursan an term deviz, ki nou lekonomi in zenere.  Malgre sa bon performans an Ero, nou tou nou konnen ki valer Ero an 2015 in redwir, par rapor avek 2014.  Annefe, dan premye lanmwatye 2015, sa reveni dan sa Sekter i reprezant 2.6 bilyon an Roupi, par rapor avek 2.56 bilyon an 2014.  Sa i vedir ki malgre ki nou pe ganny plis larzan an deviz, an Roupi i pa pe tradwir an bokou plis.  I en pti pe mwens ki nou ti gannyen oparavan.

Malgre sa difikilte ki lie avek lensertitid ki kontinyen dan lekonomi Eropeen, sa nivo krwasans aktyel i donn nou loportinite pou nou envestir dan en fason stratezik pou ranforsi nou pozisyon pou ganny plis rannman avek sak touris.  Permet mwan souliny enn de sa bann stratezi ki Gouvernman pe priyoritize.  Premyerman, kontinyen diversifye nou akse avek marse ki pa depan lo Ero e ki alor diversifye nou sours reveni, an menm tan ki nou konsolid nou pozisyon lo sa bann marse tradisyonnel.

Dezyenmman, kree plis loportinite pou touris depanse atraver plis aktivite e prodwi e servis e nou deza vwar plizyer biznes pe devlope dan sa laliny.

Trwazyenmman, travay avek Sekter Touristik, pou pli byen analize kote ki zot kapab kree plis valer e osi bann Sekter asosye, kote zot kapab kree plis valer.

Katriyenmman, travay avek bann operater dan Sekter Touristik, pou redwir zot kou.  Par egzanp atraver lenerzi renouvlab an se ki konsern lenerzi, par egzanp atraver bann proze ki nou kapab fer ansanm.  Bann Scheme pou redwir kou mendev.

Mr Speaker, nou ava note osi ki 2 linisyativ ki Prezidan James Michel in anonse e ki Gouvernman pou enplimante an 2016, pou osi kontribye pou ranforsi rannman ki nou gannyen atraver Sekter Touristik e sa i atraver premyerman sa moratwar lo konstriksyon bann nouvo gran Lotel, pou donn plis lespas pour biznes Seselwa sezi bann loportinite ki egziste e osi redwir sa konpetisyon lo pri par nwit, ki permet nou stabiliz nou pri e nou rannman.

Osi byen, sa lot dezyenm sipor ki Prezidan in anonse, ki Gouvernman pou fer atraver sa sibvansyon ki pou ganny donnen avek Sekter Prive, lo lanplwa bann zenn ki sorti dan bann Lenstitisyon Pos Segonder.  Mon osi profit sa lokazyon ankor enn fwa, pou met lanfaz lo lenportans pou nou baz nou stratezi pri dan Sekter Tourizm e dan tou Sekter nou lekonomi lo Roupi Seselwa, plito ki okenn lanmonnen etranze, akoz se an Roupi ki nou kapab vwar nou vre kou, me osi kot nou kapab vwar ou vre benefis.  Nou konpran ki sa i reprezant en moman difisil pour bokou ki’n etablir dan sa Sekter, me nou kapab note ki tou analiz ki ganny fer lo lekonomi Eropeen, i montre ki sa sityasyon i ekspekte pran plizyer lannen pou normalize e alor, i meyer pou azir ozordi plito ki demen.

Mr Speaker, parey mon’n dir, krwasans zeneral dan nou lekonomi dirize par tourizm, in osi kree kondisyon pour bon performans dan lezot Sekter nou lekonomi.  Dan premye lanmwatye 2015, nou’n anrezistre gran logmantasyon dan Sekter Telekominikasyon par plis ki 107 poursan, sirtou atraver bann pli bon reveni baze lo roaming, gather charges e lezot servis.

Dan Sekter Banker e Lasirans, nou’n vwar osi en krwasans soutenir, an rezon servis adisyonnel ki disponib, me osi sirtou atraver krwasans dan kredi, aksede par Sekter Prive.

In osi annan en krwasans modere kot i konsern konstriksyon.  Lo kot prodiksyon an zeneral, rediksyon dan lakantite leksportasyon Ton dan bwat in kree en rediksyon sibstansyel dan son totalite.  Me in annan logmantasyon kantmenm dan prodiksyon labyer, limonnad e delo mineral par 40, 30 e 22 poursan respektivman.

An zeneral Mr Speaker, i enportan ki nou kontinyen envestir pou nou amelyor nou kapasite prodiktiv.  E sa lenvestisman i bezwen ganny vwar konzwentman avek nou stratezi pou nou kre plis valer azoute atraver nou Lendistri Touristik.

Mr Speaker, an sa ki konsern sityasyon monneter, nou Roupi in reste relativman stab, fas en sityasyon global souvan difisil.  Nou kapab note ki nou Roupi in apresye gradyelman pou ariv en to lesanz 13.05 kont Dolar, konpare avek lafen lannen 2014 kot nou tou nou ti vwar ti annan bokou presyon.

Vizavi Ero, nou Roupi in apresye.  In apresye par plis ki 10.7 poursan par rapor avek premye lanmwatye 2014, ki reflekte en stabilite relatif ki’n afekte zone Ero depi komansman sa lannen.  Apresyasyon nou lanmonnen, in osi reflekte ki nou lekonomi in kapab an zeneral atir plis deviz.  Gouvernman, an partenarya avek Labank Santral, pe sirvey devlopman an sa ki konsern lenflasyon avek atansyon e nou espekte ki lenflasyon i kapab ogmante lezerman anver lafen 2015, anliny avek logmantasyon dan demann e dan konsonmasyon dan sa peryod.

An sa ki konsern performans fiskal Mr Speaker, nou Gouvernman i reste determinen pou mentenir sa disiplin ki neseser, pou gard stabilite nou lekonomi.  Nou reste angaze anver nou lobzektif pou redwir nou det a en nivo mwens ki 50 poursan nou prodwi domestik brit, savedir nou GDP pour 2018.  Nou lobzektif dan Bidze 2015 ti pou atenn en sirplis reveni 3.7 poursan nou prodwi domestik brit.  A sa moman kot nou revwar nou performans fiskal premye lanmwatye, sa lobzektif pe ganny revize a la os, pou atenn 4 poursan.  Sa i ekivalan a R775 milyon e sa i baze lo bon performans reveni ki nou’n gannyen dan premye lanmwatye sa lannen.

Performans an sa ki konsern reveni, i lie direkteman avek performans ekonomik pozitiv.  Reveni total atraver tax i ekspekte R5.6 bilyon.  En logmantasyon R99 milyon, par rapor avek prodiksyon.  Nou’n vwar meyer reset sirtou atraver VAT e tax lo lenportasyon, me nou’n osi vwar rediksyon dan reveni tax lo biznes, sa ki nou apel business tax e osi tourizm marketing tax. E sa i osi lie avek sa premye problenm ki mon’n mansyonnen, ki lie avek bes dan valer Ero, par rapor avek Roupi.

Mr Speaker, kot i konsern detay nou Bidze Siplemanter, parey mon’n deza dir, lamazorite finansman pe ganny kouver anba re alokasyon laliny bidzeter ki’n deza ganny vote.  E kot nou pe demann nouvo resours, sa larzan pou ganny re envestir pou ranforsi lobzektif Gouvernman ki’n deza ganny partaze.

Mon pou prezan souliny bann eleman prensipal sa propozisyon Bidze Siplemanter.  An term proze Kapital

Premyerman anba lenvestisman Kapital, Gouvernman pe propoz R36.4 milyon e sa i reprezant 26 poursan sa Bidze Siplemanter.  Sa sonm in ganny divize dan sa fason swivan.  Premyerman R8.2 milyon pour Lotorite Lapes, pou permet lenvestisman dan nouvo Ice plant e osi pou kontiny proze devlopman stratezik Aquaculture e Mariculture.

Dezyenmman, R13.2 milyon ki pou ganny envestir par Lazans pour transpor, pou nouvo pon Oror Perseverance, pou amelyor konzesyon dan Lavil e sa sonm i osi enkli larzan adisyonnel pou amelyor sistenm drenaz, pou asire ki nou pli byen prepare pou fer fas avek gro lapli e redwir risk dezas.

Trwazyenmman, R3.5 milyon pour Minister Lasante, ki reprezant lenvestisman neseser pou travay preparatwar ki Gouvernman pe fer pour nouvo Lopital pour zanfan ek madanm, ki pe ganny finanse atraver en don par Gouvernman UAE.  E sa 3.5 milyon i kontre parti ki Gouvernman Sesel pe mete.

Katriyenmman, R9.9 milyon ki pe ganny atribye avek Minister Litilizasyon Later ek Lozman, pou adres serten proze ki mank finansman e sa i enkli amelyorasyon sistenm sewage lo serten proze lakaz.

Senkyenmman, R944, 780.08 mil ki pou ganny envestir par Konsey Nasyonal Lazenes, pou asir lantretyen lekipman kot Paradis des Enfants.

Sizyenmman, 300, 565.14 pour Konsey Nasyonal pou Sport pou amelyorasyon serten lenfrastriktir sportif.

Setyenmman, R1.2 milyon ki konsern kontribisyon Gouvernman anver demolisyon batiman Soley D’or, ki’n konplete resaman.  Mon osi anvi fer resorti ki Gouvernman in fini kolekte reveni lavaler R5.2 milyon avek lokater sa demolisyon.

Wityenmman, nou’n osi prevwar R150 mil pour Minister Tourizm ek Kiltir, pou kapab aste serten lobze d’Art pour koleksyon Nasyonal.

Mr Speaker, an plis ki sa sonm adisyonnel pou proze Kapital, anba provizyon Lalwa lo Zesyon Finansman Piblik, sa ki nou apel the Public Finance Management Act.  Gouvernman pe propoz en seri virement ki pou adres bann mankman dan resours serten Minister e Lazans piblik.  Dan mazorite ka, sa i konsern bann pti sonm, me i annan 3 proze konsekan ki i enportan ki mon mansyonnen, ki pou finanse dan sa konteks e sa ta proze i comme swivan.

Premyerman, proze pou kontinyasyon pon ki konekte Ile du Port avek Lavil e ki form parti plan zesyon Lavil Victoria e pou osi kontribye pou redwir konzesyon dan Lavil ki pou en lavaler R12 milyon.

Dezyenmman, proze Stad Lanmizik dan Victoria, en sonm R3 milyon pour son premye faz.

Trwazyenmman, proze lenfrastriktir lo Ile du Port, ki pou permet bann antreprener dan Lekonomi Ble kontinyen avek zot lenvestisman e sa i reprezant en finansman R10 milyon.

Mr Speaker, anliny avek nou lobzektif pou asire ki nou kontinyen miltipliy loportinite pour nou pep, nou’n servi sa lokazyon pou osi revwar kote ki Gouvernman, atraver son bann transfer sosyal, i kapab pli byen siport nou lekonomi.  Alor, dan konteks sa bann progranm sosyal Gouvernman e sa bann transfer, Gouvernman premyerman pe propoz en lenvestisman adisyonnel R10 milyon dan Fon Lazans Finansman pour pti biznes.  Sa ki nou apele SBFA, Small Business Financing Agency.  Sa sonm i rekonnet ki pti biznes pe pran loportinite ki a zot dispozisyon, gras a krwasans aktyel dan nou lekonomi.  Me mank finansman i kapab vin en fren lo sa devlopman.

I kler osi Mr Speaker, parey mon’n deza dir avek sa Lasanble, ki Labank Komersyal touzour pa pe fer ase pou siport sa devlopman.  Se pour sa ki sa lenvestisman atraver SBFA i neseser a sa moman kle, pou nou pa perdi sa lelan ki nou annan aktyelman.  Nou kapab konstate osi ki lakantite loan ki pa pe performen, i reste anba 8 poursan.  En lendikasyon ki devlopman kredi i touzour pe ganny abzorbe dan en fason efikas.  E mon remersye tou dimoun pou siport sa propozisyon ki form parti fondamantal dan proze ki Gouvernman pe met devan.

Dezyenmman Mr Speaker, Gouvernman pe demann en sonm adisyonnel R10.9 milyon pou finansman sibvansyon pour Scheme ki siport pri petrol pour nou bann peser.  Sa logmantasyon i swiv logmantasyon demann, kree par lenvestisman dan nouvo kapasite nouvo bato ek lekipman, ki bokou nou antreprener in fer.  A sa moman kot nou pe vwar en nouvo dimansyon dan sa Sekter, i enportan ki nou kontinyen siport li e i kler ki si nou pa onor nou langazman anver sa bann antreprener atraver sa sibvansyon, nou kapab kree difikilte pou bann ki’n envestir.  Me nou osi konsyan nesesite pou kontinyen amelyor lefikasite sa Scheme.  Nou pe travay avek Lotorite Lapes e osi avek Lasosyasyon Peser e Lasosyete Sivil, pou nou revwar sa sistenm, pou li pli byen kapab siport devlopman Lapes Artizanal, osi byen ki nou bann antreprener, pou nou kapab osi asire ki i annan soustenabilite resours maren e osi sekirite alimanter nou pei.

Trwazyenmman Mr Speaker, en sonm R5.3 milyon pe ganny propoze pou siport Tertiary Education Training Fund, pou kouver logmantasyon dan lakantite etidyan ki kalifye pour en Labours, pou etidye lo nivo Liniversiter isi Sesel, me osi aletranze.  Sa bann transfer ki mon’n site i reprezant en total 18 poursan sa Bidze Siplemanter ki pe ganny propoze.

Mr Speaker, kot i konsern transfer anver Sekter Piblik, sa i reprezant en sonm 39, 836, 330.41 ouswa 27 poursan Bidze Siplemanter.  Sa i bann transfer ki Gouvernman i fer anver bann Lazans ki depan lo sipor bidzeter Gouvernman, me ki annan lotonomi dan zot sistenm gouvernans.  Parmi sa bann transfer i enkli premyerman, R18.2 milyon ki pou al anver diferan rekritman adisyonnel.  E sa sonm i enkli resours adisyonnel, osi byen ki realokasyon resours ki ti’n idantifye pour lezot post oparavan.

Dezyenmman, R10.9 milyon ki pe ganny servi par Lazans Lasante, koman kontribisyon leta Seselwa anver en proze pou amelyor tretman spesyalize ki disponib dan Sesel, atraver rekritman bann Eksper e Konsiltan apropriye, kot i annan mankman aktyelman.  Sa proze pou deroul lo 3an e pou anmenn en don 2 milyon Dolar Ameriken par lannen, sorti kot Gouvernman UAE. E sa R10.9 milyon i reprezant kontribisyon Gouvernman Sesel dan sa proze.

Trwazyenmman Mr Speaker, Lotorite Later Endistriyel, sa ki nou apel Industrial Estates Authority, pou benefisye atraver en alokasyon adisyonnel R493, 448.90 mil, pou kouver bann kou lie avek miz an operasyon nouvo batiman pour pti biznes baze Providance e osi en sonm 436, mil 552 pour batiman pti biznes Port Glaud.

Katriyenmman, R2.3 milyon pe ganny propoze pour Lazans Landscape e Waste Management Agency, pou adres mankman dan resours disponib, pou asire ki lans e lespas piblik i ganny byen netwaye.

Senkyenmman Mr Speaker, en sonm R7.4 milyon pour Konsey Nasyonal pou Sport, pou adres sonm adisyonnel lie avek partisipasyon Sesel dan Jeux Des Iles 2015 e Zwe Lafrik 2015, enkli bann resours pour bann atlet.  Mon pran loportinite pou mwan felisit tou bann atlet ki’n kontinyen fer nou paviyon flot o e ki’n kontinyen montre ki malgre ki nou pli pti pei dan Lafrik, nou kontinyen montre nou kapasite e nou determinasyon.  Sa sonm pour Konsey Nasyonal pour Sport i osi enkli resours adisyonnel pou kouver serten mankman kot i konsern kou zesyon serten fasilite sportif.

Sizyenmman, Bidze Siplemanter i osi prevwar R500 mil pour SBC, lie avek zot kouvertir Jeux Des Iles, dan kad sa manifestasyon sportif rezyonal.

Mr Speaker, sa Bidze Siplemanter i osi prevwar R10.3 milyon adisyonnel, pou kouver kou saler lie avek re organizasyon oubyen avek nouvo rekritman dan Gouvernman.  Sa i reprezant 7 poursan sa Bidze Siplemanter.  Sa sonm i osi swiv legzersis ki Gouvernman in fer pli boner sa lannen, pou pli byen idantifye Sekter ki mank resours imen e kot nou bezwen ranforsi nou kapasite.  Sepandan, mon osi oule konstate ki menm avek sa nouvo resours adisyonnel dan saler, nou nivo saler par poursantaz lo nou prodwi brit domestik, lo nou GDB, i reste 5.8 poursan, parey nou ti’n prevwar orizinalman.  Sa Bidze Siplemanter pour saler i ganny divize comme suivant.

Premyerman, R672, 895.12 pour Departman Lenformasyon, Kominikasyon ek Teknolozi.

Dezyenmman, R1.2 milyon pour Minister Zafer Etranzer ek Transpor e sa i lie avek nouvo O Komisarya, nouvo Lanbasad Sri Lanka.

Trwazyenmman, 147, 581.39 pour Minister Lagrikiltir ek Lapes.

Katriyenmman, R2.1 milyon pour Minister Lanvironnman, Lenerzi ek Sanzman Klimatik, konsernan ranforsman son kapasite.

Senkyenmman, R175, 823.09 avek nouvo Minister Lenvestisman, Devlopman Lantreprenarya e Linovasyon dan Biznes.

Sizyenmman, 334, 485.96 pour Departman Ladministrasyon Piblik.

Setyenmman, R4.7 milyon pou kolektivman adres serten post kot previzyon dan saler pa pe kouver zot Bidze aktyel e sa i enkli sa bann Lorganizasyon swivan:-  Biro Prezidan, Departman Ladefans, Zidisyer, Lasanble Nasyonal, Biro Oditer Zeneral, Biro Ombudsman, Biro Public Service Appeals Board, Komisyon Elektoral, Minister Finans, Komers ek Lekonomi Ble, Minister Tourizm e Kiltir ek Lakademi Tourizm.

Mr Speaker, finalman dan kad sa Bidze Siplemanter, en total R31.4 milyon pe ganny propoze pou adres bezwen adisyonnel kot i konsern byen e servis.  Sa i reprezant 21 poursan Bidze Siplemanter ki pe ganny propoze.  E sa sonm i ganny partaze dan sa fason swivan.

Premyerman, 431, 575 pour Departman Lazenes, pou adres kou adisyonnel lie avek Youth Survey.

Dezyenmman, R650 mil pour Departman Ladministrasyon Piblik, pou asire ki resours neseser i disponib pour Graduate Housing Allowance.

Trwazyenmman, R1.2 milyon pour Departman Lenformasyon, Kominikasyon ek Teknolozi, pou adres demann pour nouvo Kart Idantite.

Katriyenmman, R278 mil, 364.53 pour Zidisyer, lie avek nouvo lapwentman ek restriktirasyon.

Senkyenmman R1 milyon pour Minister Zafer Etranzer ek Transpor, ki adres serten kou adisyonnel konsernan zot Biro pou nou Lanbasad dan Lenn ek Lasin.

Sizyenmman, R1 milyon pour Lorganizasyon Kolok Rezyonal lo HIV/SIDA, anliny avek nou responsabilite korporasyon rezyonal e lenportans ki sa size i reprezante pour Sesel.

Setyenmman, 560, 740 ki kouver serten lezot kou adisyonnel pour bann diferan Minister e Departman, anba Byen ek Servis.

Wityenmman, 652,500 ki konsern bann Allowance pour bann Zofisye Komisyon Elektoral.

Nevyenmman R4.5 milyon pour lozistik, pou preparasyon Eleksyon.

E dizyenmman, R11 milyon pou kouver bann sonm konsiltan pour bann diferan progranm Gouvernman.

Mr Speaker, mon osi fer resorti ki nou’n osi fer re alokasyon dan serten vot, pou nou kapab komans progranm ki Gouvernman e ki Prezidan ti’n anonse dan son Diskour Lafet Nasyonal.  Sa i enkli  premyerman, an Desanm sa lannen, Pansyon Sekirite Sosyal pou ogmante par R500.  Sa logmantasyon R500 i osi aplikab pour bann dimoun ki pe tous sa ki nou apel Pansyon Gouvernman.

Dezyenmman, lasistans pour Daycare atraver sa sanzman ki nou met an plas dan bann weights Lasistans Sosyal, ki’n komanse depi Zilyet 2015.  Atraver sa lasistans, plizyer fanmir pe ganny asiste pou met zot zanfan dan Daycare e ki permet zot al travay e vin pli prodiktiv dan nou lekonomi.

Mr Speaker, sa i konplet revi ki Gouvernman pe propoze atraver sa Bidze Siplemanter e mon remersye tou Manm sa Lasanble pou konsider sa propozisyon dan son totalite e dan konteks sa kontribisyon ki sa Bidze pou fer pou permet Gouvernman pli byen atenn son lobzektif.  Parey mon’n deza dir, sa Prozedlwa i permet nou gard sa sans disiplin ki telman enportan pou nou a sa moman, kot nou pe vwar nou rezilyans kontinyen ogmante.  E sa Prozedlwa i osi permet nou ranforsi bann senp krwasans ki nou pe idantifye, ki permet nou pli byen diversifye nou lekonomi e larg lanmen tou Seselwa.  A sa moman, i kontinyen annan bokou boulversman dan lemonn.  Malgre ki Leta Ini pe kontinyen vwar en amelyorasyon gradyel dan son sityasyon ekonomik, i annan touzour bokou lensertitid lo lapar Lerop e osi kot i konsern Lazi.

Plis ki zanmen, nou bezwen stabilite.  Nou bezwen donn nou pep sa konfyans pou li envestir dan son pei pour lavenir.  Sa propozisyon Bidze Siplemanter i ranforsi sa determinasyon, pou nou asire ki nou annan sa stabilite neseser pou nou zwir loportinite ki nou pe kree ansanm.

Mr Speaker, avan mon terminen, permet mwan eksprim piblikman mon remersiman senser anver tou lekip Minister Finans, Komers ek Lekonomi Ble, ki atraver zot devouman anver zot pei, nou pe kapab kontinyen tras nou semen devlopman e progre.  Mon remersye zot tou pou zot latansyon e mon prezant sa Bidze Siplemanter pour konsiderasyon sa Lasanble.

Mersi bokou.

(Applause)

MR SPEAKER

Deba i ouver.  Onorab Arnephy.

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, Minis Finans in prezant devan nou Lasanble, en Bidze Siplemanter anviron R146 bilyon, ki parey in ganny fer resorti i reflekte sa krwasans ekonomik ki pei pe eksperyanse e pe zwir ozordi.  E sa parey in ganny dir, i atraver bon performans ekonomik ki koman en pep, nou’n travay dir pou nou kapab asire ki ozordi nou lekonomi i lo en bon semen.  Nou pe kree sa meyer lavenir pour nou zanfan.  Nou pe batir sa meyer demen kot tou Seselwa, irespektiv son kouler politik, relizye ou lapartenans sosyal, i kapab benefisye atraver en bon sistenm.

Mr Speaker, mon krwar i enportan ozordi nou koz avek lepep Seselwa, pou zot vwar poudir sa stratezi ki Gouvernman Lepep in vin avek, sa politik ki Gouvernman Lepep in vin avek, i en politik loportinite.  Loportinite e plis loportinite dan tou domenn.  E parey Minis in dir, tre prosennman, ok. Nou bann vyeyar pou zwir en meyer Pansyon.  Nou bann zenn ki fek termin zot bann letid dan bann Lenstitisyon Post Segonder atraver serten mekanizm pou zwir en meyer saler ki pou kapab ankouraz zot pou reste dan lanplwa.  Ozordi bann paran tousel, bann manman osi byen ki bann papa tousel ki pe vwar zot fer fas avek serten difikilte, zot pe zwir serten benefis an term Daycare Assistance. Tousala mon mazinen i atraver bann bon vizyon pou nou kapab kontinyen amelyor lavi nou pep.  Alors, nou konnen poudir nou pou tann en kantite kritik deor lo sa Bidze.  Me sa Bidze i reflekte bon management nou resours finansyel.  I zis parey dan en lakour, en fanmir ki kapab plan byen son Bidze, toultan i annan sa larzan adisyonnel pou li kapab fer serten pti keksoz adisyonnel ki petet pa ti’n prevwar.  Ouswa malgre i ti’n prevwar petet i kout li en pti pe plis.

Mr Speaker, mon pou focus mon lentervansyon lo en pwen prensipal e sa se lenvestisman dan nou bann zenn.  Nou bann zenn profesyonnel, nou bann zenn ki annan en kantite abilite e ki koman en Gouvernman, i enn nou lobzektif primordyal se pou pous zot to the maximum, pou zot reach zot full potential.

E zisteman ankor laprev.  Vandredi pase nou’n witness ler 180 graduates ti ganny formelman welcome dan lemonn travay Sesel.  E sa bann graduates, zot in study dan diferan Liniversite, enkli Liniversite Sesel, ki’n form en kantite sa bann kad.  E lo en lot not se ki nou ti vwar ki i annan 16 dan sa bann graduates ki’n sorti avek bann outstanding performans.  Bann outstanding recognition.  E sa i fer nou fyer koman en pti pei, ler nou vwar lakantite lenvestisman ki nou pe invest dan nou dimoun.  E sa i vizyon Prezidan Michel pour ki dan sak lakour Seselwa, dan sak fanmir Seselwa i annan en graduate.  E nou konnen ozordi, nou konnen poudir i annan fanmir Seselwa kot i annan 2, 3, 4 graduates. E sa in posib atraver nou krwayans, nou lenvestisman dan nou zenn, dan nou bann profesyonnel, dan nou work force.

The good news ankor Mr Speaker, se ki ankor 130 etidyan in kalifye pour en Labours Gouvernman.  Ki swa lokal, ki swa aletranze.  E tou sa i koute.  E mon kontan vwar ki en sonm R5.3 milyon dan sa Bidze Siplemanter, pe al anver sa lakoz.

Nou bann zenn ki’n termin zot letid, ki swa dan Post Segonder ouswa nou bann dimoun, nou bann Seselwa ki deza dan lanplwa me ki anvi pourswiv zot karyer lo en nivo en pti pe pli avanse, sa loportinite i la.  E nou Gouvernman i kontinyen siport zot.

Nou krwar dan nou lazenes, nou krwar dan plis loportinite lanplwa.  Nou krwar dan en work force ki konpetan.  Nou pe lager san ses pou nou kapab ranplas serten pozisyon kle ki bann etranze pe okipe dan nou epi.  E pou nou kapab fer sa, nou bezwen envestir dan nou lokal.  E se sa ki koman en Gouvernman, nou pe fer, nou pe envestir dan nou dimoun lokal.

Dan sa Bidze Siplemanter Mr Speaker, nou osi vwar en sonm R10 milyon pour Wages and Salaries, ankor ki en keksoz byen.  Akoz?  Tou sa bann zenn ki’n graduate, ki deza dan en lanplwa e mwan mon ti ganny sans personally Vandredi koz avek serten zot.  Lamazorite zot, zot happy kot zot pe travay.  E bon pe zot pe travay dan prive, en kantite pe travay dan Sekter Gouvernman.  E nou bezwen asire ki sa bann profesyonnel zot ganny byen renimere.  Si non, zot pou degoute e zot pou ale.  Alor, provizyon bidzeter ki pe ganny fer pou asire ki bann incentives an term saler e lezot benefis i la pou siport zot, pou ankouraz zot pou reste dan lanplwa.

Mr Speaker, nou Prezidan i aktyelman New York kot United Nations General Assembly e topik prensipal se bann SDGs.  Ki mannyer depi Zanvye next year ziska 2030, nou arive atenn lobzektif.  Sa 17 lobzektif SDGs ki’n ganny set.  E ler nou pe koz lo Ledikasyon, Sesel nou pe tap for dan sa direksyon e se pour sa rezon ki nou pe envestir dan training, dan devlopman, dan loportinite.  Akoz nou anvi promot sa ledikasyon enkliziv, sosyal, ekonomik, ensidswit.

Nou pe koz en kantite, yer ti annan louvertir Ledikasyon, en Konferans, ok. Lo ledikasyon de kalite.  E zisteman 2 semenn pase, mon ti prezant en Mosyon devan nou Lasanble pou siport sa demars ver ledikasyon de kalite dan nou pei.  Ankor, lobzektif MDG ki nou’n atenn prezan nou pe al lo lot nivo.

Mr Speaker, en tel prensip, en tel demars nou Gouvernman pou envestir dan ledikasyon nou zenn, nou pep, se pou nou asire ki nou annan sa loportinite pou asir life-long learning tou dimoun.  Pou nou kree sa Knowledge Based Society ki nou pe koz lo la, pou nou kree sa Knowledge Based Economy ki nou pe koz lo la ozordi.

Alors Mr Speaker, mon pou siport Gouvernman dan son demars.  Mon pou siport Minis Finans pou anmenn sa Bidze Siplemanter devan nou akoz sa Bidze i pou tous tou nou dimoun, me nou bezwen osi cautious lo serten Departman ki mon asire, serten Lazans Minister, ki bann lezot koleg pou koz lo la pli tar, kot nou asire ki ler larzan i ganny mete, ler nou Lasanble i vot lo sa bann Bidze, ki swa Bidze Anyel ouswa Bidze Siplemanter, then nou annan meyer zesyon posib pou asire ki sa lenvestisman i de-koul dan sak Seselwa e kot sak Seselwa i benefisye o maksimonm.

Avek sa detrwa mo Mr Speaker, mon pou siport sa Bidze Siplemanter.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, Minis in prezant nou avek en Bidze Siplemanter ki osi koresponn avek nou midyear economic and fiscal outlook, ki mon krwar i demontre en zefor enportan lo lapar Minister Finans pou kontinyelman rod meyer fason pou zer nou lekonomi e asire ki nou ganny tou lenformasyon posib an sa ki konsern performans ekonomik.  Pa zis lo en pwennvi fiskal, me osi lo en pwennvi monneter.

Ler nou regard sa Bidze Siplemanter ki devan nou ozordi, mon kontan ki Minis in soulinyen dan son lentervansyon, ki i konekte avek bann lanons ki Prezidan in fer an sa ki konsern bann diferan Scheme e bann diferan mezir oubyen stratezi ki nou pe avans devan avek, pou nou asire ki nou kontinyen anmenn sa krwasans ekonomik ki nou pe rode.  Me osi benefisye nou bann dimoun, sirtou par egzanp nou bann zenn ki pe al antre dan travay e primordyal-man osi an sa ki konsern bann Sekter kle parey tourizm.

Mr Speaker, Minis in koz lo sa moratwar ki egziste an sa ki konsern bann gran Lotel e mon krwar en pwen osi ki bezwen ganny fer, ki mon ti a kontan Minis i soulinyen, se ki i pa zis donn lespas an sa ki konsern sa stabilizasyon an relasyon avek pri.  Me osi i provide en Policy space.  Mon dir i provide en Policy space akoz i pou donn nou letan pou nou re aziste bann Polisi aktyel ki nou annan an sa ki konsern Sekter Tourizm.

Par egzanp ozordi enn bann eleman oubyen enn bann konponan ki kontansye an sa ki konsern Sekter Tourizm se sa accelerated depreciation ki egziste e ki mannyer nou bezwen revwar sa.  Alors, si nou trouv nou dan en sityasyon kot nou kontinyelman annan krwasans, nou kontinyelman pe allow bann gran, gran letablisman pe konstrir, nou napa sa lespas pou nou negosye e realign nou bann Policies pou nou fer sir ki nou capture sa ki pe pase avek bann letablisman ki’n fini etablir.  Sa mon krwar i en pwen ki nou bezwen soulinyen.

En lot pwen an relasyon avek sa ki nou pe vwar an sa ki konsern sa Bidze Siplemanter, se ki i enportan prezan pou nou vwar ki mannyer nou ankouraz vizavi yield, vizavi aktivite ekonomik dan local economy par egzanp, ki mannyer bann viziter par egzanp i kapab ganny ankouraze pou zot depanse dan bann local economies e soutenir bann pti biznes ki egziste dan sa bann local economies.

E se pour sa rezon mon krwar Minis ou’n osi koz lo sa bann pti antreprener ki pe komans zot pti letablisman akoz zot pre avek bann kominote e esansyelman, sa bann viziter prezan zot frekant sa kominote, zot depans dan sa kominote, zot al dan bann laboutik dan sa kominote, zot frekant bann Restoran dan sa kominote e i osi donn potansyel e posibilite pou lezot aktivite ekonomik devlope dan sa bann kominote.  Si ou kapab apel sa en down stream effect sa lenvestisman ki sa dimoun in fer limenm li kordyalman.

So, mon vwar premyerman apriyori se sa ki nou pe vwar.  Nou pe vwar sa Policy space ki ganny created atraver lenplimantasyon sa Bidze Siplemanter osi.

En lot pwen enportan mon krwar ki nou bezwen soulinyen se ki ler nou regard throughout sa Bidze Siplemanter, nou vwar sa konponan Wages and Salaries.  E ki in annan bokou koze dan lepase par egzanp, kot ler Gouvernman i vin avek en Bidze Siplemanter, sa i reprezant move zesyon lekonomi.  E mon ti a kontan prezan challenge okenn dimoun ki santi poudir si nou pe provide dan en Bidze Siplemanter, en konponan Wages and Salaries pour dimoun, si sa i reprezant move zesyon.  E oubyen plito nou pe reprezant en fason pou nou reward travay dir ki sa bann travayer dan sa bann Sekter in fer, esansyelman prenan an kont bann logmantasyon ki sipoze annan dan bann Schemes oubyen dan bann sirkonstans kot i annan bann recruitment ki bezwen ganny fer pour ki bann Lenstitisyon i kapab delivre lo zot bann progranm e zot bann target.

Mon dir sa Mr Speaker, akoz parey nou konnen, i annan serten Minister ki pe antre dan Program Performance Based Budgeting e i pou enportan osi ki nou annan sa konponan teknik ki pou permet zot prepar zot bann plan, zot bann stratezi, zot bann performance indicators, ki ava permet zot esansyelman ler zot vin devan Lasanble, come avek bann endikater performans ki realistik e ki nou kapab vwar ki mannyer alalonger ditan, sa Lorganizasyon pou progrese pou li kapab delivre lo son bann diferan goals, son bann diferan stratezi ki Gouvernman in met an plas.  E mon krwar sa osi i en konponan enportan ki nou soulinyen.  Mon krwar ki en keksoz ki nou pa devret fer se ki pa neseserman nou al dan sa bann detay, akoz mwan pour mwan, ler mon vwar en konponan Wages and Salaries, i click dan mon lespri poudir ki be ki i enportan ki sa bann travayer ki pe fer sa louvraz i ganny rewarded e pour mwan sa i en pwen final.

En pwen enportan ki mon ti oule soulinyen Mr Speaker, e sa i konsern Social Programs of Central Government.  E mon santi poudir not enough is being said about sa zefor kontinyel ki Gouvernman li menm li i bezwen fer lannen ale, lannen vini, pou li kontinyelman soutenir growth dan bann Sekter Lekonomi, ki mon santi poudir Sekter Prive ti devret e kapab pe fer plis.

Par egzanp Mr Speaker, ler nou regard ozordi Gouvernman pe met R10 milyon dan Small Business Finance Agency pour micro financing. Ok. E ler nou regarde si nou kontinyen allow sa krwasans dan bann SMEs, oubyen bann medium level enterprises.  Ki pou arive, se ki sa pou annan en lefe kot i pou kree lanplwa pour dimoun.  I pou allow dimoun pou annan en nouvo scoop lanplwa.  Me ki nou vwar, nou vwar bann akter dan Sekter Biznes pa pe capture oubyen pa pe vwar sa loportinite pou menm en gran biznes partner avek en pti biznes, pou kree serten lanplwa ki ava donn li potansyel par egzanp pou li train son dimoun, avan ki son dimoun i vin travay avek li lo en gran lesel.  Ou konpran?

E se sa mon krwar ki:- mon pa konnen ki mannyer nou pou fer pou nou ankouraze, si i en mindset ki bezwen sanze, pou fer ki plis dimoun i partisipe.  Akoz par egzanp ozordi, Minis in souliny en pwen enportan kot ou vwar poudir bann Labank Komersyal ozordi, sirtou bann Labank Komersyal kot Gouvernman napa par mazoriter, zot pa pe play sa rol ki zot ti devret pe zwe, an relasyon avek met sa kredi available. E sa mon krwar i en sanson ki nou pou bezwen sante e sante until sa bann dimoun i tande.  Nou napa swa e nou pou bezwen kontinyen dir li akoz i enportan pou zot realize poudir ler zot dan sa Sekter Lekonomi e pou sa dimoun kapab vin pran loan kot ou, ou pe dir li annan en Payslip, i bezwen pe travay.  Me si in the first place ou pa oule kree loportinite lanplwa pou li, ki mannyer i pou vin pran loan kot ou?  I pou ariv en letan pou kot ou bann kliyan ki abitye pran loan ek ou, pou santi poudir zot pa benzwen en loan. E zot larzan pou reste la avek ou.

So, mon krwar i enportan ki bann Labank i regard dinamik zot Polisi ozordi e vwar ki mannyer koz kapab antre en pti pe plis.  mon krwar zis en pti zefor lo zot par.  En 10 poursan, menm a en tour 20 poursan, i pou montre en serten lentere e i pou donn en injection sa Sekter Lekonomi, pou kontinyen fer li grandi.

Mr Speaker, pou soulinyen, Minis in koz lo zis 8 poursan sa bann loan ki pa pe performen.  So, ler ou regard from en pwennvi risk assessment, mon pa en bankye me sa figure i pa la e zis 8 poursan lo 10 milyon i montre ou poudir i annan en zefor, en very conscious effort lo lapar bann entrepreneur ki pran sa bann loan, pou re pey zot loan, enn.  Me pou osi fer zot biznes vyab.  Ok.

E prezan problenm ki pou arive se ki ler zot pou ariv en nivo, zot pou bezwen re go back to SBFA, ki prezan pou fer the queue pli gran ankor pour en dimoun ki li i oule komanse.  E so, si i pa pe ganny akse avek en alternatif, ki i pou fer.  Ou konpran mwan?  So, mon krwar i enportan ki nou vwar ki rol nou tou nou bezwen zwe, sirtou an sa ki konsern sa lekonomi akoz nou en pti lekonomi.  At the end of the day nou annan en pti popilasyon e nou pa kapab relay lo consumer based, pou fer marse serten laspe nou lekonomi.

En lot pwen fondamantal Mr Speaker e mon krwar sa Minis in tous lo la, me mon santi poudir i napa ase ki pe ganny fer pou nou capture the real performance of the Sector e sa an sa ki konsern lapes.  Ozordi mon krwar poudir Lapes Endistriyel e menm Lapes Artizanal, nou pa pe capture vreman ki mannyer bann revenue streams pe marse dan sa Sekter.  Mon santi poudir nou devret fer davantaz plis pou nou vwar ki mannyer nou kapab ankouraz plis growth dan sa Sekter, enn.  Me dezyenmman osi, capture vreman reelman ki kantite reveni ki pe antre, ki pe sorti dan sa Sekter.

Ler nou regard nou pe met sa Fuel Incentive Scheme for Fishermen, en kestyon ki en dimoun pou demann ou out there se eski i pou fer en pake pwason desann.  Ok.  E mon krwar, at the end of the day, i zis parey largiman ki ou avanse ek bann Labank.  I depan lo sa endividi ki li i pe vann son pwason.  Ou pa kapab anpes li akoz li ki’n al dan soley, li ki’n al dan lapli.  Lo lanmer napa lonbraz pou li kasyet ler lazournen.  So, i en louvraz ki fatigan, so nou konpran sa.  But at the same time, en keksoz ki bezwen annan e sa i en mo enportan e sa se lapresyasyon.  Lapresyasyon par lefe ki Gouvernman i ankor enn fwa met en konponan dan Bidze to the tune of 10 milyon, almost R11 milion dan Fuel Incentive Scheme pour Peser.  Ok. E sa i pa en ptigit larzan sa.  Akoz Gouvernman pe fer sa?  Akoz i santi i en Gouvernman ki committed, i konsyan lenportans Sekter Lapes.  Par egzanp Sekter Lapes Artizanal an sa ki konsern socio economic fabric bann kominote.  Akoz laplipar bann Peser zot reste dan en kominote, zot annan zot fanmir, bann dimoun vin aste pwason dan kominote eksetera.  So, i annan tout en lekonomi at that level ki marse la.

So, pou mwan sa i en pwen ki nou bezwen soulinyen e mon krwar ki lepep Seselwa i bezwen konpran ki Gouvernman pe kontinyelman fer sa.  E mon krwar i pou ariv en letan osi kot ler sa Lendistri in grandi in ariv a en moman kot bann akter li menm dan Lendistri i kapab take up, solve the burden, fer son Lendistri marse.  E se sa where we want to go.  Ou bezwen move, past the incubation phase to where ou kapab fer keksoz fonksyonnen

E mon dernyen pwen Mr Speaker, ou a remarke mon’n swazir pou mwan striktir en pti pe mon lentervansyon lo sa 3 pwen e sa se an sa ki konsern Tertiary Education Training and Funding.

Mr Speaker, mon rapel tre byen ler nou ti komans Liniversite Sesel, ki kantite komanter, ki kantite kritik nou ti gannyen, me ozordi nou vwar poudir this has been a very viable investment pour nou.  E la Gouvernman pe met R5 milyon, en pti pe plis ki R5 milyon ankor enn fwa, an sa ki konsern training. E la mon oule lans en lapel.  Mon krwar nou bezwen apresye lakantite zefor ki sa Gouvernman i mete dan devlopman son dimoun.  E lenportans la i lo whether or not prezan sa dimoun ki li ler in ganny sa loportinite, eski i santi li, eski i santi li, pa oblize, me eski i santi li avek en deep sense of belonging bezwen vini vin kontribye pour son pei.  E non pa vwar that everything is wrong akoz malgre mon pe ganny en University Scholarships, ozordi mon’n pase dan mon transpor, in annan en trou dan semen alors Gouvernman pa bon.

Konnen, i bann petty things ki nou bezwen move beyond e regard the bigger picture about how much Government i kontinyelman fer pour ki nou pei i kontinyen devlope.  E pou mwan sa i reprezant en very, very, very, very, very good investment. E mon ti a kontan dan lefitir ki nou kontinyen met larzan an sa ki konsern Liniversite Sesel e osi expend son program base pou enkli bann eleman parey Blue Economy.  Bomaten ti annan en kestyon esansyelman lo la.  Me plis ki sa par egzanp, an sa ki konsern Teacher Training, pou vwar ki mannyer sa i kapab ganny sipped into Teacher Training.

Mr Speaker, ou a permet mwan zis pou fer sa pti pwen.  Nou’n marse an sa ki konsern konservasyon lanvironnman akoz depi tre zenn nou bann zenn, nou bann zanfan dan lekol i ganny edike ki mannyer, about environment conservation. E Blue Economy pou marse si nou fer parey avek nou bann zanfan tre zenn, nou fer zot konpran the concept of Blue Economy. Ki mannyer i pa en konsep leksplwatasyon, me i plito en konsep servi resours soutenableman, pour ki zenerasyon fitir i benefisye.  E mon krwar sa osi i bezwen ganny antre firanmezir ki nou prepar sa bann Bidze Siplemanter e sirtou, ki mannyer Minister Finans dan lefitir, i kapab osi davantaz siport Minister Ledikasyon.

Mr Speaker, avek sa bref entervansyon, mon oule dir mon napa okenn rezervasyon pou siport sa Bidze Siplemanter ki devan nou Lasanble ozordi.

Mersi.

MR SPEAKER

Ou’n lev lanmen, akoz ou’n lev lanmen Onorab De Commarmond?

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mon oule koze Mr Speaker.  Mon pou vreman kourt.

MR SPEAKER

Ou konnen, wi, wi, ok.  Mon pou pran en desizyon lo la en.  Nou, nou bezwen pli byen organiz nou.  I annan en Speech List devan nou.  Right?  I annan time pou manage.  Ok.  E lo Speech List, ou konpletman dernyen.  So, mwan mon napa problenm avek lafason ki nou koze, but then get nou bann act an byen.  Ok.

HON CHARLES DE COMMARMOND

I ok, mon pa koze.  Napa problenm.

MR SPEAKER

Meeting adjourn ziska 2er.

(LUNCH)

MR SPEAKER

Bon, nou ava kontinyen avek deba lo Supplementary Appropriation. Devan mwan i annan Onorab Jasmin.

HON JENIFFER JASMIN

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, nou deba isi dan Lasanble lo sa Sidze Siplemanter, pou selman vin anmenn valer azoute dan lopinyon piblik, si nou sezi lenportans e rol en Bidze Siplemanter, dan konteks stratezi devlopman ki Sesel pe met an plas.

Mr Speaker, Bidze Siplemanter se bann depans larzan piblik ki’n ganny fer pandan lannen, ki pa ti’n ganny prevwar o komansman lannen fiskal.  Savedir dan Bidze inisyal.  I pa vedir ki bann Minister e Lazans ki ganny finanse par larzan piblik, pe gaspiy larzan par depans plis ki sa ki’n ganny bidzete.  Bidze Siplemanter i laprev ki i annan fleksibilite dan nou sistenm zesyon finans piblik e i enposib pou Minister Finans prevwar lenpak tou depans lo en peryod 12 mwan e osi enposib pou li prevwar lenpak ki depans piblik pou annan.

Alors Mr Speaker, sa Bidze Siplemanter i sa mekanizm ki donn Gouvernman sa fleksibilite ki i bezwen pou li enplimant son progranm.

Mr Speaker, Bidze Siplemanter pa egziste an izolasyon, me an relasyon avek serten lezot gran prensip ki gid zesyon depans piblik e enn sa bann prensip ki nou pe met an plas dan kad reform ekonomik se Performance Based Budgeting, ki vedir ki larzan Bidze i merit selman dan bann depans kot i annan en lenpak.  An dot mo, larzan Bidze i merit anmenn en diferans pozitiv.  Performance Base Budgeting i pa lot ki en form Evidence Based Decision Making.  Larzan piblik i merit ganny depans letan i annan levidans ki i pe anmenn en diferans pozitiv dan lavi bann sitwayen.  Si en depans i reponn kriter Performance Based Budgeting oubyen Evidence Based Decision Making, alors i merit resevwar finansman Bidze, menm si i dan kad Bidze Siplemanter.

Mr Speaker, sa i anmenn mwan lo en lot pwen markan dan sa Bidze Siplemanter, ki bann virement ki sorti anba en post, i ganny deservi dan en lot post.  Virement i en prosedir ki donn fleksibilite zesyon larzan piblik akoz larzan ki’n deza ganny vote, i ganny retire anba en aktivite kot i pa pe ganny servi, oubyen annan mwens lefikasite pou al dan en lot kot i annan plis rannman.  Virement i ganny servi an sipor en nouvo prensip dan finans piblik ki nou apel Mission Objective Programme and Activity. Selon sa prensip, si 2 aktivite pe ganny fer anba menm progranm an sipor en lobzektif komen e partaz menm misyon, alor virement i kapab ganny fer sorti anba en aktivite pou al anba en lot.  Sa prensip i zistifye virement. Posibilite virement i demontre ki nou dan en lekonomi, i annan bann lyen ant plizyer aktivite e ki parler letan ou depans larzan anba en aktivite, ou osi pe amelyor en performans dan en lot domenn.

Mr Speaker, Bidze Siplemanter i la pou donn plis fleksibilite dan zesyon finans piblik e osi pou permet bann Minister e Lazans Piblik pou fer zot travay e atenn zot bann target.  I enportan ki tou Minister, Gouvernman e Lazans Piblik ki ganny finanse par larzan Bidze, i respekte kriter bonn gouvernans, ki enkli prodwir bann kont ki montre klerman ki zot servi byen larzan piblik.  Mon pe fer sa remark akoz dan Bidze Siplemanter Mr Speaker, ki nou pe ganny demande pou aprouve, Seychelles Heritage Foundation pe osi benefisye.  Me pourtan, plizyer fwa dan son rapor, Oditer Zeneral, in fer resorti ki sa Lenstitisyon pa pe prodwir okenn kont.  Mon oule fer sa Lenstitisyon rapel ki letan zot refize prodwir zot kont, sa i pa zis en afron pour Bbiro Lofis Oditer Zeneral, me i osi Lasanble Nasyonal ki annan en devwar oversight lo Bidze e osi lo lepep Seselwa ki finans Bidze atraver Tax ki zot peye.

Mr Speaker, mon pe dir avek sa Fondasyon ki zot merit prodwir zot kont, si non Lasanble Nasyonal pou dezormen pa apourv zot Bidze.

Mr Speaker, mon pou siport sa Bidze Siplemanter e mon demann lezot Manm pou fer parey.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, ozordi ler mon repran laparol pou deliber lo Bidze Siplemanter pour en sonm plis ki R146 milyon, i fer mwan rapel ler mon ti komans travay dan sa 5enm Lasanble Nasyonal kot enn fwa dan en lannen, nou ti bezwen vwar nou pe deliber lo 3 Bidze Siplemanter.

Mon dir sa Mr Speaker, akoz Sesel, nou’n fer fars avek plizyer defi.  Nou pep in montre son rezilyans fas avek bann defi ki’n tap devan nou laport.  Nou’n pran bann desizyon kouraze pou nou met nou lekonomi lo bon semen.

Mr Speaker, tou sa bann sikse in arive akoz nou ti annan kouraz pou fer aksyon byen kalkile.  Anfen, nou’n ganny bann rezilta ki’n benefisye nou pep.  In kree konfyans pour bann envestiser envestir dan nou pei e konsekaman, in kree labaz pou nou antre lo lot letap nou devlopman.  Lepep in dir byen for.  Nou pa oule retourn an aryer.  Avek plizyer lapwentman nou bann zenn profesyonnel dan Minister Finans ek Labank Santral, ki lamazorite i mwens ki 40an.  Lepep in donn zot sa manda, sa responsabilite.  E nou’n donn zot tou nou konfyans, pou asire ki nou lekonomi i ganny byen zere.

Mr Speaker, Bidze Siplemanter i enn parmi bann latas tre enportan ki nou Lasanble i ganny demande pou konsidere e donn nou laprouvasyon.

Wi Mr Speaker, dan mon refleksyon lo konteni bann lenformasyon ki’n ganny donnen lo sa size, i fer mwan konpran ki degre dinamik e ki kalite defi ki devlopman Seselwa pe oblize fer fars avek.

Mr Speaker, plizyer Ekonomis in dir dan diferan analiz, ki tret karakteristik lekonomi mondyal, pli partikilyerman sirkonstans defavorab ki forseman bann pti leta zil i oblize sirmonte e tap tou pou garanti sirvivans bann zonm, fanm ki bezwen ganny sove.  Bann kontrent ekstrenm an fas avek bann gran lekonomi ki zot reste konpetitif, zot ranpli avek bann mannyer fer, oubyen pratik ki pa toultan dan zentere bann pti leta zil bann pti pei parey Sesel, ki annan son baz ekonomik ase restrikte e tre depandan, i reste tre vilnerab an fas avek bann sok eksteryer.

Mr Speaker, legzanp.  Si demen bomaten Linyon Eropeen e lezot Lorganizasyon i kontinyen met sanksyon lo Larisi, son lefe direk se ki Sesel pou vwar mwens touris ki sorti dan sa pei.  Ki fer nou perdi perdi bokou larzan.  Lendistri Touris pou soufer.  Nou bann Lotel pou soufer.  Kantite deviz ki pei i ekspekte anmanse ou gannyen, sa pou redwir e sa pou kree en lefe direk lo nou lekonomi.

Wi Mr Speaker.  Sa Bidze Siplemanter ki Minis Finans in anmennen devan nou Lasanble, pa neseserman fer plezir tou Minister e departman, ou lezot Lorganizasyon ki depan lo Bidze Gouvernman pou zot loperasyon, swa pou enplimant bann proze Kapital.  Alors largiman ki nou kapab prevwar tou detay bann depans, pa neseserman en latas fasil.  Sesel koman en pti pei, ki depan bokou lo lemonn eksteryer, i bezwen touzour sezi tou loportinite ki ganny prezante pou fer avanse son azanda devlopman.

Mr Speaker, dan sa konzantir, napa letan pou nou fer politik popilis.  Koman en Gouvernman, nou bezwen pran nou responsabilite dan tou sa ki nou fer.  Fer sir ki tou bann zonm, fanm e zanfan ordiner i ganny soutenir e ki zot reste lakoz prensipal tou sa bann demars pou transform sosyete Seselwa.

Mr Speaker, koman en Parti dan Gouvernman, nou pou kontinyen pran nou responsabilite pou garanti ler nou pe koz lo lepanouisman bann pti biznes ki annan provizyon bidzeter ki ganny donnen.  Ki bann sitwayen ki anvi fer biznes i ganny ase kredi.  La nou vwar en alokasyon ankor plis ki R10 milyon.  Prezidan Michel i en zonm aksyon.

Mr Speaker, Minis semenn pase ti annos bann lezot Fon ki bann envestiser i kapab ganny akse avek.

Mr Speaker, Gouvernman pe fer bokou, me dan sa batay mon panse, i bezwen annan en zefor kolektif.  Mon demande ki bann mekanizm pli inovatif i ganny met an plas, pour ki sitwayen ki pe esper zot loan pa esper bokou letan pou zot demar zot biznes.

Wi Mr Speaker.  Bann travayer kot SBFA pe travay vreman dir pou reponn laspirasyon ou ekspektasyon nou bann dimoun ki pe esper zot loan, ou additional loan, pou agrandir ou komans zot biznes.  Bokou defi, me sa dinamik pe ganny devlope, sa Lenstitisyon i bezwen osi vin pli dinamik.  Mon demande osi ki resours imen i ganny donnen, ki an retour i a ede pou akseler tou dan sa prosesis.

Mr Speaker, ganny kredi vitman i en konsern.  Bann lezot Lenstitisyon parey Biro Rezistrar, Planning Authority, Public Health Authority, Licensing, Departman Lanvironnman, Divizyon later, tou sa bann Lorganizasyon, zot osi zot annan en rol Kapital pou zwe dan sa demars.  Me pour ki bann sitwayen pa vwar zot pri e ganny retar pou enplimant zot bann proze.

Mr Speaker, dan sa Bidze Siplemanter i annan en provizyon ki’n ganny fer pour Housing Allowance. Parey mon Koleg in dir avan mwan, Onorab Arnephy, kot santenn de nou bann zenn in graduate.  Avan sa, only bann returning graduate ki ti ganny sa Housing Allowance.  Mon kontan pou dir ki ozordi, menm bann graduate ki sorti dan Liniversite Sesel, zot osi zot benefisye.  Nou’n koriz en anomali.  Bravo Gouvernman.  Ler nou bann Manm i koze, zot ekoute.

Mr Speaker, i osi annan en alokasyon R1 milyon pour en Kolok Enternasyonal lo HIV/AIDS ki Sesel pe host.  Nou konpran ki kou total sa kolok i R2.5 milyon.  E mon kontan pou vwar kontribisyon lezot Lorganizasyon Prive ki pe anmenn zot sipor finansyel.  Se sa kalite lespri nou anvi vwar ganny devlope dan sa nouvo Sesel.

Mr Speaker, me ozordi sif prevwalans HIV e Epatit C dan Sesel i pli o dan nou rezyon.  Sa i pa en bon nouvel pour Sesel.  I pa en bon nouvel pour nou pep.  Ozordi Minister Lasante pe ganny pli gran poursantaz nou Bidze Nasyonal.  Me ler ou get kou ki pou sonny en sitwayen ki ganny afekte ek HIV/AIDS ek Epatit C, nou bezwen koman en Nasyon, koman en Gouvernman, koman en pep, annan en sanzman fondamantal dan nou konportman vizavi sex e labi sibstans dan nou pei.

Wi Mr Speaker.  Prezidan in koz bokou lo bann zenn Seselwa, pou zot ganny en o nivo Ledikasyon.  Bomaten ankor enn fwa, bokou nou bann Manm in koz lo la.  In dir ki i ti a kontan ki a lavenir, sak fwaye Seselwa, nenport kouler, ras, stati sosyal, pou annan en graduate dan sak fwaye.  E dousman, dousman ek bann alokasyon bidzeter, sa pou vin en realite.  Nou pa zis koze Mr Speaker, me nou fer aksyon.

Mr Speaker, nou pres lavey nou prosen Bidze pour lannen 2016.  Dapre tou bann pronostik ekonomik, Sesel pou eksperyans ankor en krwasans ki’n ganny revize sorti 3 poursan pou vin 4.2 poursan.  Malgre nou vwar depresyasyon Ero kont nou Roupi, nou ekspekte ki kantite Roupi ki nou gannyen kont Ero, pou desann.  Me de lot kote, nou vwar en kantite biznes ki pe fer bokou pli byen e osi zot pe kree krwasans.

Mr Speaker, Minister osi pe revwar lafason ki i fer Bidze, kot i pe envit lezot akter pou partisipe.  Kot zot osi zot fer zot kontribisyon.  Sa i en pa dan bon direksyon.  Me selman nou bezwen reste realis dan sa demars.  Pa tou sa ki nou demande ki nou pou ganny deswit.  Lanmenm ler Gouvernman Parti Lepep i koz enklisivite.  Nou pa zis koze me nou fer aksyon.

Mr Speaker, Gouvernman in annan plizyer logmantasyon ki in anonse pour lannen 2016.  Logmantasyon Pansyon pou sorti R3100 pou vin R3600.

Mr Speaker, en konsern ki bokou bann sitwayen ki ti pran Early Retirement. Zot santi zot defavorize akoz pour plizyer lannen ki zot in travay, baze avek en sitwayen ki pa’n travay ditou.  Me vi ki i en Drwa Konstitisyonnel ki tou Seselwa, travay, pa travay, i resevwar sa Pansyon R3100.  Me i egziste ozordi, bann sitwayen ki’n travay plis ki 20an, zot in pey zot Fon Pansyon, zot pe resevwar zis R3600 ozordi.  Kestyon, eski Minis i kapab donn en leksplikasyon lo la?  Eski sa bann dimoun k ti pran Early Retirement a laz 55an sa letan, si ler zot ariv 63an, zot Pansyon i ganny revize?

Mr Speaker, malgre tou zefor Gouvernman, Sesel ozordi, nou pe soufer ek en mankman lozman serye.  Lakaz Prive pri pe defons plafon.  Eski Minis i kapab si Gouvernman pe mazin annan en nouvo mekanizm, sirtou bann dimoun ki annan zis en lakaz pou lwe, ki konsiderasyon i ganny pran pou zot pa pey VAT lo sa larzan lokasyon, ki an retour sa i a pas lo sa lokater ki pe lwe sa lakaz.

Mr Speaker, depi reform ekonomik an 2008, nou’n eksperyans en bann bon rezilta tel ki amelyorasyon dan nou sityasyon fiskal e monneter, stabilite gradyel dan nou to lesanz, nou det eksteryer nou pe anmenn li pou ariv anviron 50 poursan nou GDP an 2018, nou det piblik ki’n ganny met anba kontrol e byensir nou ti kapab mansyonn bokou lezot endikater ekonomik tre pozitif ki nou’n rikorde pandan 2008 ziska ozordi.  Mon panse a sa staz, i pa tro neseser akoz laverite personn pa kapab kasyet.

Mr Speaker, avek lekspektasyon nou pep, nou Lasanble in pas plizyer Lalwa.  Mon rapel an Avril sa lannen, nou ti pas en Lalwa konsernan Ladministrasyon Reveni, ki pou met nou azour ek tou bann norm enternasyonal ki pou permet Komisyoner Reveni donn lenformasyon ou esanz lenformasyon lo bann Konpannyen ant bann Gouvernman.  Me dir mwan Mr Speaker, akoz sa konsandir ki Sesel i ete, i enportan ki bann Konpannyen pa kasyet lenformasyon lo vre natir zot aktivite.  Konsekaman ler sa i arive, lakantite larzan ki Gouvernman in prozekte pou anmase pour finans bann aktivite ou proze, pou ganny afekte akoz serten Konpannyen pa onnet.  Bokou frolsifikasyon bann dokiman i ganny pratike e menm parfwa kree serten de-balansman dan nou sistenm finansyel, kot ou vwar nou to lesanz i sanze, Dolar, Ero i vin pli ser, marsandiz i monte, Seselwa i soufer.  Apre nou dir pri lavi i o.

Mr Speaker, sa batay ekonomik dan sa nouvo letap devlopman sosyete imen e lemonn i pa fasil.  Pa’n zanmen fasil.  Nou pa selman sorti venker dan sa zefor, si nou tou enn fwa pour tou, nou deside met tou nou diferans de-kote e deside travay pour Sesel.

Mr Speaker, avek sa de mo, mon pou donn tou mon sipor sa Bidze Siplemanter.

Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker, latas devan nou se pou aprouv en Bidze Siplemanter 146 milyon, anmennen par Minis Finans la apre midi.

Mr Speaker, dan son ladres, Minis in dir nou en pti gin lo lafason ki sa R146 milyon pou ganny depanse e Minis in refer sorti, si mon’n konpran li tre byen, poudir en porsyon sa larzan i larzan ki’n deza la bidzete avan, me i pe ganny re-allocated.  Petet mon ti ava kontan ki Minis i egalman dir avek nou, dan sa 146 milyon, konbyen ladan ki larzan adisyonnel ki zot pou vreman bezwen, letan ou’n retir sa proporsyon ki Minis in dir nou i deza la e zot pe zis re-allocated.

En lot keksoz ki mon ti ava kontan Minis i garanti nou, i se ki nou pa pe:- a lafen lannen, nou pa pe sorti avek en defisit dan nou Bidze, la sirtou ki Minis in koz lo lentansyon pou zot kapab fer sir ki nou det i ganny repeye e pou zot anmenn li at a ratio of 50 percent nou GDP by the end of 2018.  So, mon ti ava kontan ki sa i ganny refer sorti kler dan larepons ki Minis pou donn nou apre ki nou tou nou’n fini delibere.

Mr Speaker, nou’n ariv en staz kot lepep Seselwa i ekspekte ki letan en Bidze Siplemanter i vin devan Parlman, leklersisman i ganny donnen par Minis, lo lafason ki sa larzan ekstra ki i pe demande i ganny depanse.  E letan mon get dokiman ki la devan mwan, mon vwar bann notes, short notes lo plizyer sa bann larzan ki Minis pe demande, par Minister oubyen par Departman.

Si mon pou pran en legzanp.  mon get anba Ministries/Departments, Goods and Services, mon vwar Department of Youth, Youth Survey, R431,575 e sa i relye a Consultancy Costs and Allowances for data collectors.

Minis, keksoz ki mon ti ava kontan konnen mwan, se consultancy par lekel?  Lekel ki pe donn consultancy?  Eski se bann Seselwa?  Si i bann Seselwa, mon apresye, mon konpran.  Omwen sa bann larzan i reste Sesel.  Si i pa Seselwa, akoz ki nou pa’n ganny Seselwa pou donn sa bann consultancy.

Dezyenm keksoz ki mon ti ava kontan Minis i eklersi avek nou.  Anba Department of Information Technology and Communication, mon vwar ID Cards.  Mon vwar R1.245 million pour 15 mil nouvo ID Cards.  Kestyon ki mon pe demande, on average, over the last 4-5 years, ki kantite new ID Cards ki nou’n donnen par lannen?  E akoz ki suddenly, nou vwar nou dan en sityasyon kot nou bezwen en gran kantite ID Cards all of a sudden? Petet Minis i a kapab donn nou leklersisman lo sa osi.

Minis, anba Housing Allowance, mon vwar poudir:-mon vwar Housing Expenses for the newly recruited Legal ResearcherAgain, kestyon ki mon pe demande.  Minis pa’n fer nou kler.  Legal Researcher, en Seselwa sa?  Eski set en Seselwa ki nou pe anploye pou fer sa travay e ki nou pe peye, oubyen eski set en etranze?  Si en etranze, kestyon ankor se, akoz non pa ki i en Seselwa?  Pour mwan, sa bann detay parey i ekstrememan enportan.

Mon bouz lo Ministry of Foreign Affairs and Transport. Mon vwar R1.08 million e sa i tonm Rent at the Embassy in China. E Minis in refer sorti dan son ladres poudir sa ti previously ganny peye par en sponsorRightNow, eski Minis i kapab petet donn nou detay lo kwa ki’n arive?  Akoz suddenly ki sa sponsor in arete e nou vwar nou dan en sityasyon kot nou, nou bezwen peye e an plis ki sa, Minis in dir ek nou koumsa poudir i annan en amount ki pe al anver peyman Embassy in India.  Now, kestyon ki mon pe demande se ki, eski ti napa en Kontra for a year, sa peyman Rent pour Embassy Dan Lenn?  Eski ti napa en Kontra for a year? Si ti annan en Kontra for a year, akoz ki nou pa ti’n bidzete lafen lannen prosenn pour Bidze 2015?  Kwa ki’n arive vreman ki fer prezan ki nou bezwen vwar en extra amount pou nou met dan sa rental laba kot nou Embassy in India?

Mr Speaker, mon get Ministry of Home Affairs.  Car Hire.  Right. Mon demann mon lekor, R1.5 million at this point in time pou Car Hire, pour Ministry of Home Affairs.  Mon sey fer en pti kalkil ase senp.  Mon dir R1.5 milyon, 107 loto, R2 mil par zour pour 7 zour.  Wow.  Mon dir ok.  En loto pour 14 zour.  Diviz sa 107 pa 2.  54 loto at R2000 for 14 days.  Mon demann mon lekor, akoz sa kantite larzan pour Car Rental, kot Ministry of Foreign Affairs?

Mr Speaker, mon bouz pli devan.  Mon vwar again, anba Ministries and Departments, Ministry of Fisheries and Agriculture.  Right?  Mon vwar Ministry of Fisheries and Agriculture, mon vwar Short fall expected in costs of operating the Sensitive Security Building Unit, within the Department of Police. Mon pa pe ganny en konpran.  Mon oule en pe leklersisman lo la.  E sa i R6.4 million, ki pa en pti gin larzan e letan mon bouz zis par anba, mon vwar Maintenance of Vehicle. Maintenance of Vehicle, R2 milyon e letan mon get leklersisman, i dir required for the maintenance of the Mahindra Vehicles by SPTC.

Mr Speaker, mon vwar R2 milyon a sa staz, ekstra pour maintenance bann veikil.  Mon vwar li en pti pe bokou.  Alors, kestyon ki beg son lekor la i se ki akoz R2 milyon?  Eski nou annan serten problenm spesifik avek sa kalite veikil ki nou pe servi?  Ki vreman pe arive, ki fer ki a sa staz, nou bezwen en additional R2 milyon pou nou fer maintenance lo sa bann transpor?

Mr Speaker, mon al pli lwen.  Mon vwar again, anba Ministries/Department, mon vwar Ministry of Health, Ministry of Environment Energy and Climate Change, apre mon vwar 14th HIV/AIDS Colloquium. Mon realize, mon dir ok, R1 million, mon krwar i vo lapenn.  Mon krwar i vo lapenn akoz sityasyon Sesel an relasyon avek HIV/AIDS, pour mwan, i enn ki konsern tou dimoun.  E okenn lenvestisman dan sa direksyon, pour mwan mon krwar i vo lapenn e sa i enn bann keksoz dan sa Bidze Siplemanter, ki mon pa pou trouv difikilte pou mwan siporte Mr Speaker.

Me selman zis pli ba letan mon get Office of the Mayor of Victoria, mon vwar R135, 240 mil ki al pour Office Rent.  Mon demann mon lekor the same question. Mon dir be Mayor of Victoria in la. nou ti kapab bidzete pour son rent, depi ler Bidze ti ganny prezante avek Lasanble Nasyonal a lafen lannen pase.  Bidze pour sa lannen, a lafen lannen pase e obviously, mon pou bezwen demann mon lekor kestyon.  Akoz ki suddenly nou bezwen retrouv R135 mil additional, pou nou pey Rent pour Office of Mayor of Victoria.

Mr Speaker, mon vwar pli ba.  Mon vwar en issue ki’n la devan sa Lasanble Nasyonal pour en kantite letan e nou’n koz lo la.  E sa pa pou anpes mwan adres li ankor.  E sa se Fuel Incentive Scheme for Fisherman.

Mr Speaker, mon krwar poudir definitivman, nou bann Peser, sirtou nou bann Peser Artizanal, i bezwen ganny the maximum support ki zot bezwen from Government, pou garanti 2 keksoz.

Enn, pou garanti ki sa bann dimoun i kapab kontinyen dan zot trade, dan zot travay.

E de, a mon avi, pou garanti ki pwason lo marse lokal i ganny vann a en pri ki rezonnab.

Now, ozordi tou Seselwa pou dir ou pwason i ekstrememan ser.  Mwan mon krwar poudir si larzan pe ganny donnen dan Bidze Gouvernman koman Fuel Incentive pour sa bann Peser, mwan mon krwar moman in arive pou nou asize e Gouvernman, donn en rapor, rode akoz ki a sa staz la, pwason pe vann a sa pri ki i pe vann.  Mon krwar i responsabilite Gouvernman pou fer li, zis par lefe ki plizyer milyon Roupi tou le lannen, pe ganny donnen dan Fon Gouvernman, koman Incentive Scheme atraver fuel pour sa bann Peser.  So, mon krwar i neseser ki Seselwa ki pe kontribye dan kof leta, finalman zot vwar en rannman dan sa larzan ki leta pe donn bann Peser koman Fuel Incentive.

Mr Speaker, i osi annan R11 milyon anba Professional and Consultancy ServicesAnd the very same question pou ganny demande.  Consultancy.  Ki kalite consultancy ki nou pe koz R11 milyon la e lekel ki pe donn sa bann consultancy?  Eski se bann Seselwa oubyen eski se bann etranze ki pe benefisye avek sa bann gro sonm, ki Minis pe vin demann nou pou aprouve ozordi dan sa Lasanble Nasyonal?

Mr Speaker, Tertiary Education Training Fund. Mwan mon’n en Ansennyan e mon konnen poudir okenn sistenm Ledikasyon ki pou reisir, set en sistenm kot nou kapab train dimoun.  Nou annan en sistenm Ledikasyon ki 1, nou bann Teachers i well trained e 2, nou kapab train bann dimoun ki pe pas atraver nou sistenm Ledikasyon, lo sa standar ki pou permet zot kapab go out there and fulfill the demands of the job market.

E dezyenm keksoz ki petet mon kontan avek sa, i se ki Tertiary Education, nou pe donn Seselwa loportinite pou zot al etidye e retournen koman bann dimoun kalifye e vin fer en kontribisyon pozitiv e konstriktiv ver devlopman ekonomik nou pei.  And therefore, sa R5.2 million la, i enn ki mwan personnelman mon kapab siporte.

Mr Speaker, i osi annan larzan ki pe ganny demande pou ganny aprouve, an relasyon avek National Sports Council.  La nou pe koz pli presizeman pour All Africa Games e nou pe koz pour Indian Ocean Games.

Mr Speaker, i toutafe normal ki nou’n fer:- ki Gouvernman in fer en commitment avek bann atlet e Gouvernman i bezwen fulfill sa commitment ki in fek ek bann atlet e la mon vwar quite a sum of money, 3.088 million, ki pou ganny servi pli presizeman pou pey sa bann atlet.  Me selman petet kestyon ki mon ava demande, i se ki akoz ki petet nou pa’n vwar li neseser pou met en pti keksoz additional pou si ou oule rekonpans, apard ki bann atlet, petet rekonpans bann Coaches, Management, an relasyon avek sa bon travay ki zot in fer, pou anmenn sa bann atlet lo sa nivo ki’n permet zot pers lasenn rezyonal e pers lasenn enternasyonal, an relasyon sirtou avek All Africa Games.

So, mon krwar sa i en keksoz ki nou bezwen pran an konsiderasyon e petet menm bann Federasyon ki’n fer byen, donn zot bann incentives, pou garanti ki zot kapab kontinyen lev sports lo sa nivo ki nou bann Seselwa ki kontan sports, i ava kontan anvi trouve.

Mr Speaker, mon krwar poudir i osi annan en short fall an relasyon avek Management of Sports Facilities, Agency, Maintenance Services.  And again, la mon vwar poudir i annan en increase in the Contract amount.  Eski pa ti en fix Contract ki nou pe koz lo la?  Eski sa pa en Kontra ki’n fini ganny sinyen e eski i pa ti en fix Contract? Ki’n arive vreman, ki’n koz en sityasyon kot nou bezwen vwar additional funds pou nou pey for a contract ki a mon avi, mon krwar ti’n devret:- ti en Contract ki ti’n devret fini sinyen.

Mr Speaker, lot issue ki mon anvi koz lo la i konsern Seychelles Land Transport Agency, new drainage project. Petet Minis i kapab:- mon pa’n tro kler lo how this:- kote, ki proze egzakteman.  Petet Minis i kapab donn nou en pti pe plis lenformasyon lo la e sa bann:-dan Capital Project from Ministry of Land Use and Housing, the only keksoz ki mon ti ava kontan i arive, se ki lo tou sa bann proze ki la devan nou, i annan en pti pe plis la transparans e Lasanble Nasyonal i ganny en pti pe plis lenformasyon lo lafason ki sa bann proze pe ganny antreprann e lo lafason ki larzan pe ganny depanse, an relasyon avek sa bann proze.

Mr Speaker, baze lo sa bann pwen konsern ki mon’n refer sorti, mon ava esper larepons Minis, pou mwan vwar ki mon pou fer, an relasyon avek sa Prozedlwa ki devan nou.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Rose.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker,

Mr Speaker, ler mon regard sa Bidze Siplemanter ki devan nou e mon’n bezwen fer plis travay resers ki sa bann data ki Minister Finans in donn nou.  Avan nou aprouv en Bidze Siplemanter, byensir i demann bokou refleksyon.  E pli gran refleksyon ki mon’n anvi fer, se a sa lepok la kot nou’n arive, ki sa Bidze Siplemanter i reprezante pour nou?  Kot nou pe ale avek sa Bidze Siplemanter e kote Gouvernman pe anmenn nou avek en Bidze Siplemanter?

Mr Speaker, pou mon anmenn en Bidze Siplemanter devan nou Parlman a sa lepok, i reflekte performans ekonomik en pei.  Eski nou pei i kapab abzorb e aksepte en Bidze Siplemanter?  Eski nou lekonomi pe fer sirplis?  Eski nou on track pou re-pey nou det?  Eski nou pe kolekte ase reveni?  Eski nou annan rezerv e nou rezerv dan Labank Santral pe kontinyelman ogmante?  Eski bann progranm ki Gouvernman pe demann nou pou aprouve?  Eski sa pe ariv devan laport sa Seselwa ki pe ekout nou ozordi apre midi?

Sa i refleksyon ki mon’n anvi fer e pour mwan dan bokou lenstans, larepons i wi.  Mon napa okenn problenm pou aprouv sa Bidze akoz Bidze i reflekte en strong economy.  Bidze Siplemanter i reflekte en lekonomi ki solid, en lekonomi ki rezilyan e en lekonomi ki kapab abzorb en Bidze Siplemanter.

E lo sa premis Mr Speaker, mon’n al regarde be akoz nou dir nou annan en lekonomi ki for?  Nou bezwen prouve ki nou annan en lekonomi ki for.

Mr Speaker, over the last 5 years, nou Gouvernman in anrezistre 6 mil biznes.  Over the last 5 years, nou annan 7 mil license businesses in the Country.  75 poursan sa bann biznes i bann small and medium businesses.  In annan en logmantasyon dan bann biznes ki nou apel Family Own Businesses e in annan en gran logmantasyon dan bann biznes ki belong to Seychellois.  Pour mwan, sa i laprev ki nou annan en lekonomi ki for, ki rezilyan e ki pe ankouraz lantreprenarya.  E alors mon napa krentif ler mon vwar en Bidze Siplemanter i vin devan nou akoz mon ekspekte ki avek kreasyon sa bann loportinite, nou pou kapab kolekte plis reveni, pou kontinyen finans nou bann progranm sosyal.

Me Mr Speaker, sa refleksyon i al pli lwen ki zis 6 mil biznes, en lekonomi ki rezilyan.  I reflekte en strong leadership ki Sesel i annan ozordi ler nou pe koze la.  I reflekte leadership Parti Lepep o pouvwar e leadership Prezidan Michel, pou kapab kree sa loportinite pour sa lekonomi ki nou annan ozordi.

Mr Speaker, ler mon regard Bidze Siplemanter, pour mwan i reflekte kapasite Gouvernman pou re-aziste e re-pozisyonn li mitan, dan milye en lannen.  Nou vwar e mon’n ekout Leader Lopozisyon.  I annan bann peyman ki pe ganny fer, i annan bann depans ki pe ganny fer, ki dir nou ti’n kapab bidzete depi Desanm.  I vre.  Me ler ou ariv dan milye lannen, ou vwar ki ou lekonomi pe byen fer, ou vwar ki ou kapab performen.  I zis parey dan lakour, ou ariv dan milye lannen, ou vwar ki ou’n fer en savings. Parti Lepep i dir ou This savings, I will re-invest dan lepep.  Sa savings, mon’n komans en proze Lekol, mon kapab kontinyen.  Why not.  Mon’n komans en semen anler Dan Gala, mon kapab kontinyen.  Why not.  Mon’n komans fer tel proze, mon kapab kontinyen.  And why not.  E sa pour mwan, i reflekte vreman kapasite nou lekonomi pou abzorb en Bidze Siplemanter, me for sight, lafason ki en Gouvernman i panse pou pran sa sirplis ki nou annan, pou pran larzan ki nou’n kolekte koman en pei, koman en Nasyon e remet dan pep Seselwa.

E Mr Speaker, ler nou pe koze a ler aktyel, nou unemployment rate i debout a 5.4 poursan.  E dapre ILO, si ou ariv 5 poursan, savedir ou’n attain full employment.  Sa i bann standar enternasyonal.  Ozordi nou sityasyon ekonomik in ede kree bokou plis loportinite lanplwa.  E mon krwar the challenge ki nou annan ozordi Sesel, se diversifikasyon lanplwa.  I pa zis:- nou dir ek dimoun i annan lanplwa, dimoun i dir be mon pa pe ganny louvraz.  Mon krwar the challenge kot nou’n arive ozordi se pa employment opportunities. I diversification of employment. En dimoun i anvi sorti dan Tourism akoz in ganny son fanmir e i anvi travay 8er-4er pou li antre dan en louvraz ki les li travay 8er-4er.  E sa dimoun i dir ou non, i pa pe ganny louvraz akoz nou napa en louvraz ki pe ofer li en loportinite pou travay 8er-4er.  Me sa pa vedir napa loportinite pou li travay.  Me i pe swazir pou li balans ant en lanplwa ek en swa ki li in deside pou pa travay apre ler.

Mr Speaker, sa Bidze Siplemanter ki devan nou, i refleksyon stabilite ekonomik.  E mon’n tann Minis koz en kantite lo stabilite ekonomik.  En pei ki napa stabilite ekonomik, pa kapab prodwir en Bidze Siplemanter.  En pei ki napa stabilite politik, pa kapab prodwir en Bidze Siplemanter.  E dimoun ki’n envestir millions dan sa lekonomi, dan sa pei, Seselwa oubyen etranze, pe rod ozordi sa ki nou apel en stabilite ekonomik.  I anvi ki son lenvestisman ki i fer ozordi, i rann li returns over the 6 months, over the next year.  E mon krwar Gouvernman Parti Lepep i sel Gouvernman ki pe ofer nou stabilite ekonomik.  E en Bidze Siplemanter, i pe si ou oule enzekte fon dan lekonomi, pou nou kapab kontinyen ofer plis loportinite e plis stabilite ekonomik.

Mr Speaker, sa Bidze pour mwan i en refleksyon en lekonomi ki pe agrandi.  I pa zis stab, i pa zis performan, me i en lekonomi ki pe agrandi.  E ler nou dir ki Sesel i kapab montre leson Lagres, nou pa zis pe montre leson Lagres, me nou lekonomi pe kontinyen agrandi.  Plis biznes, plis lanplwa, plis lespas fiskal e i annan plis loportinite.  Ozordi ler nou koz lo loportinite pour Seselwa, napa personn ki kapab deny ki atraver Bidze en pei, nou ofer plis loportinite.

Mr Speaker, sa i rezilta politik Parti Lepep ki kontinyen asir progre e devlopman pour sa pep.

Mr Speaker, sa Bidze i reflekte en pei ki pe fonksyonnen.  E mon krwar i enportan ki nou pep i konpran sa.  Nou annan en pei ki pe fonksyonnen.  Si nou anvi vwar en pei ki pa pe fonksyonnen, nou kapab sot kote lanmer, nou ava al dan serten pei, nou pou vwar disfunctional economies.  Me ozordi nou annan en pei kot nou leve bomaten, nou anvoy nou zanfan Lekol.  E laport Lekol i ouver.  Zanfan i antre dan laklas, i aprann.  E Teachers lafendimwan i ganny peye.  Nou kapab konplent ki saler pa ase.  Nou kapab konplent ki nou anvi quality education, me nou annan functioning Schools.

Nou leve bomaten nou malad, nou al Lopital, laport Lopital i ouver.  I pa fermen li.  I pa ouver midi osi.  I ouver e nou annan lekipman, nou annan materyo, nou ganny nou latizann, nou ganny nou Ners, nou ganny nou Dokter.  Pei pe fonksyonnen.  Dimoun:- e mon vwar dan Bidze ki i annan Pansyon e i annan logmantasyon pansyon.  Tou le lafendimwan bann pansyoner i desann, i al kolekte zot larzan.  No questions ask.  Sa pei pe kontinyen fonksyonnen.  Bann dimoun ki resevwar zot Benefis Sosyal e kontinyen rod plis Benefis Sosyal.  Zot kontinyen resevwar zot Benefis Sosyal.  So, nou annan en pei ki fonksyonnel, me pa zis fonksyonnel, i pe kontinyelman perform alaoter.  Oli laprev ki nou en pei ki pe kontinyelman perform alaoter?

Nou’n ganny dekrir koman en high income country Mr Speaker.  Nou’n ganny dekrir koman enn bann pei ki ki pli bon pour en zanfan ne.  Nou’n ganny dekrir koman bann pei kot devlopman imen i pli o nivo.  Me sa i pa bann statistik ki bann dimoun i vin isi, zis regard dan ler, i pran.  I laprev devlopman and years of investment and strong economic Policies of the Parti Lepep Government. E rezilta sa, nou’n vwar lenvestisman san presedan dan pep Seselwa.  Se atraver sa Bidze, se atraver Bidze ki nou’n kontinyelman siporte isi dan sa Lasanble.

Mon vwar plis Labours pour Seselwa.  E Minis i dir nou, be plis Labours akoz plis Seselwa pe pas zot mark, pe kalifye.  E si plis Seselwa pe pas zot mark, pe kalifye, i vedir i annan plis quality education.  I vedir ki i zanfan pe pran plis zot loportinite lo ban lekol.

Nou vwar plis lakaz ki pe ganny konstrir.  Nou vwar en gran debousman dan konstriksyon lakaz.  Swa prive, swa subsidise par Gouvernman, swa bann flat, eksetera.  So, pour mwan i en devlopman dan imen san presedan ki nou pa’n deza vwar.

Nou vwar plis Lekol ki pe ganny konstrir.  mon vwar Anse Aux Pins pe ganny nouvo Kord Gard.  Mon vwar Mont Fleuri in ganny nouvo Kord Gard.  Mon vwar Glacis in ganny nouvo Lekol.  Mon pase mon vwar La Rosiere in ganny nouvo Lekol.  I annan lenvestisman dan lenfrastriktir nou pei, ki pe kontinyelman arive.

Mr Speaker, baze lo sa bann prensip, if anything at all, baze lo sa bann prensip, nou annan en Bidze ki nou kapab siporte.  I en Bidze ki sound, i en Bidze ki rezonnab, i en Bidze ki pa pe fer nou anmenn nou pei dan det, i en Bidze ki pe kontinyelman fer sir ki nou lekonomi i reste stab, nou lekonomi i performen, i annan kontinyelman annan lenvestisman dan nou pep.  E pour mwan sa i rezon e i en bon rezon e nou isi Mr Speaker, nou reprezantan Lepep.  Alors, i en bon rezon pou nou siport sa Bidze.

Finalman Mr Speaker, sa vot apre midi i en vot konfyans dan performans Gouvernman Parti Lepep over the last 4/5 years depi ler nou’n la isi dan sa Lasanble, akoz tou resers ki mon’n fer, i montre growth.  Tou resers ki mon’n fer, i montre lagrandisman.  Tou resers ki mon’n fer, i montre plis loportinite, plis Lekol, plis lakaz, plis larzan pour nou vyeyar, plis larzan dan Benefis Sosyal.  Nou pe fer en keksoz ki byen.  Nou bezwen pe fer en keksoz ki byen.  Gouvernman Parti Lepep e Prezidan Michel i bezwen pe fer en keksoz ki byen, si tou bann statistik i reflekte growth. E pour mwan sa i en rezon pou nou siport sa Bidze Siplemanter e i en moman refleksyon pour nou pep.  I en moman ozordi pou nou pep reflesir lo tou sa bann aki ki nou’n arive akonplir ansanm.  Tou sa bann progre ki nou’n arive fer ansanm.  E ozordi nou’n ariv lo sa nivo.  Ki nivo nou anvi arive over the next 5 years Mr Speaker?  Sa i refleksyon ki mon ti anvi partaze apre midi, avek Lasanble e avek san rezervasyon Mr Speaker, mon pou aprouv sa Bidze Siplemanter.

Mersi.

MR SPEAKER

Ok.  Minister, Right of Reply.

MINISTER JEAN-PAUL ADAM

Mersi bokou Mr Speaker e mersi bann Leaders dan Lasanble e tou bann Manm Onorab pour zot kontribisyon e zot bann komanter.  E osi dan serten ka, bann klarifikasyon ki zot in demande lo sa Bidze Siplemanter.  Mon krwar i ava ed mwan pour mwan anrisir en pti pe zot konpreansyon atraver mon larepons.

Tou dabor, nou’n koz lo lenportans sa Bidze Siplemanter e son rol, ki son rezondet, akoz nou pe vin ek sa Bidze Siplemanter.

E permet mwan Mr Speaker, akoz mon krwar plizyer Manm in koz lo la.  Lenportans ki nou vin avek sa Bidze Siplemanter, se pou rekonnet kote nou ete e kote nou anvi ale e servi sa loportinite pou nou aziste e osi ranforsi kote pe marse akoz nou annan sa loportinite pou nou fer li, akoz nou pe kree krwasans e akoz nou lekonomi pe perform lo sa nivo, ki permet nou, menm dan milye lannen, pran sa moman pou nou re-aziste e met nou lekor ankor dan en pozisyon pli for, pou nou sezi sa moman.

I enportan Mr Speaker, pou nou sezi sa moman akoz serten eleman:- nou ankor annan, nou bezwen mazinen tranzisyon ki nou lekonomi pa pas ladan.

Mr Speaker, letan nou’n komans nou reform, nou’n stabiliz nou lanmonnen.  Lavaler nou Roupi in stabilize bokou, gras a lenvestisman direk sorti aletranze.  E sa in permet nou re-stabiliz nou lekonomi, lefe ki nou’n kapab atir sa bann lenvestisman.

Me Mr Speaker, nou pe ariv dan en lot staz nou lekonomi aktyelman, kot krwasans, sa krwasans ki’n ogmante sorti 3 poursan ki nou’n reviz li pou vin 4 poursan, se baze lo travay ki Seselwa pe fer, lenvestisman ki biznes Seselwa pe fer.  Sa logmantasyon dan nonm biznes.  Sa 6 mil biznes ki’n ganny kree dan sa dernyen 5an.  Se sa ki pe plis diriz sa krwasans plis, bokou plis ki sa lenvestisman sorti aletranze.  Lenvestisman i touzour enportan byensir.  Me la a sa moman dan nou lekonomi, lenportans se ki mannyer nou bann prop biznes Seselwa pe fer marse nou lekonomi.  Me ankor, akoz nou touzour annan serten eleman ki met nou dan en pozisyon tranzisyon.  Legzanp se disponibilite finansman abordab.

Alor Mr Speaker, nou pa kapab dir en pti biznes espere.  Li in pare ozordi, in pare pou li envestir.  E se pour sa ki nou’n met sa 10 milyon adisyonnel dan Small Business Financing Agency, ki permet sa pti biznes pou li dir wi, mon annan sa konfyans mwan.  Mwan mon’n pare pou bouze.  Mon oule vwar en Gouvernman ki annan konfyans dan mwan.  E menm parey Leader Gouvernman in dir, i annan serten lezot proze ki nou ti’n planifye pou nou fer li a en serten vites, me loportinite i la pou nou bouz devan.  E dan bokou ka, bann proze ki nou’n swazir ki nou’n met dan sa Siplemanter, i lie zisteman pou donn plis loportinite sa bann biznes pou zot pran sa loportinite, ki se swa, par egzanp bann Antreprener dan Lekonomi Ble dan lapes, ki pe al envestir lo Ile Du Port.  Ki se swa osi kree pli bon loportinite pour sirkilasyon Lavil atraver sa bann proze pon ki pou ed nou an term nou prodiktivite e bann lezot lenvestisman ankor, ki lie dan sa konteks.

Mr Speaker, mon ava pas ankor en pe lo enn de bann pwen ki’n ganny leve.  Lenportans sa Bidze Siplemanter pour lenvestisman dan nou bann zenn.  Sertennman, enn bann stratezi ki nou’n touzour mentenir dan nou Gouvernman se asire ki en zenn Seselwa swa i pe komans etidye oubyen i pe komans lemonn travay, i kapab tras son semen.  I konnen ki si i fer byen dan son lekol, i kapab ganny en Labours.  I konnen si i serye dan son travay, i kapab swiv plizyer diferan formasyon, menm letan in ariv dan lemonn travay, ki permet li vwar kote i pe ale pli tar, kote i pou anmenn son fanmir e son bann pos.  E se sa lapros ki nou pe mete.  Nou pe ankor anmenn sa bann priyorite atraver sa Bidze Siplemanter.

Nou’n osi koz lo lenportans pou nou get sa prosesis bidzeter dan en fason pli larz, lie avek bann lobzektif devlopman dirab.  E sa osi i enkli ki mannyer nou pe envestir dan nou zenn e donn zot sa konpetans pou zot kapab fer sir ki nou lekonomi i dirab a la lonterm.  I osi enportan pou nou annan sa, parey nou dir, sa Policy space e regarde pou nou donn sa loportinite nou bann SMEs, nou bann pti biznes, pou zot kapab servi sa krwasans ki pe ganny zenere dan nou lekonomi, pou zot kree ankor loportinite pou zot envestir.  Sa logmantasyon dan norm touris ki pe ariv Sesel, i en loportinite.  Parey mon’n dir dan mon lentervansyon, nou rekonnet poudir i annan lezot defi ki vin avek sa.  Nou bezwen travay avek par egzanp bann operater dan sekter touristik pou nou adres rannman ki nou’n gannyen lo sak touris.  Me enn bann fason pli bon pou nou fer sa, se donn loportinite nou bann pti biznes pou zot kapab travay e kree plis loportinite.

Osi nou’n koz lo nesesite pou nou al lo en sistenm Programme Performance Based Budgeting e sa, Gouvernman in deza komans enplimante dan plizyer Minister.  E sa zisteman pou permet nou koman lepep Seselwa, zot koman Lasanble, koman Minister Finans, pli byen zize ki mannyer nou larzan pe ganny depanse e annan bann letap kot nou kapab pli byen zize lo kote nou pe al re-envestir pou annan sa pli bon lenpak.  E parey nou’n nou’n dir osi, sa bann lenvestisman nou pe servi li pou nou kree loportinite.  E sa i en tenm ki swiv dan nou progranm Bidze Siplemanter.

Osi an sa ki konsern enn de bann pwen spesifik ki’n ganny leve.  En Onorab in lev size Heritage Foundation e lefe ki i annan Bidze Siplemanter, menm si i annan pwen ki’n ganny leve par Oditer Zeneral lo son kont e mon ti ava kontan asir Lasanble ki Gouvernman e Minister Finans, Komers ek Lekonomi Ble, nou pe asire ki tou Lorganizasyon i bezwen fer sir ki i azour avek son bann kont.  E zisteman letan nou pe bouz anver Performance Based Budgeting, sa i pou enn bann kriter ki pou vreman, nou bezwen regard de pre.  E dan ka spesifik Heritage Foundation, nou pe fer sa rekritman neseser pour en Oditer, pou li kapab asire ki zot kont i ganny mete azour, an konformite avek lekspektasyon prosesis bidzeter e lekspektasyon pep Seselwa.

Nou’n osi note ki dan konteks sa Bidze Siplemanter, nou bezwen konsyan ki mannyer nou ankor vilnerab anver bann levennman, bann keksoz ki ariv an deor nou pei me ki annan lenpak lo nou e legzanp par egzanp bann sanksyon lo Larisi ki afekte nou Lendistri Touris ki’n ganny site koman enn.

Me zisteman, parey mon’n dir Mr Speaker, nou pe sorti dan en lot staz nou lekonomi.  Nou pe sorti dan en lekonomi ki ti depandan enormeman lo lenvestisman etranze.  Nou pa kapab dir ki nou pa bezwen.  Nou touzour bezwen.  Me sa nouvo staz i baze bokou plis lo mobiliz sa lenvestisman a lenteryer nou pei, sa kapasite.  E mon krwar bann statistik, bokou ki’n ganny site ozordi, i montre nou ki mannyer sa pe anmenn nou pli devan e ki mannyer sa akse avek kredi pour pti biznes i pou enportan.  Byensir sa i pa zis enkli atraver sa ki nou’n met dan Bidze.  I annan osi bann mekanizm ekstra bidzeter ki nou’n deza koz lo la.  Mon ti dan Lasanble semenn pase pou anons sa nouvo SME plus Scheme, ki bann finansman ki nou pa pe finans li apriyori atraver Bidze.  I annan en kontribisyon ki pou vini dan Bidze 2016 atraver sa garanti ki Gouvernman i anmennen, me sa enn finansman ki nou gannyen atraver bann Labank rekonesan ki aktyelman nou santi poudir Labank pa pe totalman pran sa rol ki zot devret dan lekonomi.  E sa Bidze Siplemanter i ede pou nou pous nou lekor, pous nou pei dan direksyon kot nou sipoze pe ale, ki pou permet nou pa zis mentenir sa nivo krwasans, akseler li e donn dimoun sa konfyans ki zot kapab bouze, ki zot pa pou bezwen espere, ki zot kapab bouz pli devan.

Mon’n osi pran not bann komanter ki’n ganny mete lo sa Kolok Enternasyonal lo VIH/SIDA e lenportans ki sa i anmennen e osi lefe ki:- annefe R1 milyon i pa sak koupon antye.  I pou osi ganny an parti finanse par bann kontribisyon Sekter Prive.  E mon profit lokazyon dan Lasanble, pou remersye zot bann Konpannyen ki’n deza fer bann donasyon e ki pe siport sa Levennman.  Osi mon’n pran not bann sizesyon pou redwir kou lozman.  Par egzanp pou tir VAT lo lokasyon.  Parey mon’n deza dir, VAT i en keksoz ki sansib an sa ki konsern lafason ki nou zer nou lekonomi.  Nou bezwen fer atansyon.  E nou pa annan okenn garanti ki si nou fer sa propozisyon ki’n ganny met devan ki pou anmennen sa benefis pour konsonmater.

Me Mr Speaker, tou propozisyon i ganny konsidere e nou ava vwar dan prosesis bidzeter, ki mannyer nou kapab dan en fason sistematik, regard bann kestyon finansman e bann fason ki nou kapab amelyor kou lozman e akse avek lozman pour lepep Seselwa.

Mr Speaker, kot i konsern bann diferan pwen ki’n leve par Leader Lopozisyon.  Enn de ki mon ava zis mansyonnen konsernan kestyon lo larzan adisyonnel, ki kantite dan sa Bidze Siplemanter i larzan adisyonnel.  Savedir an plis ki sa ti’n deza ganny Bidzete.  E sa sonm i R55 milyon.  Annefe, si nou regard nou pozisyon fiskal dan sa peryod revi lanmwatye lannen, nou an avans lo kote reveni, par rapor ek sa ki ti’n ganny Bidzete, par apepre R110 milyon.  Lefe ki nou annan sa lavans, nou pa pran antye sa larzan adisyonnel pou nou met dan depans.  Parey mon’n dir, disiplin i enportan.  I enportan ki nou mentenir sa disiplin, me letan i annan sa benefis, nou pe al partaz li ek pep Seselwa.  Nou pa pou al espere.  Nou pou met sa dan nou lekonomi.  Alor, lo sa 110 milyon, nou pran 55 milyon, nou pe envesti li dan nouvo progranm e balans sa 90 ekek milyon ki ladiferans dan sa Bidze Siplemanter, i bann re-alokasyon atraver larzan ki ti’n deza ganny soumet e selon alokasyon dan Bidze 2015.

Osi an sa ki konsern kestyon lo sa bann Konsiltan pou Departman Lazenes.  Dan sa ka mon kapab asir zot ki ti bann Konsiltan Seselwa e ti lie avek sa Youth Survey ki mon krwar bokou dimoun i konnen, i okouran son rezilta.  Nou kapab fyer an zeneral ki laplipar:- Mon ti a kontan dir sa Lasanble ki laplipar bann kontra Konsiltan ki nou pe servi aktyelman dan nou Gouvernman, i bann Seselwa ki pe pran sa bann loportinite.  Byensir i annan serten ka kot i annan bann Konsiltan etranze e Leader Lopozisyon in osi demann mwan lo sa sonm pli larz an zeneral pour Konsiltan.  E i annan 1 ou 2 ki konsern etranze.  Enn ki mon konnen par egzanp, se pou kontinyasyon plan devlopman pour Aquaculture ek Mariculture akoz sa i en proze ko-finansman.  Son premye parti ti ganny finanse par Labank Afriken Devlopman e nou’n servi menm Konsiltan pour son kontinyasyon.  E se pour sa ki nou pe pran en etranze.  Me dan laplipar ka, nou pe sey met priyorite lo Konsiltan Seselwa letan sa lekspertiz i disponib isi e mon krwar nou kapab fyer poudir deplizanpli, i annan Konsiltan Seselwa ki pe pran sa bann loportinite.

Kot i konsern kestyon lo ID Cards.  Nou’n vwar en gran logmantasyon dan demann pour bann ID Cards.  Mon krwar sa i pour plizyer rezon.  Me zis pou donn sa sif.  Biro ki konsernen avek ID Cards, in note ki zot ti abitye ganny apepre 100 demann par semenn e resaman sa in ogmant ziska 500.  Alor, se sa nesesite ki nou’n bezwen pran sa mezir pou demann larzan adisyonnel.

An sa ki konsern sa Legal Researcher, mon pa tro asire si en Seselwa oubyen non.  Mon pou bezwen rod lenformasyon lo la, pou kapab dir avek sa Lasanble.

E an sa ki konsern Lanbasad Lasin ek Dan Lenn.  Annefe dan toulede ka, nou ava note ki sa bann pei e osi se bann pei ki pe devlope, zot bann kou pe kontinyelman ogmante.  Kestyon petet ki Leader Lopozisyon in demande se akoz nou fer li la e pa a lafen lannen oubyen lo komansman lannen.  Dan ka Lenn, nou ti’n pran en loportinite akoz nou ti bezwen bouze dan tou ka.  Nou ti bezwen sanz nou landrwa e sa in anmenn serten kou avek.  An zeneral, i pa vedir ki larzan i telman an plis, menm si dan tou pei dan lemonn, malerezman i zis en fe.  Se ki bann kou lokasyon i kontinyen ogmante.

Kot i konsern Lasin, nou ti pe ganny en parti nou Bidze atraver sponsorship, me nou’n santi i meyer pou nou al dan laliny kot nou pe siport nou lekor e an menm tan parey nou’n dir, i annan sa bann kou adisyonnel ki lie avek lekonomi.

Konsernan lokasyon loto, sirtou par Departman Lapolis.  Nou Minister pe travay etrwatman avek Minister Zafer Entern, pou nou asire ki sa i ganny redwir.  E nou kapab vwar ki tandans pe al dan direksyon pozitif.  Aktyelman total lakantite veikil ki annan se 101 veikil e an 2015, nou’n kapab ogmant sirtou atraver 12 jeep ek 2 moter siplemanter.  E lo kote Car Hire, nou kapab vwar an 2014 ki zot ti pe pran 56 loto e an 2015, sa in redwir pou ariv 42 loto.  E alor tandans se vreman pou redwir gradyelman.  E nou annan en plan lenvestisman lo bann nouvo transpor, ki vedir a en serten moman lakantite loto lwe ki Lapolis pou bezwen servi, pou redwir enormeman.  Rezon ki nou’n vin pour sa demann Siplemanter, se ki i neseser ki nou siport loperasyon Lapolis e nou pa santi ki i en bon lide pou nou met zot loperasyon anba menas.  E i enportan ki zot kapab annan sa mwayen pou zot kapab azir, menm si nou pe kontinyen ranforsi sa prensip redwir lakantite loto lokasyon.  E parey mon’n dir, nou annan konfyans ki nou pe al dan direksyon ki pozitiv.

An sa ki konsern kestyon ki’n ganny leve par Leader Lopozisyon, kot i konsern sa Bidze pour en larzan Siplemanter pour Sensitive Security ki annefe i devret tonm anba Lapolis.  Me petet mon krwar, petet lafason ki sa dokiman in ganny enprimen in kree en move lenpresyon.  E an tou ka lo dokiman ki mon annan, ti napa sa problenm.  Me mon ekskize si petet serten Manm pa’n ganny sa:- si ti annan sa mezantant, me mon ti anvi asir zot ki sa larzan i tonm anba Lapolis e i an norm avek bann depans adisyonnel ki’n arive lo sa kote.

Lo kote Biro Mer Victoria, sa sonm i ti neseser akoz sa renovasyon sa batiman ki sipoze servi in ganny en pe retar.  Alor in bezwen reste dan en batiman ki i pe lwe e sa byensir in annan en kou.

Kot i konsern sibvansyon pour Lapes e pour sa Petrol, sa fuel ki Peser i servi.  Nou tou nou ti ava swete premyerman poudir ki pri pwason ti ava mwens.  Me Mr Speaker, ankor mon oule zis fer sa pwen ki dan nou lekonomi kot i annan en kantite krwasans pe arive, demann osi i ogmant en kantite.  E letan nou pe regard sa ki pe arive dan nou lekonomi, nou regard 19 poursan krwasans dan larive touris.  Sa bann touris pe manz pwason zot osi.  E nou regard osi, tou bann lezot proze ki Seselwa pe envestir pou anmenn transformasyon dan sa bann prodwi.  Letan zot pe fer sa, i i kree bokou plis demann pour sa bann prodwi pwason sa bann prodwi lapes.  E dan lekonomi, nou dan en lekonomi marse lib.  Letan ou annan demann e toultan bann pri i monte.  Nou stratezi a lonterm se vreman pou nou regard sa kestyon sibvansyon.  Sa kestyon sibvansyon premyerman mon ti a dir osi, rezon ki nou’n vin ankor pou nou demann ankor en pe larzan, se ki i annan Seselwa ki’n envestir dan sa bann loportinite, bann antreprener e zot konnen sa sibvansyon i la.  Si nou tir sa sibvansyon, zot lenvestisman pou vin an danze.  I enportan ki nou siport zot la a sa moman.  Zot pe fer viv plizyer fanmir, zot pe anploy bokou dimoun e zot pe kree sa loportinite pour Seselwa envestir.  Nou konn byen sa Sekter.  Seselwa i aktiv dan sa Sekter.  Nou pe pran ownership nou Lekonomi Ble e pou nou koup sa sibvansyon a sa moman, mon krwar i pou met bokou sa bann lenvestisman a risk.  Me toudmenm, nou rekonnet nesesite pou nou kapab servi sa sibvansyon dan en fason ki bokou pli targete e osi servi sa sibvansyon dan en fason e reform ki nou pou anmennen gradyelman, parey mon dir, i regard plizyer eleman.  I pou regard soustenabilite nou resours maren.  Nou bezwen fer sir ki nou pa pe zis met sibvansyon dan fuel pour Peser e ki sa i met an danze nou bann stok pwason.  Nou pou bezwen par egzanp, demann bann Peser pou pli byen raport lakantite pwason ki zot pe lapes, pou zot servi zot VMS, zot sistenm Vestal Manufacturing System pou montre klerman kote zot pe lapes e ki tousala i donn nou en baz lenformasyon ki permet nou pran desizyon byen.  E osi, letan nou pe regard bann plan lenvestisman dan Lekonomi Ble, gradyelman nou pou vwar petet en lenvestisman ki pou vini ki pou permet nou target bann diferan parti dan nou marse.  Aktyelman ki pe arive se Peser pe plizoumwen al dan:- petet en pe dan menm direksyon.  I vedir ki tou bann pwason pe ganny mete dan en sel biznes oubyen pe al dan:- bokou pe al pour leksportasyon, bokou pe ganny vann ek Lotel.  Me evantyelman nou pou vwar ki par egzanp, demann lokal i tel, ki nou kapab fer sir ki i annan en serten poursantaz pwason ki abordab, ki disponib pour nou pep.  Tousala pou lie avek plan zesyon ki nou pe anmenn devan pour zesyon lapes lo plato Mahe e nou pou servi akse avek bann diferan resours ki nou annan, tel ki sibvansyon lo fuel, pou nou fer sir ki sa i ganny byen servi.

Zis bann lot keksoz ki mon ti ava tous lo la brievman Mr Speaker, an repons.  An sa ki konsern larzan pour Konsey Nasyonal pour Sport e larzan pour bann atlet.  An prensip i annan en previzyon ki bann Lantrener i kapab ganny en sipor.  Me sa mon ava les mon koleg Minis pli tar koz pli an detay lo la.

Kot i konsern bann kestyon logmantasyon dan Kontra pour zesyon sa bann fasilite sport.  I vre ki sa i ganny fer dan en fason anyel, me dan serten ka kot nou rekonnet poudir nou ti bezwen revwar scope sa Lagreman, ti neseser pou nou reflekte sa dan kou.  Vi ki nou pa’n vin ek Bidze Siplemanter akoz sa size, me vi ki nou annan sa loportinite, nou’n adres serten sa bann size ki ti egziste an tout fason.

An sa ki konsern bann proze drenaz, sa annefe se bann proze pour preski tou distrik.  I annan plizyer distrik ki kouver ladan.  Ankor, mon koleg Minis mon krwar pli tar dan lannen, i ava vin donn en pe plis detay avek Lasanble lo sa bann proze ki pe ganny enplimante.  Me mon krwar nou’n vwar sa lannen, bokou lefe gro lapli e sa in okazyonn bokou domaz, me osi dan serten ka, in montre nou pour ki nou bezwen fer maintenance oubyen verifye nou bann drenaz e dan serten ka, amelyor bann drenaz e menm envestir nouvo drenaz.  Alor, sa proze pou kouver plizyer distrik an menm tan.

Kot i konsern Minister Lozman ek Later e pou annan plis transparans dan sa bann proze.  Sertennman, an mezir ki nou pe enplimant Performance Based Budgeting, i pou donn nou plis loportinite a bann diferan letap dan Bidze, pou nou vwar kantite larzan ki’n ganny envestir e si nou pe ganny sa rezilta par rapor kot nou sipoze ete.  Me mon krwar dan Sesel, nou osi dan en pei kot i fasil pou nou al vizite sa bann proze.  I pa fasil pou annan en konstriksyon Sesel san ki nou konnen e mon krwar nou annan en bon rikord pou nou kapab verifye poudir sa bann konstriksyon pe ganny fer dapre bann norm ki pe ganny prevwar.

Mr Speaker, parey in ganny dir par Leader zafer Gouvernman, sa Bidze Siplemanter i rekonnet performans pozitiv ki nou pe vwar dan nou lekonomi e nesesite pou nou kontinyen siport pep Seselwa dan zot demars pou zot partaz sa larises dan nou lekonomi.  Nou pe vwar bokou bann pti biznes ki pe vin pli devan e nou vwar bokou pti biznes pe envestir dan zot pei.  E se pour sa ki nou bezwen sa stabilite, sa Bidze Siplemanter i en Bidze ki ranforsi stabilite.  I en Bidze Siplemanter ki osi ranforsi sa lide diversifikasyon dan nou lanplwa, diversifikasyon dan nou bann aktivite ekonomik e kree plis lasenn valer dan nou bann diferan Sekter.  Savedir atraver tourizm, kree plis loportinite pou tou bann diferan antreprener e osi atraver bann lezot Lendistri, atraver Lapes, atraver Lendistri Finansyel, atraver Lagrikiltir, atraver Prodiksyon Zeneral.  Kree bann fason ki nou kapab partaz plis sa bann loportinite dan nou lekonomi, ki siport nou dan sa nouvo letap dan nou devlopman ekonomik.  Sa letap kot Seselwa pe envestir dan son lavenir.  Seselwa i bezwen stabilite e mon remersye zot pou zot sipor pour sa Bidze Siplemanter.

Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon.  In ariv ler pou nou pran en vot lo merit e prensip sa Bill. Tou bann ki an faver?  Okenn ki kont?

Bon, mon a ganny mon en Formal Second Reading.

MADAM CLERK

A Bill of an Act, to provide for the purposes of a Supplementary Estimate, approved by the National Assembly.

MR SPEAKER

Ok.  Committee Stage?

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, mon move ki nou sot Committee Stage.

MR SPEAKER

Okenn ki Segonde?

HON JEOVANNA CHARLES

Mr Speaker, Segonde.

MR SPEAKER

Bon, nou ava pran en vot lo la.  Tou bann ki an faver ki nou sot Committee Stage?  Okenn ki kont?

Mon a ganny mwan en Motion for Third Reading.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 71(1), mon move ki nou lir sa Bill en Trwazyenm Fwa.

MR SPEAKER

Okenn ki Segonde?

HON JEOVANNA CHARLES

Seconded, Mr Speaker.

MR SPEAKER

Tou bann ki an faver, lev zot lanmen?  Okenn ki kont?

Bon, mon a ganny mwan en Third Reading.

MADAM CLERK

This Act may be cited as The Supplementary Appropriation Act, 2015.

MR SPEAKER

Bon, Bill in pase.  E avek sa nou osi nou pou adjourn ziska Mardi Prosen, 9er bomaten.

(ADJOURNMENT)