::
Home » Verbatim » Verbatim - Second Term 2007 » Tuesday 26th June, 2007

Tuesday 26th June, 2007

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 26th June 2007

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Mr Speaker in the Chair

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker, mon ti annan en Matter of Privilege pou raise silvouple, anba Order 28(5).

Mr Speaker, mon ti a kontan konnen akoz lo Order Paper napa Questions from Members, akoz dapre lenformasyon ki mon annan from nou kote, i annan kantite kestyon ki’n ganny soumet avek ou biro depi premye lasemenn ki Lasanble ti resume.

 

MR SPEAKER

Bon, mon annan basically 2 issues pou mwan take up dan Communications. Mon ava pran pou ou premye.  Rezon pour sa i senp, se ki bann kestyon ti komans antre le 4 Zen e apre ti annan en request sorti lo kote bann Manm Lopozisyon ki ti’n anvoy kestyon pour withhold tou zot kestyon.  Sa lenformasyon ki Clerk Madanm Banks ti’n pas ek mwan.

Apre sa, kestyon in kontinnyen antre but by le 17 ler mwan mon ti krwar ki tou kestyon ti’n fini al kot Minis, mon ti ganny enformen par bann Minis ki napa enn antre zot ki’n ganny notice of any question.  So, mon ti call Madanm Banks, Clerk pou met li okouran sa sitiyasyon, ki mon ti konsider tre serye e mon ti remind li ki fodre i fer pour ki Minis i kapab reponn bann kestyon.  Fodre zot ganny ase notice. Sa ti Mardi.  Lendi ti en konze piblik e Friday ler i ti ofisyelman resign, pa ti ankor annan okenn kestyon ki ti’n al kot okenn Minis e se senpleman apre ki nouvo Clerk in komans travay ki bann kestyon in ariv kot bann Minis.  E Mardi prosen i ava fer dizyenm zour depi ler bann Minis in ganny notice sa bann kestyon.

Donk alors, se Mardi prosen ki zot pou kapab komans reponn bann kestyon.  Larepons i sitan senp koumsa.

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker, mon kapab ganny en Point of Clarification? Eski ou kapab konfirmen ki annefe kestyon sorti kot Lopozisyon in arive kot Clerk e i pa’n ganny withdraw a sa staz?

 

MR SPEAKER

In annan 2 staz.  Premye staz par Onorab Prea ek en lot, kestyon ti ganny withhold e dezyenm staz, i annan bann kestyon me notice pa’n zanmen ganny donnen with the Ministers. Se sa ki pe kree sa problenm vizavi bann kestyon.

 

HON NICHOLAS PREA

Mr Speaker, en senp klarifikasyon.

 

MR SPEAKER

Dernyen klarifikasyon mon pran.

 

HON NICHOLAS PREA

Lo mon let kot Clerk, nou ti hold Motions only. Kestyon was supposed to proceed with.

 

MR SPEAKER

Well, but lenformasyon ki in donn mwan se sa.  Anyway mon krwar problenm in rezourd la e as from next Tuesday, mon mazinen tou keksoz ava annord.

Dezyenm issue dan kominikasyon ki mon oule deal avek se, anlinny avek Lartik 102(6) nou Kontitisyon, Electoral Commissioner, Mr Hendricks Gappy in deside pou reply a serten alegasyon ki’n ganny fer kont li, kont son performans dan dernyen deba lo Mosyon lo Komisyon Elektoral.

Parey zot konn tre byen, anlinny avek nou Standing Orders, mon’n sirkil en kopi reply avek tou Manm e Konstitisyon i egzize ki mon lir sa reply pou lenformasyon Lasanble ek lenformasyon piblik ki mon pou fer li la.

Mr Gappy i dir:- “Mr Speaker, it has been brought to my attention that in the National Assembly’s deliberation this week there have been certain mis-information regarding the Report on the conduct of the 2006 Presidential Election.

In accordance with Article 116(2) of the Constitution, the Report was submitted to the Organisation on 6th October 2006.

I attached a copy of the Correspondence and I would be grateful if you would bring this to the attention of this Assembly.”

Mon resers i montre mwan ki i korek ki Mr Gappy ti submit sa Rapor, me pour en rezon ou en lot, Clerk pa ti sirkil sa Rapor.

Nou ava move on lo nou lot size devan nou e sa se en Bill ki pe al ganny prezante par Vis Prezidan e sa se the Criminal Procedure Code (Amendment) Bill, 2007. Motion for Second Reading.

HON MARIE-POTTER

Mersi Mr Speaker.  Mon ti a kontan move ki Criminal Procedure Code (Amendment) Bill, 2007 i ganny lir en dezyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonder.

 

HON ANDRE POOL

Mr Speaker, mon pou segonn sa Mosyon.

 

MR SPEAKER

Mon a demann Minis pou entrodwir son Bill.

 

VICE PRESIDENT, MR JOSEPH BELMONT

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Lasanble.

Mr Speaker, mon annan plezir pou prezant sa Bill ki Criminal Procedure Code (Amendment) Bill avek Lasanble pour son konsiderasyon e son laprouvasyon.

Mr Speaker sa Bill premyerman, pe demann Lasanble pou aprouv en lamannman ki pe fer dan Seksyon 6.  I donn en Senior Magistrate pou kapab enpoz en santans prizon ki pa depas 10an e en lanmann ki pa pour plis ki R100,000.  Limit konmela ki Senior Magistrate i kapab pas santans prizon se 7an e lanmann se R25,000.  Sa lamannman pe osi demande ki en Mazistra i kapab ganny pouvwar pour li enpoz en santans prizon ki pa depas 8an e en lanmann ki pa plis ki R7,500.  Konmela sa limit pour en Mazistra i 5an e lanmann i pa plis ki R10,000.

Mr Speaker, sa lamannman i a permet travay Lakour pou deroul pli byen e pli vit.  Ziska konmela, dan ka kot en Mazistra i vwar ki en santans pli for ki sa limit ki enpoze lo li konmela, i vwar ki en santans pli for i neseser, i bezwen refer sa ka avek Lakour Siprenm e osi aktyelman, anba serten Lalwa, Senior Magistrate e Magistrate i kapab pas en santans pli o ki annan dan sa Lalwa.

Mr Speaker, dezyenm lamannman ki sa Bill pe propoze se pou entrodwir en nouvo Seksyon dan Criminal Procedure Code, en Seksyon 61A pou otoriz Attorney General pou fer en lof kondisyonnel pou en tretman pli lenient, dan ka ki en dimoun kot i konsernen ou en konplis i konsernen dan en lofans lo kondisyon ki sa dimoun i a donn en levidans konplet e vre lo sa lofans ki’n ganny komet e ki sa dimoun ki enplike dan komet sa lofans e li sa dimoun i a kapab ganny en santans mwens. Sa i apel plea bargaining dan langaz legal.

Anefe Mr Speaker, konsept plea bargaining i ganny etablir dan Lalwa angle e vi ki par tradisyon pli gran parti nou Lalwa Kriminel i baze lo Lalwa angle e parey bokou pei  Commonwealth i ete, sa konsept in ganny aksepte koman par nou prosedir Criminal Code. Annefe, Lakour Dapel Langleter ti endorse plea bargaining depi 1967, ki ti konfirm sa pratik koman enn ki permet kot sa akize, en akize i kapab donn en levidans e ki sa ti vin parti Rule of Law Langleter.

Dan sitiyasyon kot en ko-akize i vin temwen Leta e donn Leta sa lavantaz pour li kapab prosekit bann vre koupab.  Dan nou Lalwa konmela, napa en provizyon spesifik ki permet plea bargaining e se pour sela ki sa lamannman nou pe entrodwir li pou kot Leta, prosekisyon a kapab ganny sa lavantaz pour kapab anmenn en dimoun ki li osi i konplis kapab donn levidans kont lezot konplis.

Plea bargaining i a permet pou kapab konbat kriminalite pli efektivman e anmenn bann vre koupab parey mon’n dir devan lazistis.

Trwazyenm lamannman sa Bill Mr Speaker, i pe propoze ki dan Seksyon 77 ou donn pouvwar Master Lakour Siprenm pou fer sorti warant pou aret bann dimoun ki dezobeir summons pou vin Ankour.  Sa i ava permet ki bann dimoun ava vin Ankour e i ava fer ki travay Lakour i ava mars bokou pli byen.

Mr Speaker, mon demann Lasanble pou konsider sa Bill e vot anfaver sa Bill.

 

MR SPEAKER

Deba i ouver.  Okenn ki ti a voudre entervenir?  Onorab Elizabeth.

 

HON FRANK ELIZABETH

Mr Speaker, mon pou koz spesifikman lo sa lamannman an sa ki konsern Seksyon 61 ki pe koz lo Plea Bargaining. Mon napa okenn lobzeksyon kont lezot lamannman ki pe ganny anmennen devan Lasanble, me mon ti a kontan konsantre mon lentervansyon lo sa Plea Bargaining selman.

Mr Speaker, sa Proze de Lwa ki devan Lasanble pe demann Lasanble pou rekonnet legzistans sa konsept Lalwa ki parey sa ki nou ki angaze dan travay Zidisyer nou apel Plea Bargaining e sa i egziste dan Lalwa angle e plizyer lezot zirisdiksyon, me i pa ganny rekonnet e egziste dan Lalwa Sesel ansemoman.

Mr Speaker, kestyon ki vin antet toudswit se ki savedir Plea Bargaining?. Plea Bargaining i senpleman en mekanizm ki donn en dimoun ki’n ganny sarze ek en lofans kriminel en swa pou swazir ant pled koupab e abandonn son Drwa Konstitisyonnel pour ganny zize pour sa lofans, an retour pour en santans mwen sever.

Dan sa ka ki mon fek ilistre, si sa dimoun i refize aksepte sa deal Plea Bargaining e pled non koupab, i pou bezwen fer fas avek prose e ganny zize.  Si apre ki sa dimoun in ganny zize i ganny trouve koupab, i pou bezwen fer fas avek en santans ki sever.  Se sanmenm sa ki bann expert in konsider koman en retalyasyon par Leta kont bann dimoun ki egzers son Drwa Konstitisyonnel pour ganny zize olye pled koupab.  E sa pratik in osi ganny kondannen dan plizyer pei.

Me sa ki biro Prokirer Zeneral in anmenn devan Lasanble i enpe pli konplike ki sa, dan le sans ki i fer 2 dimoun ki’n ganny sarze ansanm pou trair kanmarad e enn i blanm lot pour komet sa lofans e li an retour pour son korperasyon i ganny en santans ki mwen sever, tandis ki son dalon i ganny en santans ki pli sever, si i deside pa pled koupab e fer fas avek prose.  Sa enn ki korpere li, i pled koupab e apre i vin en temwen leta kont son dalon e ede fer son dalon kondannen. Eski nou vreman konpran ki sa Proze de Lwa pe demande?

Mr Speaker, mon konsern avek en tel sitiyasyon se kimannyer en Ziz pou teste e evalye levidans en kondannen ki’n fer en deal avek Avoka Leta pour li sov son lekor e apre donn levidans kont son dalon koman en temwen Leta. Kimannyer nou pou konnen si sa dimoun i vreman pe koz laverite oubyen i pe met son dalon dan problenm par koz en ta mansonz akoz li in fer en deal pou sov son lekor.

Eski sa kalite levidans i sof e kredib?  Eski Lakour i kapab depan lo sa kalite levidans pou kondann en dimoun?  Eski i swetab ki Lakour i servi sa kalite levidans pou kondann en dimoun?  Tousala i bann konsern ki devret ganny adrese Mr Speaker. Annou pa taye pour vot anfaver en Proze de Lwa e apre dir:- c’est ma faute, c’est ma faute, c’est ma très grande faute.

Mwan mon krwar si Leta napa levidans kont en dimoun, i pa merit pe sarz sa dimoun dan premye enstan.  Si i pratik, Biro Prokirer Zeneral pou sarz dimoun ek en lofans kriminel menm ler napa levidans kont sa dimoun e apre swete ki son dalon i fer en deal e donn levidans kont li pour ganny en konviksyon.  Mwan Mr Speaker mon pou lav mon lanmen dan sa bann demars.  Demen ler en manm nou fanmiy i vwar li dan en tel sitiyasyon ki mon’n fek eksplike, la ki nou pou realize dan ki pyez nou’n antre ladan.

Mon pozisyon vizavi sa Proze de Lwa i reste enn ki kler e senp.  Mon anvi dir avek Biro Prokirer Zeneral, si ou napa levidans kont en dimoun, ou pa sarz li ditou, olye depan lo levidans son dalon ki’n fek fer en deal avek ou pou kondann li.

Mon dir sa Mr Speaker akoz mon konsyan danze ki i annan avek en tel levidans. Si 3 Ziz Lakour Dapel in vwar li neseser pou kondann sa pratik koman enn ki pa swetab, koman enn ki pa akseptab, enn ki danzere e ki annan bokou risk ki en dimoun ki pa ganny kondannen i kapab ganny kondannen inosaman, lekel nou pou desid otreman.

Mr Speaker, nou sistenm zidisyer i servi nou byen ziska prezan, menm dan labsans en tel Proze de Lwa.  Akoz ki Gouvernman in vwar li neseser pou anmenn sa Proze de Lwa la an 2007 e non pa avan sa? Rezon i tre senp e mwan mon panse ki sa Proze de Lwa in vin neseser akoz en case ki ti pas Ankour resaman e apre ki tou le 2 akize ti’n ganny kondannen, enn ladan ti fer rapel devan Lakour Dapel e konteste lefe ki in ganny kondannen lo levidans son zanmi ki ti’n fer en lagreman Plea Bargain avek Avoka Leta.  Lakour ti fer kler dan son zizman ki Lalwa Sesel pa rekonnet en kondannasyon ki’n ganny fer an rezilta en lagreman Plea Bargain. Lakour ti dir ki en tel kondannasyon i pa satisfezan e i les bokou dout si sa dimoun ti vreman koupab e la sa dimoun ti ganny large e son konviksyon ti ganny deklare koman pa valid.

Mr Speaker, i annan en gro danze avek en tel konsept Lalwa e mwan mon krwar Lasanble i merit konsyan avan nou vot lo sa Proze de Lwa.  Danze se ki en dimoun ki’n ganny arete e prosekite ansanm avek en lot i toultan annan en tandans pour li sov son lekor e blanm lot pour lofans ki limenm parfwa in komet.  La danze se ki parfwa en akize i riske pe koz mansonnz e blanm lot akize, zis pour li ganny en santans ki mwen sever, tandis ki lot i ganny santans maksimonm.

Mr Speaker, en dimoun in deza dir ki plito 99 dimoun koupab i pa ganny kondannen par Lakour pour lofans ki zot in komet, olye ki en dimoun ki inosan i kondannen e al prizon pour lofans ki li i pa’n komet.  E sa mon krwar i en konsern reel pou sosyete an antye. Anmenmtan ki nou pa oule dimoun ki koupab pe sorti Ankour san ganny kondannen, nou osi pa oule dimoun ki inosan pe ganny kondannen, pe fer santans prizon ler zot pa koupab.

E en danze kler avek en tel Proze de Lwa se ki en dimoun ki inosan i kapab ganny kondannen e pey pour le koupab.  Petet nou pa apresye signifikans e lenplikasyon sa Proze de Lwa, me mon asire ler enn manm nou fanmiy i vwar li  kwense dan en tel sitiyasyon ki nou pou realize lo kwa mon pe koz lo la ler mon dir ki sa Proze de Lwa i enn ki danzere e i merit ganny rezete.

Mr Speaker, Plea Bargain i osi kapab ganny servi dan en sitiyasyon kot en dimoun ki krwar, ki nou krwar i koupab i ganny demande pou pled koupab pou sov letan presye Lakour, an retour pour en santans mwen sever, sirtou enn kot sa dimoun pa pou bezwen al dan prizon.  La ankor Mr Speaker, i annan ankor serten danze.  In arive dan lepase kot dimoun ki inosan  in ganny met anba bokou presyon pou pled koupab par Avoka Leta, Lakour e menm parfwa son prop Avoka e annefe zot pa koupab.  E resers i montre si zot ti pled non koupab e fer fas avek zizman, alafendizour Lakour ti pou tre probab pa vwar zot koupab.

Mr Speaker, sa resers in prouve Langleter, osi byen ki Lanmerik ki sa pratik Plea Bargaining in menm osi ganny kondannen severman par bann group Drwa Imen e lezot Lorganizasyon ankor.  Mr Speaker, mon krwar i tre neseser pou nou regarde e konsidere akoz sa pratik in vin en nesesite dan ladministrasyon lazistis kriminel Sesel.

Rezon akoz dimoun ki’n ganny sarze avek en lofans kriminel pe vwar zot  ganny met anba bokou presyon pou fer en lagreman plea bargain e pled koupab an retour pour en santans ki pa tro sever, set akoz nou sistenm lazistis pe vwar li deplizanpli difisil e anba bokou presyon pou deal avek lakantite case e krim ki pe kontinnyelman ogmante e anvair Lakour.  Anmezir ki nou pep i agrandi e dimoun i vin pli sofistike, bann kriminel osi i rod fason kreatif e sofistike pou komet plis krim.  Sa i fer ki nivo krim i ogmante e anmenmtan, nou pa pe vwar en logmantasyon dan konstriksyon plis Lakour ek lapwentman plis Ziz ek Mazistra, pou fer fas avek sa fleo ki pe fer fraka dan nou sosyete.

Mr Speaker, mwan mon krwar ki si ti annan bokou plis Lakour e bokou plis Ziz ek Mazistra ki nou annan ansemoman, ti pou napa en nesesite pour nou ozordi konsider en tel Proze de Lwa.  La mon ti a demann Gouvernman, dan sa bann prosen mwan ki pe vini pou seryzman konsider apwent pli Ziz ek Mazistra e osi konstrir plis Lakour pou retir presyon ki deza annan lo nou sistenm Zidisyer.  Anou pa bliye ki Zidisyer i reprezant enn sa 3 pilye nou demokrasi e i osi enportan ki Egzekitif ek Lezislatif.  Nou sistenm Zidisyer i osi zwe en rol primordyal dan nou sosyete.  Alors, anmenmtan ki mon vwar li neseser pou pa siport sa Proze de Lwa, presizeman akoz sa bann konsern e defayans ki mon’n fek ilistre, mon ti a osi profit sa lokazyon pou demann Gouvernman pou pran an konsiderasyon bann pwen ki mon’n fek souleve e adres zot o pli vit posib.

Pour sa bann rezon Mr Speaker, mwan mon pa pe siport sa Proze de Lwa.

 

MR SPEAKER

Onorab Lucas.

 

HON WILBY LUCAS

Mr Speaker, sa Bill ki devan Lasanble pe fer provizyon pour 3 lamannman dan nou Criminal Procedure Code e dan mon lentervansyon, mon pou fer referans koman the CPC.  Mon annan lentansyon fer lentervansyon lo tou le 3 lamannman.

Mr Speaker, premye lamannman pe demande fer provizyon ki pouvwar ki Mazistra i annan pou pas santans aktyelman i ogmante sorti 7an pou vin 10an prezan e son lanmann i sorti R25,000 pou vin R100,000 e sa dan ka en Mazistra Senior e dan lezot ka bann Mazistra sorti 5an pour vin 8an prizon e son lanmann sorti R10 mil pou vin R75 mil.

Mr Speaker, pour mwan sa i en pa pozitiv avek lobzektif donn nou Lakour Mazistra pli gran zirisdiksyon, pour kot zot a kapab ede redwir bann ka kriminel konsidere pli serye ki aktyelman i bezwen ganny zize devan nou Lakour Siprenm.

Mon ti a osi swete sepandan vwar en lamannman paralel dan nou Courts Act e nou Seychelles Code of Civil Procedure, kot la osi pouvwar bann Mazistra i vreman limite dan bann ka sivil, kot zot kapab selman entertain en claim ki pa plis ki R25,000, kot sitwayen ordiner i bezwen al dan Lakour Siprenm kot zot kou laba i pli o e i pran plis letan pour en ka ganny ekoute e konplete.  Mon sepandan optimis ki en tel konsern i ava ganny adrese isi dan sa Lasanble dan en prosen Sesyon.

Donn mazistra plis pouvwar Mr Speaker, pou pas santans i pa telman nouvo dan nou prose kriminel e sistenm legal.  Ler Lasanble ti pas Lalwa Misuse of Drugs Act an 1995, sa Lalwa ti fer provizyon, anba Seksyon 42, ki donn Mazistra pouvwar san limit pou pas santans lo en dimoun ki’n ganny vwar koupab pour en lofans drog ki ganny mete devan zot.  Menm si Mazistra Sinyor ti annan pouvwar limite pou pas en santans pa pli o ki 7an, me anba Lalwa Drog, santans tel ki 8an prizon i deza pe ganny enpoze lo offenders koman santans mandatwar minimum pou lofans trafik drog.

Sa lamannman limenm, i pa pe osi afekte provizyon kot en Mazistra i kapab touzour refer en ka devan Lakour Siprenm anba Seksyon 7 CPC, pou Lakour Siprenm konsider santans ki pli o, kot zot Mazistra napa sa zirisdiksyon pou pas en tel santans.

Mr Speaker, lo kote sa lamannman ki pe propozisyon anba Seksyon 61A, kot Atorni Zeneral i kapab fer en ofer avek en dimoun ki enplike dan en ka kriminel, sa konsern i pa nouvo dan nou sistenm legal.  Petet i fer premye fwa ki sa i ganny mete dan sa ki nou apel statute law, oubyen i a pe ganny kodifye.

Sa konsept konsesyon dan prose kriminel Mr Speaker, in ganny pratike dan nou sistenm legal depi dan lepok kolonyal e sa in osi ganny pratike dan plizyer lezot zirisdiksyon Commonwealth, ki nou konn li koman the common law, ki vedir prosedan ki ganny devlope par bann Lakour siperyer.

Konsesyon dan prose kriminel Mr Speaker, i pran li 2 laform.  Enn, pandan staz kot en dimoun i ankor en sispe me lanket in konplete kot en ofer i ganny fer par Lapolis oubyen prosekisyon, ki permet sa dimoun pa ganny pourswiv, avek kondisyon ki i donn levidans kont lezot dimoun ki’n ganny enplike dan sa zafer koman en temwen pour prosekisyon, oubyen i ava ganny prosekite pour en lofans ki pli mwen serye e apre li i a kapab donn levidans kont bann akonplis.

Son lot form, kot en dimoun in fini ganny sarze e in vin en akize devan lakour la kot en ofer i ganny fer par prosekisyon ki sa sarz kont li i ganny retire, an kondisyon ki i donn levidans anfaver Prosekisyon kont sa lot dimoun ki’n ganny sarze ansanm avek li, oubyen i pled koupab lo en sarz ki pli leze e apre donn levidans anfaver Prosekisyon koman en temwen.

Mr Speaker, mon ti a kontan osi al pli lwen ki dan en fason osi i souvandfwa fer konsesyon kot i dir, mon pare pou mwan pled koupab lo en sarz e Prosekisyon i drop sa lot sarz kont mwan, oubyen i drop sa larestan sarz kont mwan.  Oubyen si sa sarz dizon i dangerous driving, kot mon licence i kapab ganny sispann, mon pare pou mwan pled koupab lo en ka ki pli leze, petet negligent driving, kot risk perdi mon licence i mwens.  E parey in ganny koze par Vis Prezidan, sa sanmenm sa ki nou apel en Plea Bargaining.

Mon krwar sa lamannman Mr Speaker ki devan nou pe adres sa premye sitiyasyon kot senpleman en Clause in ganny mete, pou garanti ki i annan si ou oule, sa dimoun i onor son promes, oubyen si i pa onor son promes Mr Speaker, i annan son konsekans e sa ki sub-Section 4 pe dir.

Amonnavi, sa lamannman i vin a en moman ki neseser pou kapab koriz en lerer ki nou Lakour Dapel malerezman ti fer ler zot ti donn desizyon dan en ka an 2005, kot zot ti rezet sa Plea Bargaining. Apre sa desizyon, nou ti konstate ki ti annan diverzans lopinnyon parmi bann Avoka e lezot Ziz.

Mr Speaker, an sa ki konsern sa lamannman dan Seksyon 79 pou donn Master pouvwar pou fer sorti warant, mon kapab dir i en lot pa pou anmenn plis lefikasite dan Ladministrasyon Zidisyer.  Nou a kantmenm dir, parey mon’n fer sorti oparavan, nou’n perdi en loportinite pour nou osi adres limitasyon Master dan son rol dan nou prose sivil.  Nou annan nou en Master Mr Speaker ki konpetan, ki kapab, kot i ti a mye kapab donn plis koudmen bann Ziz pou ekout bann ka ki pli mwen konplike.  Me poulemoman, nou Lalwa pa permet li fer sa.

Me ankor enn fwa Mr Speaker, mwan mon optimis ki sa i a ganny adrese a en moman apropriye isi dan sa Lasanble.

Lo sa not, mon a dir ki sa 3 lamannman ki devan nou i annan son merit e son lobzektif i kler, alors mon a demann tou bann Manm lo sa kote latab pou zwenn mwan pou siport sa Bill.

 

MR SPEAKER

Onorab Georges.

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker, mon’n ekout avek bokou latansyon sa ki’n ganny dir deza par Vis Prezidan e osi par mon 2 koleg dan sa Lasanble e dan en lot Lenstitisyon bomaten.

Mr Speaker mon annan serten dout swivan sa ki mon’n fek tande.  Mon ti ava kontan premyerman selman endorse pwen ki Onorab Lucas fek fer e mon annan en lenpresyon ki sa ki devan nou i en pti pe en reaksyon knee-jerk e avek en pti pe plis konsiltasyon, par egzanp si ti annan en sistenm white paper oubyen si ti annan en sistenm en Komite Lasanble ki ti kapab regard sa bann keksoz avan ki i arrive, mon krwar nou ti’n kapab ozordi annan 2 keksoz.

Premyerman, annan en seri lamannman ki ti ava bokou pli larz ki sa enn ki nou annan, sirtou an sa ki konsern Master.

E dezyenmman, mon krwar ki nou ti ava’n kapab tonm dakor lo sa issue Plea Bargaining ki vreman i en konsern parey in ganny dir e ki annan en gran diverzans lopinnyon, pa selman ant bann Avoka isi Sesel, me ant bann Avoka enpe partou dan lemonn, pour bann rezon ki Onorab Elizabeth in fer sorti byen kler bomaten.

I pa en konsept fasil e i pa en konsept ki mon krwar i ganny kouver dan son lantyerte tel parey i ti’n devret dan sa lamannman ki devan nou la bomaten.  Mon krwar sa lamannman i en pti pe tro senplis e i pa kouver tou bann eleman.

Alors Mr Speaker, mon premye reaksyon lo sa Proze Lalwa se ki i en loportinite.  Manke nou pou bezwen retournen, mon sir byento e extend li ankor. Z anmen sa i en bon fason fer.  E mon ti a kontan Mr Speaker, atraver mon lentervansyon, atraver sa de parol ki mon pe dir la bomaten, demann ou e Vis Prezidan ki la, regard en pti pe, sirtou ki nou profesyon i ase byen reprezante dan sa Lasanble, konsider enpe plis konsiltasyon dan en faz avan Lezislasyon i ganny propoze, instead of annan en deba tel parey nou pe annan la ozordi, en Komite Lasanble oubyen en white paper ti ava de fason mon krwar pour nou kapab annan Lezislasyon ki nou kapab propoze dan en fason bi-partizan dan lefitir, akoz apre tou, se Lezislasyon ki nou tou nou pou bezwen swa fer fas avek, swa enplimante dan en fason oubyen dan en lot.

Avek sa detrwa mo lentrodiksyon Mr Speaker, permet mwan regard sa 3 lamannman ki devan nou enn par enn.

Premyerman, increase ziridiksyon Mazistra lo kote santans.  Mon en pti pe anbivalan lo sa pwen.  Tou increase ki ganny anmennen i toultan anmenn mwan fer en gran refleksyon akoz sirtou lo nivo santans prizon.  I pa dir ki Mazistra pa osi konpetan ki Ziz, me i annan kantmenm en distenksyon.  Se pour sa rezon ki enn i apel Mazistra e lot i apel Ziz.  Sa enn ki Mazistra i kekfwa toutafe konpetan, me selman i bezwen pe deal avek en seri keksoz ki mwen grav ki en Lakour Siprenm, kot i annan Ziz  i deal avek.  E mon krwar nou devret fer en distensyon ant sa.

Mon toutafe dakor avek Onorab Lucas ki par egzanp, lo nivo sivil, ziridiksyon Mazistra ki limite a bann zafer ki mwens ki R25 mil i bokou, bokou tro ba e i merite ganny en increase sibstansyel.  Mon pa tro krwar ki the same applies pour bann lapenn penal, tel parey i annan la.  Apre tou Mr Speaker, 10an dan lavi en dimoun i en gran kantite letan.  Menm 8an i en gran kantite letan.  E si ou pou donn en dimoun pouvwar, i kapab aras laliberte en dimoun pour sa kantite letan, nou devret fer sa avek bokou, bokou prekosyon, avek bokou bokou zizman, avek bokou, bokou limazinasyon.

I kapab ki nou ava dir, be in any event Mazistra konmela i kapab al ziska 5an, 7an, 8an menm dan ka bann statutory offences, kot i annan en minimum sentence, zot napa swa.  Me mon krwar sa dan limenm i en rezon pour nou proceed avek bokou plis caution. Akoz en Mazistra ler i konnen in trouv en dimoun koupab, me ki son lanmen in ganny anmare, i bezwen enpoz en santans.  I fer li san gran refleksyon.  Me ler i bezwen pas en santans, i ti kapab al depi zero ziska 10an e ki i pe al pas 10an, mon krwar son desizyon i vin enn ki anmenn bokou, bokou plis refleksyon e anmenn bokou, bokou plis keksoz ki ava vin avek.

E pour sa rezon Mr Speaker, malgre ki mon krwar mon pou siport sa lamannman, mon ti ava swete vwar bokou plis refleksyon lo sa avan ki i ti vin isi ozordi.  Me on balance parey mon dir, mon krwar mon pou al avek akoz bann rezon anfaver dan mon lespri ki i en pti pe pli kredib ki bann rezon kot malgre ki mon pa krwar, avek tou respe ki mon annan pour Vis Prezidan, ki sa sel rezon ki li in donnen i le meyer rezon ki i ti annan, i annan lezot pli bon.

I tre rar ki Mazistra i trouv li dan en sitiyasyon kot in trouv en dimoun koupab me i bezwen anvoy zafer anler kot gran Lakour parey nou dir, pour al pas en santans ki li i pa kapab pase.  I tre rar e sa leksplikasyon ki sa i ava fer travay mars en pti pe pli vit, i pa meyer legzanp ki nou annan.  Mon krwar meyer legzanp ki nou annan se bann ki’n deza ganny evoke.  Donk, pour sa enn, malgre ki mon ti ava swete vwar bokou plis deba aprofondi, mon ti ava swete vwar tou sa bann rezon ganny etidye par nou Lasanble dan en staz Komite avan ki nou’n ariv la ozordi.  Malgre sa, mon krwar ki on balance i pa en move lamannman e mon pou siport li.

Mon ava al Mr Speaker, vitman lo trwazyenm lamannman, Master, ki i ti plis ki tan ki Master Lakour i ganny sa pouvwar fer sorti en warant akoz konmela, Master i fer tou keksoz, me ler i ariv fer warant, i bezwen anvoy sa zafer devan en Ziz, zis pour sa Ziz issue en warant e it makes no sense e swetab e mon pou siport sa lamannman ki Master li osi i ganny sa pouvwar tel parey sa lamannman pe prevwar.

Mr Speaker, trwazyenmman, Plea Bargaining e se la vreman kot mon krwar nou pou annan en problenm.  E sa problenm i vin dan plizyer fason.  Mon pa satisfe e mon pou dir li kler ki lamazorite lemonn Commonwealth ozordi i krwar ki Plea Bargaining i en bon keksoz.  Mon pa krwar.

Onorab Lucas in eksplik nou e i annan toutafe rezon ki sa i kapab ariv a 2 nivo ou a 2 moman.  Enn, ler sa dimoun i ankor en sispe e lot ler in fini ganny sarze.

Mr Speaker, ler en dimoun i en sispe, Plea-Bargaining i en pti pe parey lavortman.  Nou tou nou pa kontan, nou tou nou ti a swete ki napa abortion ki arive, me i en realite ki nou bezwen viv avek akoz menm si nou dir pa fer, dimoun pou kontinnyen fer li.  Plea Bargaining i parey.  Ler en Zofisye Lapolis, CID pe fer lanket dan en zafer, whether or not i pou dir li pa fer, i touzour en zouti enportan pour li annan e en zouti ki i pou servi malgre ki ou  anpes pou li servi en co-accused oubyen en co-suspect e promet li en keksoz pour li kapab ganny levidans, pour li kapab nail the main suspect. Sa i kler.  I ariv dan tou pei lemonn.  I ariv dan tou Lafors Lapolis.  Annou pa pli rwayalis ki Lewa e dir ki isi Sesel nou pa kontan sa keksoz.  Like it or not, i en realite, i pou arive.

Pa sa ki sa lamannman pe target akoz sa lamannman, mon krwar tou dimoun i aksepte, Atorni Zeneral ziska dernyen pti Konstab, ki sa keksoz i en pratik ki non selman anzandre dan Criminal Investigation, me i pou kontinnyen, like it or not e annefe, mwan mon krwar ki a sa nivo, i en bon keksoz.  Se ler zafer in ariv Ankour ki problenm i arive.  E ler en desizyon in fini ganny pran Mr Speaker, pou sarz 2 dimoun, se la kot problenm i arive ler Atorni Zeneral ki osi the Prosecuting Authority e anba Konstitisyon, i  annan sel lotorite ki pou deside lekel ki i pou pourswiv oubyen lekel ki i pa pou pourswiv e son desizyon will not be called into question by anybody, okenn Lakour okenn Lenstitisyon, okenn Ombudsman, okenn Parlman, okenn nanryen i sacrosanct dan sa ki i fer.  Se la kot problenm pou arive e sa problenm Onorab Elizabeth in met son ledwa lo la.

Isi Sesel, nou problenm i vin pli grav akoz non selman nou bezwen fer fas avek larealite ki dan serten ka, move desizyon pour ganny pran e se pour sa rezon ki i annan en diverzans lopinnyon parmi Avoka e en boug ki pli koupab, me pour en rezon ou pour en lot, ganny sa faver e sa enn ki mwen koupab, pour en rezon ou pour en lot, pou trouv son lekor at the receiving end e sa Mr Speaker, i totalman inakseptab dan en sistenm criminal justice, sirtou enn kot nou annan Lartik 19 dan nou Konstitisyon.  E mon ava retourn lo la dan en pti moman.

Nou bezwen anpes posibilite ki lenzistis i kapab ganny fer lo desizyon en dimoun pou prefer en akize kont en lot, oubyen pou sakrifye en dimoun pour li kapab ganny en lot.  Okenn sa bann keksoz i pa akseptab dan nou prosesis kriminel.  I pa aksepte ki en dimoun ki pa merite ganny trouv koupab i ganny trouv koupab, parey Onorab Elizabeth in dir.  Tou Ziz e tou Avoka dan tou lemonn antye, avek kekfwa leksepsyon Prezidan Lanmerik Mr Bush, i dakor ki i vo mye ki 99 poursan koupab i sape ki enn inosan i ganny trouv koupab inosaman.  E se la kot nou problenm i arive akoz avek sa Plea Bargaining ki pe ganny entertain.  Si nou pas sa ozordi dan nou Lalwa, Atorni Zeneral as a Prosecuting Authority i pa kapab ganny kestyonnen pou annan sa pouvwar desizyon avan ki Ziz i fer son desizyon pou li dir ou, ou pe sape ou, ou pe kondannen.

Mr Speaker, mon pa krwar ki nou sosyete i merit oubyen i devret entertain en tel keksoz. Me mon problenm:- e se pa pour sa rezon ki neseserman ki mon annan en problenm akoz nou tou nou entelizan e nou tou nou kapab fer fas avek sa bann zimnastik legal.  Mon problenm i pli fondamantal e pli senp.  E sa se Lartik 19 nou Konstitisyon, ki enn bann pli long Lartik e se sa Lartik ki permet e ki dir ki tou dimoun i annan en Drwa  to have a fair trial.

E ki nou vwar dan sa Lartik se ki enn bann keksoz e i toutafe normal 19(2)(g), okenn dimoun ki ganny sarze avek en lofans Konstitisyon i dir:- e sa se Konstitisyon ki dir pli for ki sa Lalwa, pa pou kapab ganny forse pou li testifye dan en trial, oubyen pour li konfes son guilt. Dan en Plea Bargaining, se ekzakteman sa ki nou pe fer.  Ou pe fors en dimoun konfes son guilt pour li kapab ganny en santans mwens.  Sa dimoun i kapab fer li. Sa dimoun i annan toutafe drwa fer li.  E i annan defwa, an konsiltasyon avek son Avoka, i fer li.  I dir annefe wi, mon dakor, mon koupab, mon’n get levidans, levidans i kont mwan, alors mon pou throw myself at the mercy of the Court. Mon pou plead guilty. I kapab fer li.  Okenn dimoun i annan toutafe drwa fer li.  Me eski i devret ganny tante pou fer li atraver en Plea Bargaining? Se sa ki la kestyon.

Me parey mon’n dir Mr Speaker, ler nou regard sa lamannman, annou pa reste dan domenn Ziridisyonnel e Konstitisyonnel.  Annou al lo son prop parol sa lamannman.  E ki nou vwar anba Clause 61A(2).  Every person accepting an offer, setadir sa enn ki pe fer sa Plea Bargain, shall be examined as a witness in the case.  Shall be examined. E i kler akoz i shall, i pa kapab may, akoz ou bezwen fors li pour li vin donn levidans kont sa lot.  Se pour sa rezon ki sa shall i la e se pour sa rezon ki Onorab Potter pa’n demann pou sanz sa shall. In demann pou sanz lot dan sou-Seksyon 3, ki nou ava retourn avek taler.

In fact, mon profit sa lokazyon pour demann ou laposibilite adres sa ler sa lamannman i ganny fer plitar.  Me poulemoman, i kler akoz sa shall i la.  Sa shall dan (2) se ki ou bezwen fors sa boug donn levidans.  That’s why you are doing the Plea Bargain with him pour li kapab vin klout sa lot enpe plitar e imedyatman, sa i al kont nou Konstitisyon.  19(2)(g), direct contradiction with the Constitution e donk sa i unconstitutional e se pa mwan ki dir li Mr Speaker.  Mwan mon en senp nanryen ditou, me mon parye avek nou tou la ozordi, ki premye fwa ki sa i arive e premye fwa ki en dimoun i testifye, Lakour Konstitisyonnel, kekfwa, pa Lakour Konstitisyonnel me Lakour Dapel pou touy sa lamannman lo sa pwen akoz i al kont Konstitisyon.  E se pour sa rezon ki mon’n komanse an dizan avek en pti pe plis diskisyon.

Mr Speaker, mon pa ti’n vwar okenn sa bann pwen avan mon ti vin la bomaten, e that’s the beauty avek deba.  Mon pa ti’n vwar okenn sa bann.  Anmezir ki mon’n ekout mon bann koleg, in vin kler ki annefe, i annan en problenm.  Nou ti’n devret kapab, mon krwar, selon mwan, sort out sa avan, akoz i annan en fason pou fer sa ki i pa vin unconstitutional. I annan en fason ki ou anmenn plea bargaining ki toulede kote i ava kapab aksepte.  Me mon pa krwar ki sa lamannman i neseser.

E donk, pour senp rezon ki mon krwar, forget everthing else ki mon’n dir bomaten, pour senp rezon ki i kler pour mwan ki 61A(2) i al kontrerman avek 19(2)(g) nou Konstitisyon.  Mon pou bezwen, malgre ki mon pa oule vot kont sa lamannman.  Malgre ki mon dakor avek premye bout, mon dakor avek trwazyenm bout e mon krwar ki straight(?) i ti devret pe pase la, and it’s long overdue. Mon dan lenposibilite fer li.  Mon swete ki mon annan tor me mon pa krwar Mr Speaker, ki lo sa pwen ki mon annan tor e mon ti ava kekfwa demann avek bann ki annan enpe plis leksperyans ki mwan e bann ki pe drive sa lamannman ozordi, pour nou pa touy li.  Pour nou kekfwa hold it over pou ankor enn de semenn.  Regard li ankor e fer sir ki nou a kapab, avek en pti pe plis thought ariv avek en prosedir, en lamannman ki nou tou nou ava kapab……

(Technical problem)

 

HON BERNARD GEORGES

………. And that’s what I have to say. Mersi.

 

MR SPEAERK

Onorab Andre.

 

HON CLIFFORD ANDRE

Mr Speaker, mon pa pou adres premye lamannman e osi trwazyenm lamannman, akoz mon krwar bann keksoz ki mon ti pou dir in ganny fer sorti ase kler, me mon pou tous lo dezyenm lamannman akoz mon osi krwar ki i annan serten keksoz ki’n ganny souleve ki merit ganny en latansyon.

Mr Speaker, dezyenm lamannman dan sa Bill i pe donn Atorni Zeneral diskresyon pour li fer en lof avek en dimoun, ki swa direkteman, ou endirekteman i konsernen, ou ki form par dan komisyon en lofans.  Sa i si Atorni Zeneral limenm i krwar i kapab ganny serten levidans avek sa dimoun.

Sa lof Mr Speaker, i vin dan 2 form.  Parey nou’n vwar, sa dimoun i ganny sarze avek en lot lofans, pour ki sa dimoun i paret koupab, ou ki sa dimoun pa ganny anmenn Ankour, an koneksyon avek sa menm zafer.  Sa, definitivman i lo kondisyon ki sa dimoun i donn levidans ki korek e lo sirkonstans an antye ki sa dimoun i konnen, an koneksyon avek sa lofans e osi lo okenn dimoun konsernen avek sa lofans, ki swa i sa dimoun prensipal ouswa in ede dan komisyon sa lofans.

Mr Speaker, tou dimoun ki’n aksepte en lof anba sa Seksyon pour mandatwarman, parey in ganny dir, ganny egzaminen koman en temwen dan sa zafer.

Mon pou al en pti pe lo Lartik 19(2)(g) parey in ganny mansyonnen, kot si sa dimoun in ganny demande pour li fer sa son Drwa Konstitisyonnel pe ganny vyole.

Mr Speaker, sa pour mwan dan mon pwennvi i pa korek.  Akoz mon dir sa, set akoz sa dimoun in ganny en lof met devan li, kot li i pou swazir e i pou gete si i annan posibilite pour li aksepte sa lof e letan in aksepte sa lof Mr Speaker, i kler ki investigation pou ganny fer par Lapolis pou verifye lotantisite son bann levidans.

Alors, letan i pou aksepte sa, i kler ki sa dimoun i pa pou kapab koz manti, ou si i koz manti, son levidans pou ganny teste par Avoka Ladefans ki souvandfwa i ganny fer.

Mr Speaker, mon pou al lo sa lot bout kot si sa dimoun li i pa lo bail, i pou kapab ganny detenir ziska ler sa case i fini.  Sa Mr Speaker, i pour serten rezon spesifik.  Enn, se pou garanti sekirite sa dimoun.  Dezyenmman, pour ki son levidans limenm pa ganny enterfer avek par lezot dimoun.  Si en dimoun pour ki en lof ti’n ganny fer, i swa volonterman kasyet okenn keksoz ki materyel ouswa in donn fo levidans an donnan sa levidans, i pa’n konform avek bann kondisyon son lof, sa dimoun i kapab ganny sarze an referans avek sa lofans ki in komet, oubyen an referans ki sa lof in ganny fer.

Alors Mr Speaker, sa i an dot mo esey klersi enpe dout ki’n ganny souleve lo kimannyer en dimoun i kapab pran lavantaz pour li esey frame en lot son kanmarad, oubyen kot en dimoun li, i konsider son lekor koupab e i pe sey tir son lekor dan sa lofans e anmenn son kanmarad dan sa lofans.

Mr Speaker mon pou sit de legzanp ase kler.  Enn se ki ler en dimoun oubyen si en dimoun in komet en lofans kot in donn en kouto avek en lot dimoun pou komet en murder, alors enn ant sa 2 pou bezwen vin eksplike oubyen donn levidans kont sa lot ki sa lot in fer e lekel ki ti donn li.

Lot pwen Mr Speaker, se ki si en dimoun i anba lenfliyans, swa lalkol oubyen drog e in ganny en sitiyasyon avek en lot dimoun, dan sa konteks, en lot son koleg oubyen son zanmi i vini i vwar poudir i ankoler e i donn li en kouto pour li komet en lofans, me li i ti senpleman ankoler i pe dispit avek sa lot dimoun e i pran sa kouto avek son zanmi ki’n donn li i pik en lot dimoun e dan sa konteks i komet en murder. Sa dimoun ki dan sa konteks nou pou dir i principal offender, i kapab ganny apele pou eksplik enpe sirkonstans sa lofans ki’n ganny komet.

Mr Speaker, parey nou’n ganny dir, sa lamannman i osi fer provizyon pour en Statement donnen par sa dimoun anba kosyon, sirman i pou kapab ganny donnen kont sa dimoun si sa lof i ganny retire.  E sa pou ganny fer Ankour Mr Speaker.  Dan sa Bill, tou sa ki mon pe mansyonnen i fer provizyon dan sa Bill si nou nou’n get li byen.

Mr Speaker, menm si in ganny dir ki Atorni Zeneral i en dimoun, me Atorni Zeneral pa pou kapab fer en lof si i pa sir e i pa vwar, i annan merit pour li fer en lof.  I neseser ki nou vwar parey mon’n dir levidans ki pou ganny donnen par sa dimoun.  I pou ganny en investigation thorough par Investigating Authority ki Lapolis.

Mr Speaker, in ganny mansyonnen ki Plea Bargaining i en keksoz ki inakseptab dan bokou pei, me selman mon pou dir i ganny pratike dan tou pei.  Langleter par egzanp i dir ou si ou pled koupab a premye lenstans, en tyer ou santans i ganny tire lo ou.  So, si ou ti pou fer 3an, deza ou’n fini desann pou fer 2an.  Alors, i en pratik menm si bann Lorganizasyon Drwa Imen i met lobzeksyon oubyen zot annan strong views lo la, i still ganny pratike dan mazorite Zirisdiksyon Commonwealth.

Mr Speaker, se pour sa rezon ki mwan mon pou siport sa Bill akoz mon krwar Gouvernman pe esey met azour nou Kod Kriminel pour ki i pran an kont swe ki Lakour Dapel ti fer e ki laprosennfwa ki en Plea Bargaining a sa nivo i ganny fer, i ava kapab ganny konsidere devan Lakour Dapel koman en keksoz ki’n ganny fer an konformite avek Lalwa.

Mr Speaker, se pour sa bann rezon ki mwan mon pou siport sa Bill e mon pou demann mon bann koleg lo kote Lopozisyon osi pou siport sa Bill.

 

MR SPEAKER

Onorab Potter.

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker, mon santi ki lo sa Bill nou napa konsansis lo sa dezyenm lamannman, byen ki nou agree lo premye e trwazyenm lamannman e se pour sa rezon ki mon pou restrikte mon lentervansyon lo sa dezyenm lamannman.

Mr Speaker, pour komanse, mon ti a kontan petet remind nou bann Manm Onorab lo nou vre rol isi dan sa Lasanble.  Nou rol dan Lasanble i pou defann lentere lepep e lentere piblik. Nou pa la koman ni Avoka Defans ki koman Avoka Prosekisyon.  Nou pa la ni pou zize, ni pou prosekite, ni pou kondannen.

Mr Speaker, sa lamannman lo Plea Bargaining pour mwan i pe target bann krim oubyen bann kriminel ki ozordi pe vin pli entelizan e pli sofistike.  Nou tou nou konplent, nou tou nou koz lo logmantasyon dan krim, nou tou nou koz lo nesesite ki Gouvernman i fer plis, ki Lakour i fer plis, ki Lapolis i fer plis, me selman ler Gouvernman i pran en pa parey, nou rod tou rezon anba Lalwa, nou rod tou lenterpretasyon bann jargon Lalwa parey nou dir, pour nou sey kestyonnen, oubyen pour nou sey kree dout lo bann vre lentansyon sa lamannman.

Mr Speaker, ozordi krim dan Sesel i pe swiv pattern krim dan lemon, kot ou pe vwar ou bann krim ki pe ganny organize ki kot nou apel sa bann organised crime, kot bann krim pe ganny masterminded par bann dimoun ki reste par deryer ki pa neseserman oubyen direkteman enplike, ou ganny vwar pe komet en krim e ki malerezman probableman e tre probableman, zot servi bann lezot dimoun pou egzekit zot bann swe, zot bann lord.

Me sa ki pli malere e danzere se ki nou osi vwar nou en cohort Avoka Defans ki pe pozisyonn zot dan en serten fason pou defann sa bann krim ki ganny organize dan sa fason pli sofistike.

Mr Speaker, sa lamannman zisteman pe target sa bann Avoka ki rod bann rezon defans pli sofistike pou sov bann  kriminel, bann mastermind ki rod bann fason pli sofistike pour servi bann lezot dimoun pou egzekit zot bann krim kont lentere piblik.  E se pour sa rezon ki nou sa kote, nou pou defann sa lamannman lebra kase.

Mr Speaker, in ganny dir ki sa pratik i pa nouvo dan Zirisdiksyon enternasyonal.  Menm isi, sa pratik in egziste atraver listwar e tradisyon e in menm servi dan bann ka krim ki nou’n deza eksperyanse Sesel.  Si mon memwar i servi mwan byen, mon krwar i ti ganny servi dan ka mert defen Kaptenn Michel.  E alors, pour mwan sa lamannman pe senpleman donn li en plas pli legal, oubyen lezitim dan nou Zirisdiksyon e zisteman ferm sa bann zwen ki bann zwer i servi pour zot get away avek bann mert, bann krim entolerab ki parfwa nou sosyete, nou bann fanmiy, nou vwazinaz i eksperyanse.

E sel keksoz sa lamannman pe fer, i pe donn sa co-accused en swa pour li deside si, apre ki in ganny atrape dan sa gang, i pare pour li swiv son gang e antre an grap dan prizon, oubyen servi son konsyans en pti gin e dir bon, dan lentere lazistis ki nou krwar ladan, dan lentere bann viktim, sa krim ki mon’n komet, alors mon a cross the floor e mon ava ed prosekisyon avek bann levidans ki ava ede dan atrap sa vre koupab.

Se sa  ki sa lamannman pe demann nou senpleman pou fer la ozordi bomaten.  Prezan, si sa pour ankouraz traizon ant en voler ek en  asistan voler, ant en trafiker ek en asistan trafiker, ant en koripter ek en asistan koripter.  Mr Speaker, mon lwayote i kler dan sa bann sitiyasyon.  Mon krwar sa i en risk ki en ko-akize oubyen en akize i pran ler i deside al mel li, al sali son lanmen dan en bann sirkonstans parey.  E si sa risk ki i pare pour li pran, i bezwen aksepte pour li face konsekans.

Mr Speaker, pli gran risk ki nou ava pe pran par pa siport sa lamannman se ler 2 co-accused in vin devan Lakour e toulede i enplike pour mert, menm si i annan zis enn parmi le de ki’n pik sa boug e sa lot i deside pa korpere pou donn levidans pou montre lekel vreman ti pike, i oule reste senser avek son krim ki in komet e ki ou annan ou en Avoka zougader ki vin devan Lakour e ki rod tou zwentir pou montre, pou kasyet levidans ki sa perpetrator in komet e ki toulede ki’n komet sa krim..

(Interruption)

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker, nou kapab ganny non sa Avoka silvouple, akoz Onorab pe al en pti pe lwen dan son tretman an zeneral, mon profesyon e sa i pa akseptab pour sa Lasanble.  Dir nou lekel sa voka e fine e la nou ava ………….

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab …….

(Interruption)

 

MRS POTTER

Mr Speaker, mon pa pe fer referans avek okenn Avoka.

 

MR SPEAKER

Mon pe swiv tre byen son lalinny pour gete, si i pa al kont okenn endividi.

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Non, non.  Onorab, ler mon koze, ou reste trankil.  In servi term Avoka zougader.  Mon pe swiv son largiman ki i pe al ladan de tre pros e mwan mon satisfe ki i pankor target okenn Avoka lo sa kote.  Zour dan mon lespri i annan dout ki i pe komans target enn ant zot, then I will move. Me poulemoman, i dan zeneralizasyon.

 

HON BERNARD GEORGES

Mon a fer ou rapel Mr Speaker, ki okomansman son lentervansyon, Onorab Potter ti koz bann Avoka Ladefans ki pe vin defann sa sitiyasyon e i annan zis 2 isi.  I annan Onorab ………….

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab, lo komansman i senp. In dir nou pa la koman Avoka pou defann ouswa prosekite dan sa Lasanble.  Nou la koman Manm Parlman.  Mon pe swiv li.  I pa’n dir Defans.  In dir Defans ek Prosekisyon e nou la koman Manm Parlman nou pa koman Avoka Defans ouswa Avoka Prosekisyon.  Se sa ki’n ganny dir e please, I’m calling you to Order now e les Onorab Potter kontinnyen.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker, mon ti a kontan reasir Onorab Georges ki mon pa pe fer okenn referans ni a okenn Avoka spesifik.  Mon pe koz an zeneral lo bann ka ki souvandfwa ler ou lir dan bann lezot Zirisdiksyon, i annefe biznes en Avoka Defans pour li sey rod tou zwen pour li fer son kliyan sorti, me malerezman dan sa prose, sa kliyan ki i pe sey sove, probableman in komet en krim ki nou tou nou konnen lasosyete i kondannen.  Se sa ki mon ti pe dir.  Me si in pran sa pour li, mon vwar li enpe drol.

Mr Speaker, parey mon pe dir, tousala, nou, nou koman bann Manm Parlman, zisteman mon retourn lo nou rol koman bann Manm Parlman, nou bezwen parfwa fer sa swa e nou swa, nou pa devret annan okenn konpromi lo kot i konsern sekirite e byennet piblik e lape piblik.  E se pour sa rezon, mon santi ki sa lamannman i al pli lwen ki petet bann largiman legal ki’n ganny anmennen isi dan sa Lasanble bomaten.

Mr Speaker, i annan en proverb ki dir ou, ‘Si ou oule detri ou lennmi, fer li vin ou zanmi.’  E i ekzakteman sa ki sa lamannman pe sey fer avek sa lennmi sosyete ki’n ede dan komet, oubyen ki’n komet en krim kont Leta, kont sosyete, ki prosekisyon pe sey fer li vin son zanmi, pour li kapab detri sa pli gran lennmi out there akoz annou pa bliye ki krim ozordi dan lemonn i en network e se pour sa rezon  akoz i en network ki parfwa menm i enplik sa eleman Avoka Ladefans i antre ladan, kot zot santi zot, kot zot vwar zot parler zot pe defann en keksoz ki zot menm zot, zot konnen sa dimoun in komet.  Me zot trade i koumsa, ki ou a fer,  nou bezwen respekte.

Alors Mr Speaker, pour nou isi lo sa kote, sa co-accused ki pe vann son nanm ek prosekisyon pour nou i en lennmi Leta, i en lennmi piblik, i kont lentere lepep e nou, nou pa pou tolere.  E Mr Speaker, mwan mon santi ki sa lamannman pe ganny table dan en moman apropriye, sirtou swivan zizman ki Lakour Dapel ti donnen dan en ka tou resaman e ki zisteman in kree en presedans ki ti pou kapab permet bann avoka defans  vwar en zwen demen pou kapab evite ki  selwi ki’n komet sa krim oubyen sa co-accused son levidans pa kapab ganny servi devan lakour pour ed prosekisyon.

Se sa egzakteman ki sa amannman a mon’n avi pe pourswiv.  Me pli enportan  ankor mon krwar tou resaman dan diskour Prezidan Larepiblik a lokazyon Lazournen Nasyonnal, Prezidan Michel ti eksprim, ti renouvle son determinasyon koman Prezidan nou pei pour li servi tou son mwayen posib, tou zouti posib pour nou konbat bann fleo ki pe afekte nou sosyete tel ki krim, drog, lalkol etc.

E mon santi ki a’n aportan nou sipor sa kote a sa lamannman nou ava pe zwenn Prezidan Michel dan sa batay e nou ava pe anvoy en mesaz tre kler avek bann ki komet oubyen ki soutire, oubyen ki defann sertan aksyon parey ganny fer dan nou sosyete ki lo sa bann kestyon nou poru zero tolerant avek zot e lo sa not mon ti a kontan envit tou mon bann koleg isi lo sa kote pour nou donn nou sipor sa lamannman e Vis Presidan rest assure ki nou pou donn ou Bill sipor ki i merite.

 

MR SPEAKER

Annou sey evit tandans pou nou sorti lo Bill devan nou.  Mon krwar depi bomaten nou’n byen komanse.  Onorab Adonis.

 

HON BERNARD ADONIS

Thank you, Mr Speaker. Mr Speaker, mon krwar i annan bokou ki’n ganny dir, mon pou fer sir ki mon pa pou tro repet sa ki’n ganny dir.  Mwan osi mon ti a kontan donn mon sipor a sa Bill ki devan nou.  Mon ti a kontan si ou oule, pa tous lo sa premye avek trwazyenm pwen akoz mon krwar i kler e mon a plito si ou oule tous lo sa enn ki en pti pe kontansyon, sirtou sa dezyenm bout ki koz lo Plea Bargaining.

Mon krwar, parey in fer resorti, Plea Bargaining mon krwar i en konsept ki parey menm Onorab Georges avek Onorab Elizabeth in dakor avek, ki i en konsept ki ganny servi dan en kantite zirisdiksyon enkli Langleter, Lenn, Sri Lanka eksetera.  E i en konsept ki ganny servi toulezour.  Mon pa krwar ki Plea Bargaining, kekfwa pour nou, nou get li koman en nouvo keksoz, me selman parey in ganny fer resorti par bann entervenan avan mwan, i en keksoz, i en konsept ki menm in deza ganny aplike isi Sesel dan plizyer ka, me son problenm se ki kekfwa i pa ti en keksoz legal.  I pa ti dan Lalwa.

E ki sa Bill devan nou pe demande i senp.  Mwan, kekfwa mon pou senplifye sa.  Mwan mon get li koman en kontra.  Mon krwar nou tou ki la, sirtou bann Avoka, nou konn byen ki ler nou koz en kontra, nou koz lo en offer avek en acceptance. Mon krwar ki Onorab Georges pe donn nou lenpresyon ki Konstitisyon pe vyol Drwa sa lot ko-akize.  Non, non.  Mon pa krwar i annan okenn vyolasyon Drwa.  Amonnavi, mon pa krwar i annan okenn vyolasyon Drwa par sa lot ko-akize parski parey mon’n dir, i en lof sa.  E ou ganny drwa refize.  I pa en zafer kot ou ganny tyonbo ek en lakord i dir ou, ou bezwen vini e ou bezwen vin donn levidans kont sa lot dimoun,  non.

Dezyenm pwen mon krwar osi en lot pwen enportan ki nou bezwen realize.  Mon krwar Onorab Elizabeth in tous lo sa pwen kot in dir nou ki i kree serten problenm kot nou pou vwar 2 akize ki’n partisip dan en sel lofans, zot pe lager kont kanmarad.  Ankor, mon pa krwar sa i leka.  Mon pa krwar sa i leka, pour la senp rezon ki dan Plea Bargaining, sa enn ki’n pare pou li vin devan pou li donn serten levidans enportan, son levidans i pa final.  Son levidans i pa final parski son levidans i kapab ganny kestyonnen Ankour par Avoka Ladefans parey i ganny fer dan bokou ka.  E nou’n vwar e zot menm zot in aksepte ki Plea Bargaining i ganny fer osi dan toulede kote.  Ladefans osi i fer Plea Bargaining avek son bann kliyan.  So, mon pa vwar akoz ki nou pe get sa koman en problenm.  Mon krwar rezondet deryer Plea Bargaining se pa pou fer en dimoun ki’n partisip dan en krim vin lennmi ek son lot dalon oubyen fer li lager ek son lot dalon.  Non. Mon krwar rezondet deryer sa, se pou fer sir ki le vre koupab ki ganny kondannen.  Sa ki enportan ki nou realize.

Kekfwa bann legzanp ki’n ganny servi avan mwan in mansyonn kouto.  Kekfwa mwan mon pou mansyonn en legzanp en pti pe pli tipik.  Kimannyer nou pou get sa si demen:- annou pran en senp senaryo kot mwan ki en anplwaye, Onorab Charles, en legzanp.  Ki mon Boss, li ki mon anplwayer.  Mwan mon travay pour li either mon son drayver oubyen mon pa konnen kwa.  Li ki mon anplwayer.  Demen mwan ek li nou ganny arete lo Airpor avek mon pa konnen konbyen tonn drog dan nou valiz.  Kilo drog dan nou  valiz.  Mwan avek Madanm Charles, nou toulede i pour nou sa.  I nou valiz.  Nou ansanm.  Eski i pou lozik demen ler mon pe get Onorab Charles koman mon Boss, mwan koman son senp travayer.  Eski ou krwar pourdir sa i vreman pour mwan?  Eski ou krwar mwan ek madanm Charles nou devret pe ganny menm santans?  Byensir mon krwar la lespri ki nou bezwen gete ki bor sa Plea Bargaining i porte.  Mon krwar la ki i fer son sans.  I toutafe normal.  Mon krwar dimoun ki annan lentelizans i pou vwar.  Mwan keksoz, mon pe ganny servi par mon Boss. Annou al ek mwan ou a akonpanny mwan.  E mwan mon al akonpanny li.  In donn mwan en tiket, mon al vwar pei.  So, mon’n ale a kondisyon mwan osi mon pe ed li anmenn son zafer.

E la mon krwar ki bor nou devret get sa lespri Plea Bargaining. E sanmenm sa ki mwan mon pe dir, Plea Bargaining son rol se pou ede pou ou si ou oule, atrap e kondann sa ki vreman responsab, parski dan bokou ka ki nou’n vwar?  Nou vwar bokou ki ganny kondannen se pa zot le vre koupab, me i malere ki bokou bann ki pa koupab ki ganny kondannen ozordi.  Mon krwar nou devret get Plea Bargaining avek sa lespri, non pa avek sa lespri kot, nimero enn i fer nou de ki’n partisip dan menm krim, lager e donn levidans fo kont kanmarad pour ki mwan mon ganny large ou, ou ganny kondannen, oubyen sa zafer kot ou Drwa i ganny vyole, kot konmsi ou ganny anmare.  Ou bezwen vini, vin donn levidans kont sa enn.  Non.  I pa sa.

Pour mwan Mr Speaker, mon krwar mon pou definitivman, mon pou donn mon sipor sa Mosyon parski ler ozordi mon krwar nou tou ki la nou pou dakor avek mwan.  Ler nou get nivo krim dan sa pei, si nou pe konpar li ek dernyen 5an, dernyen 10an, in ogmant en kantite e mon krwar krim i afekte tou dimoun.  E i en konsern nou tou, vye koman zenn.  I en konsern nou tou.  E mon krwar Gouvernman in pran sa linisyativ e sel fason pour nou kapab rezourd krim e sel fason pour nou kapab redwir lakantite krim se met bann mekanizm, met bann Lalwa ki pou ede pour atrap sa bann dimoun ki pe kontinnyen si ou oule pouse e organiz sa bann krim.

E sa mon krwar i en bon pa e mwan mon pou siport sa Mosyon parski mon krwar Gouvernman in determinen pour ki nou bezwen met en lafen a sa bann keksoz.  E sel fason pour nou kapab met en lafen avek nenport ki fleo ki nou annan, se nou bezwen atak son sours.  E si nou pa atak son sours, nou pou dan en problenm parski i pou kontinnyen e kontinnyen.  Mon krwar sa lamannman se sa son bi.  Se atak sours kot sa bann krim i vini.

E avek sa Mr Speaker, mon pou siport sa Mosyon e mon ti a kontan demann tou bann Manm Lasanble pou fer parey mwan e donn sipor pour sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Ferrari, i reste nou 7 a 8 minit.  Ou krwar ou pou kapab konplet ou lentervansyon dan sa lespas?

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

En pti pe pli long ki sa Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Konbyen letan?

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI.

En 15 minit.

 

MR SPEAKER

Mon a demann Onorab De Commarmond.  I reste 8 minit.  Eski ou pou konplet li dan sa lespas?

 

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mwan avan mon fer mon lentervansyon, mon annan 3 pti klarifikasyon e sa i determinen, konmsi si mon pou intervene, si mon pou vot pour, si mon pou vot kont.  Si mon kapab demann mon klarifikasyon la?

 

MR SPEAKER

Meeting adjourn ziska 10.55.

 

(Break)

 

MR SPEAKER

Nou ava kontinnyen ek nou deba.  Onorab Ferrari.

 

MR JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker, mon’n ekout avek bokou latansyon e bokou lentere tou sa ki’n ganny dir bomaten lo sa Bill. Bokou keksoz vreman enteresan e mon santi i mon devwar, menm si mon pa en exspert dan Lalwa, pour mwan fer enn de komanter ki mon krwar i ava enportan.

Mon lentervansyon i en lentervansyon, sa ki nou apel en lay-man ki pe regard sa Proze de Lwa dan son fason senp, son laplikasyon dan lavi toulezour.

Mr Speaker, depi bomaten mon pe sey vir dan mon lespri kimannyer mon kapab tradwir an kreol sa konsept oubyen sa term Plea Bargain e fraz pli pros ki mon’n gannyen se fer en deal. Savedir, nou pe fer en Proze de Lwa ki pou permet premyerman, Atorni Zeneral, dezyenmman, Lapolis e trwazyenmman bann dimoun ki’n ganny sispekte pou kriminel pour zot fer en deal.

Alors mon krwar Mr Speaker, sa i en depar ase enportan ek sa ki nou annan poulemoman, sa ki nou’n abitye avek, sa ki’n ganny teste e aplike Sesel akoz souvan e tre souvan:- bann ki Lakour, sa ki Lapolis i fer, zot kontan dir poudir zot pe korpere oubyen kolabore avek en dimoun dan en ka kriminel, dan en lenvestigasyon – korpere, kolabore, oubyen parler ou tann dir pe asiste Lapolis dan son lenvestigasyon.  Sa ti en moman dan prosedir lazistis Sesel ki malerezman mon krwar avek sa Bill si i ganny adopte pe al sanze.  Poulemoman, nou pe al ofer, malerezman nou pe al ofer bann kriminel posibilite pour zot fer en deal.

Mon pe dir sa Mr Speaker, akoz ki i sef kriminel, ki i asistan kriminel, oubyen ki i depite kriminel, tousala se bann dimoun ki’n enplike dan en krim e i pa enportan o moman lenvestigasyon lekel ki sef kriminel, oubyen lekel ki asistan, oubyen lekel ki depite, me i enportan pou vwar poudir tou bann dimoun i annan en serten group dimoun ki sispekte enplike dan en krim e Lapolis oubyen Atorni Zeneral i pran desizyon pou fer en deal ek sa bann dimoun.

Alors Mr Speaker, mon demann mon lekor akoz konmela, akoz se ozordi ki sa lamannman pe ariv devan Lasanble.  I annan serten eleman repons ki’n ganny donnen ziska prezan, par egzanp, serten Onorab ki’n pran laparol in eksplike poudir sa teknik oubyen sa prensip Plea Bargain in ganny servi resaman Ankour e pa’n ganny aksepte akoz i pa’n ganny enskrir dan Lalwa.  I pa lo nivo bann statutse.  So, sa i enn bann rezon.

Dezyenm rezon ki mwan mon kapab dir ki mon’n ase soke e ase sirprann pou mwan tande se ki sa prensip pe antre dan nou Lalwa a en moman kot kriminalite pe ogmante. Alors, mon demann mon lekor.  Eski nou pe fer en Lalwa akoz i annan bokou krim, oubyen eski nou pe fer Lalwa akoz nou krwar poudir sa Lalwa ou sa lamannman dan Lalwa pou servi lazistis?  Pour mwan, i 2 keksoz vreman fondamantalman diferan akoz koman en layman, mon dir ankor ler mon vwar en Lalwa, oubyen en Proze de Lwa, oubyen en lamannman, mon kestyon mwan koman en layman se pou demande kimannyer eski sa Lalwa i kapab anmenn plis lazistis dan nou sistenm legal?  Pa neseserman ki premye rezon i devret akoz kriminalite pe ogmante.

Mon krwar poudir sa i en move mesaz Mr Speaker.  I en mesaz ki nou pe rod bann fason senp, bann fason pli kourt, bann short cuts pour nou kapab deal ek problenm sosyal ki nou konnen kimannyer kriminalite i serye dan Sesel.

A sa pwen Mr Speaker, mon ti a kontan dir ki mon pa vreman trouve kote serten Onorab lo kote mazorite i deside ki ler nou fer en lentervansyon lo en size koumsa, nou pe ankouraz kriminel.  Mwan osi mon vwar poudir i domaz ki sistenm advocacy, bann Avoka, sirtou Avoka Ladefans ki nou konnen poudir se en eleman kle e esansyel i ganny akize a sa moman ler nou pe diskit en Proze de Lwa telman enportan.  Mon ti a kontan dir ki kestyonn en Proze de Lwa parey mon pe fer li la, i pa neseserman parey Madanm Potter in dir boner, ki ler nou kestyonnen, nou pe kree dout.  Mon quote la.  ‘Nou pe kree dout lo vre lentansyon sa lalwa’. Nou pa pe kree okenn dout lo vre lentansyon sa Lalwa.’  Mwan mon pa konnen kwa vre lentansyon sa Lalwa.  Sa ki mon konnen se dan mon lentervansyon se ki eski sa Lalwa pou anmenn plis lazistis?  I pa enportan pour mwan si i annan en lot lentansyon par deryer e posibleman i annan.  Me sa ki pli enportan se anmenn plis lazistis.

Alors, mon ti a kontan ki nou ganny en keksoz enpe kler dan sa Lasanble, ki nou, nou annan en rol pour nou kestyonnen akoz Parti mazoriter i annan fasilite pou zot debat e kestyonn sa Proze de Lwa avan i ariv lo latab.  Zot ganny konsilte akoz zot, zot en Parti ki reprezant Gouvernman e mon asire ki zot, zot ganny konsilte pou gete ki zot santiman zot lo en Proze de Lwa ki pou ganny mete devan zot pou zot vot lo la.  Nou, nou pa gannyen sa posibilite pour nou ganny kestyonnen.  Alors, nou servi sa posibilite ki Lasanble i ofer nou pour nou kestyonnen, rod bann diferan laspe sa Lalwa isi dan Lasanble pour nou kapab konpran e pour nou kapab fer sir ki i annan en bon Lalwa.

I pa korek pou nou dir ki ler nou kestyonnen, serten i bann zougader, lezot i pa onnet.  Sa mon krwar i pou anmenn nou dan en fo deba ki nou pa devret reste lo la.  Nou pe kestyonnen akoz nou santi poudir i kapab afekte nou, nou zanfan e nou lavenir demen.

Mon a pran en legzanp Mr Speaker.  Mon rapel tre byen en bon pe letan pase ler nou ti pas en santans mandatwar.  Mwan mon pa ti dan Lasanble.  Lasanble ti pas en santans mandatwar pou posesyon drog 3an prizon.  E mon ti diskit ek en zanmi ki li i ti annan en pozisyon vreman tre kler kont litilizasyon drog e i ti dir tre byen.  Fodre i bon sa keksoz konmsa.  3an minimonm a donn zot en leson.  Malerezman, enpe letan apre e malerezman mon dir, akoz ti en keksoz tre dramatik.  Enn son zanfan 17an ti ganny tyonbo avek en bout tyalas ki dapre li, premye fwa enn son zanmi in donn li pou met dan son sak.  Alors, devan sa zanmi, pour mwan ti annan prospect 3an prizon pour son zanfan.  Li in fer son Plea Bargain, menm si Plea Bargain pa ti egziste e son zanfan pa’n ale dan prizon.  E se sa ki mwan mon anvi dir.  Ler nou pas en Lalwa ozordi, nou krwar poudir i pa pou afekte nou.  Me selman ler i tonm lo nou, la ki nou vwar vre pwa sa Lalwa.  E pwa sa Lalwa se, parey mon ti pe dir ek Onorab Charles deor lo legzanp ki Onorab Adonis ti dir.  Se ki drayver osi i kapab servi son anplwayer, son boss pour li met en keksoz dan sa valiz, apre ler i lev valiz se i ganny tyonbo, i dir, ep.  Valiz pa pou mwan.  I annan tou sa bann keksoz.  En zour si ou donn posibilite sa drayver oubyen sa endividi pour li vin fer en deal pour li kondann en lot dimoun, i pou arive.  Swa en zour, drayver pou kondannen akoz i inosan.  Swa en zour, anplwayer pou kondannen akoz i inosan.  Akoz nou pe fer sa kalite deal.

Mr Speaker, koriz mwan si mon mal me mon krwar sete Mr Adonis taler ki ti fer sa referans konmkwa:- i ti dir sa parol konmkwa avek sa kantite krim ki pe ogmante dan Sesel, ki i vre.  Mon’n dir taler ki mon santi poudir i vre e i en vre problenm.  I esansyel pou servi tou zouti posib pour nou kapab konbat kriminalite.

Mr Speaker, la ankor mon pa dakor avek sa.  E la mon krwar ki sa lamannman lo Plea Bargaining ki pwen 2 lo sa Bill i en zouti ki a sa moman dan nou pei, pa devret ganny servi akoz i pe ganny mete la pou move rezon.  Servi tou kalite zouti posib se osi posibilite parey dan serten pei, met en boug dan kaso pour 10an, san zize. Line up en dimoun avek en miray e met li devan en firing squad. Tousala se bann zouti pou konbat kriminalite, akoz si en boug i vreman en kriminel, ler ou’n fini met li devan en firing squad e ou’n donn li son santans, i nepli en kriminel i en lekor mor.  So, in deal avek sa kriminel.  So, pa tou zouti ki devret ganny servi.  I annan bann zouti ki nou devret kapab konsider zot koman bann zouti ki non selman ki i donn posibilite pou lager kont sa fleo kriminalite, me osi i anmenn lazistis.  E pour mwan sa se 2 keksoz ki bezwen vin ansanm.

Akoz ler nou dir Mr Speaker, mon pa:- son term ekzakt dan Bill mon pa pe pas lo la akoz parey mon dir, koman en layman, ler nou dir ki sa Bill pe ofer posibilite, savedir i pa en Bill ki kontreyan, ki anmenn kontrent lo en dimoun ki forse pour li aksepte.  I vre, i pa forse pou li aksepte.  I kapab refize.  Me eski ou refize ler  i ganny met devan ou en kote en laport ki ouver lo prizon, en laport ki ouver lo laliberte ……………

(Technical  problem)

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

…. vyolans oubyen whatever, i ti dir i ti swazir laport prizon e i ti fer 25an.  E napa bokou dimoun parey Nelson Mandela.  Isi Sesel mon pa’n zwenn personn ki kapab antre dan sa soulye.  Alors mwan mon pe dir avek zot i pa vreman en swa.  I en kontrent akoz ler en dimoun i lafen oubyen ler en dimoun i ganny prive son laliberte, si ou met en bol manze devan li oubyen ou donn li en lakle pou li ouver en laport, i pou manz sa manze.  I pou ouver sa laport.  So, i en kontrent ki nou pe mete lo sa dimoun e se pour sa ki mwan mon dakor avek Onorab Georges.  Mon dakor avek Onorab Elizabeth pou dir ki i an vyolasyon nou Konstitisyon akoz i pa pou permet en fair trial. Finalman, nou pe fors sa dimoun pour li akiz son lekor pour li kapab sape.

Alors Mr Speaker, mon pe plede ozordi, koman en senp sitwayen pour mwan dir avek sa Lasanble ki mon konnen poudir i pou difisil, i pou enpe fermal, i pou enpe, konmsi ou pe anval en koulev parey serten dimoun i dir, pou differ sa Bill. I pou difisil akoz mannyer politik i ete Sesel, ler Parti SPPF in met en Bill devan latab, nou kapab koz 1erdtan, en zournen, en mwan, 1an.  SPPF in met son Bill lo latab e i pou vot son Bill. Se sa ki nou nou’n ganny abitye avek pandan sa dernyen 15an.  Me mwan mon krwar ki ozordi i en lokazyon pour nou pa fer parey toultan.  Ozordi parey Mr Georges in dir taler, Onorab Georges, i en ka pou nou analiz lentere annan sa konsiltasyon, sa white paper stage ki permet dimoun ki pa dakor avek nou pou zot donn nou zot lopinnyon lo bann lide ki nou pa’n reflesir lo la akoz  nou tou nou sorti dan en lekol diferan.

Par egzanp, bann ki sorti Cuba, i annan en sistenm lazistis laba ki konpletman diferan.  Mon konpran parler ler zot dir pa kritike akoz Cuba ou pa kritike.  Mon konpran sa i en leta lespri me zot bezwen zot kapab ekoute e evite nou ariv dan sa sitiyasyon blokaz, akoz devan nou i annan en Proze de Lwa.  I annan 2 clauses ladan ki vreman enportan.  Se clause 1 avek clause 3, i vreman enportan.  I devret pase akoz sa i pou ede dan lefikasite travay Lakour me selman i annan enn ki annan bokou dout lo la. Sa se sa pwen Plea Bargaining.

E alors mon demann avek zot, dan lentere lazistis, pa dan lentere lager kont kriminalite.  Lager kont kriminalite i en lot keksoz me dan lentere lazistis, annou fer sir ki nou pe met lo nou bann statute books, bann Lalwa ki demen pa pou retourn kont nou akoz fer en deal. Tou kriminel ozordi pou mazinen ki demen i kapab al fer en deal.

Mwan dan mon distrik Mont Fleuri, i annan bokou problenm, i annan bokou ka kriminalite, i annan bokou ka drog e mon konn bokou dimoun.  Mon’n rankontre bokou dimoun ki ler ou’n tonm dan kriminalite, ou nepli annan konsyans.  Ou ava vann nenport.  Koman i dir, ou vini nou fer en deal. Nou fer en deal e nou pa konnen.  Lakour pa pou konnen si vreman sa kriminel ki sipoze ganny kondannen in ganny kondannen oubyen sa inosan ki’n ganny kondannen dan son plas akoz finalman en deal in ganny fer.  E se la ki mwan mon krwar Mr Speaker, ki nou pe al lo en lapant enpe danzere e mon ti ava swete ki nou rekonsider sa pozisyon.

Mon ava terminen an dizan ki mon pe look forward to Committee Stage lo sa Bill akoz mon krwar i ava donn nou posibilite, i ava donn mwan posibilite pou mwan kapab redir ankor mon latasman e mon sipor pour sa 2 clause, 1 ek 3, ki mon krwar i enportan e pour mwan donn zot tou mon sipor, pour mwan vot anfaver me pour mwan rezerv mon lopinnyon, rezerv mon zizman, rezerv mon vot lo sa bout ki mon pa dakor lo la.

Alors Mr Speaker, mon les sa desizyon parey nou dir en toute âme et conscience avek bann Manm Lasanble.

 

MR SPEAKER

Mon a pran dernyen entervenan.  Onorab De Commarmond

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, avan ki mwan mon fer mon Lentervansyon, mon ti oule ganny 3 pti klarifikasyon avek bann entervenan.  I annan premyerman, letan mon’n ekout avek pasyans bann dimoun koze, par egzanp Onorab Elizabeth, in fer sorti bann pwen ase enportan e in dir anmenmtan ki Langleter sa i dan Lalwa.  Mon ti anvi ki i eksplik sa Lasanble, vi ki in fer son formasyon Langleter.  In al ankor spesyalize laba e tou, Lanmerik tousala.  So, kimannyer i marse sa Lalwa laba.  I annan en problenm pou Angle ouswa i marse?  Donn nou en pti avangou koman.  Si zot pe ganny difikilte..

 

MR SPEAKER

Onorab address the Chair, not a Member.

 

MR DE COMMARMOND

Yes, through you Mr Speaker. Alors, mon oule ganny en leklersisman lo la.

En lot klarifikasyon avek Onorab Georges, through the Chair. Onorab Georges in dir nou par egzanp ki li i annan en lot fason konmsi ki sa lamannman ti’n kapab anmennen pli byen ki in anmennen la.  I ti kapab eksplik nou Lasanble ki sa lot fason, petet i en meyer fason.  Kekfwa nou ti kapab konsidere.  Alors, mon ti oule osi i eksplik nou sa.

E trwazyenm klarifikasyon, mon ti oule ki vi ki i annan en issue lo Lartik 19(2) nou Konstitisyon, ki petet Minis oubyen Atorni Zeneral ki la ek nou, ki i dir lo la.  Ki i krwar.  Konmsi eklersi nou lo sa issue Konstitisyonnel la, si sa lamannman nou pe pase la, si vreman i al kont Konstitisyon oubyen non, pour ki demen nou pa santi nou mal letan en case in ganny anmennen apre i ganny zete par Lakour Dapel ensidswit.

Avan mon al lo mon lentervansyon, mon ti a oule sa 3 leklersisman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Proceed ek ou lentervansyon.

 

MR DE COMMARMOND

Mr Speaker, i very crucial sa leklersisman avan mon lentervansyon.

 

MR SPEAKER

Onorab, proceed avek ou lentervansyon lo sa Bill ki devan nou.

 

MR DE COMMARMOND

Mr Speaker Sir, si mon pa ganny leklersisman mwan ki mon’n demande devan sa Lasanble par bann entervenan pou klarifye mwan, mon alors rest my case lo mon lentervansyon akoz mon krwar poudir mwan osi mon annan dout lo sa Lalwa.

 

MR SPEAKER

Minis right of reply.

 

HON BERNARD GEORGES

Nou annan en proposed amendment ki pankor ganny moved.

 

MR SPEAKER

Non be nou annan en Committee Stage. Nou ava deal ….

HON BERNARD GEORGES

Nou a move amendment dan Committee Stage?

 

MR SPEAKER

Nou ava tonm dakor lo la once Minister in fini ek son reply.  Yes Minister.

 

VICE PRESIDENT BELMONT

Mr Speaker, mon’n ekout bann Manm Lasanble Nasyonal fer zot lentervansyon e i annan serten pwen ki’n monte e ki mon krwar ki parey mon ti dir okomansman, Plea Bargaining in egziste dan nou pei e in ganny pratike avan ki desizyon lakour dapel ti fer pase, fer remarke ki napa en lalwa ki permet plea bargaining, i pa en keksoz nouvo e ozordi sa ki Gouvernman pe fer se anmenn sa lalwa ki pour permet plea bargaining marse dan bann ka kot  i ava neseser.

Plea bargaining in ede pour fer lazistis mars pli byen dan bann ka kot in ganny servi.  E plea bargaining i pa pe anpes tir sarz lo sa dimoun ki pe rod sans plea bargain me i pe rann prose lakour pli konplet pour ki finalman lazistis a ganny remet dan ka ki devan lakour. E dan sa ka ki devan nou, mon krwar ki apre ki nou’n ekout tou bann manm ki’n koze, mon krwar ki sa Proze de Lwa i pour nobou fer ki prosekisyon i a kapab fer ki  bann vre koupab a kapab ganny zot santans ki merite e ki lakour i a vwar ki sa santans i  fair.

Mr Speaker nou’n ekoute osi ki sa bann lezot amannman ki’n prezante avek Lasanble in ganny aksepte.  Se zis lo Plea Bargaining ki nou ankor annan serten rezervasyon ki bann Manm i annan.  Nou, nou krwar ki pour ki lazistis i kapab mars byen, nou bezwen annan sa clause ki permet pou annan Plea Bargaining, pour ki bann vre koupab a kapab ganny bann santans ki zot merite.

E mon krwar Mr Speaker, avek tou sa ki’n ganny dir e dan mon lentrodiksyon okomansman, mon krwar ki mon pou demann Lasanble pou vot anfaver sa Bill.

 

MR SPEAKER

Bon, avan teknikman nou sipoze pe pran en vot lo merit zeneral, me i annan en lamannman devan nou e nou bezwen tonm dakor.  Eski enn ki senp ou sibstansyel ouswa si nou bezwen al dan Committee Stage ouswa non.  Mon pa konnen le 2 Leaders ki zot santiman lo la.

 

HON BERNARD GEORGES

Mwan mon sel swe ki nou al dan Committee Stage se ki nou kapab donn leklersisman Onorab De Commarmond, very brief.  At least i ava:– sa se mon sel rezon. Mon a prefere ki nou al dan en brief Committee Stage.

 

MR SPEAKER

Ok, go ahead..

(Interruption)

MR SPEAKER

Brefman ou ava klarifye Onorab.

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker, mon gard mon drwa pour mwan koz lo lamannman ler i ganny fer.

 

MR SPEAKER

En lamannman teknikman i kapab ganny fer dan Committee Stage, unless ki zot santi ki i pa en lamannman mazer me enn ki senp.  Si pou annan bann lentervansyon lo sa lamannman..

 

HON BERNARD GEORGES

Mon oule entervenir lo sa lamannman.

 

MR SPEAKER

Then,dezorme nou bezwen al dan Committee Stage. Bon.  Alors nou ava pran en vot lo merit zeneral sa Bill. Bann ki anfaver lev zot lanmen?  Okenn ki kont?  Formal Second Reading.

 

ACTING. CLERK

A Bill of an Act to amend the Criminal Procedure Code Cap (54).

 

MR CHAIRMAN

Anba Lartik 60, nou ava komet nou lekor dan en Committee pour nou deal avek sa 3 clauses.

MR SPEAKER

Ki clause 1 ek 2 i form parti sa Bill. E la i loportinite pou anmenn okenn lamannman, si annan deba lo la.  Onorab Potter ou ti annan en lamannman ki ou’n sirkile.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Anba clause 2(b) dan sou-Seksyon 3, mon ti a kontan propoz sa lamannman swivan.  Ki mo ‘shall’ i ganny ranplase par mo ‘may’. Sa, avek lobzektiv ki dan ka kot en akize oubyen en ko-akize in aksepte lof pour li donn levidans anfaver prosekisyon, ki i ava reste diskresyon Lakour pou deside si i pou ganny detenir oubyen non.

 

MR CHAIRMAN

Okenn ki segonn sa lamannman ki pe ganny propoze?

 

HON ANDRE POOL

Mon segonn sa lamannman Mr Speaker.

 

MR CHAIRMAN

Deba i ouver lo sa lamannman.

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker, ler mon ti lir sa Bill pour premye fwa, mwan osi mon ti bezwen aret en pti kou lo sa Seksyon e relir li akoz obviously, premye keksoz ki strike se akoz fodre en boug i neseserman devret ganny detenir ziska case i fini dan en ka kot in fer en Plea Bargain. Apre, mon’n relir li e mon’n aksepte kimannyer i ete i ok, akoz sa bann mo if not on bail avan.  Akoz si i pa lo bail, i pou ganny retenir ziska lafen trial. E annefe, those are the only two options available.

Dan en case, ler ou Ankour, i swa lanfer, swa lesyel.  Napa pirgatwar.  Ou swa lo bail, swa ou’n ganny detenir me napa en trwazyenm opsyon.

Mon pa oule neseserman pa tonm dakor ek Onorab ki’n propoz sa lamannman akoz mon vwar son lapant ki in pran e mon dakor ek son lapant, me mon pa vwar nesesite fer okenn lamannman.  In fact, mon pa vwar okenn nesesite annan sa clause (3) at all akoz swa i pou lo bail in any event, swa i pou ganny retenir in any event akoz ler ou al Ankour, premye keksoz ki arive se ki ou ganny dir, mon’n ganny large lo bail R5000 pou retournen, oubyen ou ganny retenir ziska zour zafer.  These are the only 2 options. Dan serten ka, mon sipoze bann Avoka kriminel – mon pa en Penal Lawyer Mr Speaker. Mon pa en Criminal Lawyer. Mon konesans i plito dan en lot direksyon, me i posib mon sipoze nou a ganny dir ki dan serten ka, Ziz pa ni larg ou lo bail, pa ni retenir ou.  Zis i leave the matter up in the air e dan sa ka, kekfwa sa lamannman i ava akseptab.  Me selman generally, dan 99.99 ka, ou ganny remanded on bail oubyen ou ganny remanded in custody e donk i either or. Donk, pour sa rezon, unless ki Onorab i kapab eksplik en pti pe son filozofi si mon pa’n byen sezi.  Mon pa vwar gran nesesite amande.  Mon pa vwar gran nesesite annan sa clause ditou me si i la, mon napa okenn gran lobzeksyon ek sa lamannman akoz i al dan direksyon ki mwan mon konnen.

 

MR CHAIRMAN

Klarifikasyon in ganny sought either the Minister or the mover of the amendment..

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker, mon krwar sa clause i byen esansyel la akoz mon krwar i fer li kler ki i dir ou such a person if not on bail may be detained. Savedir, si sa dimoun pa lo bail, Lakour i kapab deside si pou detenir li ou non.  Pour mwan i kler sa.

 

MR CHAIRMAN

Antan ki Onorab limenm i dir napa tro gran problenm ek sa clause, i son lopinnyon legal ki pa neseserman i ti la, me probableman i lopinnyon legal AG’s Office ki i la.  Donk, mon krwar ki nou kapab aksepte sa lamannman.  E nou ava pran en vot lo sa lamannman.  Bann ki anfaver sa lamannman? Okenn ki kont?  The Bill as amended, i annan en senp pti amannman. Now, the Bill has been amended.  Yes Onorab Georges.

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker, on the Bill as amended, mon ti a kontan retourn lo clause 2(b) proposed section 61(a) lo Plea Bargaining e sezi sa lokazyon, avek ou permisyon pour mwan eklersi en pti pe mon pwen, prensipalman pour Onorab De Commarmond e kekfwa pour nou tou osi.

Mr Speaker, mon’n ganny en sans dan break koz en pti kou avek Parliamentary Counsel e vwar ekzakteman sa ki dan son lespri e mon ti mazinen se sa pwen ki i ti pou fer.  The point is this. E mon ankor konvenki, avek respe ki mon annan pou Biro Attorney General. Mon konvenki ki annefe, i ankor annan en konfli ant sa lamannman avek Konstititsyon, avek Lartik 19(2)(g).  Legislative Draftsman i dir dan 19(2)(g) kot i dir.  Personn pa kapab ganny compelled pour li donn levidans.  Li i pe lir dan sa fraz kont son lekor.  It’s the right to rule against self incrimination ki en lareg enportan dan bann ka kriminel.  Personn pa kapab ganny forse pou incriminate son prop lekor.  That’s what the presumption of innocent is all about. Ou ganny prezimen inosan ziska ler ou, ou pled koupab, oubyen Lakour i ganny trouv ou koupab.  Ou pa kapab ganny forse pou ou donn levidans ki ou incriminate ou lekor ki pou at the end of the day, ou pou ganny trouv koupab.  Se pour sa rezon ki dan tou Criminal Trials, ler i ariv ler pour ou koze, Mazistra oubyen Ziz i bezwen dir ou, ou annan 3 opsyon.  Ou koz sou-serman, ou kapab ganny demann kestyon.  Ou koz kot ou ete, ou pa pou ganny kestyon.  Oubyen ou kapab reste trankil.  I ou drwa pa koze akoz the rule against self incrimination. E li i pe lir 19(2)(g)as to include bann parol; shall not be compelled to testify the trial against himself. E i dir ki sa i vwar sa akoz dan son komansman seksyon, i mete ‘every person who is charged with an offence’. Donk, ou ganny sarze avek en lofans, shall not be compelled to give evidence against himself. E si sa se leka, i trouve ki napa konfli avek sa  lobligasyon pou testifye ki anba sa lamannman.  E mon toutafe dakor.  Si nou lir, if you read the words ‘against himself’ dan 19(2)(g), i annan parfetman rezon.  Mon largiman se ki nou pa kapab fer sa.  Sa i en Konstititsyon e nou bezwen lir li mannyer i ete.  Si bann Drafters ti anvi met ‘against himself’, zot ti a’n mete.  Lefe ki zot pa’n mete, zot in kit li larz savedir personn pa kapab ganny forse pou donn levidans kont son lekor ou kont en lot.  Ou pa kapab ganny forse pou donn levidans si ou’n ganny sarze.  Ler ou en temwen, ou kapab ganny forse.  Si ou ganny summon koman en temwen, ou kapab ganny forse pou donn levidans, me ler ou’n ganny sarze avek en lofans, this is what the right to a fair trial is. Ou pa kapab.  Personn pa kapab fors ou pou donn levidans swa kont ou, swa kont en lot dimoun.  Se sa ki mwan mon vwar dan 19(2)(g).

E pou reponn Onorab De Commarmond, kimannyer mwan mon ti a rezourd sa konfli, fasil.  Dan tou case, Plea Bargaining e annou annan en keksoz byen kler Mr Speaker.  Plea Bargaining annefe i pa en zouti ki favoriz prosekisyon selman.  I en zouti ki favoriz defans osi, sirtou akoz sa akize i osi annan en Avoka e li osi i pe get a good deal. Annou pa bliye.  Annou pa regard:- Nou’n dres en lalinny la bomaten for the purposes of the debate. Me annefe, i pa nwanr ek blan sa sitiyasyon Plea Bargaining, i plito gri.  Me mon anvi fer sa pwen akoz i annan en lareg ki nou, nou pa’n prevwar dan nou lamannman.  E sa lareg se ler i annan en Plea Bargaining dan tou sa bann lezot pei ki nou’n koz lo la bomaten e Onorab Elizabeth kekfwa i ava eksplike Langleter kimannyer i pase.  Ler ou fer en Plea Bargain, sa boug i pled koupab oubyen son case i ganny deal avek.  Ler in fini ganny deal avek, se la ki i ganny apele koman en temwen kont son lot akize.  That’s the rule. I ganny deal avek, i fini e la prezan i vin en temwen.  I nepli en co-accused. I vin en temwen.

That’s how it’s done here.  That’s how it was done dan sa case ki nou pe koz lo la bomaten.  I ti ganny deal avek, i ti ganny son santans, apre i ti vin koz kont son ko-akize.  In that case, the problem does not arise akoz i pa en co-accused ler i vin koze.  Donk nepli annan konfli ant sa avek sa.  Me nou sa ki nou’n fer, nou pa’n prevwar sa dan nou lamannman.  Se pour sa rezon ki mon’n dir, si nou ti’n ganny en pti pe:– mon blanm mon lekor.  Mon pa’n vin isi bomaten avek lentansyon fer sa lentervansyon.  Si sa lamannman ti’n dir, ‘will, after having been tried and disposed of then testified’, mon ti napa okenn problenm akoz i pa ti pou an konfli e i ti pou plito antre dan la norm, dan sa ki arive dan tou bann lezot pei kot i annan Plea Bargaining, me isi, nou swazir fer li diferaman e dir ki i pou reste en co-accused e se pour sa rezon ki nou’n met clause (4) akoz si prezan i pa tow the line.  Si prezan i dir, mon pe al koz kont sa boug apre i pa fer li.  Se pour sa rezon ki nou’n gard clause (4) pou klout li akoz ou’n promet ou ava delivre akoz offer and acceptance, nou’n tonm dakor lo en keksoz.  Ou pa’n deliver, ou ava annan sa sword of Damoclès dan Seksyon 4 ki pou lo ou latet toultan, ki pou fors ou koze.  Alors, nou ti annan en choice.  Deal avek avan, apre i vin testifye or keep the case going in parallel, me fors li testifye anba fizi clause 4. Nou’n swazir sa e donk nou’n, nou’n antre dan en sitiyasyon kot selon mwan e mon toutafe konvenki nou annan en konfli ant sa Lalwa avek Konstitisyon ki nou ti’n kapab rezourd li dan en lot fason e se sa ki mon plea ozordi.  Pause, think, correct, apre nou tou nou vot anfaver.  Sa se pwen ki mon ti anvi fer sorti lo sa Mr Speaker.

 

MR CHAIRMAN

Minis, mon pa konnen si ou ti oule response lo …..  Annou fer atansyon ki nou pa retourn dan deba silvouple lo merit zeneral.  E an sa ki konsern provizyon sa bann Bill, bann Manm i bezwen realize ki sa Bill i ganny gazete pou 14 zour.  E si i annan lamannman e se pour sa rezon ki i la pour 14 zour lo gazet, pour ki si i annan lamannman, i annan okenn keksoz ki zot oule fer, zot propoze.  E mon pa krwar i en bon pratik lo par bann Manm pour zot vin lir Bill bomaten e apre pou sey fors en lamannman dan Committee Stage. Nou annan ase letan.  14 zour pou nou propoz okenn lamannman ki nou anvi avek en Bill.

Minis ou a respond lo konsern Onorab Georges.

 

VICE PRESIDENT MR JOSEPH BELMONT

Mr Speaker, wi.  Konseye Legal i dir mannyer in mete i korek akoz sa dimoun i pe ganny try li ler ….  Son fason ki i pe ganny try ladan, i pa pe anmenmtan ki sa lot. ………..

(Interruption)

 

MR CHAIRMAN

Minis ti a voudre i entervenir?  Nou dan Committee Stage.

 

MR KANDAMBI

If I may be permitted to say something about the Constitutionality issue.  I did not follow all the majority speech, but I know what he was trying to say.  This Section, the whole purpose of the Act will be lost if you say that the person may give evidence and not self give evidence.  (The remand victim), the person and the Attorney General is that he will tell the whole story first to him and make a statement.  And on that statement, he goes to Court and use the evidence.  So it is not a case where he is incriminating himself for the reason that the offer in the first place is made on the basis that he will be tried for any other offence of which he may be triable, or he will not be tried at all.  So, the thing is, he is not involved in this particular case that we are talking about, where he gives specific evidence.  So, he is giving evidence against another person.  Of course he has to tell the truth.  He will be tried and tested in the (?) Court.  So, the Constitutional objection does not apply to this situation.

Other things, he is coming as a party who has agreed to make a statement so, there is no compassion at all.  He could have very well said ‘no I am not (?) to your offer.  I don’t accept your offer.  But here, he has accepted the offer and he has come.  There is no compassion at all.

MR CHAIRMAN

Pou napa en deba lo Konstitisyonnalite sa Bill. Si i annan ki vreman santi i en

problenm avek Konstitisyon, then i toultan annan rekour avek Lakour Konstitisyon.  Onorab De Commarmond, ou ti annan okenn keksoz?  Onorab De Commarmond?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Non.  In lev avan mwan li.

 

MR SPEAKER

Non.  Mwan ki deside lekel.  Ou annan okenn keksoz pou dir lo la.

(off mic)

 

Onorab, nou pran dernyen komanter lo la.

 

HON FRANK ELIZABETH

Ler nou pe koz lo Plea Bargaining, i annan 2 sitiyasyon dan ki sitiyasyon Plea Bargaining i arive.  I la devan Lasanble, Biro Atorni Zeneral in donn nou en sitiyasyon selman e sa nou konnen akoz.  Set akoz sa case ki’n ganny pase Ankour resaman.  Normalman, ler en dimoun i fer en Plea Bargain Agreement oubyen en deal parey Onorab Ferrari in dir, sa dimoun limenm li i ganny sarze ek en lofans.  I konnen li poudir i koupab pour sa lofans.  E akoz i koupab, i prefere fer en deal pour li ganny en santans ki mwens, olye al fer fas avek en trial ki i konnen i annan en danze ki i kapab ganny kondannen santans maksimonm.

E ler en dimoun dan sa sitiyasyon i fer en Plea Bargain pour li pled koupab e pour li ganny en santans ki pa sever, sa dimoun li, nou pa ekspekte li pou al fer rapel demen kont sa santans.  Me sitiyasyon ki’n ganny anmennen devan Lasanble la se en sitiyasyon kot en dimoun li i pe ganny forse pour li enplik en lot e sa lot, ler i kondannen li i tay devan Lakour Dapel, i fer rapel pou dir, me gete pour li ganny en santans ki mwens e an retour, li i met tou blanm lo mwan.  E se ki sa ki Lakour in dir nou pa kapab rely lo sa kalite levidans kot en dimoun i fer en deal pour li enplik en lot, anretour li i ganny en santans ki pa sever.

E anmenmtan Mr Speaker, rezon akoz Atorni Zeneral in anmenn sa lamannman Ankour set akoz ekzakteman sa ki ti arive dan sa case ki ti al Ankour kont en co-accused.

 

MR CHAIRMAN

Onorab, ou pe retourn lo deba lo merit zeneral.  Nou annan …………..

(technical problem)..

MR CHAIRMAN

……………. devan nou. E Committee Stage se pou rod bann klarifikasyon e leksplikasyon lo bann diferan clause dan en Bill e non pa pou al lo en deba lo son merit zeneral.

Largiman ki ou ti’n anmenmnen dan ou diskour orizinal e nou pa kapab servi Committee Stage pou nou re-ouver en deba ankor. I kler pour nou tou sa.  Si i annan okenn klarifikasyon, ou rode avek Minis e son teknisyen.

 

HON BERNARD ELIZABETH

Mr Speaker, si nou pou koz lo klarifikasyon, mon ti a refer Biro Atorni Zeneral lo Lartik 19(1) nou Konstitisyon, ki ankor Lartik ki petet sa lamannman ki pe ganny fer devan Lasanble i annan en danze ki pe vyol oubyen i kont sa Lartik.  Sa Lartik i dir ki tou dimoun Sesel ki ganny sarze ek en lofans i annan en right to a fair trial e ki sa lamannman ki pe ganny anmennen devan Lasanble pe fer, se ki i pe retir sa drwa.  I pe retir sa swa en dimoun pour li al devan Lakour e egzers sa swa pour  li have a fair trial. Akoz parey Seksyon 61(a) pe dir Mr Speaker, en dimoun ki dakor pou fer en deal avek Biro Atorni zeneral, li ki arive avek li, i ganny sarze avek en lot lofans ki pa parey son co-accused e li i ganny zize dan en lot trial. Me dan trial, son co-accused li i vin koman en temwen Biro Atorni Zeneral e donn levidans kont sa co-accused, ki sa co-accused li i kondannen, i al prizon e li apre, akoz in ganny sarze avek en sarz ki mwen sever, li i al dan trial litousel e i ganny en pti santans e li i satisfe.

 

MR CHAIRMAN

Onorab, nou pe retourn ankor lo …..  Sa bann largiman ti dwatet ganny anmennen lo deba merit zeneral.

Nou pou pran en vote on the Bill as amended. All those in favour?  Anyone against?

Nou pou forseman rekonstitye nou lekor dan en Lasanble e mon pou rod en Motion for Third Reading.

(End of Committee Stage)

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker mon move ki Criminal Procedure Code (Amendment) Bill 2007 i ganny lir en trwazyenm fwa.

 

HON ANDRE POOL

Mr Speaker, Motion seconded.

 

MR SPEAKER

Tou bann ki anfaver lev zot lanmen?  Okenn ki kont?  Bon formal Third Reading.

 

AG.CLERK

This Act may be cited as Criminal Procedure Code (Amendment) Act, 2007.

MR SPEAKER

Bill in pase.  Nou ava ekskiz Minis avek son teknisyen.

Mon’n ganny advice ki i annan en problenm elektrisite.  Delo pe antre dan elektrik e ki nou’n ganny konseye pou adjourn par bann expert. Mon krwar nou bezwen ekout zot.  So, nou ava adjourn ziska 2 er, si tou keksoz in fini rezourd by 2 er.  Mersi bokou.

(Break)

 

MR SPEAKER

Nou kontinnyen avek nou travay pou ozordi.  Nou annan Mosyon lo Komisyon Elektoral ki nou pa ti ankor fini debat dernyen meeting. Amonnavi, in annan en kantite ki’n ganny dir par toulede kote e lo mon lalis i annan ankor 4 speakers ki mon pou pran apre midi.  2 i sorti sak kote.  Magre ki loter Mosyon i pa prezan ozordi apre midi, lo en kestyon prosedir, nou bezwen kontinnyen debat sa Mosyon anba Order 36(2) ki fer kler ki once Mosyon in ganny segonde, i vin an posesyon Lasanble e se selman Lasanble ki kapab desid lo son fate. So, deba pou kontinnyen alors e mon pe envit Onorab Arissol pou fer son lentervansyon.

 

HON SANDY ARISSOL

Mr Speaker, mon kontan nou’n retourn ankor lo sa Mosyon Komisyon Elektoral endepandan.  Mwan mon ti pe donn sa Mosyon mon full sipor me semenn pase, mon pa’n ganny sans koz lo la me mon pou profite pou mwan fer li.

Mon pe anmezir ki nou pe koz lo sa Mosyon Komisyon Elektoral endepandan Mr Speaker, dan mon lanmen i annan rapor ki nou’n gannyen bomaten e mon krwar, parey Onorab Pool ti dir semenn pase, lepep i koze, nou ekoute e la Lasanble in koze semenn pase, nou’n ganny nou rapor.

E mwan mon kontan mon annan enn dan mon lanmen Mr Speaker, ki mon pe gete akoz se sa ki mon ti anvi siport sa Mosyon lo Komisyon Elektoral endepandan, kot mon santi poudir en Komisyoner Eleksyon litousel Mr Speaker, i annan en kantite responsabilite pou li desarze.  Me avek en Komisyon Elektoral endepandan, mon mazinen i ava anmenn enpe plis dimoun e kot bann respon sabilite i a ganny plis partaze e anmenmtan, plis lide e keksoz ava en pti pe pli endepandan.

Kwa ki mon pe dir Mr Speaker, lo kote responsabilite.  Par egzanp, i annan bout ki nou kontan koz lo la.  I annan Rezis Voter par egzanp, i annan bann resansman ki ganny fer dan bann distrik par bann MNA e parey nou menm nou, nou kontan fer.  Epi i annan sa bout kot i mark cooling off period Mr Speaker, dan letan Eleksyon.  E dan rapor la, mon vwar i annan, lo paz 6 – 14 kot i met complaint anler e pour (f) i mark illegal complaining on the rest days e sa i en keksoz ki mon ti a kontan aborde Mr Speaker, akoz mon ti a kontan siport en Komisyon Elektoral endepandan, akoz zafer rest days ki mon vwar in mete dan complaint i enn bann keksoz ki nou, a plizyer repriz nou’n anmenn devan avek Komisyonner Eleksyon, me kekfwa en rezon ou en lot, pa’n zanmen ganny get ladan parey nou dir, oubyen pa’n zanmen pran an kont.  Me pour mwan, ler mon vwar li la dan complaints, savedir i en keksoz ki nou’n met devan a plizyer repriz.

E prezan, avek Komisyonner Eleksyon, i pa’n zanmen pran sa an kont e sa sanmenm sa ki fer mwan anvi siport sa Mosyon, ki pe demande ki en Komisyon Elektoral Endepandan i kapab analiz enpe sa bann keksoz ki nou, a plizyer repriz nou met devan.

Mr Speaker, e sa i konpri cooling off period. Mon pe dir cooling off period akoz a plizyer repriz, dan mon distrik St Louis, sanmenm sa enstan kot i annan cooling off period, kot kanpanny i kontinnyen deroule dan nou distrik e parey dan dernyen Eleksyon, St Louis pa ti en leksepsyon, kot kanpanny ti pe kontinnyelman ganny fer an servan Ladministrasyon Sistrik avek DA pou donn lanplwa bann zenn St Louis.

 

MR SPEAKER

Onorab, mon pou demann ou pou al lo Mosyon en Komisyon, as opposed to en lofis Electoral Commissioner. E mon pe kontinnyen sa ruling ki mon ti donnen, ki fodre pa ki nou:- Napa problenm, ou oule met an kestyon travay Electoral Commissioner, me ou bezwen fer li atraver en Mosyon lo sa size.  Standing Orders ki dir sa.  Napa personn ki kont ki ou dir this report i pe montre bann failings Electoral Commissioner ouswa son strong points e ki ou oule refer sorti serten:– me ou bezwen fer li atraver en Mosyon akoz i en Constitutional Appointee. E sa i dan Standing Orders.

Si cooling off period par egzanp in deza ganny deal avek pa bokou letan pase atraver en Mosyon e Mosyon pe rod en Komisyon Elektoral endepandan.  I pa pe rod en Komisyonner Eleksyon Endepandan ouswa enn pli efikas, me en Komisyon e merit en Komisyon.  Annou stick to sa, pour nou pa violate sa Standing Order ki anpes nou spesifikman pou koz lo conduct of a Constitutional Appointee. I kler sa?

 

HON SANDY ARISSOL

I ok Mr Speaker.  Savedir zis mon a fini lanmenm.  Mon a donn mon sipor sa Mosyon.

 

MR SPEAKER

I enpe difisil pou fer en lalinny.  Si nou pa met sa lalinny, i fasil pour nou al dan en kantite bashing e amonnavi, i pa pou zistifyab. E mon’n vwar i annan serten lakizasyon ki nou’n fer ki pa ti korek ditou e Komisyonner in bezwen korize ozordi bomaten.  So, annou stick parey le 2 Leaders in fer.  Leader Lopozisyon in fer sa tre, tre byen, kot li in esey montre akoz en Komisyon i pli bon ki en Electoral Commissioner.

Mon ava demann dezyenm entervenan, Mr Constance pou entervenir.

 

HON ANSLEY CONSTANCE

Mr Speaker, mwan brefman lo sa Mosyon, mwan mon santi ki i annan bokou keksoz ki bann lezot Manm in fer resorti, me selman zis an pasan, mon ti ava dir zis koman mon’n ganny sa rapor kot nimero 5 staffing and training. Mon vwar i annan apepre 500 dimoun ki konpoz si ou oule anba Leadership Chief Electoral Officer. Tou sa dimoun pe travay pou fer fonksyonnen Sekretaryat Eleksyon.  Alors, pour mwan, Komisyonner, Komisyon, mon santi si keksoz i mars byen, mon pa vwar okenn keksoz ki nou pou bezwen sanze.  Nou sanz keksoz ler i al mal.  Mwan mon ….

(technical problem)

 

HON ANSLEY CONSTANCE

…. e nou pa sanze.  Thank you.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

MR DAVID PIERRE

Mr Speaker, Mosyon ki devan nou i dir ki sa Lasanble i propoze ki lamannman neseser i ganny fer dan Konstitisyon Sesel, pou kree en Komisyon Elektoral Endepandan dan plas Lofis Komisyonner Eleksyon.

Sa Mosyon i enn ki fondamantal e sa demann i anlinny ek bann norm ek standar enternasyonnal.  I vre Mr Speaker, ki i en Mosyon ki sorti kot Lopozisyon e pour sa mon pou demande ki bann Onorab SPPF i fer en analiz ki lobzektiv e rasyonnal.  Fodre ki nou komans get sa bann issues ki devan sa Lasanble avek en lespri ouver, pour ki nou toultan adopte sa ki bon pour nou pei.

Mr Speaker, nou’n souvan dir poudir nou demokrasi i enn ki frazil e i enn ki ankor dan son lanfans.  Fodre pa.  E sa i bann largiman ki’n ganny servi kont sa.  Fodre pa Mr Speaker, ki nou oubliye ki matirite en demokrasi i pa zis depan lo lakantite letan ki i anplas dan en pei, me i osi depan lo lafason ki nou viv e zer sa demokrasi.  Sa Mosyon ki devan nou si i pase, i pou ede ranforsi nou demokrasi ki souvandfwa Mr Speaker, nou’n dir i frazil e i ankor dan son lanfans.

Loter Mosyon pa’n zis anvi anmenn en lamannman ki ganny fer avek nou Konstitisyon.  Parey Onorab Potter, Onorab Volcere e Onorab Pool in sey fer nou krwar dan zot lentervansyon semenn pase.  Fodre pa ki nou oubliye Mr Speaker, ki depi nou trwazyenm repiblik, SPPF osi in fer 5 seri lamannman dan nou Konstitisyon, ki’n kouver plizyer Lartik.  Zot in fer sa bann lamannman parfwa lo lamannman e ozordi nou pe demann en lamannman lo en size ki tre enportan.  Menm si zot vin fer nou krwar ki nou Konstitisyon pa devret ganny touse.

Mon pe met en keksoz kler lo rikord Mr Speaker, atraver bann deliberasyon ki’n ganny fer semenn pase.  Mon oule fer kler ki i pa ni premye Mosyon ki Onorab in table dan sa katriyenm Lasanble Mr Speaker, parey serten Onorab ti dir semenn pase.  Premye Mosyon e nou met sa byen lo rikord.  Premye Mosyon i enn ki demande ki deliberasyon Lasanble Nasyonal i ganny kouver an antye par SBC e en lot Mr Speaker, i demande ki en nouvo Census i ganny fer e en trwazyenm i demande ki Seselwa aletranze i ganny sa posibilite pou li vote.  Me pour rezon ki Mr Speaker ou konnen, ou’n diskit avek Onorab sa Mosyon ki la devan nou ozordi in aparet koman sa premye Mosyon ki Onorab Ramkalawan in anmennen devan sa Lasanble.  Lo sa Mosyon limenm, i kler Mr Speaker ki i annan 2 konponan ki tre enportan.

Enn i lefe ki i annan en propozisyon pou fer en lamannman ek nou Konstitisyon e son dezyenm konponan i se ki sa lamannman pe demande ki olye ki nou annan en Komisyonner Eleksyon, nou amann Konstitisyon pour nou ganny en Komisyon Elektoral Endepandan.

I normal Mr Speaker, ki lemoman ki en Parti politik i fer propozisyon pou amann Konstitisyon, sa lot Parti Politik i vin vizilan.  Pareyman, si demen bann Onorab SPPF i anmenn en Mosyon devan Lasanble ki propoz en lamannman avek nou Konstitisyon, nou lo sa kote latab, nou pou vizilan.  Alors, i normal pour zot koz lo sa size.

Be Mr Speaker, sa lamannman ki nou pe demande pou fer i enn ki pou dan benefis sa pei.  Se pour sa rezon e la mon pou adres en issue ki ti ganny diskite ankor semenn pase. Sse pour sa rezon Mr Speaker, ki lalyans SNP/DP ti fer sorti, rafal kanpanny pour Eleksyon Prezidansyel ki nou pa kapab donn kontrol total dan nou Lasanble SPPF, akoz sa i pou kree en presedans ki pou permet zot sanz oubyen anmenn lamannman ki zot anvi e pas sa bann lamannman san consensus, san ki i annan Lopozisyon dan sa Lasanble ki pou dir be non, sa lamannman i pa bon pour sa pei.

Sa ki nou nou pe fer ozordi, i diferan Mr Speaker.  Sa ki nou, nou pe fer ozordi i diferan Mr Speaker.  Sa ki nou pe fer, nou pe demann:– nou konnen nou pa kapab pas li nou tousel.  I kler sa.  Nou napa ase dimoun dan Lasanble pou pas li nou tousel.  Me lefe ki nou konpran son lenportans, alors nou anmennen e nou demann zot lot kote latab, nou demann sa bann Onorab SPPF pou siport nou Mosyon akoz parey mon’n dir, i pou ede ranforsi nou lademokrasi.

Mr Speaker, an vi lenportans ki pou atase ek nou Konstitisyon, akoz alors nou pe demann sa lamannman?  Sa ki SNP pe demande i meyer ki sa ki deza an egzistans e i pli bon pour bann rezon swivan.

Pour tou respe ki mon annan pou Lofis Komisyonner Eleksyon pou bokou dimoun enkli mwan menm Mr Speaker, sa Lofis pa’n zanmen ganny  persevwar koman en Lofis ki’n so far fer son travay dan en fason fair e endepandan.  In toultan, mon pe koz sa Lofis Mr Speaker.  In toultan ganny persevwar koman en Lofis ki ganny kontrole par Gouvernman.  Sa i persepsyon..

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab this is the problem.  If the problem;­ pour mwan i kler sa.  Si i annan en problenm ek Lofis ouswa lo konpetans, kondwit, lendepandans, then en Mosyon i bezwen vini pou deal ek sa problenm konpetans, lendepandans en endividi.  E i posib si ou sanz sa endividi, tou keksoz i ok. E napa nesesite pour en lamannman Konstitisyonnel.  Ou vwar, se sa pwen ki devan nou la.

 

HON DAVID PIERRE

Mr Speaker, les mon ava fini..

 

MR SPEAKER

Non.  Be ankor retourn lo kot ou ti komanse, en komisyon vizazi en Lofis Electoral Commissioner. Lemoman ou komans antre lo i anba kontrol, ou pe fer latak direk lo sa Msye.

 

HON DAVID PIERRE

Ok Mr Speaker.  Napa problenm.  Mr Speaker, lafason ki en Eleksyon:– persepsyon piblik lo lafason ki en Eleksyon i deroule i enn ki enportan.  Lo sa kote latab nou pe dir poudir si i annan sa persepsyon, konpran mwan Mr Speaker- si i annan sa persepsyon ki sa Lofis pa endepandan, i pli fasil pour nou tir sa dout si nou annan en Komisyon Elektoral ki endepandan akoz i pou comprise of plis ki en dimoun ki pou fer sa travay e alors sa lendepandans ki nou pe dir i manke ek sa Lofis i kapab ganny balanse atraver sa plizyer dimoun ki asiz lo sa Komisyon e pran desizyon.  E sa i en rezon fondamantal.  Se pour sa rezon ki nou pe dir poudir ler i annan plizyer dimoun lo sa Komisyon, i pli fasil pour zot fer travay ki pou ganny persevwar koman en travay ki bokou pli endepandan ki sa ki’n ganny fer dan lepase.

Mon pa pe dir ki Mr Gappy i pa endepandan mwan.  Mon pe dir persepsyon piblik e sa i kapab ganny efase si nou annan plizyer dimoun lo sa Komisyon ki pou pran bann desizyon kolektiv.  Piblik pou annan sa tandans pou pli aksepte e fingers pa pou kapab ganny pointed directly on one person.

E mon asire Mr Speaker, ki sa ki nou osi pe rode i en Lofis ki pou otononm.  En Lofis kot pou annan, kot nou pou selekte.  I posib parey in ganny dir semenn pase ki Mr Gappy limenm i ava enn dan sa bann dimoun ki pou lo sa Komisyon, me nou ava annan plizyer bann dimoun ki ganny gete, bann dimoun ki annan lentegrite.  Nou bezwen plis ankor, bann dimoun ki annan lentegrite e bann dimoun ki ganny gete koman bann dimoun ki endepandan e fair atraver zot travay.

Mr Speaker, semenn pase Onorab Pool ek Onorab Volcère in fer sorti en pwen.  In dir klerman dan sa Lasanble poudir si en dimoun i vote, then i pa kapab endepandan.  Me lendepandans i en leta lespri.  I en fason panse …

(Laughter)

 

HON DAVID PIERRE

…. I en trend..

(Interruption)

MR SPEAKER

Onorab Pierre has the floor. Kontinnyen Onorab.

 

HON DAVID PIERRE

Mr Speaker, i en fason panse.  I depan lo ou trend of thinking. En dimoun i annan son kouler politik, i ale i vote, san ki mwan oubyen nenport ki Onorab lot kote i kapab konnen lekel kouler politik sa dimoun.  E sa dimoun dan son travay koman en profesyonnel i kapab act dan en fason ki i montre klerman ki i pa ni pe siport en kote politik oubyen lot kote politik.  Se sa kalite lendepandans ki kontray sa kalite lendepandans ki zot, zot pe koz lo la, kot zot dir poudir akoz sa dimoun in vote, then i pa kapab endepandan.  So, it’s the thinking, it is the way ki sa dimoun i perform son duty an relasyon avek son responsabilite ki pou fer li ganny gete koman en dimoun ki endepandan e non pa si sa dimoun i vot isi, oubyen si sa dimoun i vot laba.

Enn bann keksoz Mr Speaker, ki fer dimoun annan sa kalite persepsyon e ki amonnavi i kapab ganny korize ankor, avek en Komisyon Elektoral ki endepandan, se the issue of Rezis Voter.  Mon pa pou al an detay lo la, pou dir poudir Lofis Komisyonner Eleksyon in mal travay.  Me Mr Speaker, lefe ki bokou dimoun in eksperyans serten sitiyasyon dan sa dernyen Eleksyon, in fer zot panse poudir i annan en sitiyasyon la ki kapab ganny korize e se pour sa rezon ki nou pe demann sa Lofis en Komisyon Elektoral ki endepandan, pour ki sa travay ki ozordi Seselwa pe vwar li koman en travay ki pa’n ganny fer alaoter i kapab ganny improve lo la.

En senp legzanp an pasan Mr Speaker, i en dimoun dan mon distrik ki’n al vote pou Eleksyon Prezidansyel.  I ti lo lalis Port Glaud.  In viv tou son lavi Port Glaud.  I annan en dezabilite.  Zour i ale pou Eleksyon Lasanble, i dekouver poudir i lo Rezis Voter Glacis.  Mon pa pe dir poudir sa i en keksoz ki’n ganny fer par ekspre mwan.  Sa ki mwan mon pe dir, poudir sa i kapab ganny improve lo la, si nou annan en Komisyon Elektoral as compared to en dimoun ki pe pran tou sa bann responsabilite.

So, sa ki nou, nou pe demande, se ki the next time around ki en Eleksyon i ganny fer dan sa pei, nou anvi ki lamazorite Seselwa, be it SNP in gannyen, SNP in perdi.  Selman nou anvi ki apre Eleksyon, lamazorite Seselwa Mr Speaker, i koz lo en Eleksyon ki’n ganny fer dan en fason zis, dan en fason drwat.  Laplipar Seselwa i koz ou en Rezis Voter ki ok.  Mon anvi Mr Speaker e mon krwar poudir Lofis Komisyon Elektoral ki endepandan amonnavi, a kapab improve lo sa enn de legzanp ki mon’n donn ou and therefore e sanz persepsyon piblik an relasyon avek lafason ki Eleksyon i ganny fer dan sa pei.

Alors Mr Speaker, mon krwar.  Mon senserman krwar ki en Komisyon Elektoral ki endepandan, sa ki nou nou pe demande se enn ki pou vreman otononm.  Enn ki pou sertennman non partizan, regardless of Parti Politik ki kontrol Gouvernman.  Enn ki pou committed. Mon pe koz lo Komisyon Elektoral.  Enn ki pou committed pou organiz bann Eleksyon ki zis e lib.  Enn ki pou organiz bann Eleksyon ki a ganny fer dan en fason pli efektiv ankor, efikas e ki i ava an akor ek bann prensip, bann prosedir e bann practice ki ganny swiv lo en standar enternasyonal.

Onorab pe demande ki lo sa Komisyon Elektoral i ava annan en group dimoun ki annan lentegrite e parey mon’n dir, Mr Gappy i a kapab enn sa bann dimoun, bann dimoun ki enparsyal, bann dimoun ki endepandan.  Again la nou pa pe dir ki en dimoun ki pa:- sorry. Ki pa vote.  En dimoun ki kapab vote me practice son lendepandans atraver sa ki mon’n eksplike pli boner.

Bann dimoun ki ava fer zot travay profesyonnelman avek fairness dan latransparans e byensir Mr Speaker, sa bann dimoun a ganny fer accountable pour bann desizyon ki zot pran e dan sa konteks Mr Speaker, dan sa legzanp ki mon’n donnen, Lalwa par egzanp i prevwar ki si ou sanz en dimoun en distrik, son distrik elektoral, ou anvoy li dan en lot, ou bezwen enform li.  E dan sa ka ki mon ti donn ou taler Mr Speaker, sa pa’n ganny fer.  E nou, nou anvi Mr Speaker ki sa bann mistakes parey pa ganny fer e nou santi poudir en Komisyon Elektoral Endepandan i a kapab minimiz, bann tel mistakes dan en fason ki i a sanz persepsyon piblik lo sa issue.

Tou Onorab dan sa Lasanble i ava dakor avek mwan Mr Speaker, ki si nou annan en Komisyon Elektoral ki annan sa bann dimoun ki nou pe koz lo la, ki travay dan sa fason ki nou’n koz lo la e nou pouse pour ki sa i arive.  Tou Onorab, san leksepsyon dan sa Lasanble i a dakor avek mwan poudir sa i pou pli bon ankor pour Sesel.  Sa i ava anmenn bann benefis pour sa pei e sa i ava ranforsi nou demokrasi.

Pour sa bann rezon ki mon’n mansyonnen Mr Speaker, mon pou demann tou Onorab dan sa Lasanble.  Tou Onorab pou siport sa Mosyon.  Bann Onorab SPPF ki’n deza dir zot pa pou siporte, si nou anvi bouz en pa an avan avek nou demokrasi, si nou satisfe ki en Komisyon Elektoral parey mon’n koz lo la i ava anmenn benefis pour nou, then obviously mon pou demann zot pou zot rekonsidere e donn zot full sipor sa Mosyon.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose.

 

MS MARIE ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, mon ti a kontan komans mon ladres avek 2 mo e sa 2 mo se political expediency. E apre ki mon’n ekout Onorab Georges semenn pase e Onorab Pierre just now, mon pli konvenki ki se political expediency ki’n ankouraz loter sa Mosyon, Onorab Ramkalawan pou met devan nou Lasanble en tel Mosyon.

E dan sa sans Mr Speaker, i enpe tris ki ziska prezan, ler nou regard tou bann Mosyon ki Lopozisyon in anmennen, 2 Mosyon, Onorab Ramkalawan e Mosyon Onorab Prea ki devan nou ozordi, nou pa vwar okenn Mosyon ki pe demann plis pou zentere sa pep ki’n elekte zot, me plito bann Mosyon ziska prezan i vize ver plis lentere pour bann Parti Politik, konmdir en serten dimoun dan Lopozisyon.  Bannla pe get dan zot prop welfare.

Mr Speaker, dimans le 6 Me 2007, dan son dernyen Ladres pour Lanasyon avan ki kanpanny Eleksyon ofisyel ti fermen, Prezidan Michel ti fer son case avek lanasyon Seselwa akoz pandan son manda, i bezwen en mazorite SPPF dan nou Lasanble Nasyonal.  Pandan sa kanpanny ki ti presed son Diskour, Lopozisyon ti’n anmenn en kanpanny preski eksklisivman lo enn zot bann prop lenvansyon, sa ki Onorab Pierre just now i fek dir persepsyon dimoun.  Zot ti deside envant en propagann ki SPPF ….

(Interruption)

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker, with respect where is the Motion?

MR SPEAKER

Point of Order taken. Mon krwar Onorab, ou bezwen konsantre lo Mosyon and don’t impute motives.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, sa Mosyon i osi demande ki nou sanz nou Konstitisyon e sa ti pwen issue Lopozisyon dan dernyen Eleksyon e mon pe debat lo la.

 

MR SPEAKER

Then, mention it.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Dan son Ladres sa swar, Prezidan Michel dan son sazes ek leksperyans politik, ti averti pep Seselwa ki se pa li ki anvi sanz nou Konstitisyon me plito Lopozisyon.  Prezidan Michel ti sit 4 enstans kot bann demann Lopozisyon ti pour annefe demann en sanzman dan nou Konstititsyon.  2 dan sa 4 legzanp sete demann Lopozisyon pour ki Seselwa aletranze i ganny sans vote.  Dezyenm Mosyon Onorab Ramkalawan ki ti lo Order Paper Semenn pase e lot sete demann Lopozisyon pou sanz lapwentman Konstitisyonnel lo Komisyonner Eleksyon, pou ranplas li par en Komisyon Eleksyon.

Mr Speaker, Mosyon Onorab Ramkalawan ki devan ozordi.

Mr Speaker ozordi konmsi Prezidan Michel ti’n ganny en premonisyon.  Nou salye son sazes pou vwar lwen, pou konpran lentansyon politik Lopozisyon e averti nou lo la.  Ozordi mon osi salye sa pep pou ekout sa warning ki Prezidan Michel ti donn nou lavey Eleksyon e ankor enn fwa fer SPPF konfyans.  Sa mazorite ki pou fer sir ki political expediency pa domin lespri bann ki’n fer nou konfyans pou diriz nou pei e ki plito zot ganny gide par en lasazes..

(Interruption)

HON BERNARD GEORGES

Until now the words Electoral Commission have not been mentioned yet.

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Ou vwar the question of mazorite persepsyon se enn ki malerezman Onorab Pierre in entrodwir.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Exactly.

 

MR SPEAKER

E ler in entrodwir sa mon ti konnen, mwan si mon ti laba this is the way ki ….

(Interruption)

 

HON BERNARD GEORGES

…. Non, non.  Onorab la direksyon i pe koz lo en mazorite ki’n siporte. Kestyon mazorite se Onorab Pierre ki’n komans avek..

(Interruption)

 

HON BERNARD GEORGES

…. Non, non the needs for Constitutional ….

(Interruption)

HON DAVID PIERRE

Persepsyon piblik an relasyon ….

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Ler mon koze silvouple. Persepsyon mazorite nou’n vwar se en ….

(interruption)

 

MR SPEAKER

…. E kestyon lamannman Konstitisyonnel ankor se ou ki’n koz lo la.  Ou konpran mwan.  E mon pe swiv sa largiman.  Now, from now on, si sa entervener is Out of Order, se mwan ki pou deside.  So, kontinnyen

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

E la ankor Mr Speaker, parol saz nou Dirizan i kontinnyen gid nou.  Selman semenn pase dan son Diskour Lazournen Nasyonal, Prezidan Michel dan son Ladres avek nou Nasyon in fer nou mazinen ki nou Konstitisyon i dokiman pli sakre ki nou annan e la i ti dir; ‘Nou Kontitisyon i en dokiman ki tre ris.  I sa Lalwa siprenm ki mark nou Drwa, nou responsabilite e osi tre enportan, laspirasyon nou pep’.

Laspirasyon nou pep Mr Speaker, se sa ki devret gid a okenn pwen bann Mosyon ek Kestyon ki nou anmenn dan nou Lasanble. Political expediency Mr Speaker, i egziste selman dan lanbisyon bann politisyen. Laspirasyon nou pep i devret toultan mantra tou politisyen.  Zot lapriyer dimaten e aswar e alors Mr Speaker, okenn sistenm Eleksyon ki ganny fer i la pour en sel rezon.  I la pou defann lentere pep Seselwa.  E la Mr Speaker, mon note diferans fondamantal ki ekziste dan lafason fer keksoz ant le 2 Parti ki isi lo latab.

Lopozisyon i kontan ki ler keksoz dapre zot pa bon, zot sanze.  Zot koz sanzman en kantite.  Zot tir enn, met en lot.  SMB pa bon nou tire.  SBC pa bon, nou anmenn Radio Freedom. Dapre zot, tou sa ki zot krwar pa bon, zot demande ki i ganny retire pou ganny ranplase par en lot.

E la mon obzerv largiman Onorab Ferrari semenn pase lo en lot Mosyon.  Napa narnyen pour fer ek sa Mosyon ki ti dir ki nou pa kapab anvoy ….

(Interruption)

MR SPEAKER

Ok Onorab please.  Nou pe al dan ….

(Interruption)

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, mon pe servi largiman Lopozisyon semenn pase.

 

MR SPEAKER

Go back to the Motion.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Ki i ti dir nou pa kapab anvoy pti baba deor avek son delo e se zisteman sanmenm sa ki Lopozisyon i oule fer ozordi, avek nou sistenm Elektoral.  En keksoz i mars mal, nou anvoy sa pti baba deor avek son delo.

Mr Speaker, SPPF i annan en lot fason vwar keksoz.  Kot i mal, i bezwen aranze.  Nou ava tir sa bout ki pa bon, nou ava aranze, nou ava amelyore, nou ava fer li pli meyer me unless i absoliman neseser nou pa krwar dan sanz keksoz dizour a lannmen.  E Mr Speaker, se la diferans fondamantal ki le 2 Parti pou ankor enn fwa dezagree lo la, lo sa Mosyon ki devan nou isi.

Bi en sistenm elektoral se pa pour defann lentere bann Parti Politik, me plito pou fer sir ki sak Seselwa i kapab obzerv zot drwa vote dan en fason ki lib e zis.  E Mr Speaker, rekomandasyon par bann Lorganizasyon Enternasyonal pou nou amelyor nou sistenm elektoral in toultan annan e sa bann menm Lorganizasyon in toultan deklare ki nou bann Eleksyon i ganny fer dan en fason lib e zis.

E la Mr Speaker, mon ti a kontan fer rapel ki mazorite nou popilasyon, par fer konfyans Parti mazoriter, in deside pou gard nou sistenm aktyel anplas.  Mon krwar ki moralman, nou oblize respekte lopinnyon sa mazorite pep Seselwa ki’n fer nou konfyans avek sak Eleksyon.  Mon dakor ki nou pa devret zis kontan nou avek rezilta sak Eleksyon, akoz avek sak Eleksyon ki ganny fer, nou tir leson ladan kimannyer laprosenn fwa nou kapab amelyor nou sistenm elektoral.  Nou bezwen regard nou defayans kot i ete, aranz li.

Mr Speaker, se gran politisyen fanm Ameriken, Hilary Clinton ki’n deza deklare ki en sistenm demokratik parfe i reste selman dan lideal bann politisyen.  Apre tou, demokrasi se pa en levennman, me plito en prosesis ki nou devret kontinnyelman revize anmezir ki nou pep i egziz lo nou.  Nouvo dezir, nouvo laspirasyon e imen i dekouver nouvo fason fer.

Mr Speaker, nou sistenm pa parfe.  Nou tou nou a dakor, me pour zis sanz sa sistenm e ranplas li par en lot i en fot ki bann politisyen responsab tou senpleman pa kapab fer e pou nou fer li zis pour political expediency Mr Speaker, sa i pli gran vyolasyon drwa nou pep ki nou kapab fer.

Mr Speaker, mon pou siport okenn propozisyon ki demande ki nou sistenm elektoral i ganny tou sipor neseser pour li amelyore.  Me ou pou dakor ek mwan ki en Parti Lopozisyon ki kontinnyelman perdi Eleksyon, devret apre sak Eleksyon al rode kwa ki in fer mal, olye blanm sistenm elektoral.

Mr Speaker, mon osi demande ki kantite thought ki’n ganny mete dan en tel Mosyon e la ankor Mr Speaker, mon vwar plis expediency olye ki rezonnman saz e lozik dan sa Mosyon.  Lozik akoz isi Sesel, nou annan plizyer groupman ki act koman bann Komisyon.

Mon mazinen ki loter Mosyon pe demann en Komisyon Elektoral, i pe osi demande ki sistenm elektoral i ganny gide par en group dimoun, zis parey Board endepandan, petet parey Board SBC, oubyen PSAB, kot sak Parti Politik i apwent son Manm.  En groupman bi-partizan petet.

Me Mr Speaker, eski deza dan zot legzistans, Lopozisyon in deza tonm dakor ek konpozisyon Board SBC oubyen PSAB?  Eski zot pa’n toultan kestyonn preski tou sa bann dimoun ki’n ganny apwente lo sa bann Board ?  Eski zot pa’n toultan kestyonn lendepandans sa bann Komisyon?  E menm si nou ti pou bezwen apwent en  Ziz Mr Speaker, lapwentman bann Ziz e la i fer mwan rapel en Lartik ki mon’n lir lo former Speaker konsernan sa zafer Ziz.  Menm la Mr Speaker, nou’n toultan kritik lapwentman bann Ziz.

Alors Mr Speaker, kwa ki pou fer en Komisyon Elektoral diferan avek sa bann Board ki deza ekziste dan nou pei?  Eski Lopozisyon pa pou toultan kestyonn lentegrite sa Komisyon?  E ankor enn fwa ler zot perdi Eleksyon, zot pou blanm lendepandans sa bann Komisyon.  Eski i posib avek Lopozisyon pou ganny en Komisyonner oubyen en Komisyon san kritik?

E mon kontan ki Onorab Ramkalawan in fer referans avek SADC. Me eski Onorab i kapab dir nou konbyen pei SADC, oubyen pei Lafrik ki’n reisi fer Eleksyon lib e zis anba zisteman en Komisyon Elektoral Endepandan?  E la ler mon regard sa bann menm lalis ki Onorab Ramkalawan ti donn nou semenn pase, zot rikord lo Eleksyon lib e zis i fer nou krwar ki napa okenn garanti ki en sistenm Komisyon Elektoral pou fer sir ki laplenn i nivo parey i ti dir.

Mr Speaker Tanzania, Eleksyon in ganny dekrir not necessarily free and fair. Angola dapre en rapor an 1992, Angola ti sit bann gro defi ki i pe fer fas avek pour li kapab fer en Eleksyon lib e zis.  Congo, Eleksyon laba ti ganny asosye avek numerous irregularities. Lesotho i annan serten rapor ki pa neseserman dakor ki Eleksyon ti lib e zis.  Malawi an 1999, the observers noted that the Elections in Malawi dropped from free and fair to partly free.  Elections in Mozambique has been described as fraudulent. Namibia, not necessarily free and fair.  It lacked political competitiveness. Zanzibar, serious irregularities in Elections. Zimbabwe, Mr Speaker. Nou tou nou’n antann kritik lo Zimbabwe e Lopozisyon menm in toultan dir ki Eleksyon laba pa lib e zis.  La zot pe demann nou pou adopte menm sistenm Eleksyon avek Zimbabwe.

(Laughter)

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker, point of clarification. Nou’n tann sa bann keksoz lo sa bann pei akoz zisteman i annan en Komisyon laba ki dir sa bann keksoz.  Isi nou annan en Office ki dir tou sa bann keksoz i ok.

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab, son pwen se ki en Electoral Commission pa rezourd sa bann problenm.  This is the point.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Electoral Commission i donn ou laverite.  I dir ou ki pe arive.  Ladan nou pa vwar narnyen.  Napa narnyen ladan.

 

MR SPEAKER

Onorab, I’m calling you to Order.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, ler mon regard tou sa bann pei ki’n annan en Eleksyon Komisyon, mon pa vwar ditou sa safety in numbers ki en Komisyon Elektoral ti sipoze donn nou, largiman Onorab Georges semenn pase.  Napa okenn garanti ki avek en tel sistenm, nou prosesis elektoral pou safe. Byen pli safe. Annefe nou riske vin parey Malawi.  Nou pou sorti lo ran free and fair, nou pou vin partly free.

E la mon demande Mr Speaker, si sa menm standar enternasyonal ki Onorab Pierre fek koz lo la i sa bann standar ki mon’n koz lo la.  E mon osi demande si en tel sistenm pou ranforsi nou demokrasi, Onorab Ferrari.

Annefe Mr Speaker, mon krwar ki Onorab Georges pou dakor avek mwan ki nou sistenm Eleksyon isi i bokou pli safe, etan donnen ki i garanti ki li Onorab Georges i kapab ganny en Eleksyon avek selman 4 vot anplis ki son oponan.

Mr Speaker, diplomasi politik dekote.  Dir mwan lekel kandida dan Lopozisyon dan nenport ki pei ki’n reisi ranport Eleksyon avek selman 4 vot.  E ler mon krwar ki nou sistenm, avek tou son lenparfe, i fer sir ki sak vot, sak 4 vot i ganny konte dan Eleksyon e ki Lopozisyon dan sa pei i kapab garanti ki menm si zot annan en sel vot anplis ki Parti opouvwar, sistenm pa pou vol zot.

E se la Mr Speaker, ki fer mwan krwar ki Lopozisyon pa a la resers en sistenm pli zis, pli meyer, me plito Lopozisyon pe zistifye avek zot siporter akoz zot in perdi Eleksyon.  Akoz in perdi plis sipor dan dernyen Eleksyon e akoz ler sa Mosyon pou ganny rezete, ki zot konnen i pou ganny rezete.  La i pou annan li en rezon eternel akoz i pou touzour perdi Eleksyon alavenir.

Mr Speaker, mon pou termin mon lentervansyon avek 2 mo.  Political expediency. Se political expediency ki’n gid Lopozisyon anmenn sa Mosyon ki devan nou isi.  I tris ki se expediency ki ankor pe domin nou zizman, nou rezonnman, nou fason fer.  I tris ki en Parti Politik ki’n perdi Eleksyon dan sa pei pa ankor kapab trouv li lo drawing board e rode kote ki in al mal, me ki i ankor pe blanm tou keksoz otour li, eksepte son prop lekor.  I tris ki ler milti parti ti retourn dan nou pei, mon ti ankor pe lekol segonder, e ozordi, 15an plitar, Lopozisyon i trouv li dan sa menm sirk ki i ti ete 15an pase.

Mr Speaker, nou pep i merit plis ki sa.  Nou pep i merit en Lasanble ki pa pou trenn li dan polemik, dan politik bon marse.  Nou, lo kote Parti mazoriter, nou bann Manm serye e nou pa pe vin zwe avek sa konfyans ki nou pep in met dan nou e se pour sa rezon ki nou pa pou pas sa Mosyon.

 

MR SPEAKER

Avan ki nou pran en vot lo sa Mosyon devan nou, mon oule enform zot ki i annan 2 problenm ki’n leve.  I annan enn kestyon aircon, ki parey zot remarke pa pe marse e dezyenmman, nou’n ganny advise by PUC pour nou kit sa landrwa 3er akoz zot pe al tenny tou kouran pou fer enpe reparasyon ase mazer anba kot sistenm elektrik.

Nou pou pran en vot lo sa Mosyon.  That the question be now put. All those in favour?

(Interruption)

MR SPEAKER

Mosyon Onorab Ramkalawan lo Komisyon Elektoral Endepandan.  That the question be now put.  All those in favour? Those against?

Mon krwar premye travay mon bezwen donn pour Komite la lo Standing Orders, se gete kimannyer nou kapab fini meeting dan 3.30/4er akoz plis ki nou al dan apre midi, plis ki bann Manm i vin azite.  I annan plis tapaz.

So, meeting adjourn ziska mardi prosen.

(ADJOURNMENT)