::
Home » Verbatim » Verbatim - First Term 2006 » Tuesday 6th June, 2006

Tuesday 6th June, 2006

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 6th June 2006

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Bonzour tou Onorab, nou komans toudswit avek premye mosyon.

 

MR PATRICK HERMINIE

Msye Speaker nou rankontre ozordi bomaten pou ratifye dokiman aksesyon avek sant enternasyonal ki fer letid lo prezervasyon e restorasyon bann propriyete kiltirel, mye koni koman ICCROM.  Msye Speaker sa sant ki mon’n fek mansyonnen i en lorganizasyon enter-gouvernmantal ki’n dedye son lekor pou deservi kominote enternasyonal pou promouvwar konservasyon leritaz kiltirel limanite.

Sa sant limenm ti ganny etablir an Rome an 1959 a lenvitasyon gouvernman Italie e ozordi i annan plis ki 110 pei manm ki afilye avek.  Sa sant i desarz son responsabilite prensipalman atraver 5 aktivite. Premyerman training. Depi 1966 plis ki 4000 profesyonnel enkli plizyer Seselwa in benefisye atraver bann training ki sa sant in donnen. ICCROM parey nou konnen i premye dan lemonn dan devlopman bann materyo training dan domenn prezervasyon propriyete kiltirel.

Dezyenmman lenformasyon. ICCROM i annan pli gran libreri konservasyon avek plis ki 90,000 liv, rapor e zournal dan plis ki 40 langaz.  I osi annan en website ki donn lenformasyon lo bann levennman enternasyonal e bann training opportunities dan domenn konservasyon e restorasyon. Trwazyenmman resers; ICCROM i annan en progranm resers aktiv, son bi prensipal se pou asir bann standar o dan konservasyon e restorasyon.  E katriyenmman korperasyon. I ganny donnen dan laform konsey e lasistans teknik, lesanz teknik e training.  E senkyenmman advocacy; atraver zot bann materyo edikasyonnel e bann latelye, ICCROM i fer son mye ou sansibiliz piblik lo sa kestyon prezervasyon e restorasyon bann propriyete kiltirel.

ICCROM, Msye Speaker parey plipar lorganizasyon sa kalib, i annan son konsey, son lasanble zeneral e sekretaryat. Lasanble zeneral i konpri bann pei manm ki pran bann desizyon tandis ki konsey ki ganny elekte li i egzekit bann desizyon. En sekretaryat sertennman se pou fer marse sa lorganizasyon.

Msye Speaker ler nou pran kont valer nou laritaz kiltirel, napa personn ki pou dezagree ek mwan ki i annan touzour en nesesite pou prezerv nou leritaz. Dan bokou pei, Afganistan tou resaman nou ti vwar anba bann taliban, nou’n vwar bann lafoli kot bann gran propriyete kiltire ki fer en parkour listwar Endou dan sa pei, in ganny detri lo non larelizyon.

Nou leritaz kiltirel i nou listwar e en nasyon san listwar i parey en lekor san en nanm. Nou osi konsyan ki en tel travay, sa vedir restorasyon e prezervasyon bann byen kiltirel i pa bon marse e i enn ki demann bokou lekspertiz. Vwala rezon akoz i pour dan nou lavantaz pou aprouv sa mosyon.

Fodre dir Msye Speaker ki ozordi nou pe ratifye sa lenstriman ki formaliz letablisman sa sant. Anvi ki nou en manm UNESCO nou kapab ganny aksesyon ek sa lenstriman san ki nou bezwen sinny li e sa set atraver sa ratifikasyon ki devan nou lasanble.  Bann benefis pour sesel pour atraver sa 5 gran aktivite ki ICCROM i fer. Menm si nou pankor vin en manm ICCROM, Sesel in deza benefisye bokou avek sa lorganizasyon. Plis ki en onzenn profesyonnel Seselwa in al fer bann kour a letranze e pa selman bann kour me osi plizyer latelye e symposium organize par ICCROM.

I reste mwan alors, Msye Speaker, pou demann sa lasanble pou aprouv sa mosyon.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonn sa.

 

MS RUKAIYA JUMAYE

Mon segonde Msye Speaker e mon ti a kontan dir detrwa mo lo la.

Msye Speaker ler mon’n lir sa statute lo International Centre for the Study of Preservation and Restoration of Cultural Property mon’n vwar premyerman lenportans sa statute me anmenmtan mon’n reste en pti pti pe perplex lo lironi sa size ozordi.  Toudmenm i en statute avek en fonksyon spesifik. Sa i ganny trouve dan lartik enn sa statute kot i dir ki bann fonksyon ki sa International Centre i annan.  However, ozordi annou mazinen ki dan bokou pei, ki annan bann propriyete kiltirel kot zot listwar dan lepase i pa’n fasil.  In annan bokou bann moman dan le pase kot bann propriyete kiltirel in alabaz pou destriksyon e i annan menm dimoun ki’n perdi zot lavi dan zot demars pou protez bann valer kiltirel zot pep.  Ozordi dan lemonn menm la ozordi e nou’n tande bokou pei ankor, zot ankor pe witness bann lager, i annan ki ankor pe rod zot lidantite e materyaliz zot lavi kiltirel e zot tradisyon. So i en pti pe sa lironi. Nonetheless sa lironi deryer sa topic Msye Speaker, mon krwar ki prezervasyon e restorasyon cultural property in toultan en size valab pour nenport ki pei omonn. Tou pei i annan son listwar, son lorizin e sa ki i ete ozordi i en rezilta ki listwar in anmennen.

Si nou get byen otour nou en pti pe parey Dokter Herminie in dir lo kote Afganistan, bokou bann moman enportan ki’n arive dan listwar kimannyer, ki leta ki in arive, in souvannfwa ganny demontre e depikte paregzanp par bann moniman, par bann sit istorik, ouswa bann koleksyon artistik paregzanp an Frans nou annan bann poet paregzanp ki annan zot koleksyon de poem. E souvannfwa alors se listwar ki’n demark kiltir e tradisyon en nasyon. I enportan alors pour nou prezerv e restor nou bann propriyete kiltirel dan sa ka.

Dan bokou pei, lantikite paregzanp  in vin en keksoz fondamantal, paregzanp tel ki an Angleter e an Rome paregzanp an Italie.  Msye Speaker apard ki lezot lartik dan sa statute ki eksplik fonksyon bann diferan departman ki ganny etabli se fonksyon sa International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property limenm i tre enportan. Mon krwar avek entel size i demande ki i annan en partenarnya onivo enternasyonal. Wi dan sa ka i demande.

Sa statute i si oule en pa de lavan e demontre en pti pe modernite zonm pour li anrisir en pti pe son lorizin e sa ki lemonn, lanatir i ofer nou. Mon krwar ki Sesel alors  i ava benefisye avek lezot pei paregzanp dan bann letid sirtou, bann mwayen ekspertiz ki nou Sesel nou bezwen ler i annan bann size parey, dan bann resers, training bann staf e teknisyen ki annan pou fer avek prezervasyon e restorasyon bann propriyete kiltirel.

Msye Speaker dan en lemonn modern avek devlopman rapid dan lasyans  e lezot letid ki nou nou okouran mon krwar ki Sesel i ava osi en pa de lavan pour nou pei. Mon krwar ki gouvernman dan bann domenn konmsa i bezwen osi viz plis paregzanp ver bann resers.  Se avek resers mon krwar ki en nasyon i pou devlop pli byen.  Mon ganny sans lir en pti pe lo internet lo sa International Centre e mon’n vwar ki in deza annan bann progranm ki zot in met anplas, paregzanp zot in annan en progranm en pti pe modernizasyon bann larsitektir, zot in annan bann course paregzanp  an Finland mon krwar an zilyet ki zot ti annan sa bann course pour zot get en pti pe dan bann striktir, bann dibwa, dan bann pei South East Asia, e in osi annan bann koleksyon, bann keksoz artistik dan bann lezot pei lazi.  Mon krwar sa statute i enportan dan sa lalinny e mon krwar ki Sesel i ava benefisye bokou.

Nou osi nou en pei ki kot nou annan bokou bann  propriyete kiltire, nou annan en lepase ris, nou en pei paregzanp kot ler bokou bann dimoun zot koz ou Sesel, zot koz ou petet bann pirat, i annan – mon pa konnen, i annan zot vin isi pour zot vin vwar bann trezor paregzanp. Nou annan en mosyon lo trezor, apre sa e dan sa lalinny Msye Speaker mwan mon krwar mon pou donn mon sipor pour sa mosyon.

 

MR BERNARD GEORGES

Mr Speaker sa dokiman ki devan nou mon krwar i enn ki mon pa kapab pa siporte. Menm si nou pa pe ganny narnyen, menm si nou pa ti pe ganny narnyen avek sa dokiman mon krwar koman en nasyon responsab, avek en pep ki konsyan lenportans listwar, e prezervasyon bann sit ki limanite antye i kapab benefisye avek e i annan en kantite legzanp piramid, l’Egypte etc.  Nou bezwen anmenn nou sipor e dir ki en tel linisyativ par en tel sant i bon e i merit ganny siporte.

Mr Speaker i annan en kantite legzanp ki nou’n vwar dan lepase e ki nou ankor pe vwar ozordi parey Lonorab Herminie in mansyonnen Afganistan, mon pa anvi tro kritik Lonorab, in fact mon pa anvi kritik li ditou me semenn pase mon pa’n koz ditou lo li me mon vwar ki mon’n akiz li anvoy li legzil, Silhouette, kan mon pa’n ouver mon labous koman ou konnen Mr Speaker.  Alors set avek bokou retisans ki ozordi mon bezwen aport en pti koreksyon lo sa de stati Afganistan, i pa ti Indu, i ti de stati Budha ki ti ganny detri. Me son  pwen i valab set en gran lapert pour limanite kot en seksyon popilasyon pour en rezon spesifik, e sibzektif i kapab detri en patrimwann limanite.

I annan en gran dyalog lo prezervasyon.  I annan serten dimoun ki dir e zot annan rezon ki i annan defwa ler en pei i pran en patrimwann kiltirel dan en pei e i anmenn li dan son pei, i pe pran sa keksoz ki pa pour li kot i devret dan sa lot pei, annefe i annan defwa par sa aksyon sa larises pa ganny detri, nou kapab postile ki si sa de stati ti’n kapab, mon pa konnen mwan en pouvwar kolonyal oubyen en lot par le pase ti’n anmenn li, dan en lot pei, bann taliban pa ti pou’n detri li. I en dikotomi ki nou bezwen fer fas avek, me mon krwar ki alabaz travay sa sant e koman en pwen depar mon krwar nou devret aksepte ki lareg i devret ki en patrimwann kiltirel i reste dan son pei kot i devret ete e ki dan sa pei i devret ganny prezerve e se sa ki alabaz bann progranm ledikasyon, bann progranm sansibilizasyon, bann progranm resers ki sa sant i fer akoz annou pa bliye Mr Speaker nou osi nou ti’n pros pour perdi enn nou bann gran patrimwann kiltirel. Nou pyer posesyon ti ganny vole ennfwa e i ti dan en bwat ki ti’n ariv Aden,  ki ti pe al Paris, ler nou’n pran konsyans e nou’n fer li retournen. En santenn lannen pase. I fasil pour bann keksoz disparet.

Lotrozour mon ti demann avek Lonorab Larue ki reste Anse Possession Praslin, ki’n arive avek Pierre Possession laba, in eksplik mwan en pti pe ape pre kote sa ti devret ete me i tre kler ki i pa la.  Napa sa keksoz ki devret parti nou patrimwann. E mon krwar ki i enportan pour nou ozordi fer en pa pozitif e siport sa sant.

Msye Speaker mon’n fek fini lir en liv, tre, tre enteresan ki appel the Jesus Papers e san antre dan polemik Da Vinci Code akoz sa se en liv ki’n ganny ekri par en garson ki appel Michael Baigent ki zot ava rappel 2 mwan pase i ti anmenn Dan Brown ankour Langleter pou dir ki Dan Brown in vol son lide in met dan Da Vinci Code – san antre dan sa polemik akoz i en zafer enteresan. Me sa ki enterese se ki dan sa liv, sa msye i fer resorti en pwen tre, enteresan pour nou e se ki bokou bann vye dokiman ki ti a kapab anvoy en lalimyer, one way or the other, lo sa kontrovers sa ki’n arive avek Jesus, dead sea scrolls paregzanp bann dokiman ki’n ganny trouve kot sa lavil Naddhamadi an Egypte  ki ti a kapab  parey mon dir, ekler nou enpe lo sa ki ti arive a sa lepok in ganny detri. E in ganny detri pour bann rezon bet, swa akoz en seksyon en popilasyon in krwar in vwar li menase. Mon pa pe koz legliz katolik ou legliz kretyen mon pe koz bokou, bokou avan sa, avan menm ki legliz in vin an egzistans. Zot in trouv zot menase pare lefet ki en bann sa bann dokiman kekfwa ti ava siport zot oubyen pa ti ava siport zot pozisyon ler legliz ti pe leve etc. E Michael Pageant  i tir nou latansyon avek en lot lorganizasyon UNESCO ki  limenm li pe trouv lalimyer ozordi, ki en konvansyon ki appel UNIDROI, en pe parey  ki nou pe fer la ozordi    kot bann pei i angaz zot lekor pour pas bann lalwa byen konkret pour anpes sa kalite keksoz arive e mon krwar Mr Speaker nou pour sertennman en zour – mon ekspekte ki i ava nou gouvernman ki pou anmenn sa konvansyon devan sa lasanble pou ratifikasyon me byento mon mazinen ki pou annan en mosyon pour nou  ratify lezot bann konvansyon  ki ansanm  avek sa enn ozordi in donn en mezir prezervasyon nou bann larises kiltirel e nou patrimwann limanite akoz annou pa bliye ki malgre ki bann pyramid i l’Egypte oubyen malgre ki i annan en l’obelix Egyptien ki Londres e enn  Place De La Concorde, Paris etc, etc.   se bann trezor ki apartenir pour tou limanite, enkli nou pti Sesel. E in fact bann nou ki vwayaz lo Air Seychelles pou al Londres zanmen bann  pilot ler nou pas lo Caïro, zanmen  zot bliye fer nou rapel ki si nou get par lafnet kote gos nou pou vwar bann pyramid anba. Se bann keksoz ki apartenir pour nou tou.

Avek sa detrwa pti parol Msye Speaker mon ti ava kontan anmenn mon sipor pou ratifikasyon sa statute ki devan nou.  Mersi.

 

MR NICHOLAS PREA

Msye Speaker mon pour  tre bref lo sa mosyon ki devan nou.  Mr Speaker sa konvansyon ki la bomaten, ki’n ganny prezante par Onorab Herminie i enn ki tre bon e mwan osi tou mon pou aport mon sipor.  E osi  Mr Speaker ler mon  regard order paper ozordi petet i en ko-ensidans me petet  keksoz lafason kimannyer in vini, i montre ki menm mosyon ki presede apre i form par petet en pe dan sa konvansyon, kot sa konvansyon nou pe ratifye e anmenmtan nou annan en  mosyon ki pe vini  – ki paregzanp ler ou pe regard dan lartik enn sa konvansyon ICCROM lartik 1(e) encourage initiatives that create a better understanding of the conservation and restoration of cultural property. Se sa enm pti pe  ki mosyon plitar sa lide ki pou vin enm pti pe lo la.

Me Mr Speaker parey mon’n dir konvansyon i bon, lide deryer i bon e ler ou regarde an ratifyan sa konvansyon e deza menm ki nou pa’n etre en sinnyatir, loter mosyon in dir, Sesel in deza benefisye anba sa lorganizasyon, kot plizyer nou  bann dimoun ki ozordi pe travay dan restorasyon e prezervasyon nou bann propriyete kiltirel in benefisye a serten moman dan training e lesanz ekspertiz lo proteksyon nou bann sit kiltirel.

I osi enportan ki an ratifyan sa konvansyon plis petet nou bann dimoun i ale, i al antreprann sa bann training e petet menm bann ki deza pe fer li la ki ler zot retournen petet zot kapab vwar keksoz dan e lot lanpler.  Mon pe dir sa akoz si non ler nou regard kwa ki nou annan koman bann sit kiltirel ozordi e kwa ki pe ganny fer pou restore oubyen pou protez zot, letan pa dan nou faver.  Letan pa dan nou faver akoz i annan sa whole process of lerozyon, weathering parey nou dir ki si nou, nou pa bouze, nou pa servi nou lekspertiz pour nou kapab protez sa ki nou anan deza la, dan 5an, dan 10an nou pour perdi bokou plis ankor.

Msye Speaker sa i mon de pwen ki  mon oule fer sorti me parey mon dernyen pwen zis mon pe dir i annan bokou parfwa ki  petet ankor  en mank ledikasyon kot nou prop dimoun osi tou pa vwar lenportans serten sit.  Onorab Herminie taler in petet dan en lot sans, ki pe navig dan fernwanr san en direksyon.

Ler parfwa paregzanp ou vwar pour serten  aktivite, pour nou fer plas pour nou bouze, pour nou ganny akse lo en lans paregzanp, nou rantre, nou tir serten proteksyon; serten fencing ki  ganny mete pou protez serten sit e la mon donn en senp legzanp; tou dernyenman ti annan en aktivite politik lo lans Anse Royale kot Legliz Anse Royale, Legliz Anglikann ki en sit, ki en moniman nasyonal, ti annan serten aktivite ki ti ganny fer la ki  petet endirektman, sa sit in ganny trample en pti pe lo la.  Nou bezwen fer atansyon, nou ki la, nou bann dirizan e se nou ki pe  donn legzanp nou pep, se nou ki bezwen  edik nou pep lo prezervasyon nou bann tel sit.

Msye Speaker mon pa pou al pli lwen lo la me parey mon’n dir  sa mosyon ki la i aport bokou sipor e petet i ranforsi nou prosen mosyon ki nou pou pran bomaten.  Mon pou aport tou mon siport Msye Speaker. Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn lot.

 

MR DE COMMARMOND

Msye Speaker en mosyon parey ki pas  devan nou lasanble ozordi, mon pa ti pour ezite pou dir de pti mo an bref lo la pou montre mon sipor osi pour sa mosyon.  Malgre son laspe enternasyonal i osi annan son benefis pour nou pti pei, nou sirtou ki  annan en pase ase kourt  mon kapab dir letan ou konpar nou avek lezot pei.  Nou napa  ni menm 300an legzistans nou pei.  I enportan malgre sa ki nou fer fason ki nou protez sa ki nou merit proteze.

Letan mon pe koz lo la msye Speaker i fer mwan mazin paregzanp, la mon vwar lo Order Paper i annan sa kestyon sit trezor La Buse ki taler nou pou koz lo la dan mosyon onorab Prea,  i fer mwan mazin osi diferan serten lo sit petet ki nou merit al reflesi lo la, si nou pa merit prezerve – savedir nou minister lakiltir la, i bezwen petet mazinen.  Mon ti pe pran legzanp lo Cascade paregzanp, anler dan bwa Cascade, en landrwa i appel Beti, ki annan en sit kot lontan ti annan lizin kannel, en keksoz ki mon oule fer sorti la, sirtou sa bann gro, gro feray ensidswit, sa lizin kimannyer in ariv anler laba san okenn semen loto, san naryen, e en zistans, napa ni avyon sa letan e dapre ki mon’n demande mwan, ni okenn elikopter pa ti anmenn sa laba anler, zonm ki’n anmennen, nou gran paran, oke, atraver byensir en listwar, eksplwatasyon,  in nabou anmenn sa anler laba.

Ozordi la, fer krwar ou rod enpe feray menm pli leze ki sa, dir manrmay  anmenn anler laba, ou pa pou gannyen. Konmsi zis mon pe fer sorti sa pa an mal me i enportan  nou, nou gete akoz si nou pa rode sa bann sit la, prezerve, byento i pou fini net, personn pa pour  anterese avek e anmenmtan malgre nou devlopman rapid ki nou’n fer nou isi Sesel, nou pou bliye kote nou’n sorti.  So mon krwar mwan ki i enportan Minister Lakiltir i fer zefor ekstra, i fer en zefor doub, parey la dernyen kou, mon’n aprann ki i annan serten nouvo sit ki’n ganny mete lo lalis bann moniman nasyonal. Fantastik, i bon me ankor mon dir ki zefor i bezwen ganny double pour nou kapab ede tras nou listwar, vwar sa bann keksoz ki enportan pour nou, ki nou bezwen rod tou fason pou prezerv li. Atraver sa mosyon i pou ed nou pour nou kapab  atenn osi sa lobzektif.

Brefman vwala mon ti oule zis montre mon sipor pour sa mosyon atraver sa pti legzanp ki mon’n donnen.

 

MR SPEAKER

Okenn lot?  Si napa lot..

 

MR HERMINIE

Anvi pozisyon ki’n ganny pran par tou bann entervenan, mon pa krwar i annan bokou pou dir dan mon rezime eksepte ki sa problenm transfer bann propriyete kiltirel i reste kantmenm en pwen kontansyon ozordi dan bann relasyon enternasyonal. Nou konnen ki bokou bann larises kiltirel dan bann pei tyermonn  i ozordi an Londres, Madrid e Paris paregzanp. Si ou al Londres dan Mize ou vwar en kantite bann lor ki ti apartyen a bann Egyptien e si ozordi bokou sa bann pei kolonyal zot sitan ris set akoz sa plundering dan en sans si oule ki’n arive of bann propriyete kiltirel dan bann pei tyermonn. Evantyelman sa size pour bezwen ganny adrese akoz i en lenzistis e i pa petet la ozordi, petet dan 10 an, petet dan 20 an, me sa ki apartyen a  Ceasar, nou pour bezwen rann Ceasar.

Msye Speaker mon ava remersye tou bann manm pou eksprim zot sipor. Petet en lot zour nou a ganny sans diskit Da Vinci Code. Sa liv ki Onorab in fer referans lo la i en liv ki mwan osi mon’n lir, e Da Vinci Code mon’n ganny sans vwar, i ekstrememan enteresan.  Me se sa evolisyon zonm.  E dan tou sa bann keksoz i annan en keksoz ki nou bezwen konpran, ki toultan nou bezwen get listwar dan son konteks. E mon krwar Eropeen zot in arive fer sa ase byen, pa parfetman byen me ase byen dan le sans ki en letap dan listwar en nasyon, i en letap ki ti annan son lenportans dan sa konteks istorik.  E alors son bann devlopman osi byen ki son devlopman kiltirel ki in vin avek i pa en keksoz ki ou kapab zis zet dan en rigol akoz i annan en lot letap.  Akoz zour nou komans fer sa, se sanmenm la kot nou perdi tou nou listwar e mon krwar i enportan ki – mon pa konnen si zot konpran mwan,  mon krwar i enportan ki toultan si nou oule listwar rapel nou fodre nou osi nou kapab protez sa ki ti avan nou, rekonnet son lenportans e gete kimannyer ozordi nou kapab servi sa pour nou al pli lwen.

Msye Speaker mon pa pou dir plis ki sa, mon ava demann Lasanble pour siport sa mosyon. Mersi.

 

MR SPEAKER

Tou sa ki an faver lev zot lanmen. Inanim.

 

(Techical problem)

 

MR PREA

Mr Speaker pour sa lasanble mye konpran lide deryer mon mosyon i enportan ki mon pas enm pti pe lo listwar deryer sa sit trezor dan mon distrik Belombre. I enportan ki nou fer enm pti vwayaz dan listwar pour nou kapab petet rantre dan sa moman la e pour nou kapab vwar lenportans sa sit.

Mr Speaker ou ek mwan ki’n grandi la obor sa sit e ki deza konn bokou lo sa fame lasas trezor,  ozordi menm nou ankor  pe etonnen par serten keksoz ki petet nou pa ti konnen e nou pa’n menm konnen. Plizyer keksoz pa pour nouvo pour ou akoz pour bokou lannen ou’n reste zis akote sa sit e petet ozordi ou en temwen vivan ki osi kapab partaz bokou avek bann ki pli zenn oubyen bann ki nouvo dan nou distrik.

Mr Speaker le 7 Zilyet 1730 dan Zil Bourbon sa lepok, e la konmela i appel La Reunion, en fame pirat ki ti ravaz losean endyen dan bann lannen 1700 ti pe al fer fas avek son bann krim piratri. Sete pa lot ki Olivier Le Vasseur byen konni par son pti non La Buse. Enn bann pli gran pirat ki’n egziste dan 18 enm syek.  A sa moman la ki i ti konnen ki i ti pe al mor i ti lans en map avek serten dokiman dan  lafoul an kriyan, « mon trezor i pour sa enn ki kapab desifre sa  bann dokiman ».

Lekel ki ti ranmas sa map e sa bann dokiman personn pa konnen. Me depi plis ki 2 syek Sesel in santre dan sa resers pour enn bann pli gro trezor dan lemonn.  Sesel in sa landrwa kot resers in pli for akoz tou sinny grave partou in al ver sa fame trezor La Buse. Sa fe in menm siporte par en map navigasyon ki ti pibliye an Lisbon Portugal, an 1735 ki ti demarke ki dan norwas pli gran zil dan Sesel, sa vedir Mahe, dan en pti vilaz ozordi apele Belombre, La Buse ti’n kasyet son trezor.  Portugal ti enterese ladan akoz part sa trezor ki ti konpri lakrwa Goa ti apartyen a sa pei me de lot kote Vatikan osi tou ti pe montre lentere ladan akoz pour li osi plizyer bann bato ki ti pe vwayaz losean endyen avek serten relik, serten lobze valer relizye, ti’n ganny piye par sa fame pirat La Buse.

Mr Speaker rekomansman lasas trezor ti komanse ver 1923, sa dapre rikord ki nou annan, lo en teren ki ti bord lanmer e ki ti apartyen a Madanm Rose Savy, Madanm Msye Charles Savy.  Madanm Savy ti’n toultan fasinen par serten grafiti e desen grave lo plizyer ros lo son propriyete.  Menm en zour ler i ti pe pran benn-mer, i ti dekouver serten ros skilpte par lanmen zonm e an regardan dan lezalantour i ti dekouver plizyer ankor dapre li sa bann ros ti pe koze, e pe rakont en zistwar.

Malgre lefe letan, ti fasil pou distenge bann diferan laform zannimo tel ki lizyen, serpan, torti, seval e bann laform lezot lobze e laform imen, tel ki latet en zenn fiy, lekor en madanm e latet en zonm e en lizye ki ti’n ouver tre gran.  Dan bokou letonnman e apre plizyer lipotez, e dan bi pou konn plis resers ti ganny fer obor sa ros ki ti pe depikte sa lizye e la 2 serkey ki ti annan restan pirat ti ganny dekouver. Sa ti bann premye sinny e bann premye laprev ki ti kapab annan en trezor ki’n  kasyet la.  E sete a sa moman ki parol ti’n propaz enpti pe ki en noter ti apros Madanm Savy e konfirmen ki i ti posed en dokiman ki demontre dan bann menm sinny e lefe ki trezor La Buse ti posib i lo son propriyete. Me sa pa ti fasil akoz sa dokiman oubyen map ti plito en kriptogranm. E la lesey Madanm  Savy pou rod sa trezor ti vin pli difisil.

An 1949 avek bi pou rekipere kont lafyev Malaria, en Angle ki sa lepok i ti en militer, Msye Reginald Herbert  Cruise-Wilkins ti ariv Mahe an sortan Kenya. I ti rankontre Madanm Savy e fer konesans sa bann sinny lo son propriyete.  Avek leksperyans desifre kriptogranm ki i ti deza annan koman en ex-militer, Msye Wilkins ti kapab desifre plizyer sa bann mark lo bann ros kot enn ti lead kot en lot.

Mr Speaker, la i fer mwan rappel bann lannen kot sa propriyete Madanm Savy ti ranpli avek plizyer trou, sinny bann fouye ki ti ganny fer.  E nou koman bann zenn marmay nou ti touzour fasinen par sa latras ki Msye Cruise-Wilkins ti’n kit deryer.  Tou sa osi ti pou ranforsi e anrisi sa mosyon me malerezman devlopman ki’n pran plas la in efas tou sa bann latras lo sa propriyete.

Msye Wilkins in pas plis ki 30 an, pou desifre sa bann clues ki menm in anmenn li dan sa fame lezann Greek, Jason and the Argonauts.   E ladan nou konnen enn bann ki ti ed Jason akonplir son bann latas, ti Hercules.  E dan sa kriptogranm, dan lasas ki Msye Wilkins ti pe swiv, i ti tonm atraver the 12 labours of Hercules, wi Wilkins ti’n anbark lo latras sa trezor e son zistwar ki ti swiv i vreman enteresan.

Me apre tou sa lannen e en depans enorm i pa’n ganny sans prouv son lekor. Msye Reginald Wilkins ti mor an Me 1977.  Son travay in rezilta enn bann sit trezor pli inik e pli konpleks omonn.  Annefe bann lobze ki ti ganny dekouver par Madanm Savy e Msye Wilkins e lezot levidans fizik i laprev ki i annan en keksoz ki’n ganny antere lo sa teren.

Plizyer lezot serser in enterese dan sa lasas trezor tel ki Msye Lamboeufs, Msye David Newllingward ki li i ti aste sa propriyete, anviron 50 arpan avek bi konstrir en lotel obor sa sit trezor ki pour li i ti pou tourn an en living Museum. Me malerezman sa propriyete ti ganny acquired par gouvernman e sa proze pa ti materialize.

En lot resan sersers ti Msye Robert Graph, ki li osi in plizyer fwa vwar li pe fer fas avek mister sa kriptogranm La Buse ki osi finalman parey Msye Wilkins, in run out of funds e in bezwen retourn dan son pei.

Mr Speaker ler mon ti fayle sa mosyon mon ti konsernen avek koze ki ti pe ganny koze lo serten devlopman dan sa landrwa e menm serten zofisye ti annan sa dezir pour menm anmenn sa konblaz ziska kot sa sit trezor. Sa ti pou met lafen tou sa mister e nou ti pou efas en morso nou leritaz.  Menm la kot sa konblaz in arive in deza  encroach lo parti sa map Portugais. Sa ros ki peser ti appel ros lapas in deza an danze ganny kouver e li i en bann mark prensipal lo sa map kot La Buse ti’n sipoze debarke Belombre.

Alors i vreman enportan parler ki lotorite i fer byen atansyon e ankor se la ki mon demande ki nou annan en master plan pou devlopman nou bann distrik, en plan kot tou dimoun a kapab ganny sans partisipe e fer zot kontribisyon pozitiv. E la mon fer referans lo kelken ki’n fer en kontribisyon enkrwayab dan en zournal Nasyon e ankor in menm –sa dimoun ki’n fer resers in menm depikte sa bann ros ki mon pe koz lo la Belombre obor Corsaire.

Mr Speaker mon mosyon pe demann sa lasanble pou aprouve ki sa sif trezor La Buse Belombre i ganny proteze e devlope koman en latraksyon touristik.  I annan gran lenportans kiltirel e touristik pour en tel sit ganny proteze e devlope.  Ozordi i paret ki napa okenn proteksyon spesyal pour sa sit, a leksepsyon ki a sak fwa ki gouvernman i lwe sa sit avek en sersers trezor en SI. i sorti pou fer ki sa landrwa i ganny proteksyon kont lezot manm piblik. Mon annan en legzanp atraver mon resers kot la mon annan S.I.55 of 1986, Protected Areas Act e mon’n tonm lo en lot ki’n ganny sorti osi an 1988 ankor menm bi, Protected Areas Act ki fer ki zis sa sit kot sa resers pe ganny fer ki ganny  proteze.

Me Mr Speaker ozordi ou ek mwan e plizyer ki’n vire dan Belombre in vwar ki sa sit in abandonnen e pa pe anmenn okenn reveni pour nou distrik oubyen pei.  Menm i annan serten act vandalism ki pe pran plas kot bann fencing pe ganny detri e salte pe ganny zete partou kote. Mr Speaker sa sit i en trezor dan limenm e i prezant en loportinite imans pour nou pei, pran lavantaz sa morso listwar lemonn ki sitiye dan norwas Mahe. Petet mon devret met li dan sa fason ki Belombre ozordi pe asiz lo en trezor nasyonal.

Lentere mondyal dan bann zistwar pirat e zot trezor i kontinyen ogmante. Istoryen i kontinnyen busy kot bann diferan sit pirat partou dan atlantik e losean endyen e ozordi size Pirateology in menm vin en kour dan serten liniversite.  Lezot pei dan larezyon pe kapitaliz lo zot listwar menm parfwa zot fer krwar ki sa trezor La Buse i kot zot. Me pour nou Belombre ki sa sit i vedir oubyen ki i pe  anmennen pour nou.

Ozordi tre pe viziter ki pas Belombre i konn signifikasyon sa landrwa sa i malere akoz anmenmtan ki zot perdi, Sesel an zeneral i osi pe miss out lo enn bann landmark pli fasinan.

Mr Speaker le 25 Me mon ti asiste katorzyenm laniverser labank santral. E sa lokazyon ti marke avek en lektir, donnen par Doctor Michael Fabricius en konsiltan Sid Afriken ki travay avek UNWTO. Tit son lektir ti Tourism: Marketing Seychelles – a view from abroad. Sa ki ti sorti dan son lektir se ki Sesel nepli dan en  pozisyon dan sa monn konpetisyon entans pou kontinnyen market Sesel koman sun, sea and sand. Nou pou bezwen rod lezot keksoz ki nou kapab ofer nou bann viziter oubyen ki nou kapab antis sa touris ki pankor deside kote i pou al pas son vakans e depans son larzan.

Plizyer lide in ganny avanse e mwan ozordi mon pe avans en lide ki’n ganny aborde dan lepase me apre narnyen pa’n ganny fer. Alors kestyon ozordi ki zistwar La Buse e sa sit Belombre i vedir pour Sesel?  Sa i mon kontribisyon ki mon krwar i pozitiv e i pou fer en lenpak si keksoz i ganny antreprann byen.

Mr Speaker pour mwan  i enportan ki sa sit i ganny proteksyon e serten devlopman byen manye i pran plas la avek bi ki nou bann viziter i ganny lenformasyon  apropriye e zot apresye mister dan sa landrwa. Mon ti a swete ki okenn devlopman ki ganny fer konsiderasyon i ganny pran pour lafanmiy Cruise Wilkins ki desandan enn bann serser pli byen renonmen e ki’n pas plis letan dan lasas sa trezor e ozordi ki’n mor e touzour an krwayan ki sa trezor La Buse i egziste.

Ozordi son madanm i ankor vivan anplis ki son bann zanfan ki enkli John ki li osi in deza swiv lepa son papa e sa menm demars pou desifre larestan sa kriptogranm Olivier Le Vasseurs e dekouver enn bann pli gro trezor dan lemonn.

Wi ozordi lafanmiy i enn sa mize vivan ki kapab partaz sa bann mister avek nou bann viziter. Alors si sa trezor i ganny vwar,   non sa sit Belombre i reprezant en loportinite eksepsyonnel pour nou kominote e nou pei, i enportan ki sa fanmiy osi tou i ganny pran an konsiderasyon. E la Mr Speaker mon’n aprann ki lafanmiy Wilkins in deza prezant en proze avek gouvernman e mon swete ki sa a ganny aprouve. Letan i al tre vit e laz i rantre. Sakenn antre nou nou annan en rev e li son rev petet i vo lapenn akonplir. Mon’n partaz plizyer lide avek Msye John Cruise-Wilkins e petet nou’n vwar keksoz preski dan menm lobzektif. Kwa ki sa sit – ki bann posibilite ki sa sit i ofer.  En kafetarya oubyen en tavern ki a en landrwa lakey pour bann viziter, plus en mize ki a demontre bann lobze retire lo sa sit e sa sit limenm i a kapab vin en mize vivan. Plizyer souvenir osi i a kapab ganny atribye avek sa sit e avek nou distrik Belombre ki a fer ki menm kominote lokal a kapab tir serten benefis.

Mr Speaker sa revi lo sa sit i demontre klerman ki nou annan en trezor dan limenm ki nou kapab ofer nou bann viziter.  Vwala enpe rezon akoz ki sa sit i bezwen ganny proteze ek en devlopman ki ganny fer e ganny fer an byen.  Parey mon’n dir avan sa ankor i a ranforsi sa ki Doctor Fabricius ti dir dan son lektir. Fodre ki nou rod lezot keksoz e lezot trezor ki nou kapab ofer nou bann viziter. La mon oule note ki menm ex-chairman  STB ti osi fer en vizit kot sa sit lannen pase e li osi i ti eksprim son lanvi e sipor vwar en prezervasyon e en devlopman ki byen. Potansyel i la me fodre i ganny eksplwate.

Mr Speaker mon touzour krwar ki sak distrik i annan son trezor parey Onorab De Commarmond in fer resorti tou taler. Si mon pe promot sa enn ki dan mon distrik, mon, osi krwar ki lezot manm i osi kapab fer parey dan zot distrik. Onorab Herminie an prezantan son mosyon pli boner, in fer resorti ki en nasyon i bezwen pran swen avek son listwar e parey mon’n dir en nasyon san en listwar i en nasyon ki pe diriz dan fernwar e san en direksyon.  Mr Speaker i zis reste pour mwan dir ki lefe ki bomaten nou’n ratifye sa konvansyon, Statutes of the International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Properties, ICCROM, i tou normal ki sa lasanble i aport sipor pour sa mosyon.

E parey mon’n dir avek bi ki nou ede ki nou ki la, nou ede prezerv en sit ki annan en listwar eksepsyonnel ki en vre trezor nasyonal. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonn sa mosyon.

 

MR BERNARD GEORGES

Mon segonn sa mosyon Mr Speaker e avek ou permisyon mon ti a kontan dir detrwa mo.

Mr Speaker permet mwan komans avek de pti zistwar pou ilistre enpe sa ki mon pou al koz lo la ozordi.  Premye zistwar i ti komanse en zour le 23 Septanm 1983/84/85 mon pa mazin son lannen me mon mazin son date akoz se dat lanniverser mon defen papa. Ti rantre dan mon biro Arpent Vert sa lepok 2 zenn onm avek en zistwar ekstraordiner ki zot ti’n annefe trouv trezor La Buse.  E i ti en zistwar fasinan, obviously nou tou nou konn son rezilta. Me sa ki ti enteresan se ki ti annan en lentere par dimoun dan sa sit. E sa ki ti pli fasinan se ki ti annan avek enn sa de garson sa kriptogranm ki Olivier Le Vasseurs in swadizan anvoy dan lafoul zis avan in ganny pann St Denis La Reunion.

Zot ti vin kot mwan pou rod enpe konsey legal e atraver bann mwan ek bann lannen ki’n swiv, bokou travay in ganny fer par gouvernman, Minister Land Use and Habitat ti tre konsernen, tre enterese par sa 2 zenn zot menm e plitar par lafanmiy Cruise-Wilkins,   Graph etc. parey Onorab Prea in fer resorti. Me sa ki pli enteresan ankor atraver sa zistwar, se bann travay ki bann sersers ki ti enterese avek sa de zenn, prensipalman sa gran Auction House ki appel Christie’s Londres, ti anmennen e ti montre kimannyer en tel sit trezor ti kapab ganny marketed set-a-dir i pa selman son trezor ki enportan akoz li i annan en valer, son valer lor whatever me i tou sa ki arive otour li e kot Christie’s sa delegasyon ki ti sorti isi an kontan bann dimoun gouvernman etc. ti ganny montre kimannyer en tel keksoz i kapab ganny marketed e nou ti vwar 2 legzanp, enn i en bato ki ti appel Geldermasten ki ti pe sorti La Chine kit i pe vin la Hollande e kit i fer nofraz dan south China sea e ki 250 an plitar zot in trouve a son bor de milye e de milye morso porcelain mint a en valer ekstraordiner ki ti’n ganny prezerve dan bann bwat dite. Zot ti ganny anpakte dan bann bwat dite pou fer en double cargo. Ler i ti ariv Lerop zot ti ava vann son dite e zot ti ava vann son china ek en lot kit i appel the Atocha, ki en lot bato parey Lonorab Herminie ti fek fer resorti taler, ki ti pe sorti dan bann koloni Espanyol Lanmerik e ki ti fer novraz avek a son bor en trezor ekstraordiner ki li osi in ganny trouve.

Sa se Mr Speaker mon premye zistwar. Mon dezyenm zistwar i en liv ki’n ganny ekri par en oter Morisyen ki appel Le Clezio e sa liv i appel, le Chercheur d’Or. Annefe bann parmi zot ki annan zanfan e ki zot bann zanfan kekfwa pe fer ‘A’ levels kot politeknik sa lannen, sa se annefe en liv literature ki zot pe etidye sa lannen.  E dan sa liv Le Clezio i rakont zistwar son gran papa ki en zistwar vre, ki ti appel Alix Le Clezio ki ti ganny afekte koman mazistra Rodrigue, i ti en Morisyen dan bann lannen 1920 e ki laba Rodrigue in trouv enpe parey lafanmiy Savy ek lafanmiy Cruise-Wilkins isi, zot in trouv bann dokiman ek bann tras pou montre ki trezor La Buse i annefe dan en pti lans zis o-nor avek por Maturien ki appel,  l’Anse Aux Anglais. E pandan tou son lavi enpe parey Msye  Cruise-Wilkins in konsakre a rod sa trezor.

In retourn Moris, in rod en pti pe larzan, in retourn Rodrigue, in pas tou son lavi. In mor zanmen in trouv sa trezor. Me dan son liv, son pti zanfan ki’n ekri sa roman i donn en diferan lafen a sa zistwar, dan son zistwar i rankont tou bann landrwa kot La Buse in pase. I rakont tre byen sa zistwar parey Lonorab in rakonte bomaten me i osi eksplike ki atraver bann vwayaz ki limenm li sa gran papa Alix in fer, in vin isi Sesel, in al Fregate, in al Belombre lo en bato ki Lonorab Constance i ava kontan aprann ti en vwalye ki ti apartenir pour bann fanmiy Hossen ek Rassool Linyon e sa bato ti apel l’Union La Digue ki en keksoz enteresan. In fact i annan en painting ki’n ganny fer par Msye Dubuisson ki limenm li in vwayaz lo sa bato. En zistwar fasinan, tre enteresan, La Reunion, Moris etc. Me son moral son zistwar i pli zoli. I pa trouv sa trezor, Alix  Leclasio, i pa trouv sa trezor me i trouv en keksoz  pli enportan, i tonm anmoure avek en zenn fiy kreol Rodrigais ki appel Uma e se sa annefe ki vin son trezor. Setadir i pa trouv son lor me i trouv en keksoz ki ankor bokou pli valer.  I en liv tre enteresan e mon rekomann li a zot tou pou lir li, i en liv tre fasil pou lir, tre, tre enteresan  e tre topical, i tous enpe nou bann zil.

Mr Speaker atraver sa 2 pti zistwar, mon krwar nou devret regard enpe sa mosyon ki’n ganny anmennen dan en konteks enpti pe diferan. Belombre Sesel i dir ki trezor La Buse i la. Mon pou dir right at the beginning ki mwan mon pa partaz sa pwennvi avek – mon ekskiz mwan, egzakteman parey malgre sa ki zot zot dir, mon pa krwar ki Louis XVII ti vin isi Sesel me sa i en lot keksoz.  Me se son zistwar ki enteresan. Mon pa krwar fransman ki en pirat ki ti pe vin kasyet en trezor avek tou sa bann zoli labe, ki ganny proteze, avek bann zoli lans kot i ti pou pli fasil pour li land i ti pou  al en landrwa osi danzere ki Belombre kot napa en lans premyerman, i annan en resif  ki zot tou zot konnen. Mr Speaker ou etc nou tou nou’n pas laba. Pour sa bann rezon mon pa krwar ki sa se meyer sit. Me se pa sa ki son larises. Larises se ki i annan en sit e i annan en sit Moris ekstraordinerman, sit trezor La Buse Moris i osi en landrwa ki appel Belombre, i annan sit trezor La Buse La Reunion dan plizyer landrwa e i annan parey mon dir ou l’Anse Aux Anglais Rodrigue, san konte Madagascar, Ile Ste Marie etc. preski dan tou zil ki annan dan losean endyen i annan en sit e i annan en dimoun ki dir li i persyade ki sa trezor i la.

Dezyenm problenm avek trezor Mr Speaker, avek trezor La Buse se ki zanmen nou konnen avek en trezor si menm nou sir ki sa trezor in ganny depoz dan en serten landrwa,  250 an plitar nou pa konnen si sa dimoun in vini, 6 mwan apre ki in depoz son trezor i tir li ou enn an apre, ou ki okenn dimoun in vini dan sa lenterval letan ki’n pase e ki li in trouv sa trezor in al avek.  Zanmen nou pou konnen.

Me Mr Speaker tel parey trezor Msye Leclasio i pa ti son lor ki in trouve, son fiery cross of Goa parey nou konnen me en lot keksoz, mon krwar nou osi nou trezor Belombre se pa son lor ki kekfwa ou kekfwa i pa la me se son sit limenm. E tel parey Christie’s in eksplik nou, en sit i en keksoz avek bokou, bokou potansyel pou anmenn bokou, bokou larises.  E mon krwar se sa sit ki son trezor limenm. Si en zour nou trouv son lor so much the better me i pa sa le bit. Le bi pour mwan se ki nou kapab partaz en keksoz ki deza egziste tel parey bann istoryen i partaz zistwar Louis XVII e tel parey i annan bokou lezot sit – Lonorab De Commarmond bomaten in fer nou rappel enn ki kapab ganny eksplwate partou atraver nou teritwar pou benefis nou lendistri touris e pou ledifikasyon nou bann prop sitwayen isi, bann marmay ki pe monte.

I fer mwan rapel Mr Speaker, Msye Michael Green ki Lonorab Herminie in dekri dan sa lasanble aziste rezon koman en manager lotel seselwa deklas. Ki li lo zil Tobago – Mon’n vwar bann portre, mon pa’n ganny sans vizit sa sit, me in retablir, in renove, in fer restoran ladan pour sa dimoun pour lekel i ti pe travay, pa pour son kont personnel e detrwa lasanm etc, e sa in vin enpe parey koman in ganny dekrir bomaten, en living museum kot en benefis touristik direk in ganny tire.  I annan en kantite sa bann sit isi. Nou menm nou avek pa gran keksoz, en lakaz, detrwa pye zerof etc, nou’n fer en sit ki ganny bokou vizite kot Le Jardin Du Roi. Sa bann keksoz i kapab fer.  Nou annan  en kantite legzanp pou fer.

Sa ki mon kontan avek sa mosyon bomaten se ki sa sit i egziste deza, i en sit ki aksesib, semen piblik i pas atraver li e i en sit ki tou touris mon krwar si pa lamazorite nou kapab dir tou touris ki vin isi Sesel, i kontan al  vizit li enpe. E donk Mr Speaker i fer bokou sans pour ki gouvernman i prezerv sa sit e ki anplis ki sa i devlop li pour li vin en mize vivan e mon konnen akoz Mr Cruise-Wilkins in li osi pran mon konsey e detrwa lannen pase nou’n travay ansanm pour li fer en project memorandum ki’n depoz avek gouvernman pour li transform sa sit e annan at least sa bann keksoz swivan ki’n ganny mansyonnen bomaten, enm pti  kafe ki pou apel en tavern ki byen apropriye kot bann touris a kapab aste en konsomasyon.  Enm pti  mize kot bann artifacts a kapab ganny ekspoze, en shop kot non selman bann reprodiksyon bann artifacts tel parey sa cryptogram limenm, sa map me mon pa konnen mwan, bann pyes larzan, bann keksoz koumwa i kapab ganny reprodwir e vann parey nou vwar dan lezot pei i arive. Me anplis ki sa i annan en lot keksoz ki kapab ganny fer e sa mon konnen i dan proze Msye John Cruise-Wilkins, se met bann sa ki nou apel bann deck boards, bann landrwa pour touris marse pou eksplor sa sit me anplis ki sa avek sa reveni ki sa sit ava produce par pey en entrance fee bann keksoz ki pou ganny aste lo sa sit sa dimoun – e nou ti ava swete ki msye Cruise Wilkins akoz son latasman avek sa sit i kapab kontinnyen fouy pour sa trezor.  So bann touris ki ava vin la ava zot menm kapab al to the point – sa area kot trezor pe ganny fouye e vwar pour zot menm en keksoz ki inik akoz napa bokou dan lemonn, en keksoz ki init vwar kote  bann dimoun pe fouy pour en trezor apre ki zot in pas atraver enm pti mize kot zot in vwar listwar sa keksoz, aste en liv ler zot ale, lo sa sit, aste en liv lo piratri dan lemonn, i annan en kantite, kantite keksoz ki kapab ganny fer pou met an valer en sit ki ozordi in preski an labandon.

Alor Mr Speaker mon thrust bomaten apard demann avek nou ki annan bann sit istorik e kiltirel dan nou distrik e mon sir ki tou distrik i annan; Les Mamelles i annan li en zoli waterfall, i annan li Isle of Farquhar, i annan li bann kavo etc, i annan en kantite larises dan tou nou bann distrik. Anse Royale i enn ki super fortunate akoz i annan plis, me La Digue, partou dan tou distrik i annan keksoz ki nou kapab devlope. Annou servi kekfwa Bel Ombre, sit La Buse koman en template pou fer sa kalite keksoz akoz mon toutafe souskri a sa ki’n  ganny dir non selman par Msye Lousteau-Lalanne dan Face a Face merkredi pase e par sa msye ki’n fer sa central bank lecture, sa ki’n ganny dir bomaten, sa ki nou’n dir a plizyer repriz isi dan sa lasanble, isi e aryer.  Fodre nou devlop nou pei pour li vin en sant touristik ki pou al andeor soley, lans ek lanmer.  Nou annan en rises kiltirel, nou annan en rises biolozik, nou annan en kantite keksoz pour nou devlope e annou servi sa bomaten koman en template.

Mon’n ganny demande pou dir, mon ava dir sa koman mon dernyen mo lo sa size, ki i paret ki gouvernman i o moman aprouv proze Msye Cruise-Wilkins pou devlop sa sit tel parey nou’n dekrir li bomaten e tel parey in demande e Mr Speaker mon ti ava  demande atraver sa lasanble ozordi ki nou donn enm pti koud pous, nou donn enm kou-d-sipor pour ki sa keksoz  ava kapab realize.

Si msye Cruise-Wilkins i trouv sa trezor en zour, me  tan mye  lanmwatye anba lalwa i vin pour gouvernman e lanmwatye i ava vin pour li, i ava en denouman apropriye, me si i pa arive annou pran legzanp avek Msye Leclasio e trouv sa trezor dan sa ki nou annan deza olye dan sa ki nou ekspekte gannyen dan lefitir.  Mersi.

 

MR HERMINIE

Msye Speaker mon’n ekout atantivman le 2 entervenan e mon krwar sa parkour listwar ki Onorab Prea in donn nou i enn ki enteresan e se egzakteman sa ler ou ariv lo  kestyon trezor, i toultan annan bann zistwar enteresan ; en pe parey bann zistwar nanm ki nou rankonte, nanm, dandosya ler nou ti ankor pti pti, nou ti napa bokou keksoz pou fer, zis nou ti akont sa bann kalite zistwar.

Mwan  personnelman Msye Speaker parey Onorab Georges mon pa krwar ki i annan en trezor la anler Bel Ombre.  Mon ti soke pou aprann mwan osi enn de-z-an pase ki i annan en kantite landrwa dan losean endyen kot dimoun pe fouy sa trezor La Buse. Onorab in mansyonn Madagascar, Maurice, Rodrigues, La Reunion limenm, i annan en kantite bann dimoun ki konvenki zis parey Msye Wilkins ti tre, tre konvenki ki trezor La Buse i la anler Bel Ombre. Sa bann dimoun osi zot ekstrememan konvenki ki dan zot zil respektiv sa trezor i la.

Me nou pa pou al dan bann lezot zil, dan mon distrik La Riviere Anglaise, i annan en vilaz, nou apel sa vilaz trezor, i annan en rezon akoz nou appel li vilaz trezor; akoz  vilaz trezor i dezyenm landrwa lo Sesel kot in annan en gran lafouy pour trezor La Buse. E mon ti involve akoz mon ti MNA e sa dimoun ti apros mwan pou sey invest ladan akoz mon pa krwar dan trezor, zanmen mon’n invest me selman i ti met en ka ki ti’n vreman enteresan devan nou.

Premyerman i ti vin avek en map Mahe e li i dir bokou dimoun pa realize ki pwen nor lo Mahe se North East Point. Mannyer nou semen i ete, enn ler ou a krwar i Bel Ombre ouswa i Beau Vallon, kan ofet se North East Point.  E letan ou pran map Mahe, Bel Ombre i isi e son opposite dan les se English River. Ou ti preski kapab fer en semen drwat sorti Bel Ombre pou al English River ouswa sorti English River pou al Bel Ombre e son largiman sa madanm pou komans avek i dir laba Bel Ombre, sa resif, sa larantre kimannyer i ete, i enposib pour en bato pirat antre e li i krwar ki landrwa pli fasil  pou antre se isi la kot English River e aprezan  in sit bann papye ki’n al tire dan mize ki La Buse in sipoze zete laba La Reunion e lo en papye La Buse i koz lo 7 ser, i dir kot i debout i vwar 7 ser e sa madanm i  argye ki se sa 7 zil : L’Ile Aux Cerfs, Ste Anne, lot, lot ki la e sanmenm sa, sa 7 ser.  E mwan  anler kot mon reste, mwan osi mon vwar 7 ser.  Enn ler mon pe mazinen si sa La Buse pa la dan kek kap ros. Me selman pwen ki mon pe esey fer resorti se ki avek sa bann zistwar trezor ou toultan vwar bann dimoun ki dan en sans zot fanatik, zot krwar en kantite dan sa ki zot pe fer.  Sa de garson ki Onorab Georges in koz lo la, mon mazinen ki sanmenm sa de garson ki zot ti ganny interview lo SBC.  Letan ou ti get zot interview sa 2 garson  ti konvenki – I mean mwan  zot in koz dan en fason ki konmsi si ou en boug ou ti en pe feb,  feb ou ti pou krwar ki vre zot in vwar sa trezor La  Buse.  Mon ti al demann en lot garson Msye Wilkins, Rex ki ti enn mon school mate, annefe ler i ti tann lanmor son papa ki ou’n koz lo la, nou ti pe asize nou de anba pye dibwa laplenn kolez e i vini i dir ek mwan son papa in mor, in fek ganny nouvel.  Son papa ti en boug  strese en kantite me mon ti bezwen demann li e la in komans eksplik mwan ki sa pa vre, isi laba malgre ki limenm li i konvenki ki la somewhere i annan  en trezor.

Msye Speaker si nou pou sorti lo listwar  limenm e nou  vin lo realite mon krwar premyerman i annan serten keksoz, bann fe ki nou bezwen met devan  sa lasanble.  Bel Ombre in ganny deklare koman protected area parey nou dir an ’86 e an ’88 sa in ganny extended, in fer vin pli gran e parey ou konnen i annan bann fence tou bann keksoz pou protez sa landrwa.  Ler ou’n prezant mosyon e letan nou’n get mosyon konfizyon ki ti annan  dan nou latet se ki pou arive letan ou  fer li vin en latraksyon touristik. Eski sa i vedir ki pour napa ankor trezor ki pou ganny fouye e ki sa landrwa i  ganny converted dan en landrwa touristik ouswa paraleman  ou pou annan en latraksyon touristik parey Onorab Georges in  koz lo la anmenmtan ki  sa digging pe pran plas.

Pran paregzanp L’Egypte.  L’Egypte ou’n koz lo pyramid. Mon ti ganny sans al L’Egypte an ’94/’95 e mon ti ganny sans al vizit pyramid. Ti annan enn de ki ti anba reparasyon e enn bann keksoz ki toultan zot fer avek reparasyon, preparasyon, restorasyon sa bann landrwa istorik se zot ferm landrwa.  Ou pa kapab anmenmtan annan en aktivite touristik e en aktivite mon pa konnen – ase danzere ki kapab met lavi bann touris an danze.

Personnelman mwan e mon mazinen lo nou kote laplipar manm pour osi santi parey, nou napa en gran problenm ek sa mosyon eksepte ki i bezwen kler kwa ki Onorab Prea i oule. Eski  ler en lotel i ganny konstrir obor enm pti restoran i ganny konstrir la obor avek enm de sa bann pti artifacts ki’n ganny dekouver dan sa landrwa, mon swete ki sa 2 serkey avek lekor sa 2 pirat i ankor la kanmen zot lezo i ankor – Nepli la. Zot in fini ale. Se sa problenm avek sa trezor La Buse, se ler ou koz ek  le 2 frer Wilkins zot dir ou serten keksoz ki’n ganny vwar e dekouver me selman letan ou al laba, Onorab Julie i riye, i konnen akoz i pe riye akoz nou konnen paregzanp – anyway mon pa pou al ladan, en kantite keksoz in ganny dekouver me  ler ou al laba li menm ou pa vwar sa ta zafer.  Mon’n ale mwan kot Dr Wilkins, mon al gete, i enn de bann keksoz ki ler ou gete i pa vreman sa enpresyonnan.  Ou konnen menm sa bann sinny lo bann ros, swadizan sinny.

Kot mwan anba Union Vale, sa madanm osi ti montre enn de bann sinny, en sinny kannar ki sepa La Buse i dir kannar ti asiz lo ros, i vre e dernyen kou nou ti annan en zoli court par lao sa site, nou court kase, tonbe  dan trou La Buse e ziska ozordi  manrmay pa kapab zwe, nou napa court. La Buse in pran sa  court. So petet Onorab dan son rezimen ti kapab dir nou kimannyer i pe anvizaz en proze touristik dan sa landrwa anmenmtan ki ou annan en meeting ki pe pran plas.  Eski i pa krwar li ki sa i  kapab reprezant en danze pour bann touris ouswa si li i krwar ki ou fer enm pti proze akote. Eski  i annan ase ladan pou atrakte touris.  E lefe ki ozordi bokou dimoun –  i pa zis Onorab Georges, i pa zis mwan, bokou dimoun dan lemonn i lir avek bokou  fasinasyon lo pirates etc.. me  pa neseser ki zot krwar, ki zot pran sa aker ki en touris pou pey li 10,000 liv sterlen, mon pa konnen, ouswa 3,000 liv sterlen pou sorti Langleter pou  vin isi pou asize pou get de ros, 3 pti bout feray – ou konpran. Si trezor ti’n ganny dekouver, sa in vin en lot zafer, ou vwar, dir trezor La Buse ti ganny dekouver la. Mwan mon ti pou pare pou peye, si mon ti en boug ris, pey serten sonm larzan, desann Bel Ombre pou vin gete kot trezor La Buse in ganny dekouver.  Pour lemoman i reste spekilasyon e mon krwar ki si sa proze Bel Ombre i marse mon krwar mon ava koz avek sa madanm anba kot nou, nou a sey fer enpe proze parey  Union Vale kot nou ava annan en dezyenm sit touristik pour promot trezor La Buse.  Petet parey mon’n dir nou napa en gran problenm avek sa mosyon. Petet Onorab Prea i ava esey eklersi nou konkretman ki kalite devlopman ki li i pe anvizaze dan sa landrwa prenan kont ki gouvernman in deza  protez sa landrwa.

 

MR PREA

Msye Speaker mon remersi le 2 entervenan  e petet mon ava vin enm pti plis lo konsern Onorab Herminie.   I annan en proze e menm Onorab Georges in deza travay konzwentman avek Msye John Wilkins e sa proze i deza devan gouvernman. Mwan mon panse ki si proze in ariv devan gouvernman e parey Onorab Georges pe dir gran posibilite ki i ganny aprouve mon asire  si i annan problenm ek sa proze koman i pou ganny antreprann par gouvernman koman sa lotorite ki sa sit i pour li, i pou fer le neseser, i pou gid Msye Wilkins koman sa developper. Mwan osi mon pa ti a kontan ki en sit si i prezant serten danze pour viziter be it lokal oubyen etranze i ganny ouver anmenmtan  ki travay restorasyon pe ganny fer, i ganny ouver pou akse piblik ki plitar i vin en problenm, i koz danze e dan plas sa viziter i al vann sa sit koman en trezor nasyonal me i al akont en move leksperyans ki’n ariv swa avek li oubyen avek  enn son zanmi.  Mon asire ki tou neseser pe ganny fer ki ler sa devlopman I a ganny fer, sa bann keksoz i kapab ganny fer byen e okenn danze i kapab ganny konteni.  Wi i enportan …

 

MR SPEAKER

Point of Order?  Ki klarifikasyon ou oule?

 

MR FAURE

Eski lasanble i kapab pronons son lekor lo en proze si sa proze pe ganny egzaminen par konsey minis.

 

MR SPEAKER

Lasanble pe donn en lopinyon.

 

MR PREA

Msye Speaker parey mon’n dir – mon pa dan en pozisyon pour mwan dir i annan en trezor oubyen i napa en trezor, napa personn ki dan sa pozisyon. Oke i annan serten dimoun ki’n fer sa resers, ki’n al lo latras sa trezor, i konvenki  parey Onorab Herminie in menm pe dir, ki en dimoun i konvenki ki sa trezor i Larivyer Anglez.  Nou, nou pa la pou nou fer sa zizman, nou la pou nou donn en lopinyon. Me parey mon’n dir, parey  simityer Bel  Air i en trezor dan limenm, i annan lezann ki  dir pou dir ti annan en zean ki ti anter la me ziska ozordi personn napa laprev me selman nou vann simityer Bel Air koman en sit, koman en moniman nasyonal e mon asire sa gid ki fer letour la ek viziter i propaz sa lezann. E sa i fer mwan Mr Speaker – petet tou dernyenman nou’n vwar Bel Ombre kot sa vwalye Sey Pearl i pe santre son sunset cruise dan labe Bel Ombre/Beau Vallon e sirtou andeor sa lakot.  Mon asire ki  sa gid ki on board li osi i pe  anmenn sa bann viziter dan listwar pou pas enm pti pe sa lezann ki atire avek sa landrwa.  Se sa ki mwan mon’n dir Mr Speaker, se annan en trezor napa trezor, sa sit limenm mon panse i en trezor nasyonal e lentervansyon ki Onorab Georges in dir i ankor  ranforsi sa pwen ki mon’n fer sorti.

Developper in prezant  en proze.  Nou ki la dan lasanble e parey mon’n dir mon ti konsernen avek serten travay ki ti ganny fer tou obor la.  Developper in prezant en proze e nou koman lasanble nou pe zis donn sa pti push. Gouvernman i dan  sa prosesis pou aprouve oubyen pour pa aprouve me parey nou pe ganny en konpran ki i posib i pou aprouve, gouvernman e lotorite konsernen i ava gid sa devlopman. E mon asire ankor  kot parfwa nou rod sa partenarya ant leta avek piblik, avek prive nou a kapab vwar sa partenarya marse e ki nou kapab lo sa landmark Bel Ombre devlop en keksoz be it trezor i la oubyen non me petet parey Onorab Georges in fer  sorti anmenmtan ki sa devlopman pe anmenn reveni i kapab annan serten prosesis kot sa resers i kontinnyen oubyen i repran en lot lelan e la ankor kot viziter i kapab kontribye dan nou pei atraver vizit en living museum.

Msye Speaker lo kote lobze kwa ki nou pou kapab met dan mize. Pli boner dan son mosyon Onorab Herminie in fer sorti kot plizyer pei paregzanp kot zot bann lobze ki sipoze dan zot mize, dan zot listwar i nepli dan zot pei e nou okouran, atraver resers ki mon’n fer menm Reginald Cruise-Wilkins dan son linyorans petet – whatever ki in kapab dig, in pran, in al andeor pei pour li  kapab ganny extra funding pour li kapab kontinny son resers e levidans ki nou annan se Kenya i annan bokou bann zartifak ki’n ganny tire lo sa sit, Paris e osi Londres. La petet atraver plizyer konvansyon ki nou’n sinnyen nou Sesel avek sa bann pei ki manm sa bann konvansyon nou kapab ler sa proze in demare ale, al rod sa bann lobze ki apartyen pour Sesel e met dan nou mize.

Vwala rezon ki Onorab Herminie i anmenn bann tel konvansyon devan nou dan sa lasanble e ki nou lo nou kote nou donn sa sipor.

Mr Speaker mon pa pou al pli an detay and all that. Mon mosyon mon panse ki i en mosyon ki bon, i en keksoz ki nou kapab devlope, ekstra pour nou pei e ankor swivan lapros ki lektir Dr Fabricius in fer e parey Onorab Georges in dir dan Face à Face ki nouvo Chairman  STB in anmennen, nou nepli kapab vann Sesel anba sun, sea and sand. Petet nou bezwen rod lezot keksoz.

Sa laspe bio-diversite, nou lanvironnman in ganny resorti. Me nou osi koman manm lasanble nou annan en rol pour nou zwe kwa ankor ki nou kapab anmenn devan pou ede pou vann Sesel  pou bouz nou pei devan pou fer dimoun koz plis lo nou pei.  Avek sa Mr Speaker mon ti a demande ki  sa lasanble i aprouv sa mosyon e nou ava vwar gouvernman avek sa developper ki zot kapab fer e nou a kapab donn nou sipor all along.

MR SPEAKER

Tou sa ki an faver lev zot lanmen.  Inanim.  In aprouve sa mosyon osi e nou fini pour ozordi ziska lot Mardi.