::
Home » Verbatim » Verbatim -- Third Term 2014 » Tuesday 21st October, 2014

Tuesday 21st October, 2014

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 21st October, 2014

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Lasanble Nasyonal.  Bonzour Minis ek son delegasyon.  Bonzour tou bann dimoun dan lakour.  Ozordi avek nou, nou annan Minis pour Zafer Entern e Transpor, Minis Joel Morgan ki pe vin reponn plizyer kestyon konsernan son Minister.  E nou ava komans avek kestyon 149, Onorab Sheryl Vangadasamy.  Onorab.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Manm koleg Onorab.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.

Mr Speaker, mon kestyon i lir koumsa.  Eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble ki plan son Minister pou revwar Scheme of Service bann Zofisye Lapolis?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, tou Manm Onorab Lasanble, tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker, Lapolis in travay lo en nouvo Scheme of Service, avek bi donn plis incentive bann Zofisye e osi amelyor zot kondisyon travay.  Sa Scheme of Service i aplik pour tou Zofisye Lapolis, depi Kadet, Konstab ki lo formasyon, ziska lo lezot ran, ki pe travay dan nenport ki Seksyon oubyen Unit spesyalize dan Lafors.  Sa Scheme i fer provizyon pou plizyer allowances, devlopman karyer, formasyon, gratite, konpansasyon, pansyon ek promosyon.  E i pou pran an kont bann long erdtan ki en Zofisye Lapolis i fer, son lanvironnman travay e osi bann risk ki lye avek son travay.  I osi definir en striktir karyer dan Lapolis pou asir devlopman ek progresyon, ki ankouraz nouvo Zofisye dan Lafors e osi retenir bann Zofisye avek kalifikasyon, potansyel ek leksperyans, ki dan Lafors pou plizyer lannen.

Sa nouvo Scheme of Service in fini ganny mon laprouvasyon.  Aktyelman, i kot Departman Ladministrasyon Piblik pou konsidereasyon, avan ganny soumet avek Minister Finans pou konsider finansman.  En parti sa Scheme Mr Speaker, in fini ganny aprouve e met an pratik.  Sa i konsern bann Night Shift Allowance pour bann Zofisye Lapolis e zot pe deza benefisye depi mwan Out, pour sa Night Shift Allowance.  Sa Night Shift Allowance i R750 par mwan.

Parey mon’n eksplike, lezot parti sa Scheme i ankor an konsiderasyon e mon pa kapab donn plis detay a sa moman, ziska ler ki in ganny aprouve.  A sa moman la, mon a kapab vin devan Lasanble e donn enpe plis detay lo la.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter?

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble an zeneral, konbyen ki sa Scheme pou kout Gouvernman an son totalite, si demen i ganny konsidere par Finans.  E osi, ki mekanizm ki son Minister pe met anplas, pou etablir ki anmenmtan ki nou pe donn sa bon Scheme of Service nou bann Zofisye e osi, nou pe ganny sa bon rannman an term servis pour nou lepep Seselwa?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, ler nou’n sifre sa nouvo Scheme of Service, i pou desot R30 milyon ki Gouvernman pou bezwen vwar an term Bidze Siplemanter pou kapab kouver sa, baze lo bann Allowances ek bann Inducement ki ganny provided dan sa nouvo Scheme ki’n ganny propoze.  E sa ankor, i an diskisyon parey mon’n dir, avek Departman Ladministrasyon Piblik e osi, nou’n annan deza bann diskisyon inisyel avek Minister Finans, pou vwar kimannyer nou kapab put sa dan Bidze pour lannen prosenn, dan en fason ki nou kapab met li an aplikasyon Zanvye 2015, si tou keksoz i al dapre plan.

An sa ki konsern service, Mr Speaker, deplizanpli, parey mon pou reponn dan kestyon taler ki mon pou adrese, Lapolis pe bouz lo en Performance Based Budgeting Structure.  E la sa Performance Based Budgeting Structure pou osi enkli performans bann Zofisye e evalyasyon performans bann Zofisye.  Sa bann Allowance lo sa bann Scheme i pou reflekte enpe rannman ki bann Zofisye i donnen, zot performans, zot profesyonnalizm e zot nivo servis si ou oule, an totalite pour zot fonksyon ki zot pe desarze.

I nepli akseptab Mr Speaker ki dan Lapolis ozordi, nivo servis i pa alaoter ki piblik i ekspekte.  E nou pe travay, nou pe travay tre seryezman pou nou kapab adres sa bann issues e fer tou bann Zofisye accountable an term zot performans e zot rannman ki zot donnen vizavi zot Scheme of Service. Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Payet.

 

HON DAVID PAYET

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si dan kad sa lekzersis revizyon Scheme of Service Lapolis, bann ki responsab pou design sa nouvo Scheme in vwar package e carrier path ki bann meyer servis Lapolis dan lemonn i ofer?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, sa kestyon nou bezwen plas li an relasyon avek konteks Sesel.  Bann saler ki nou pe earn isi dan nou pei, konpare petet si nou pou al konpar li avek en lot pei parey Lapolis Langleter ouswa Lapolis Sengapour, ouswa Lapolis Lostrali.  Bann Commonwealth Countries.

Mon krwar tou pei Mr Speaker, zot Scheme of Service pour Lapolis i reflekte an zeneral saler proporsyonnel, dan en fason proporsyonnel, konpare avek lezot Sekter dan Lekonomi Nasyonal sa bann pei.  E menm keksoz i aplike pour Sesel.  Me par kont, pou Lapolis, parey pou bann lezot Sekter koman Militer, ensidswit, i annan bokou plis incentive e bokou plis allowances ki kouver bann risk ki zot annan vizavi en dimoun ki pe travay dan en Biro.  En louvraz ordiner nou kapab dir sa.

So, wi.  An term saler pour bann Polisye anba sa Scheme i bokou pli bon ki en saler normal, me si ou pe konpar li avek petet en lot pei, i pa pou neseserman a sa menm nivo, depandan lo pei ki ou pe regarde.  I kapab annan pei dan Commonwealth akoz nou sistenm policing i swiv enpe Commonwealth.  I kapab annan lezot pei kot nou Scheme of Service i bokou pli bon ki zot, me sa i lye Mr Speaker, avek endeks kou.  Cost of living dan bann diferan pei.  Saler i lye avek cost of living dan bann diferan pei.  Si ou pou al dan en pei Lerop, cost of living i bokou pli o.  Si ou pou al en pei par egzanp dan larezyon, cost of living i pli ba.  So, i annan bann fakter ki nou pran an kont osi ler nou fer saler an zeneral koman en Gouvernman, pour Sekter Piblik.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT

Mersi, bonzour Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou si in ganny etablir en lenterval ki sa Scheme pou ganny revwar.  E si i kapab dir nou osi si Seselwa koman etranze, pour sa Scheme pe cater pou zot?  Mersi bokou.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, sa Scheme i aplik pour tou nou bann Zofisye Seselwa ki dan Servis Lapolis, parey sa Scheme aktyel ki anplas konmela.  Sa nouvo Scheme i aplik pour bann Seselwa.  Bann etranze ki ti pe travay dan Lapolis, zot isi lo en Kontra.  E zot Kontra, zot terms and conditions sa Kontra i diferan ki sa Scheme of Service pour nou bann Zofisye Seselwa.  Sa i normal akoz ler etranze i vin travay, i vin travay lo en Kontra 2an, normalman renewable. Si i fer en bon performans nou renew e son lapey i diferan, baze lo demann pou kapab atrakte sa bann dimoun pou vin travay dan nou pei ler nou pe fer konpetisyon avek bann lezot pei ki pe osi rod bann Zofisye kalifye pou vin travay dan Lafors pou ed zot.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou Manm koleg Onorab e bonzour tou bann ki alekout.

Mr Speaker, eski Minis i kapab dir sa Lasanble si sa nouvo Scheme of Service ki in koz lo la in ganny met ansanm apre ki in annan konsiltasyon avek bann Zofisye Lapolis e eski sa i form parti en plan lon term pou redwir lakantite etranze ki dan nou Lafors Lapolis?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, wi.  Mon konfirmen ki sa Scheme of Service ki mon annan la dan mon lanmen, Seychelles Police Scheme of Service.  Sa draft ki anba konsiderasyon ki in pas atraver en prosesis konsiltasyon ekstansiv avek Management e osi, in annan stakeholder consultation avek bann Zofisye dan Lapolis.  Bann diferan ran vizavi propozisyon ki dan sa Scheme.  Alor, sa ki pe ganny met anplas la, i en improvement lo sa existing Scheme, me osi en keksoz ki’n ganny pran an konsiderasyon vizavi bann demann.  Bann diferan demann ki bann Zofisye in fer ler zot in ganny konsilte, an konparezon avek Scheme aktyel ki an plas konmela.

Si i dan nou plan lon term pou ranplas bann etranze ki dan Lafors?  Natirelman Mr Speaker.  Nou bezwen travay pou nou kapab lokaliz nou bann post, fir e anmezir ki sityasyon i permet.  Ozordi, nou annan en serten nonm etranze ki pe travay dan Lafors.  Nou annan nou bann Ghurkas, bann Nepale.  Apre nou annan en contingent bann lezot Zofisye Senior sorti Sid Afrik ki pe travay dan Lafors, me sa i form parti – si zot rapel mon ti vin dan Lasanble enpe letan pase, mon ti dir zot poudir nou annan en nouvo plan stratezi ki nou pou al lanse byento.  E sa kestyon lokalizazyon i form parti dan nou plan stratezik 5an, pou nou al ver sa lobzektif.

Me Mr Speaker, mon ti a kontan dir ki nou bezwen proceed avek enpe caution lo sa issue.  Ler letan i pare, ler sityasyon i permet pou nou kapab lokalize.  Ler Management Lapolis i santi poudir nou kapab lokaliz sa bann post, nou ava fer li, provided osi ki i annan sa suitable manpower pou kapab ranpli sa bann ran.

Ozordi Mr Speaker, i annan serten difikilte pou nou kapab ganny bann dimoun ki kapab annan sa nivo – ler zot ganny assess, sa nivo pou zot antre dan Lapolis akoz travay Lapolis parey travay dan Militer, i en travay spesyalize.  E bann dimoun ki pou antre dan sa Lapolis i bezwen annan serten aptitude, zot bezwen annan en clean record, zot bann frekantasyon ki zot fer i bezwen bann keksoz ki napa okenn problenm an term ilegalite ensidswit.

E Mr Speaker, mon kapab dir ou poudir i difisil ozordi pou nou kapab atrakte bann bon dimoun pou antre dan Lafors akoz mazorite bann dimoun ki apply, ler zot fer sa bann diferan tes, zot pa pass.  Zot pa kapab meet sa requirement pou zot antre dan Lafors.

Petet dan en 50 ki apply Mr Speaker, nou a ganny 15.  Larestan pa suitable e larestan osi serten parmi zot, ler zot fer Drugs Test, zot fail.  Nou annan serten issues pou nou kapab atrakte sa bann dimoun dan Lafors Mr Speaker me nou pe travay.  Atraver Lakademi sirtou.  Toulezan, Lakademi pe prodwir bann zenn.  Nou annan bann Cadet Constables, nou annan bann Trainee Constables osi ki pe pas atraver Lakademi e la nou annan nou en bon sours nouvo potansyel pou Lapolis pou lavenir, pou kapab devlop nou Lafors e pou kapab lokaliz otan ki posib bann diferan post.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 150, Onorab Beguitta Jeannevol.

 

HON BEGUITTA JEANNEVOL

Mr Speaker, bonzour.  Bonzour Minis.  Eski Minis responsab pour Zafer Entern ek Transpor i kapab enform nou Lasanble ki rol Zofisye Lapolis, dan sa lakaz ki zot pe okipe Corgat Estate?  Mersi.

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, sa lakaz ki Onorab pe fer referans avek pe ganny servi koman en Police Post, parey i leka Les Mamelles.  Bi sa Police Post se pour asire ki i annan lord ek lape e osi sekirite dan Corgat Estate.  Prezans Lapolis dan sa landrwa pou ede ranforsi Lalwa, dekouraz dimoun pou fer lofans e bann akt kriminel e osi redwir bann aktivite ilegal e bann aktivite kriminalite.  Lapolis pe met anplas lenfrastriktir neseser pou kapab komans son loperasyon aplentan dan Coragt Estate, aven lafen mwan Oktob.  Dan kad sa loperasyon, bann ropor ki piblik pou ganny fer pou ganny deal avek laba menm e apre ganny transmet avek Stasyon Mont Fleuri kot lanket aprofondir e lezot formalite i ava ganny fer.

Dan son zefor pou amelyor servis ki sa Police Post i ofer Mr Speaker, Lapolis pou evalye sityasyon e fer okenn lazisteman e sanzman kot i neseser, pou asire ki Corgat Estate i reste an sekirite e ki sa kominote i viv anpe.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Jeannevol.

 

HON BEGUITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Speaker.  Minis, an vi ou larepons ki in dir ki zot pankor antre aplentan, depi ki zot in antre, ki statistik lo lakantite larestasyon, ou sinon bann sityasyon kot zot in met lord ek lape e sekirite dan Corgat Estate.  E ki garanti dimoun Mont Fleuri i annan, aprezan ki servis pou pli pre avek zot, ki konplent lo lakantite letan ki zot pran pou respond a led?  E kimannyer ou pe asire ki sa lakaz pa pou zis ganny servi koman en lozman pour Zofisye Lapolis?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, lafason ki sa management ek design sa landrwa pe ganny operate, an term design ki nou annan pour sa landrwa se ki i pou annan 3 Nepale ki pou reste la, ki pou baze aplentan la.  Epi, i pou ganny siplemante par 5 Zofisye Seselwa ki pou travay la lo shift.  Zot pou travay en shift normal 7er ziska 7er.  Setadir, 7er bomaten ziska 7er diswar.  7er diswar ziska 7er bomaten e dan sak shift, i pou annan 4 Zofisye ki pou travay.

Bann Zofisye ki pou laba, i pou atase avek Unit NCSD, me detanzaot, i pou annan PSSW e bann lezot Zofisye parey CID ki pou antre la, pou fer serten travay spesifik.

Mr Speaker, VIC osi pe fer bann patrol regilye, baze ansanm la avek zot dan Corgat Estate e par egzanp mwan pase, in annan 6 larestasyon ki’n ganny fer an koneksyon avek posesyon drog dan sa landrwa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEKAER

Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an vi repons Minis, eski Minis i kapab dir nou si Departman Lapolis i satisfe avek lentegrasyon zot bann Zofisye dan Kominote Les Mamelles.  E si zot satisfe avek nivo korporasyon piblik dan solisyon bann diferan defi ki zot in bezwen fer fas avek, depi zot in stasyonnen dan distrik?

E eski Minis osi i kapab enform nou Lasanble si son Minister i annan plan konstrir en Stasyon modern Servis Polisye Kominoter pour distrik Les Mamelles?  Mersi.

MR SPEAKER

Sa dezyenm parti kestyon ti kapab en kestyon orizinal.  Minis, ou pa forse reponn dezyenm morso kestyon.

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, larepons se non.  Mon pa satisfe avek performans Police Post Les Mamelles.  E larezon ki mon dir sa, se ki i annan plizyer defi ki sa Police Post i fer fas avek.

Premye defi se ki i sitie lo trwazyenm letaz dan en building, dan en flat Les Mamelles e sa i totalman inapropriye pour loperasyon en Police Post, pou kapab fer en travay efektif.

Dezyenm rezon se ki i napa ase manpower.  Son manpower level i pa sifizan e mon’n koz avek Komisyonner Lapolis lo la.  Nou’n tonm dakor ki nou bezwen ranforsi nivo manpower pour Police Post Les Mamelles.

Trwazyenm keksoz se ki nou bezwen rellocate.  Nou bezwen sorti la anler lo sa trwazyenm letaz ki pa dan en sityasyon, en pozisyon ki byen pou ou kapab fer en travay efektif dan Les Mamelles e mon annan en serten konversasyon avek Minis responsab pour Lamenazman Later ek Lakaz e nou’n tonm dakor lo alokasyon en lakaz, en unit ki lo ground floor dan Les Mamelles, pou kapab rellocate sa Police Post tre byento.  E la, nou ava kapab fer en travay pli efektiv an term prezans Lapolis dan sa kominote.

An sa ki konsern korperasyon manm piblik avek Lapolis, wi i annan korperasyon.  I annan bon korperasyon me osi, i annan bezwen pou kapab improve lo community policing dan Les Mamelles.  E la, bann Polisye i bezwen reach out plis ankor avek nou bann manm lakominote, etablir sa bon lyen, etablir sa konfyans e etablir sa respe pou kapab travay dan en fason etrwat pou redwir sa problenm kriminalite, sirtou lo kote drog dan distrik Les Mamelles.

Mr Speaker, nou pe travay lo la.  Nou pe donn training nou bann dimoun.  Nou pe fer bann formasyon neseser pou kapab amelyor zot kapasite e zot teknik travay avek manm piblik, pou kapab kontinnyen ranforsi sa lyen ant kominote avek Lapolis.

Trwazyenm kestyon, mon ava zis tous lo la brievman.  Wi Mr Speaker.  I annan plan pou nou refer Stasyon Mont Fleuri, moderniz li e mentenir bann Police Post otan ki posib dan bann pti kominote parey Les Mamelles e Corgat Estate, kot en prezans permanan i bezwen neseser akoz bann problenm sosyal, bann problenm kriminel ki arive dan sa bann landrwa poulemoman.  Nou’n annan en Bidze ki nou’n soumet avek Minister Finans pou moderniz Stasyon Mont Fleuri e nou pe espere pou vwar si nou kapab fer li dan lannen 2015.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Onorab David Pierre, kestyon 151.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble rezon par deryer desizyon Gouvernman pou anploy en Depite Komisyoner Lapolis ki etranze?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, i annan plizyer rezon akoz Gouvernman in deside pou anploy en Depite Komisyoner Etranze.  Gouvernman i bezwen en lafors Lapolis ki byen formen e ki profesyonnel, pou fer fas avek tou bann defi ki sosyete pe rankontre konmela e pou kontinnyen ofer en servis ki efikas e ki profesyonnel lo nivo lord ek lape, atraver Lapolis.  Plis ki zanmen, Lapolis i bezwen reste azour avek nouvo devlopman, ki swa lo nivo nasyonal oubyen ki lo nivo enternasyonal e osi zwenn legzizans ek demann nou bann sitwayen.  Aktyelman, Lapolis Sesel i ekipe avek en konpleman Zofisye Senior e osi plizyer zenn ki’n fek ganny formen.  Lapolis i bezwen revwar son devlopman ek plan dan tou konteks.  Depi son Resours Imen, son stratezi, son ladministrasyon e osi son loperasyon.  An dot mo, Lapolis i bezwen ranforsi e amelyor son kapasite.

Pou realiz sa bann lobzektif, Lapolis i bezwen en dimoun avek leksperyans e lekspertiz dan domenn Polisye, pou reisir ed zot devlop tou Seksyon en Unit dan nou Lapolis.  Se dan sa konteks ki Gouvernman, ansanm avek Lapolis ti konstate ki i apropriye pou rekrit en etranze avek bokou bagaz e konpetans, parey Brigadye Hunter dan en tel pozisyon.  Nouvo Depite Komisyoner Lapolis pou travay an etrwat kolaborasyon avek Komisyoner Lapolis ek son Ladministrasyon.  Sa pou dan en peryod letan apropriye.  I pou mentor e devlop e ekip nou bann Zofisye Seselwa, pour ki zot kapab pran komann dan diferan Seksyon Lapolis.

Dan lepase, nou’n vwar ladiferans e lakonplisman ki serten etranze in anmennen dan Lafors Lapolis Mr Speaker.  par egzanp, Mr Frank Dutton ki ti met anplas Unit NCSD.  Pandan sa letan, Sesel in eksperyans en gran rediksyon plis ki 30 poursan dan lakantite kriminalite dan pei, konpare avek lannen 2011.  Lapolis i bezwen amelyor sa bon rezilta e nou swe se ki sa i osi leka avek sa nouvo plan stratezik ki pe ganny propoze.  Sa plan pou vin an fors byento.  Nouvo Depite Komisyoner pou zwe en rol mazer dan lenplimantasyon sa plan, avek bi devlop en lafors Lapolis ki pli profesyonnel e pli efikas.

En size primordyal dan kad sa plan se formasyon tou Zofisye.  Depi Konstab ziska Zofisye Senior.  Sa i ganny reflekte dan nouvo plan stratezik sa Lafors e dan Scheme of Service ki mon fek koz lo la.  Lapolis i bezwen en lafors travayer ki pli byen ankadre pou zot kapab desarz pli byen responsabilite ki ganny mete lo zot.

Mr Speaker, avek lapwentman Mr Vernon Hunter koman Deputy Commissioner, nou ti verifye son CV.  Sa ti swiv par en interview ki ti fer par en panel ki ti tonm dakor ki Mr Hunter ti sa dimoun ideal, avek potansyel e bokou bagaz pou deservi en tel post.  Mr Hunter in dan domenn Lapolis pour 42an.  I annan bokou leksperyans e leadership e osi komann.  I annan en Degre dan Policing avek Lenstiti Tecnicon, Repiblik Sid Afrik e in tenir post Brigadye pour 19an dan Lapolis Sid Afrik, depi 1995, ziska son lapwentman isi Sesel.

Depi son lapwentman, Mr Hunter in soumet plizyer propozisyon ek plan ki pe ganny etidye e evalye avan ganny met anplas.  Enn parmi se revwar litilizasyon optimal resours imen dan Lapolis, touzour avek bi amelyor son servis ki i pe ofer e asir lefikasite sa Lafors.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter, Onorab?

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble kote ki nou Lafors in al mal e i annan defayans, ki fer ki nou bezwen en etranze koman Depite Komisyoner?  Si zot pe plas en Seselwa spesifikman pou atase ek sa Depite, avek bi pou sa Seselwa pran son plas, apre ki son Kontra in terminen e eski sa Seselwa pou donk rezouir bann menm benefis ki sa etranze?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon pa pou servi sa term kote nou’n al mal akoz nou pa’n al mal.  I form parti nou plan devlopman pou asir en servis pour Lapolis Sesel, ki a sa oter ki nou oule koman en Gouvernman e ki nou pep i ekspekte.  Ki nou Gouvernman i delivre pou kapab annan en rediksyon dan to kriminalite e pou annan lape e sekirite dan nou pei.  E pou nou fer sa, nou’n zize ki i neseser pou nou anmenn lekspertiz eksteryer, pou vin travay avek nou, anmenn sa lekspertiz ki annan dan lafors.  Siplemant sa lekspertiz ki nou bann Zofisye deza i annan dan Lafors.  Anmenn nouvo lide.  Anmenn en fresh look parey nou dir lo Lafors Lapolis e ed nou pou devlope, parey nou tou nou pe demande.  Parey nou tou nou pe demann Lapolis Sesel pou fer pli byen a tou moman, pou nou kapab donn sa servis, pou nou kapab donn sa rannman e pou meet sa lekspektasyon ki nou annan an zeneral koman piblik, koman nou bann sitwayen, ler i annan bann keksoz ki konsern involvement Lapolis.

Mr Speaker sa i en keksoz ki pozitiv akoz i pou anmenn bon rezilta.  I pou anmenn keksoz ki bon pour nou.  I pou anmenn keksoz ki pou ed nou fer pli byen e mwan mon tre pozitiv lo lapwentman Mr Hunter koman Depite Komisyoner.  Komisyoner Lapolis osi i tre pozitiv avek son lekip dan son Ladministrasyon.  Dan son Management Team.  Mr Hunter pe deza fer bokou nouvo propozisyon.  In deza fer bokou lobzervasyon osi lo bann keksoz ki pe arive dan Lapolis e mon krwar ki nou pou vwar serten progre e serten amelyorasyon, improvement an zeneral byento, fir e anmezir ki bann keksoz i ganny met anplas, baze lo bann propozisyon ki Komisyoner avek son lekip i devlope.

Dezyenm parti kestyon.  Eski i annan en Seselwa ki pe ganny idantifye?  Mr Speaker, mon larepons pou sa se ki nou pe travay natirelman pou annan en Seselwa ki pou vin Depite Komisyoner dan lavenir.  Sa i nou lobzektif.  E i pou lo en baz konpetitf.  Setadir, fir e anmezir ki bann Zofisye Senior dan Lafors i devlope lo en baz konpetitif parmi serten sa bann ran Senior ki attain sa bann ran, fir e anmezir dan sa prosen 2an a 3an, nou ava kapab idantifye en dimoun ki suitable pou vin Depite Komisyoner dan Lafors Lapolis Sesel.  E se sa lapros ki nou pe pran.  I pa en keksoz ki vin otomatik.  I en keksoz ki pou ganny baze lo performans, abilite, konpetans e Leadership pou kapab lead sa Lafors.  Pou kapab asiste Depite Komisyoner dan lavenir, fir e anmezir ki i pran sa responsabilite pou vin Depite Komisyoner dan Lafors Sesel.  Alor, wi Mr Speaker.  Nou annan en plan pou nou kapab idantifye en nouvo Depite Seselwa dan lavenir, lo en baz konpetitif e lo en baz performans sa bann endividyel.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Minis.  Bonzour tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker, mon vwar sa Brigadye i ape travay.  Koman i vini, Lapolis pe bouze menm.  Eski Minis alor, i kapab enform nou Lasanble, lekel bann Seselwa ki pe understudy bann etranze ki annan dan Lapolis, mon ti pe dir osi, enkli sa Depite Komisyoner Etranze.  Me sa in reponn sa bout.  Si i ti kapab reponn sa lot bout.  Mersi Bokou Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, mon pou reponn la kestyon dan lafason swivan.  Nou pe fer en Human Resource Maping e evalyasyon dan Lapolis a sa moman, kot byento nou pou annan en nouvo striktir pour Lapolis dan tou Seksyon, dan tou Unit, dan tou bann diferan parti Lapolis e sa i, parey mon ti dir oparavan.  Avek lobzektif pou nou optimiz litilizasyon bann resours imen e pou rasyonnaliz bann diferan Unit dan Lafors ozordi, dan en fason ki nou kapab met zot ansanm e vin pli efikas kot nou kapab fer li e kot i neseser pou fer li.

A sa moman, sa plan pe ganny determinen.  I pe ganny evalye e byento, mon a dan en pozisyon pou mwan kapab fer propozisyon avek Prezidan Larepiblik konsernan re-organizasyon Lapolis.  Enn fwa ki sa plan in ganny aprouve par Gouvernman, nou ava met li an enplimantasyon e la mon ava kapab Mr Speaker, fer serten lanons lo bann dimoun ki pou understudy, ouswa ki pou atase avek bann etranze dan Lafors, pou zot kapab pran bann leadership roles.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Houareau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Mr Speaker, kestyon i lir.  Eski Minis responsab pour Zafer Entern e Transpor i kapab eksplik sa Lasanble ki plan ki son Minister i annan pour ki Seselwa i kapab pran kontrol tou bann ran dan Lafors Lapolis e anmenmtan fer ki lord i ganny respekte dan Lapolis e dan nou pei?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, mon krwar mon’n reponn enpe sa kestyon dan mon larepons ki mon’n fek donnen, me selman mon ava tous lo en laspe enportan e sa se formasyon.  Training.  Nou bezwen kontinnyen envestir dan training nou bann Zofisye Seselwa pou amelyor zot kapasite e zot konpetans profesyonnel dan Policing.  E la i en landrwa kot dan lepase, nou pa’n envestir ase e nou bezwen la prezan kontinnyen met resours.  Resours finansyer e lezot resours.  Resours imen, pou kapab train nou bann Zofisye pou atenn sa nivo, pou kapab pran bann pozisyon Senior dan Lapolis, dan lavenir.

I pa zis en kestyon met en dimoun dan en post.  I nepli en kestyon zis met en dimoun dan en post.  Ozordi dan Policing Sesel, nou egzize ki bann dimoun ki pran bann pozisyon Senior i annan kalifikasyon neseser, i annan konpetans neseser, i annan leadership e i annan lentegrite neseser pou zot kapab pran sa rol akoz initil parey mon’n dir Mr Speaker, zis nou met en dimoun la pou rezon akoz i en Seselwa, nou met li la.  Apre nou donn li sa responsabilite, apre i pa kapab desarz sa responsabilite akoz i pa’n ganny training apropriye, ouswa i napa bann kalite neseser pou li fer sa travay.  E ler ou napa en bon leadership, ou pa kapab ekspekte ou bann ran par anba ou pou perform a nivo ki nou, nou pe ekspekte koman en Gouvernman, ki zot koman Manm Lasanble Nasyonal zot ekspekte koman Lapolis.

Alor, i annan en travay pou nou fer e sa i dan nou plan stratezik pou envestir dan nou bann dimoun.  Nou bann dimoun i kapab fer li, provided ki nou donn zot sa training e sa bann formasyon neseser, spesyalize kot i neseser, pou zot kapab pran sa leadership role dan lavenir.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 152, Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Bonzour Minis.  Bonzour tou dimoun.  Kestyon i lir koumsa.  Prenan an kont frazilite bann pti kominote lo zil, eski Minis pour Zafer Entern e Transpor i kapab eksplik sa Lasanble ki prosedir e kriter ki Departman Lapolis i servi ler zot fer seleksyon pou anvoy bann Zofisye Lapolis lo Praslin e La Digue, pou asire ki i annan en balans dan Lafors ki deservi sa 2 zil?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Request Minister.

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, enn parmi topik ki ganny aborde dan interview letan Lapolis pe rekrit en kandida ki’n fer en laplikasyon pou zwenn Lafors se sa kestyon transfer.  Tou Gard i kapab ganny transfer a nenport ki Stasyon, Unit ek Seksyon Lapolis a nenport ki moman.  I annan en Board Transfer ki anplas pou verifye ki tou transfer, depandan lo demann e nesesite, oubyen devlopman Lapolis.  Enn fwa ki sa Board in deside pou fer sa transfer e en kandida ideal in ganny idantifye, sa Zofisye i ganny apele.  La sa posibilite transfer i ganny met devan li sa bann laspe swivan i ganny vwar.  Son konesans ek son leksperyans, son background sosyal sa dimoun, setadir son laspe familyal par egzanp si in marye, son laz, si i annan zanfan, son kondisyon lasante e osi profesyon son partner si i annan en partner.  Bezwen sa Stasyon, setadir bezwen ki ran i bezwen.  Si sa Zofisye i en madanm oubyen msye e son kapasite.  Son konpetans e matirite sa dimoun.  Kalite travay ki pou ganny fer dan sa demann pou transfer e si i annan akomodasyon.  Par egzanp lo Praslin e lo La Digue pou en tel deplasman.  I osi annan lezot prosedir ki ganny fer, pou asire ki sa Zofisye i ganny bann benefis neseser, tel ki bann allowances adisyonnel parey subsistence ek transfer allowance ki anlinny avek sa post, anba Scheme of Service Lapolis.

Mr Speaker, fodre note ki i pa touzour posib e fasil pou ganny sa Zofisye ki nou ti a swete, dan kad bann transfer, ler en transfer i bezwen ganny fer.  Sa i akoz souvandfwa i annan bann laspe e bann konsiderasyon sosyal.  Enn bann problenm ek defi ki Lapolis i fer fas avek dan kad transfer i sa kestyon lansentman bann madanm, ki swivi parfwa par maladi pti baba apre nesans.  Sa i annan en lenpakt mazer lo performans sa bann dimoun.  Dan mazorite de ka, sa bann madanm Gard i bann madanm tousel.

Apard sa laspe sosyal, akomodasyon lo Praslin e lo La Digue, i en lot problenm ki Lapolis pe fer fas avek.  Mr Speaker, Lapolis i fer son mye pou transfer bann Gard ki ideal pour Praslin ek La Digue, tout an prenan kont sa bann eleman e sa bann laspe ki mon’n mansyonnen oparavan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter Onorab?

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  An prenan kont repons Minis, Minis eski ou satisfe ki bann Gard ki ganny transfer lo sa 2 zil, zot bann ki merite ganny sa plas e zot pe deservi sa 2 zil byen.  E eski Minis pe mazin osi dan lefitir, pou asire ki zot ganny bann Zofisye Lapolis avek de kalite, ki kapab deservi sa 2 zil, prenan kont zot frazilite pou envestir dan bann fasilite anplis, pour ki sa bann Zofisye ki ideal pou kapab bouz dan sa bann zil, zot kapab bouz osi avek zot fanmiy?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Praslin i annan 42 Zofisye konmela e La Digue poulemoman i annan 13 Zofisye.  La, dan sa 42 lo Praslin, i annan 18 madanm ek 24 msye.  E lo La Digue i annan 2 madanm e 11 msye.

An sa ki konsern si mon satisfe avk nivo servis lo Praslin ek lo La Digue, larepons se non.  Mon pa satisfe akoz i annan bokou room pou improvement an term leadership lo bann Stasyon.  An term patrol ki bann Lapolis i fer e an term zot enteraksyon avek piblik lo Praslin, lo La Digue e osi an term anpes kriminalite, sirtou lo Praslin.

Mon krwar La Digue poulemoman i annan ase bon performans lo rediksyon kriminalite, me Praslin i annan ankor travay pou nou fer, sirtou lo bann landrwa sirtou Anse Lazio, Cote D’or e bann lezot landrwa kot bann touris ek bann Seselwa i gather.  Kot bann bandi i tant pou akimile osi pou vin la pou zot fer bann akt kriminalite tel parey vole osi esey vann drog.

Mr Speaker, servis alor i annan travay pou nou fer e sa i reflekte lo bann Station Commanders akoz se zot ki responsab pour zot bann Zofisye.  Se zot ki responsab pou zot bann Zofisye perform e zot bezwen fer sir ki zot Zofisye i perform dapre demann ki’n ganny mete lo zot.  Nou retourn ankor lo sa kestyon formasyon.  Nou retourn ankor lo sa kestyon capacity building.  E la i annan travay pou nou fer, pou nou kontinnyen amelyor kalite servis lo Praslin e lo La Digue.

E la i anmenn mwan lo en pwen Mr Speaker, lo sa kestyon rotasyon.  Nou krwar poudir nou bezwen rotate bann dimoun dan bann pti kominote parey Praslin ek La Digue ase souvan akoz ki arive, i annan tro bokou familyarizasyon ki arive e sa prezan i annan en lenpakt lo abilite sa Zofisye pou li delivre sa servis dan en fason enparsyel e dan en fason ki profesyonnel.

Si i annan bann fasilite, larepons se pa ase.  Parey ou konnen Onorab, nou fek refer Kordgard, nou fek rekouver Kordgard La Digue, me Kordgard Praslin, sirtou Kordgard Baie Ste Anne, i dan en leta enpitwayab.  E mon’n koz avek Minis Finans pou nou kapab ganny enpe finansman, pou nou refer toulede Kordgard, Baie Ste Anne e Grand Anse Praslin.  E la Minis Finans in dakor pou donn mwan en serten Bidze.  Komisyoner pe travay lo en plan pou nou kapab remet azour sa 2 Stasyon, dan en fason ki lanvironnman travay nou bann Zofisye i akseptab.  Kot zot vin travay dan en landrwa, dan en lanvironnman ki bon toulezour.  Nou pa kapab met nou bann Zofisye dan en lanvironnman ki pa byen.  Ki pa alaoter pou zot kapab delivre sa servis ki nou, nou pe demann zot pou fer.

Alors Mr Speaker, i annan travay pou nou fer, me mon kontan pou dir ki nou pe travay dan sa bon direksyon.  I annan bokou keksoz ki pe arive e mon tre pozitiv an term service delivery e kondisyon lord ek lape e stabilite lo Praslin e La Digue pour lavenir.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Volcere.

 

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou dimoun alekout.  Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis, eski i annan okenn swivi ki ganny fer lo bann Zofisye ki ganny transfer lo Praslin, sirtou bann zenn Kadet ki fek fini zot letid.  E lekel ki fer sa bann swivi?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, wi.  I annan swivi kot bann zenn i ganny monitor e sa se sa Regional Commander ki fer sa swivi e li i raport avek son Sirentandan ki ansarz bann diferan Stasyon, baze lo striktir Lapolis aktyel.  E sa bann zenn i ganny monitor.  Zot ganny assess zot performans e zot ganny mentor en pti pe osi.  Me la osi, i annan enpe travay pou fer akoz bann dimoun ki pe mentor zot i annan serten formasyon osi ki nou bezwen fer pou zot, an term mentorship pou kapab lead sa bann zenn.  Pou kapab demontre sa bann zenn sa bann bon kalite e montre zot bann bon pratik dan Lapolis e train zot on the go, parey zot sipoze fer, an konplemantarite avek bann lezot formasyon ki zot resevwar dan Lakademi detanzaot.  E se sa kot nou bezwen revwar sa striktir an antye pou nou redinamiz sa Lafors.  Reform sa bann dimoun ki la deza e donn zot sa bann kapasite neseser.

E bann ki pa kapab meet sa bann kapasite neseser, sa ki pa kapab al dan sa bann diferan formasyon ki neseser, nou pou bezwen revwar dan lavenir, si zot pou kapab kontinnyen reste dan Lapolis ouswa non, fir e anmezir ki nou moderniz Lafors e fir e anmezir ki nou fer Lafors vin pli profesyonnel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 153, Onorab Natasha Esther.

 

HON NATASHA ESTHER

Mersi Mr Speaker.  bonzour Minis ek ou delegasyon e tou dimoun alekout.  Eski Minis pour Zafer Entern ek Transpor i kapab enform sa Lasanble pour ki rezon ki napa en connecting flight lo vol domestik dan aswar pou fasilit bann zabitan Praslin ki sorti Moris e ki oule desann Praslin menm nwit menm?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, statistik i montre ki lakantite pasaze, ki swa Seselwa oubyen etranze ki swete pran en vol pou al direkteman Praslin, apre ki zot larive lo vol sorti Moris, i tre ba.  Alor, i pa profitab pou Air Seychelles met bann vol direk pou al Praslin, pour bann pasaze ki debarke lo sa avyon A320 sorti Moris dan Lendi, Merkredi ek Vandredi, lefet ki napa bokou zot ki pe deplase pou al Praslin.  Sepandan, sa i pa leka dan Mardi, Zedi ek Dimans, letan vol HM330-200 i sorti Sid Afrik.  Lakantite pasaze pour en tel servis i ase signifikan pou Air Seychelles ofer en vol direk, apre ki zot in debarke lo Erport Enternasyonal.

Mr Speaker, mon ti a kontan sepandan anonse ki dan kad nouvo progranm Liver 2014 ki pou komanse le 1 Desanm, Air Seychelles pou aprezan komans ofer sa servis lo larout Praslin, lo en baz touleswar.  Sa i pou prezan posib, gras a bann nouvo vol rezyonnal ki Air Seychelles pe mete e osi akoz nonm vol Emirates pe double lo Sesel, lo en baz toulezour.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter Onorab?

 

 

HON NATASHA ESTHER

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si petet Air Seychelles pe met plis lanfaz pou ankouraz pasaze ki pe travel Moris, pou aste en through ticket, pou asire e evite ki avyon pa mont vid sorti Mahe, apre zot retour Moris?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Wi Mr Speaker.  Mon’n diskit sa avek CEO Air Seychelles, pou met anplas sa prosedir ki zot aste en tiket from Praslin pou al Moris e retournen direkteman Moris pou vin Praslin, koman en through ticket.  Sa i ava ede osi pou amelyor nonm lakantite pasaze, bann nonm pasaze ki pou pran sa vol aswar.

Me mon krwar problenm la, i ava rezourd Mr Speaker, lefe ki i annan sa bann vol rezyonnal ki pe al Dar Es Salaam, ki pe al osi Madagascar e Mumbai ki pou komanse le 1 Desanm.  I ava ede pou siplemant bann norm, pour ki fer ki sa vol, sa servis ava vin viab e Air Seychelles a kapab ofer li.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon kestyon in ganny reponn.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon.  Kestyon 154, Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis responsab pour Zafer Entern e Transpor i kapab enform sa Lasanble si son Minister pa kapab regard dan posibilite met en bis lo Lasose Mahe, pou fasilit bann pasaze ki bezwen al pran en dezyenm bis pou ariv kot zot destinasyon, sirtou lo dernyen trip Cat Coco aswar?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon annan plezir pou anonse ki depi le 9 Avril 2014, SPTC in aprezan komans ofer en tel servis bis sorti lo lasose Mahe, kot Inter Island Quay, pou al Terminal Bis Anvil, pou benefis bann dimoun ki debark lo dernyen servis Cat Coco aswar.  Sa servis pe kontinnyen konmela.  I annan en bis avek kapasite 30 sit ki staryonnen kot Lasose apartir 6.45 diswar e i transport nou bann manm piblik ziska Terminal Bis Victoria, kot la zot kapab ganny dernyen bis lo bann larout respektiv, ki kit swa 7.05, 7.10, 7.20, 7.50 oubyen 8.30 diswar.  Pri pour sa servis sorti lo Lasose ki pe ganny ofer Lendi ziska Sanmdi i kout R5.  Fodre note Mr Speaker ki avan lentrodiksyon sa servis, ti annan konsiltasyon osi avek SPTC ek Lotorite Por Sesel.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Yes, Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Napa siplemanter.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Houareau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister pe etidye lezot posibilite pour ki sa Lasose Inter Island Quay i ganny byen deservi pandan Arrival e Departure par bann bis piblik ou prive ki kapab ganny servi pandan lazournen e aswar, letan ki bann bato i arive e sirtou dan bann lokazyon spesifik, parey bann Lafet 15 Out?  Mersi.

 

 

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, wi.  Mon kapab konfirmen ki sa i leka.  I annan en diskisyon ki nou’n annan avek Lotorite Por, pou kapab annan en pli bon plan lamenazman trafik lo Inter Island Quay, ki par egzanp ler i annan Cat Coco e si i plen, ou kapab fasilman vwar ou avek 800 pasaze, menm plis lo sa Lasose a nenport ki moman ler i annan pasaze pe debarke e lot group pasaze pe anbarke.  E la i annan bokou trafik e in annan nesesite pou kontinnyen amelyor, kontinnyen improve lo management trafik dan sa landrwa e mon’n demann CEO Lotorite Por pou li fer sa travay.  In deza prezant serten propozisyon ki pe ganny vwar e si sa bann propozisyon i ganny aksepte, nou a kapab met sa anplas byento.

Me poulemoman, i annan serten mezir ki deza anplas pou kontrol trafik lo Quay limenm li e par deryer lo bann landrwa kot trafik i stasyonnen e sa bann mezir i pe mars ase byen me i annan ankor serten improvement ki nou bezwen fer, sirtou lo nivo parey ou’n dir Onorab, bann bis prive ki vin la, pou kapab annan en pli bon sirkilasyon trafik e osi pou napa en danze pour bann pasaze ki pe servi fasilite Por Inter Island.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon ti ava kontan demann Minis akoz ki sa servis ki Minis in mansyonnen lo Lasose pour Terminal bis Anvil, pa ganny ofer dan Dimans osi?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, mon panse ki dan Dimans, sa demann pa la lo sa nivo ki bann lezot zour dan lasemenn akoz i en 30 seater e SPTC pa’n vwar li neseser pou met sa, akoz napa sa demann neseser pou fer sa larout viab.  Fodre mazinen osi ki SPTC zot annan en fonksyon sosyal wi.  Me anmenmtan zot bezwen fer bann larout ki annan rannman, pou zot kapab recover zot cost.

Mr Speaker, selman si i annan en demann konmela pour sa servis Dimans, mon ava koz avek CEO SPTC e si i neseser, nou ava entrodwir sa servis, baze lo demann.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 155, Onorab Fideria.

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis responsab pour Zafer Entern i kapab enform sa Lasanble si i dan plan son Minister pou relocate ouswa agrandir Departman Civil Status? Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, poulemoman, i pa dan plan mon Minister pou relocate Departman Leta Sivil, me plito pou fer serten travay renovasyon mazer lo bann Biro dan sa Departman, kot i ete konmela, dan Independence House.

I annan enpe letan deza, ki mon Minister pe kordin avek propriyeter Independence House ki Minister Lamenazman Later ek Lakaz, pou fer bann travay neseser pou improve e pou amelyor kondisyon sa Biro.  Me akoz konstrent bidzeter, sa bann travay renovasyon pa ankor komanse.  MLUH in donn mwan son garanti ki byento, sa bann travay pou demare.

Travay renovasyon lo Departman Leta Sivil i anlinny avek plan mon Minister, pou asire ki travayer e osi kliyan i dan en pli bon lanvironnman.  I osi dan plan mon Minister pou amelyor, pou upgrade landrwa kot i selebre maryaz e fer deklarasyon nesans e deklarasyon lanmor.  Batiman ansyen Lakour Dapel lo Lavenir State House, ki pou abrit Lofis Mer Lavil, pe osi fer provizyon pou en Reception Hall kot bann Seremoni Maryaz i pou kapab ganny fer.  Bann fasilite asosye avek sa, pou baze anba lo Ground Floor, ki vir ver larantre Parking State House.

An sa ki konsern Unit kot i fer Kart Idantite Mr Speaker, mon Minister i annan lentansyon transfer li obor Civil Status konmela e touzour, avek bi ofer en pli bon servis piblik, kot aprezan zot pou kapab al dan en sel landrwa, setadir en one-stop-shop, pou fer tou bann tranzaksyon neseser.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab?

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble si son Minister pe konsider renovasyon ek ekstansyon Divizyon Civil Status, koman enn priyorite son Minister.  E si dan lefitir, zot annan lentansyon ouver li petet ant midi-1er akoz dan serten ka kot i annan dimoun ki vin deklar zanfan, bann lezot temwen pa ganny sans sorti?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, wi.  Mon konfirmen ki i en nesesite priyoriter pou nou upgrade sa landrwa akoz bann ki’n al dan sa landrwa, zot a vwar zot menm poudir son bann fasilite, son kondisyon son bann Biro, i pa ditou akseptab, dan kad nou pei konmela, dan kad devlopman nou pei, en pei modern.  Nou ankor annan bann fasilite ki pa alaoter pou nou kapab ofer sa servis bann kliyan e menm bann kondisyon pour nou bann travayer ki pe travay dan sa landrwa.  I pa healthy.  I pa akseptab.  E travay renovasyon i ava komanse byento parey mon’n dir.  I pou kout ant R500 a R600 mil pou nou kapab fer bann renovasyon neseser e nou ava annan en landrwa ki byen e ki modern.  Ki zoli e kot bann dimoun ki vin fer zot maryaz, kot bann dimoun ki fer deklarasyon nesans, lanmor, kart idantite, i dan bann landrwa apropriye, bann seksyon apropriye e zot vwar zot dan en lanvironnman konvenab, vizavi nivo nou pei konmela e vizavi servis ki nou anvi donnen pour nou bann kliyan.

Alors wi Mr Speaker, mon konfirmen poudir i en priyorite pour mon Minister.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis, an relasyon avek larepons ki in donnen, vi ki konmela, ler bann dimoun i vin fer zot bann tranzaksyon kot Departman Civil Status, en bon pe zot i bezwen esper deor e anndan osi landrwa i vreman tipti.  Ki son Minister i annan plan fer an konsiltasyon avek Departman Later ek Labita, pou amenaz sa lakour deor e fer en fason ki dimoun i annan en landrwa, en waiting area oubyen sitting area pou zot asize, an atandan ki zot pe esper zot tour pou zot ganny servi anndan?

E dezyenmman, mon ti a kontan demann Minis si zot annan plan pou moderniz bann lekipman ki bann dimoun pe servi konmela kot Departman Civil Status e ensi, enkli storage space adequate pou bann dokiman ki sa Departman i bezwen servi?  Mersi Mr Speaker.

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, wi.  Dan plan ki mon annan devan mwan la, mon annan en plan pour sa nouvo layout ki nou pe travay lo la.  Dan sa plan i annan adequate waiting areas kot i fer ID Cards, kot i fer Maryaz e osi kot i fer deklarasyon lanmor avek deklarasyon nesans.  I pou annan ase sitting area dan reamenazman sa bann Biro.  Nou pe ganny en nouvo landrwa akote osi, kot Labour Relations ti ete la, pou kapab combine, pou fer li pli gran e pou accommodate tou bann dimoun ki pe atann, dapre demann ki baze toulezour.

Lo sa kestyon modernizasyon bann lekipman, wi.  Nou annan en progranm zot ava rapel, par egzanp pou ou introduce bann bio-metric ID Cards, ki malerezman nou pankor kapab ganny finansman pou nou fer li.  E la nou’n propoz li ankor dan Bidze 2015, pou lentrodiksyon bann bio-metric ID Cards pour tou nou bann sitwayen e tou bann dimoun ki pe reste ouswa travay dan pei.

Lot plan nou annan an term lekipman se pou annan bann bio-metric Passports dan lavenir e sa nou pe regard li 2016 anmontan, ki ava ede ler nou bann sitwayen, nou bann dimoun ki nou bann Passport holders i vwayaz dan plizyer pei ozordi, ki servi bio-metric systems.  En kantite pei, par egzanp bann Gulf States, Abu Dhabi, Dubai, Sengapour, bann pei Lerop.  Tousala i servi bio-metric ID Scanners pou bann Passports konmela e nou bann Passports prezan pe vin en pti pe arkeik.  So, nou bezwen envestir dan lavenir dan nouvo Paspor e sa bann bio-metric Passports i ava ed nou en kantite pou fasilit travel nou bann dimoun, sirtou lo kote bann pei ki annan Visa requirements.

Mr Speaker, nou annan nou bann lezot lekipman, parey bann scanners, kot nou pe scan tou bann vye dokiman.  Nou pe envestir ladan pou kapab met sa lo en central database server kot sa bann keksoz ava ganny held securely pou lavenir, an ka sa bann dokiman i ganny brile dan dife, ouswa zot ganny andomaze e nou perdi li pou touzour.  So, i annan en travay ki pe ganny fer la, pou nou kapab osi scan tou nou bann vye dokiman e met li lo en database lo en server.

Lot keksoz ki pe ganny fer osi se par egzanp lo kote bann – nou National Population Database limenm li.  I annan en nouvo software ki pe ganny devlope pour nou National Population Database, ki link up avek ID Card production e ki link up avek sa bio-metric system ki nou pe koz lo la pour lavenir, kot par egzanp, dan lavenir ou annan ou ID Card.  Mon annan mwan mon ID Card avek mwan la Mr Speaker.  Non, i pa ek mwan.  Ou annan ou ID Card.  Ou ID Card i pou koumsanmenm, me selman i pou annan en chip ladan.  E baze lo la, par egzanp si ou al Lopital, ou annan en bio-metric scanner, ou met ou Card lo la, i scan tou ou lenformasyon.  Ou NIN, ou distrik.  Tou ou bann lenformasyon e menm kapab store medical information lo la.  Par egzanp, si ou annan bann allergies, si ou annan bann keksoz ki pertinent avek ou, si ou en pasyan par egzanp ki pe fer dialysis.  Tou bann keksoz i kapab ganny mete lo sa Card e sa Card reader otomatikman i pou larg sa bann information pour bann dimoun ki otorize.  I annan en kantite itilite pour en bio-metric ID Card ki kapab fasilit lavi nou bann sitwayen dan lavenir e se sa ki nou pe travay lo la pou entrodwir, apartir lannen prosenn si nou kapab ganny Bidze neseser.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou, eksplik nou Lasanble e lepep Seselwa ki pozisyon son Minister an sa ki konsern servis deklarasyon lanmor apre ler, dan wikenn e apre ler.  E osi si son Minister pe konsider extend sa servis dan sid Mahe, spesyalman pour deklarasyon lanmor, parey ti leka enpe letan pase?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  I donn mwan loportinite osi pou reponn en kestyon previously, konsernan ler louvertir pandan lunch time ki mon’n omit.  Ekskiz mwan.

Mr Speaker, konmela, Biro Civil Status i ouver ant midi ek 1er.  En nouvo servis ki’n ganny entrodwir, kot bann dimoun ki pe travay i kapab pran zot – pandan sa lunch hour pou zot al fer bann deklarasyon neseser kot Biro Civil Status, enkli zot bann deklarasyon lanmor ouswa deklarasyon nesans.  E apre erdtan, poulemoman nou napa plan pou entrodwir en servis deklarasyon pour lanmor apre erdtan.  Normalman i ganny fer si sa dimoun in mor petet dan lannwit, i ganny fer son lannmen poulemoman.  Nou napa en plan pou nou kapab entrodwir sa poulemoman, me nou ava vwar si i annan en demann ouswa si i annan en nesesite pou fer li nou ava etidye e nou ava cost li.  Epi nou ava regarde si i cost wise, si i feasable pou nou fer sa servis.  Ofer sa servis.

Lo kote sid Mahe, i en keksoz ki nou pe etidye.  Nou pe regarde si nou kapab extend nou servis dan lavenir lo sid Mahe.  Ankor i annan en lenplikasyon kou me of course, i en keksoz konvenyans pour nou bann sitwayen ki lo kote sid e nou pe vwar sa dan nou nouvo plan pour Departman Civil Status pour lavenir.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon.  An vi inter-connectedness kestyon 156 e 157, Minis pou pran le 2 kestyon ansanm e mon’n ganny enformen ki Onorab Arnephy pa dan pei e Onorab Pool ki pe pran kestyon dan son plas.  So, mon a demann Onorab Pool pou pran kestyon 156.  Swivi par Onorab Ghislain, 157.  Request.

 

HON ANDRE POOL

Mr Speaker, mersi.  Mr Speaker, Onorab Arnephy pe demann Minis lo plan pou revwar package bann Zofisye Fire and Rescue Services Agency, sirtou zot Risk Allowance.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis pour Zafer Entern e Transpor i kapab dir ek sa Lasanble si son Minister i annan lentansyon ogmant sa Displacement Allowance R600 ki bann Fireman pe aktyelman resevwar ler zot ganny plase pou travay lo zil?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Lazans Servis Tenny Dife ek Softaz in reviz son Scheme of Service, ki pran an kont kestyon le 2 Onorab.  Sa Lazans in vwar li neseser pou revwar sa Scheme of Service e reviz li, ki anfors depi le 1 Zanvye 2012, pou met li azour avek nouvo devlopman ki annan dan sa Lazans.  Lobzektif prensipal sa revizyon se pou pran an kont natir travay pou atir bann dimoun ki konpetan e osi pou retenir bann Zofisye ki deza pe travay dan Lazans Servis Tenny Dife ek Rescue.  En nouvo draft sa Scheme of Service in konplete e in ganny mon lakor, koman Minis responsab pour SFRSA.  Sa dokiman i aprezan avek Departman Ladministrasyon Piblik pou konsiderasyon ek zot laprouvasyon.  Apre, i ava ganny soumet avek Minister Finans pou konsiderasyon bidzeter.

Dan sa nouvo Scheme of Service, i annan serten lamannman, sirtou kot i konsern bann Allowances ek lezot benefis.  Premyerman, konsernan Risk Allowance, sa pe ganny kouver anba Inducement Allowance e sa in ganny revize dan sa nouvo Scheme.

En dezyenm kestyon ki Onorab Ghislain pe fer referans avek dan kad sa Scheme of Service i apel en Disturbance/Island Posting Allowance.  Sa Scheme aktyel, i fer provizyon ki en Zofisye i ganny en one off payment letan i ganny transfer lo sa 2 zil pou 3 mwan ou plis, parey i stipile dan Public Service Orders.  Sa i R1,150.  Sa Zofisye i benefisye avek Allowance tou le mwan, anba sa Disturbance/Island Posting Allowance.  Dan sa nouvo Scheme, i osi ofer provizyon pou en logmantasyon lo sa Allowance pour bann Zofisye ki ganny deplwaye lo sa 2 zil.  Lefet ki sa Scheme pa ankor ganny laprouvasyon formel Gouvernman, Mr Speaker, mon pa dan en pozisyon pou donn plis detay lo la, me mon ava fer li enn fwa ki in ganny aprouve.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon.  Onorab Pool, siplemanter.

 

HON ANDRE POOL

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble si dan konsiderasyon sa nouvo Risk Allowance ki in enform nou konsiderasyon pe ganny pran.  Si bann Zofisye konsernen in ganny konsilte lo son modalite, lo son bann kriter e lo son quatum ki zot pe konsidere?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Wi.  In annan konsiltasyon par Management, par Chief Fire Officer ek son lekip.  In annan konsiltasyon avek bann manm Lazans Servis Tenny Dife ek Rescue, dan propozisyon pour sa nouvo Scheme.  I annan sa stakeholder consultation process ki pase.  Natirelman, pa tou bann demann ki kapab ganny accommodate, me sa ki’n ganny propoze mon krwar dan sa nouvo Scheme Mr Speaker, i en bon pa annavan.  I en bon Scheme ki’n ganny propoze.  I pou ankouraz bokou nou bann dimoun ki travay dan sa Lazans e ki anvi zwenn sa Lazans pou zot kapab kontinnyen fer en bon travay parey zot pe fer konmela.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si zot in pran an kont, lefe ki sa bann Zofisye zot ganny zot selman zis 2 tiket dan 3 mwan e sa R600 deza zot pe kontribye pou zot manze ki zot kontribye toule mwan pou zot manze akoz lefet ki zot pe reste lo Stasyon limenm.  E si zot bezwen voyaze pou zot vin Mahe pou vin vizit zot fanmiy, deza zis en tiket pou zot monte ale/retour i deza kouver R600.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, Lazans Servis Tenny Dife i en Disciplinary Service, i en Discipline Force. E ler nou ti prezant Bill devan Lasanble, mon rapel mon ti vin prezant sa Bill, nou ti agree poudir i en servis disipliner.  E setadir, zot tonm anba serten lord e zot bezwen comply ek sa bann lord, enn fwa ki zot in antre dan sa servis.

Mr Speaker, ler zot ganny poste lo en zil, par egzanp Praslin ouswa La Digue pou en peryod 3 mwan, nou ekspekte ki zot reste lo sa posting pou sa peryod letan, dapre bann egzizans servis.  Nou pa ekspekte ki zot fer monte desann dan wikenn pou al kot fanmiy and so on, akoz zot in ganny deplase.  Zot in ganny met dan en nouvo landrwa pou donn en servis e zot stasyonnen la e zot lo standby la.  Par egzanp si i annan en dife, zot tou zot bezwen ganny call out, pandan sa letan, pou zot kapab rann sa servis, menm si zot off akoz zot annan sa standby, dapre terms and conditions zot Lafors ki zot ladan.

Alor, i pa lentansyon ler zot ganny displace pandan sa peryod 3 mwan pou zot fer le vas et viens ant Mahe, Praslin e La Digue, apard ki si i annan bann ka neseser, si i annan en problenm maladi dan fanmiy, i annan en problenm sosyal or whatever e la konsiderasyon i ganny donnen.  Konsiderasyon i ganny donnen pou zot kapab deplase e vin Mahe pou zot fer le neseser pou zot adres bann problenm sosyal, oubyen si i annan en problenm maladi dan fanmiy, kot i leka.  I annan sa konsiderasyon ki ganny donnen me zot pa ekspekte pou zot monte desann pandan wikenn, akoz zot in deplase Praslin ouswa La Digue.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Etan donnen natir zot travay Mr Speaker, eski Minis i kapab enform nou Lasanble ki diferans i annan or ki pou annan, ki pou ekziste ant Scheme of Service Fire and Rescue Services Agency avek sa ki pou Lapolis.  E eski Minis i kapab enform nou konbyen, ki kantite etranze ki anploye dan Fire and Rescue Services? Mersi.

 

 

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, i annan serten similarite dan Scheme of Service Fire and Rescue Services Agency e Scheme of Service Lapolis.  I osi annan serten diferans dapre travay e dapre natir travay ki zot fer.

Bann Firemen i bann dimoun ki met zot lavi an danze a tou moman, ler zot pe al donn sa servis ki ekspekte pou zot kapab ede pou tenny dife, ouswa pou rescue en dimoun ki son lavi i an danze.

Lapolis osi i annan bann lezot risk ki asosye avek travay Lapolis, sirtou lo kote vyolans, lo kote threat kont bann Lapolis, pandan ki zot pe fer zot travay.  Alor, Scheme in ganny tailor pou focus lo sa bann diferan eleman, dapre bezwen Fire and Rescue Services Agency, son fonksyon, son manda, son misyon e Lapolis osi.  I annan bann keksoz ki common, parey Meal Allowance, Responsibility Allowance, Driving Allowance. Bann Island Posting Allowance, Inducement Allowance, Skills Allowance. Tousala i komen.  Be i annan bann lezot osi ki diferan, ki adisyonnel lo kote Lapolis e lo kote Fire and Rescue Services Agency, ki reflekte parey mon’n dir, bann diferan fonksyon ki zot annan.  Mersi.

Lo kote etranze Mr Speaker, mersi.  Lo kote etranze, lo Fire and Rescue Services Agency, napa etranze ki pe travay.  I 100 poursan Seselwa ziska prezan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Vangadasamy.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Mersi Mr Speaker.  Prenan an kont larepons Minis, eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble ki bann lezot incentives ki annan anplas, espesyalman dan bann ka kot bann Zofisye Fire Brigade e osi bann Zofisye Lapolis ki bezwen fer fas avek sa disturbance Island Posting i annan anplas, espesyalman pou zot fanmiy.  E osi pou zot, prenan kont ki bann ki pou pli a lon term ki plis ki 3 mwan, ki zot vwar zot bezwen reste plis ki 3 mwan lo sa bann Zil?

E ki son Minister pe fer pou ankouraz dimoun lo sa bann zil, pou zot antreprann sa bann metye, ki sa osi ava redwir enpe sa displacement ki nou bezwen fer lo Mahe, pou al lo sa 2 zil?  Mersi.

 

 

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, dan sa nouvo Scheme of Service ki nou pe propoze pour Lapolis e pour Fire and Rescue Services, i annan bokou amelyorasyon lo sa kantite larzan ki zot pe gannyen pou sa Island Posting Allowance.  Dan Lapolis par egzanp e dan Fire and Rescue Service Agency, in plis ki double an term Allowance ki pe ganny propoze pou zot, pour sa Island Posting Allowance.  Apre osi, i annan bann lezot keksoz an term par egzanp zot housing ki ganny ofer pou zot.  Nou pe vwar si nou kapab dan serten ka permet zot vin, si zot pou stasyonn plis ki 3 mwan, pour – meton zot pou la pou 2an ouswa pou 1an.  Si i annan posibilite ouswa si i permet pou anmenn zot fanmiy.  Me sa poulemoman i ase difisil.  Parey zot konnen akoz kestyon housing.  I annan en kantite keksoz ki nou pe esey fer pou kapab atir bann bon kandida pou al travay lo Praslin e La Digue.

Dezyenm parti kestyon, ki nou pe fer pou nou kapab ganny dimoun lo Praslin ek La Digue zot menm.  Nou annan en progranm kontinnyel kot nou pe atir bann dimoun, bann zenn pou join Lafors, sorti Praslin ek La Digue, pou vin travay dan Lafors.  Me Mr Speaker, mon ti a kontan dir ki sa bann dimoun osi, i kapab ganny poste nenport ki landrwa lo Mahe, lo Praslin e lo La Digue, an term zot travay.  E souvandfwa osi, parey dan bann pti kominote, parey mon’n dir oparavan, wi, i i bon ou annan en dimoun ki sorti dan sa kominote me anmenmtan i pa bon akoz ou annan sa familyarizasyon, ou annan sa close relationship avek bann dimoun dan kominote.  E pli nou vwar poudir travay sa Zofisye i vin enpe difisil akoz i annan sa lyen familyal, sa lyen amitye avek bann dimoun dan lakominote.  Alor i annan sa keksoz nou bezwen balanse an term performans sa dimoun e sa bann keksoz, konsernan sa bann lyen sosyal dan kominote, ki souvandfwa nou vwar ki i mye pou nou met en dimoun dan en lot landrwa, konpare avek kot i sorti dan sa kominote.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, dan kad kot en Zofisye in ganny poste lo en zil, eski i annan okenn posibilite pou negosye pou annan okenn laranzman spesyal pou fasilit vizit par lafanmiy olye ki bann Zofisye i desann kot zot fanmiy?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Wow.  Mr Speaker, non.  Poulemoman napa okenn negosyasyon ki Lapolis ouswa Fire and Rescue Service Agency i kapab peye pou bann vizit familyal pou bann fanmiy monte.  Nou napa en Bidze pour sa.  Nou napa provizyon dan nou Bidze pou sa e mon pa krwar i posib pou nou kapab fer sa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 158, Onorab David Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble kan eski semen Nourrice dan leo Kapisen pou finalman konplete?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, proze konstriksyon semen Nourrice dan leo Kapisen i konpri konstriksyon en semen koltar 260 met longer ek 5.5 met larzer.  Sa proze i osi enkli drenaz e miray kot i neseser e osi, i donn akse peron ki al kot serten propriyete dan sa landrwa.  Sa proze pou kout Gouvernman Sesel en total R2.2 milyon.  Travay lo sa proze ti komanse an Out 2013 e ti ekspekte terminen an Mars sa lannen.  In annan plizyer fakter ki’n kontribye pour ki sa proze pa’n termin dan dele letan ki ti’n donnen.

Mr Speaker, premyerman, movetan ti frap pei an Desanm 2013 e osi pandan premye kar sa lannen e sa in ede pou met retar dan sa poproze.  Prenan an kont topografi sa teren, travay pa’n kapab ganny fer letan later i mouye.  En lot fakter ki’n osi kontribye pou afekte travay i lefet ki i annan bokou ros anba later, en keksoz ki pa ti’n ganny antisipe a sa lanpler letan letid ti ganny fer lo sa teren, avan ki travay i komanse.  Pou kas sa bann ros in byensir pran plis letan akoz Kontrakter ti bezwen pran tou prekosyon neseser, lefet ki i annan plizyer lakaz dan zanmerant kot semen pe ganny fer.  SLTA in osi fer fas avek serten problenm avek bann propriyete prive dan sa landrwa, konsernan balizaz.  E sa in osi ede pou met retar.  Toudmenm, mon kontan pou note ki sa bann problenm in fini ganny rezourd.

Ziska prezan Mr Speaker, 90 poursan travay in konplete lo sa proze e SLTA pe prevwar ki disi lafen Novanm, tou bann travay sivil i ava’n konplete.  Apre sa, SLTA pou met koltar lo sa semen e sa proze i ekspekte konplete avan lafen sa lannen.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab, okenn siplemanter?

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir sa Lasanble, baze lo son larepons, eski in annan bann kou adisyonnel pou Gouvernman, pou li kapab fini sa semen.  E eski Minis i kapab dir nou si zot satisfe avek kalite travay e nivo sipervizyon dan sa travay, pou sa semen ki pe ganny konstrir, ki nou apel semen Nourrice?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, mon ti a kontan konfirmen ki napa bann kou adisyonnel ki Gouvernman pou incur pour sa proze.  Lefet ki in annan retar, i napa bann kou adisyonnel pour nou.

An sa ki konsern sipervizyon, mon note ki SLTA in fer bann sipervizyon neseser lo sa Kontrakter, pou asire ki kalite travay ki pe ganny donnen i a nivo ki nou bann standar e nou bann spesifikasyon i demande.  Travay in ganny fer alaoter ki i ganny demande, atraver sipervizyon SLTA e malgre in anann retar, mon krwar ki Kontrakter finalman i ava donn en bon travay lo sa proze, dan leo Kapisen.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Meggy Marie.

 

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun ki alekout.  Bonzour tou Manm Lasanble.

Mr Speaker, mon kestyon i koumsa.  Eski Minis i kapab dir sa Lasanble si i dan plan son Minister pou fer en sel met fasilite parey railing, lalimyer, an vi ki letan semen i konplete, tou keksoz i a’n fini fer?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, wi.  Sa i en keksoz adisyonnel ki andeor proze, me ki SLTA pou mete, pou met bann lalimyer neseser e bann railing kot i neseser, pou kapab asir sekirite pour bann dimoun ki pe servi sa semen.  Mersi.

 

MR SPEKER

Onorab Murielle Marie.

 

HON MURIELLE MARIE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, baze lo repons Minis, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si tou dimoun ki ti pou benefisye anba konpansasyon sa semen Nourrice dan leo Kapisen in ganny peye zot konpansasyon?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, mon napa larepons lo kestyon konpansasyon.  Mon ava rod lenformasyon lo la e mon ava transmet li avek Lasanble Nasyonal.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon.  Avek sa nou’n ariv alafen Question Time.  Nou ava remersye Minis ek son delegasyon e ekskiz zot parmi nou.  Nou annan ankor en pti travay pou nou fer.  So, nou a ekskiz Minis e tou manm delegasyon.

Nou annan nou en First Reading, Public Bills, Agriculture and Fisheries Incentive Repeal Bill, 2014.  Mon a ganny mwan en First Reading.

 

MADAM AG. CLERK

This Act may be cited as the Agriculture and Fisheries Incentive Repeal Act, 2014.

 

MR SPEAKER

Bon, avek sa nou ava adjourn ziska 11er.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon nou a kontinnyen avek travay pour lazournen e lo Order Paper nou annan nou de Mosyon. Premye Mosyon par Onorab Fideria.  Onorab mon envit ou pou prezant ou Mosyon.  Onorab Fideria.

 

HON EMMNAUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker sa Lasanble pe demann Governman pou revwar prosedir kimannyer Legal Aid i ganny administre.  Mr Speaker provizyon lazistis atraver listwar devlopman sosyet imen in konn plizyer defi vizavi son lenterpretasyon e manifestasyon reel avek bi pou kree serten degree stabalite oubyen koyzyon sosyal ant bann zonm dan sosyete.  Plizyer zonm, fanm ek zanfan plizyer kous popilasyon atraver lemonn pe soufer akoz tretman diskrininatwar vizavi zot bann drwa imen fundamental.  Tel koman drwa akse avek servis lasante, drwa akse avek ledikasyon, drwa ekonomik drwa sosyokiltirel.   Dan menm konteks in pran bokou syek, kantite zenerasyon lalit dan plizyer sosyete antraver lemonn pou touzour zonm pe enport ou kouler lapo, ou stati sosyo-ekonomik pou ganny en rekonesan minimum devan en sistenm lazistis.  Mr Speaker konteni dokiman lo deklarasyon drwa imen syad Nasyon Ini Lartik 6, 7, 8 ek 10 i klerman koz lo drwa en sitwayen pou ganny en fair trial e ki sak endividi i ganny tou lasistans pou li ganny byen reprezante par en Avoka ki son sityasyon finansyel pa permet li.  Sesel koman en leta souvren nou adere e sinnyen sa protokol.  Anplis Sesel in al pli lwen ki sa.  Dan nou Konstitisyon Lartik 97(2) i ganny ekrir e dir en sitwayen i annan son drwa pou en fair and public hearing.  Nenport ki sitwayen Seselwa ler i annan en case Ankour i annan drwa rod en Avoka prive kot li i pey dan son pos.  Me dan ka kot i napa kapasite finansyel, i kapab rod rekour anba sa ki dan Sesel nou apel Legal Aid, kot sa larzan i sorti dan bidze ki ganny vote par Lasanble Nasyonal toule lannen.  Mr Speaker la ki Sesel pe get bokou bann Lalwa pe fer revizyon lo Kod Sivil i enportan osi nou get kimannyer Legal Aid i ganny administre akoz mon senserman krwar ki i annan posibilite pose pou fer serten amelyorasyon ki kapab ganny fer pou li vin pli transparans.

Mr Speaker plizyer pei i annan diferan fason administre en Legal Aid.  Serten i apel Legal Loan.  Dan sertan pei pa nenport ki sitwayen ki kapab fer en laplikasyon.  Egalman pa nenport ki sitwayen ki ganny sa kalite lasistans.  Dan kontex Sesel, tou sitwayen i kapab fer son laplikasyon pou li ganny konsidere pou lasistans Legal Aid.  Swa dan case kriminel swa dan case sivil.

Mr Speaker statistik dan ka en pti pei parey Sesel i enteresan pou vwar.  Lannen 2010 – 746 laplikasyon ti ganny soumet, 186 case krinimel, 390 case sivil.  170 laplikasyon pa ti ganny aprouve.  Lannen 2011 – 646 laplikasyon ti ganny soumet.  95 case kriminel,  398 case sivil,  153 pa ti ganny aprouve.  Lannen 2012 – 872 laplikasyon ti ganny soumet.  330 case kriminel, 367 case sivil, 175 pa ti ganny aprouve.  Lannen 2013 – 753 laplikasyon ti ganny soumet.  320 case kriminel, 328 case sivil, 105 laplikasyon pa ti ganny aprouve.  Lannen 2014 ziska ozordi 604 laplikasyon in ganny soumet.  320 case kriminel, 328 case sivil, 105 laplikasyon pa’n ganny aprouve.  Mon note an pasan dan mon resers ki osi i annan 6 aplikan ki’n kensel zot demars pou ganny sa lasistans legal.  Anplis, 38 demann i ankor pe esper en desizyon sorti kot kot Lofis Legal Aid.

Mr Speaker i enportan note, ki ler en sitwayen i bewzen en lasistans Legal Aid i al kot Biro Rezitrar, en form i ganny ranpli e bann demars i komanse.  Ozordi en Ziz ou en mazistrar ki Ziz sa case ki deisde si pou ganny sa lasistans oubyen non e se li osi ki apwent en Avoka pou reprezant ou.  Listwar Legal Aid i prouve ki parfwa serten Avoka i ganny donnen bann case ki annan plis larzan a sa pwen mon ti a kontan donn serten sif ki lakour i peye pou diferan case.  Bann sif i varye ant bann case kriminel konpare avek bann case sivil.   Dan ka kot en case i ganny fayle dan Lakour Mazistra i kout R3,500.  Dan Lakour Siprenm i kout R5,000, dan ka rapel sa sif i monte, dan Lakour Mazistrar i kout R5,000 e dan Lakour Siprenm i kout R7,500.  Dan bann ka kot i annan mert piratri swa bann ka kot zot santans maximum i lavi prizon, la bann Avoka i ganny peye en sonn R20,000 e si dan sa case i annan plizyer akize ladan zot ganny peye R7,500 pou lezot dimoun ki zot reprezante.

Mr Speaker tou dernyenman Lakour osi fek reviz bann kou deplasman parey bann Avoka ki al reprezant bann sitwayen, legzanp lo Praslin, zot ganny R2,000 pou zot deplasman.  Mr Speaker atraver bann lannen ki’n pase Gouvernman in touzour fer provizyon bidze pou administre sa kalite lasistans.  Legzanp 2011 – R1.412 milyon.  2012 – R1.11 milyon.  2013 – R1.435 milyon e ziska 2014 – R343 mil in ganny depanse ziska ozordi.

Mr Speaker nou senkyenm Lasanble ti tre konsernen avek lakantite krim ki ti pe ravaz nou pei.   Plizyer Mosyon ti ganny debat lo la dan sa Lasanble.  Revizyon lo Kod Penal in ganny fer, Mosyon lo labi zanfan ek lezot ankor ti ganny table e diskite isi.  Nou’n vwar serten amelyorasyon, nou koman en Lasanble nou’n fer bokou travay pou ki sistenm Zidisyer i vin sa nivo ki nou ekspekte.  I annan bokou dimoun ki dir ki koripsyon i ekziste dan sistenm lazistis.  Sa i en lot debat, i pa bi mon Mosyon ozordi.

Mr Speaker Gouverman dan son zefor pou asir sekirite pou son sitwayen pe depans en kantite larzan e mon konnen ki bokou bann sitwayen ki enplike dan travay sekirite nasyonal pe ganny bokou formasyon e kot Biro Attorney Zeneral nou okouran ki saler bann travayer pe ganny aziste.  E sa i osi aplik pou bann ziz, e bann Mazistra ki zot saler e pansyon osi in ganny aziste. Mr Speaker mon persyade ki Sesel i kapab pran en lapros inovatif dan prosesis administre Legal Aid.  E koman konkilizyon permet mwan pou fer sa bann soumisyon swivan. Pou konsiderasyon par Lotorite konsernen.  Kresasyon en Board avek bann dimoun kapab, efikas ki ava annan parmi lezot dimoun Ziz oubyen Mazistra, reprezantan Biro Attorney Zeneral, reprezantan Zofisye Probasyon, reprezantan Sosyete Sivil, Biro Reziztrar eksetera.  Byensir sa Board ava definir bann kriter ki kler ki zot kapab baz zot desizyon si zot pou akord en sitwayen sa lasistan ou non.  Dan ka kot en laplikasyon i ganny refize mon sizere ki sa sitwayen i ganny akorde posibilite pou li fer rapel.  Ozordi ler Ziz ou  Mazistrar pa aprouv demann en sitwayen i napa lezot posibilite.  Avek legzistans en Board mon vwar sa posibilite annan plis transparans ler pou donn en sitwayen lasistans legal.  Personn pa ava koz lo lapreferans lenzistis dan demars sak sitwayen pou ganny lazistis.

Egalman en Board ava osi osi deside tout an rekonesan drwa sak sitwayen pou ganny akorde posibilite en fair trial.  Anba sa sirkonstans Leta Seselwa si pou kontinnyen asiste bann repeated offender.  Eski si en sitwayen i annan 2 case ou plis nou pou donn lasistans legal pou tou bann case ?  Sa i en kestyon oubyen bann kestyon tre enportan ki bezwen ganny adrese.  Mon sizere osi dan ka kot en sitwayen i ganny lasistans legal kot i ganny son case.   Kot i ganny en bon konpansasyon, ki sa sitwayen i fer serten kontribisyon pou pey serten fre Lakour.  Mon krwar i normal kot Leta in asiste en sitwayen, in byen ganny reprezante in ganny byen rekonpanse an retour i fer serten kontribisyon dan sa fon ki siport li, dela en lot sitwayen i ava osi benefisye.

Mr Speaker mon panse osi ki serten case kot in annan plizyer dimoun osi parey dan ka krim kot pe pey R20,000 apre R7,500 pou lezot dimoun ki enkli dan sa case dan tel sirkonstans mon senserman krwar ki board i merit alor elabor en sistenm kot en package i ganny agree lo la.  Mr Speaker mon oule met lo rikord ki dapre lenformasyon ki’n ganny kolekte atraver resers mon note ki dan mazorite sirkonstans, bann sitwayen i ganny lasistans Legal Aid 85 poursan i pled koupab.  Dan sa ka i annan ase premiz pou ekzekit en resers aprofondi avek bi pou determin vre lakoz tout an tenir kont ki sa larzan i larzan plibik.  Kantite nou sitwayen ki travay dir pou kree sa larises pou kontribye dan sa fon.  Alor i en demann lezitim ki mon vwar latransparans.

Mr Speaker ki Gouvernman i kontinnyen asire ki lazistis i ganny akorde a tou nou bann sitwayen lo enbaz egal.  E ki nou sistenm lazistis i kontinnyen fer tou pou asire ki Sesel i touzour  reste sa pei model ki aport tou son sitwayen sa posibilite reel pou pas atraver en fair trial devan nou sistenm lazistis.

Mr Speaker mon soumet ki Lasanble i debat e aprouve sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bonn okenn ki segonde?  Onorab Lebon

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon pou segond sa Mosyon e mon oule dir 2 pti mo lo sa Mosyon.

 

MR SPEAKER

Ok, proceed.

 

HON LENNY LEBON

Mersi.  Mr Speaker, Mosyon anmennen par Onorab Fideria i enn kip e reflekte lo fairness e accountabilityFairness dan lafason nou administre Legal Aid dan Sesel par Zidisyer.  I bon fer resorti ki Legal Aid i en provizyon pou en lasistans pou bann dimoun ki napa mwayen pou ganny en reprezantasyon legal oubyen akse avek sistenm legal.  I parey en Welfare ki en dimoun i ganny ler i dan bezwen.  I enportan note Mr Speaker se ki Legal Aid i la baz akse pou lazistis ki en drwa fondamantal dan nou Lalwa.  Sa sistenm i tir sa sanksyon ki zis dimoun ris ki kapab ganny en fair trial me li i permet ki nenport ki dimoun i kapab benefisye e ganny en fair trail devan sistenm lazistis.

Ler nou get en ti pe Mr Speaker listrwar Legal Aid si nou get Sesel li menm nou vwar pou dir en tel Act ti ganny drafte le 1 Fevriye 1986 anba Sapit 110 nou Konstitisyon.  E Sapit 11 ti ganny amande le 3 Mars sanmenm sa lannen ki nou apel 1986.  Ki sa i vedir ?  I en servis gidans oubyen lasistans pou nanryen e afordab, ki ganny ofer a en endividi kot i konsern Lalwa.  Pou ki en tel servis i ganny ofer i egzize ki sa endividi i kalifye en seri kriter fonde par Zidisyer.  Zis parey Onarab Fideria in fer referans avek.  I annan en sertan sityasyon kot Lakour i kapab konteste sa laplikasyon.  E Legal Aid pa aksesib premyerman si en endividi i annan alternative finansyer pou ganny lezot lasistans.  Si sa ka in deza ganny en zizman devan Lakour, savedir i pa benefisye. Ok.  E trwazyenm kot endividi i partaz menm lentere.  Dan bann ka kot nou apel bann corporate matters kot i egziste.

Mr Speaker en lot ka osi i annan pou fer avek konfidansyalite ladministrasyon e kot i annan pou fer avek bann zeritye, bann will pou sa ki nou koz lo bann posesyson later.  Legal Aid i ofer sa endividi sa privilez pou ganny reprezante ouswa en advise Ankour e osi devan Tribinal.  Me osi Mr Speaker si nou get listrwar dan bann zirisdiksyon Commonwealth nou vwar pour dir i egziste Legal Aid.  Me sak pei i servi li baze lo son mwayen.  E Sesel son model i enpe parey pou bann pei Commonwealth.  E Mr Speaker nou vwar a longer ditan pou dir Legal Aid parey mon’n fer resorti i dan Lalwa dan en act Sapit 110 e nou vwar bann revizyon ki’n ganny fer gradyelman.  Enn se ki nou ti vvar pour dir ti annan en SI 32 an lannen 2011 ki ti koz en ti pe lo bann fre ki ganny peye pou bann Legal Practitioner.     I fer referans ek bann Legal Practitioner ler zot al Praslin.  Bann depans ki ganny kouver.  Osi nou ti vwar en revizyon ki ti ganny fer anba SI 22 an lannen 2012.

Mr Speaker sa i montre ki a diferan enstan sa Act in ganny amande e in fer, in vin relevan a bann sityasyon aktyel.  Alors kestyon ki enn pou demande, mon krwar Onorab Fideria in met detrwa propozisyon kot in koz lo en  Board Akoz i larzan piblik, kot pou anmenn plis transparans.  E mwan diskisyon ki mon’n annan avek serten profesyonnel dan sa domenn in osi propoz kot nou annan bann gidans kler ki ganny konsidere e kot sa i ganny servi byen.

En lot petet kot Mr Speaker, kot petet i posib pou bann manm piblik ganny akse.  Nou konnen pou dir Zidisyer i met lo website, website se li kot zot kapab get sa bann varyete case e bann case ki ganny asiste anba Legal Aid e sa osi i kapab anmenn en pti pe latransparans e kot dimoun i vwar, piblik i vwar kimannyer larzan piblik i ganny servi.  Mon pou al en pti pe pli lwen osi kot en lot fason panse se kot ou vwar en reform kot Legal Aid i egziste anba sa ki  nou apel ADR.  Savedir nou apel li Alternative Dispute Resolution.   Sa i vedir lezot fason redres pou claim osi ki Lakour i mwen ser e ler ou pe server Legal Aid ou annan ou mwens letan.  Sa i ava permet Lakour pou deal avek bann pti ka pli vit.

I bon note ki retar dan bann ka i en lot form kot i kapab petet annan en pti pe labi dan legal aid.  E avek sa petet sa i ava ede redwir labi e petet anmenn sa latransparans, sa fairness ki sa Mosyon pe koz lo la e sa accountability ki sa Mosyon pe bouz dan sa direksyon.

Avek sa de pti mo Mr Speaker mon pou antyerman siport sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Payet.

 

HON DAVID PAYET

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker okomansman mon lentervasyon dan deba lo sa Mosyon Legal Aid mon ti a kontan remersye Loter sa Mosyon Onorab Emmanuel Fideria Manm Elekte pou Les Mammelle pou pran en tel linisyativ pou vin avek en Mosyon ki kouver en servis ki tre enportan dan nou pei.

Mr Speaker Sesel i en sosyste ki tre litizye, ki vedir ki bokou lensidan konfli oubyen vyolans drwa en endividi i al fini devan Lakour pour en solisyon.  Me nou osi en sosyete ki baze lo prensip lazistis sosyal ki dan sa konteks i vedir ki nenport sitwayen ki bezwen fer fas avek lazistis i osi bezwen ganny akse avek reprezantasyon legal oubyen en servis Avoka pou fer sir ki i ganny en fair trail oubyen en zizman ki zis.  Se dan sa doub konteks en sosyete litizye e enn ki baze lo prensip lazistis sosyal ki sa progranm Legal Aid in ganny konsevwar koman en lasistans finansyer ki Leta i ofer sitwayen ki napa mwayen neseser pou asire ki i ganny  akse avek en fair trial.

Mr Speaker nou bezwen gard an tet lobzektif sa progranm.  Legal Aid i la pou ed bann sitwayen ganny akse avek lazitis pa koman en sours larzan fasil pour Avoka.   Savedir Leta i merit met an plas en mekanizm ki monitor litilizasyon Legal Aid pou asire ki en Avoka ki resevwar sa larzan i efektivman fer en travay ki vo sa larzan pou son kliyan.  Mr Speaker sistenm kot Avoka i pran larzan e apre konsey zot kliyan pou pled koupab i tonm dan kategori bann pratik ki pa kapab ganny tolere anba progranm Legal Aid.  Sa program Legal Aid i merit ganny revize dan konteks Reform Ekonomik ki pe ganny enplimante depi Novanm 2008.  En bann prensip sa progranm Reform Ekonomik se cost recovery.

Mr Speaker dan sa konteks nou merit seryezman konsider progranm Legal Aid koman en fon kot serten kliyan pou ganny sa lasistans dan form en don ki vedir zot napa nanryen pou rann, tandi ki lezot pou ganny li dan form en loan ki zot pou bezwen rann plitar.

Mr Speaker transformasyon Legal Aid pou fer li vin en fon avek en konponan loan i en lide ki Gouvernman i merit seryezman eksplore akoz dan bokou pei i annan lasirans ki kouver depans legal.  Sa i vedir ki si zanmen en dimoun i trouv li dan en bezwen pou li fer serten depans legal ki enkli pey en Avoka, sa dimoun sa dimoun i fer sa lasirans pey sa depans. Sesel lefe ki bann lakonpannyen lasirans pa ofer en tel servis nou trouv nou dan bezwen annan en sistenm legal aid.

Mr Speaker fodre ki Gouvernman avek bann lezot stakeholders parey Labank e Lakonpannyen Lasirans i seryezman konsider reviz sistenm Legal Aid pou fer sir ki se selman dimoun ki dan bezwen ki ganny sa lasistans e kot i neseser sa depans i ganny ranbourse.

Mr Speaker nou osi merit konsider proganm Legal Aid dan konteks bann tandans enkyetan ki pe aparet.  Seselwa i en nasyon ki vwayaz bokou, poursantaz nou popilasyon ki vwayaze par an i pli o ki nenport lezot dan pei dan lemonn. Lefe ki nou vwayaz bokou sa i ogmant probabilite ki nou bann sitwayen i rankontre serten difikilte letan zot aletranze e se sa bann difikilte ki enkil konfli lazistis sa bann pei.  Sa i fer ki serten Seselwa i retrouv zot dan prizon e lefe ki nou Konstitisyon i rekonnet drwa sak sitwayen Sesel pou li ganny akse avek en fair trail nou bezwen onor nou Konstitisyon par ofer lasistans legal nou bann fer ek ser ki pe fer fas avek lazistis dan pei etranze si zot fer sa demann.

Mr Speaker, Minister Zafer Etranzer in fer kler ki lasistans konsiler ki zot ofer  bann sitwayen ki dan detres a letranze pa enkli lasistans finansyer pou pey en Avoka. Progranm Legal Aid pa kouver bann ka ki arive andeor Sesel.

Mr Speaker si nou transform program Legal Aid pou donn li en konponan loan ki ganny administre par bann Lazans spesyalize, sa progranm pou kapab vin aksesib avek bann Seselwa aletranze ki dan detres ki bezwen lasistans finansyer pou ganny reprezantasyon legal.

Mr Speaker avek sa de mo mon pou donn mon sipor sa Mosyon e mon vot an faver.  Mon remersye ou.

MR SPEAKER

Onorab Bresson.

 

HON GALEN BRESSON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker sa Mosyon devan nou ce matin mon regard li dan 2 fason e according to ki Loter Mosyon in fer i annan en nouvo fason fer ki i pe demande akoz sa i annan en lenpak direk osi ki’n konsidere lo Bidze gouvernmantal.

Legal Aid li menm Mr Speaker si nou regard li i ganny defini dan term en pe inik dan limenm akoz i supply  driven rather demand driven cause the demand is for Legal Aid me selman i sa bann dimoun ki pa kapab afford li, so it is a bit lekontrer avek prensip ekononik si ou kapab met sa koumsa, kot sa supply, kot bann Avoka aprezan, akoz Avoka i kontinnyen train i vin Avoka e zot zot la e zot antre lo Legal Aid akoz en fason ki zot kapab – pou donn Legal Aid dan en fason pou zot earn en living osi.  E dan bann pei aleksteryer I annan bann lower firms ki viv tre, tre byen lo sa ki nou apel Legal Aid dan zot kominote.

Sesel koman en pti Leta nou bezwen fer sir, tre sir nou’n vwar bann sif ki’n ganny prezante par Loter Mosyon ki’n kontinnyelman ogmante dan term Bidze me avek sa nouvo fason ki i pe sey dir, fason fer mon krwar i annan son merit ki bezwen ganny konsidere.  Ler i koz lo en Komite ki deside lo sa Legal Aid dan bann serten zirisdiksyon sa Komite i ganny dirize or i ganny regarde par en lot Komite e normalman zot apel sa parey en Legal Aid Board li i asire ki sa Komite i manage sa scheme Legal Aid byen.  I pe zis double check ki sa Komite i fer.  I asire ki sa Legal Aid ki sa kliyan pe ganny i efikas, e i fer bann rekomandasyon lo bann sanzman Lalwa vizavi Legal Aid si i merite.  E i pa fini la akoz sa en Board i regard sa louvraz Legal Aid Committee.  I osi annan en Board aprezan ki apel en Legal Aid Appeal Authority.  E li i double, si oule i double check ankor pou asire si demen i annan okenn desizyon ki sa kliyan, nou met li koman en kliyan, sa dimoun ki’n ganny sa Legal Aid i krwar i pa fair swa lo sa apwentman sa Avoka ouswa menm sa Avoka i krwar i pa fair lo serten kekoz zot kapab al kot sa Legal Aid Appeal Authority so nou vwar i annan bann checks and balances all along the way ki li osi aprezan i double check sa Bidze ki vin avek.  So tousala i vin dan sa fason fer, mon krwar enpe ki Loter Mosyon pe regard sa a lanpler.

En lot laspe ki nou ti a kontan anmennen ce matin Mr Speaker, se Legal Aid me dan en lizye inovasyon e teknolozi.  Akoz bokou fwa sa Legal Aid it is a buget burden ki vin en ti pe problenm en ler akoz mon’n get serten sif pa neseserman zis Sesel kot Legal Aid i dan bilyon ki ganny depanse pou legal aid.  Inovasyon ek teknolozi i en keksoz ki bokou i kont.  Me komela i en keksoz ki pe serten zirisdisksyon i komans servi e la mon pou donn en legzanp parey zot servis Skype e la sa Skype I – sa dimoun ki pe servi sa legal aid i servi Skype pou li ganny akse avek en Library, en Library legal.  E la i kapab ganny bann advise, me sa i redwir fre e kou ki ou ganny mete atraver.

I annan osi the SMS legal help ki’n ganny entrodwir dan inovasyon teknolozi e sa dimoun ki pe ganny, sa kondannen, well i pa ankor ganny kondannen me plito sa plantiff i kapab akse lenformasyon through a legal portal e i demann sa portal kestyon, ki sa i rann li larepons e la i defann son lekor.  It is Legal Aid, en form me i redwir sa fre pa bezwen al pey sa Avoka.

En lot fason se Eletronic Questionnaires e sa i very, i come down to a Closed  Questionnaire mon apel sa, akoz i demann en kantite kestyon e si ou dan sa sityasyon ki ou pe debout ou pe reprezant ou lekor, finalman i donn ou, i reponn tou ou bann kestyon ki ou kapab reprezant ou lekor.  E tousala i elektroni, i online.

Online platform ki ankor relye avek sa inovasyon dan teknolozi e la i bann past, ou kapab ganny akse ek tou bann past cases ki zot menm ki form labaz bann case e menm ou case si ou pe debout pou ou lekor e la ou kapab konnen kimannyer the way forward is e osi kimannyer ou ki pe defann ou lekor ou kapab debout devan en Lakour e ki ou bezwen fer pou ou pa out of jurisdiction with the court process in itself.

Ankor anba sa Legal Aid en fason fer relye ek Bidze i annan en nouvo lalinny ankor ki li i pa neseserman inovasyon ek teknolozi me inovasyon.  It’s call the embundle Legal Aid.  E la nou annan bann keksoz ki ankor, bann nouvo teori ki  ankor i redwir kou kot sa Avoka i vwar sa kliyan e i fer sa ki zot apel the legal ghost writing. Legal ghost writing basically i ekrir tou keksoz ki annan pou fer ek sa case ler i interview sa kliyan e i donn li sa e la li i al ver son reprezantasyon limenm.  I osi annan lot fason e sa i plito verbal it’s under sa embundle Legal Aid is coaching, kot sa kliyan i vin kot sa Avoka e li i coach li kimannyer i pou al Ankour e ki i pou fer, ki i pa pou fer pou ganny son case of course.

I annan en trwazyenm fason ankor dan sa embundle, e sa sa kliyan limenm i reprezant son lekor until the trial phase.  Ankor tou sa la i bann fason fer ki mon krwar ki Onorab Fideria ti pe mazin lo la se en fason fer ki the Government Budget is made more efficient and also i en fason ki sa dimoun limenm ki pe rod sa Legal Aid i pa vwar li at en dezavantaz me i vwar li en lanvantaz e i pa vwar sa burden zafer sa larzan kot i pou gannyen, si sa Legal Aid i en problenm, i kapab annan diferan fason ki i kapab tackle the issue of son prop defans anba Legal Aid.

Avek sa pti lentervansyon Mr Speaker mon pou siport sa Mosyon. Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Vangadasmy.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Mersi Mr Speaker.  Manm koleg Onorab, bonzour.  Mon kontribisyon anver sa Mosyon i baze lo lefe koman en ex-Zofisye Lapolis, en Zofisye CID, en ex-fanm dan liniform, pou donn en apersi pli detaye lo laspe kriminel lenportans Legal Aid pou nou sitwayen.  Me lenportans annan en striktir  oubyen en makaniz kler ki etablir lekel  ki benefisye, kan e osi donn mon sipor e propoze ki nou rewvar sa Lalwa ki diriz e gid ladministrasyon Legal Aid.

Mr Speaker, premyerman, the Clarion Call of Magnacata 700an pase i koumsa.  To no one we will sell, to no one we will refuse or delay the right to justice. Sa lapel i globaliz prensip Legal Aid.  Parey loter Mosyon in fer resorti, Legal Aid en prerekisit Lalwa, ki sorti atraver drwa to a fair and public hearing, kot en akize dan en ka Kriminel oubyen en dimoun dan en ka Sivil i annan en Drwa devan Lakour  pou defann son prop lekor, oubyen pey en Avoka dan son prop pos, a son swa oubyen kot Lalwa i prevwar parey anba Legal Aid Act i peye par Leta.

Mr Speaker, pandan ventyenm syek, dan en letap kot lemonn pe ti fer fas avek en logmantasyon dan bann Welfare State, sa konsept ti vin pli iminan, espesyalman pou bann dimoun pli vilnerab e mweh fortinen, ki ti napa mwayen pou afford en Avoka  dan zot pos.  Kantmenn nou Konstitisyon I provide constitutional protection e bann gran ideal Drwa Imen, bann Drwa fondamantal, akse ek lazistis, fair trial, rule of Law ek egalite devan Lalwa, me pou sa bann gran ideal aplikab pou tou e pou protez Drwa e Laliberte nou tou, i bezwen annan en dimoun, i bezwen annan en provizyon ki annan pou sa serten, sa goup dimoun nou sosyete, sa dimoun pou debout pou li atraver Legal Aid. Me Legal Aid i vin avek en kou e i en kou ki ganny peye par Leta.  Parey loter Mosyon in fer resorti, lakantite laplikasyon in monte depi 2012, pou arive plis ki 300 demann pour bann ka Kriminel e plis ki 300 demann pour bann ka Sivil.

Mr Speaker, prenan an kont ki i annan en sonm fix pou bann ka Kriminel, depandan lo ki Lakour ki case pe pase, par egzanp si i devan Lakour Mazistra oubyen Lakour Siprenm, oubyen si i en ka Sivil, oubyen ka Kriminel.  I enportan alor pour nou zabitan konpran ki sarz par en Avoka ozordi dan Sesel modern i verman o e i sibstansyel.  E ki sa ki pe ganny prevwar dan Lalwa pa neseserman an realite ouswa fer li atiran pou pou bokou nou bann Avoka  pou pran bann ka atraver Legal Aid.  E sanmenn sa ou vwar ki pa tou Avoka ozordi ki fer sa servis.  E la nesisite annan en bon balans, anmenmtan ki nou koman bann reprezantan lepep, an vi ki nou bann dimoun i ganny akse ek Legal Aid, oubyen en Avoka pou reprezant zot, i neseser ki sa Avoka i fer en bon louvraz e ganny en renimerasyon merit son bon reprezantasyon pou sa akize.  Me anmenntan, sa balans i neseser, kot nou elimin labi par ezamp, anmenmtan ki i Drwa en sitwayen pou en fair hearing e ganny reprezante avek en Avoka, casetyon ki nou tou koman bann sitwyen pe demande, dan bann lenstans kot en akize i annan en rikord kriminel e osi kot repetitive offender, savedir i kontinnyelman repet menm lofans oubyen plizyer lofans, eski a sa lenstans zot in fer fas avek plizyer ka devan Lakour, it merit pe ganny menm lasistans Legal Aid, a sak fwa ki i aparet Ankour.  Eski Legal Aid pa merit ganny revwar, pou asiste bann first time offenders, dan bann tel ka.

Lo sa nivo Mr Speaker, i bezwen annan en konsyantiz par sa kondannen ou sa akize, ki kantmenn annan en right to a fair trial, i osi annan en Drwa.  Me li osi koman en sitwayen, i annan en responsabilite anver sa Drwa.

Mr Speaker, prensip Legal Aid ti ganny etablir pou bann kous sosyete parey mo’n dir, ki pli vilnerab.  Ki pa kapab afford servis en Avoka me ki arive dan serten lenstans kot serten akize oubyen dan ka Sivil, i annan abilite pou oubyen afford en Avoka lo limenm, oubyen par led lafanmiy, oubyen menm fer serten kontribisyon.  Sa i merit ganny get ladan e sa Lalwa ki nou pe propoze, i merti ganny revize i merti etablir sa byen kler.  I annan de ka kot akize i fer laplikaseyon Legal Aid e apre prezant devan Lakour avek 2 Avoka.  Sa enn Avoka Legal Aid e en lot Avoka ki li oubyen son fanmiy in peye.

Mr Speaker, se la ki nou koz lo labi e se la kot nou koz kot bann dimoun ki kapab konribye i merit fer son kontribisyon e nou les Legal Aid pour bann dimoun ki pa kapab kontribye.

Mr Speaker, lesansyel se annan pli bon zesyon sa servis, kot sa dimoun ki vreman pa kapab e dan bezwen ki reservwar sa lasistans.  Mon pe osi propoze Mr Speaker, kot bann Avoka nou remedye sa sityasyon kot i annan en shortage of Legal Aid services, par egzanp bann bon Avoka osi ki pare pou donn sa servis.  Nou bezwen nou koman bann Avoka, nou bezwenn donn en rannman oubyen osi en kontribisyon anver nou kominote, oubyen anver zot profesyon.  Nou pe sizere me mon konnen sa sizesyon in ganny bokou komanter dan bann lezot pei aletranze, ki ammam en mendatory promono cases, savedir kot nou fer li mandatwar, oubyen en lobligasyon pou bann serten gro, gro Avoka ki pe byen benefisye atraver bann lezot aktivite ki zot pe reprezante, ki zot pran li lo en promono cases, ki zot pran bann case lo en baz volonter pou zot defann.  Zis  parey en Dokter ki travay dan Emergency Room, i neseser pou li vwar tou pasyan, regardless lo son abilite pou li peye oubyen non.  Sipor osi pour sa bann Avoka ki nou pe demande, se ki zot osi zot konsyantiz lo sa ki nou apel give back to the society, kot osi zot merit santi zot, zot  pe donn en koudmen lasosyete e zot pe donn en koudmen Gouvernman.  Alor par atraver zot responsabilite anver nou kominote, kot zot kapab pran enn de case lo nivo gratwit, pou represant sa  bann dimoun.

Mr Speaker, i enportan pou fer resorti ki plis ki R5 milyon i ganny depanse dan diferan fason pou Legal Aid. En lot legzanp langazman e krwayans dan sovgard nou pep, nou dimoun e nou aki.  E an tou respektan drwa fondamantal en endividi e osi responsabilite Leta anver sa endividi..

Mr Speaker, koman en ex-Zofisye Lapolis ki vwar e antrepranv plizyer konplent Sivil e Kriminel raporte par manm piblik, ki’n fer lanket dan plizyer ka, koman osi pou en kourt peryod letan, mon ti osi en Prosekiter, permet mwan partaz mon leksperyans pou demontre lenportans Legal Aid, me osi ganny ser dan en fason byen.

Mr Speaker, letan en konplent kot en lofans Kriminel i ganny fer, i devwar Lapolis pou fer lanket e kot i annan ase levidans pou etablir en sarz pou anvoy case kot Biro Attorney Zeneral, kot laba zot revwar dosye e letan sa Biro i santi ki i annan ase levidanse dan case pou prosekisyon, se ki la ki bann Prosekiter i file sarz devan Lakour e Lakour i servi akize son somonn.  Responsabilite pou prouve ki lofans in ganny komet e prou tou eleman en lofans, i responsabilite oubyen ki nou apel onnus of proof i lo Prosekisyon.   E akize avan plede, i ganny enformen son Drwa.  Sa i Drwa pou defann sonn lekor limenm, Drwa annan en Avoka son swa, peye dan son prop pos, swa pou ganny en Avoka peye par Leta atraver, Legal Aid.  Sa i en prosesis pou asir konformite ek Latik 19, Drwa to a fair trial e reprezantan.  Se letan akize in enform Lakour son Drwa e ki i pou fer fer kot i kapab plede.  E si i pled non koupab, akize atraver son Avoka, son swa peye par limenm, oubyen Avoka Legal Aid, oubyen si in deside reprezant son lekor limenm, i bezwen present son defans, apre ki Prosekisyon in prezant sa ki pour li e case in gany ekoute.  I annan en tou avan case i ganny ekout.  I annan en prosedir avan ki case i ganny ekoute.  I annan en lesanz dokiman par Prosekisyon pou Defans  e preparasyon Defans.  Kestyonn temwen eksetera e en preparason ki parfwa en layman ouswa en dimoun ordiner i vwar sa bann prosesis efreyan e prefer pou annan en Avoka.  E dan bann lenstans kot Prosekisyon pa’n kapab etablir en case, oubyen Lakour in vwar ki i napa en case to answer, akize i ganny large ou akite.  Me dan mazorite lenstans, akize in ganny vwar koupab e la kot Avoka Ladefans i osi ede pou antre pou mitigate, ou menm donn rezon Lakour, akoz i pa merit enpoz santans sever lo sa akize.

Mr Speaker, rezondet akoz mon pe pas lo sa size an detay, akoz parfwa i senpleman neseser ki nou dimoun, nou pep i okouran oubyen ganny en pti pe plis ledikasyon lot bann prosedir Lakour, fason bann case i ganny deroule, akoz i annan lenstans par egzanp kot Avoka i konsyan ki pou napa bann santans grav, oubyen reperkisyon grav pou sa tel lofans.  Par ezanp, pou en first time offender ki’n komet en lofans e ki parey mon’n spesifye, in komet lofans pou premye fwa, savedir i napa en rikord kriminel ki in komet sa lofans miner oubyen in komet mis-demeanor parey nou apele.  E si i pled koupab pou sove letan Lakour, Lakour i pran tousala an konsiderasyon.  Me akoz bokou nou bann dimoun petet i mank lenformason e reprezantasyon fran e onnet, i opte pou Legal Aid pou ed zot dan sa demars e ki alafen, sa Avoka i fer menm zafer e senpleman reprezant li pou zis plede e pou pled koupab e repet bann menm fe ek Lakour.  Premye fwa komet lofans i en mis-demeanor, sov letan Lakour, regre pou komet sa lofans.  E sanmenn sa Mr Speaker, ki ou vwar poudir i annan en o poursantaz bann dimoun ki pled koupab pour bann premye lofans.  E sanmenm sa ki mon pe dir pourid i mank en ledikasyon pour nou bann dimoun.

Mr Speaker, rezondet mon largiman e sipor pou mon koleg anmenntan ki nou dan Lasanble, nou fermenan krwar dan Drwa fundamental nou pep e nou dimoun.  Me kot nou kapab etablir mekanizm pli kler, kot responsabilitie i kolektif e partaze, kot sa  endividi i fer son bout e Leta i fer pou li.  Kot Legal Aid i annan en mekanizm pli kler pou dimoun ki vreman dan bezwen.  E kot nou etablir ki lenstans Lofans e kalite Lofans, Kriminel ouswa Sivil.  Repetitive offenders oubyen first time offenders, oubyen dan lenstans, ledikasyon lo bann prosedir Lakour e Lalwa limenm.  Ozordi dan en Sesel modern, kot nou pe bouz delavan, en zenn demokrasi kot nou pe koz lo responsabilite endividyel e responsablite kolektiv, kot Drwa en fair trial pa merit en labi, kot ozordi nou tou nou konsyan pri oubyen the cost of a Avoka e kot nou zwe nou rol pou kontribye nou bout ki pou dan nou prop benefis e ki zistans e nivo ki Legal Aid i merit angaz li dan bann case Sivil e kot gran konpansasyon in ganny donnen, oli rannman oubyen repeyman, oubyen kontribisyon anver Leta pou sa servis ki’n ganny donnen.

Mr Speaker, nou tou nou krwar dan sa konsept innocent until proven guiltyI rest my case.  Mon siport sa Mosyon, Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, Onorab, zis en leklersisman ou dir ou ti en ex-Zofisye Lapolis, ex-Prosekiter, apre ex-fanm.  Kwa sa?

 

HON SHERYL VANGADASAMY

En ex-fanm dan liniform Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Anr ex fanm dan liniform

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Ekskize

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr speaker, enn bann pli gran endikater nivo demokrasi dan en pei se si sa pei, si lepep, si sa Nasyon sa pei i ganny akse ek lazistis.  Nou konnen poudir bokou  dimoun Sesel i viv en lavi kot zot napa sa kalite larzan, apard ki larzan pou aste e provide zot lekor avek bann keksoz debaz e letan ki en sa bann dimoun i vwar li dan sityasyon  kot i bezwen fer fas avek lazisits e i napa larzann pou pey en Avoka, pou mwan mon vwar li i normal pou li kapab ganny led pou li ganny akse avek lazisitis.  Mon donk dakor e aksepte ek konsept prensip Legal Aid.  Tou Seselwa.  Nwanr, blan zenn, vye, fanm, zonm.  Nenport ki Larelizyon.  Katolik, Anglikan, Mouslim eksetera, i bezwen kapab ganny akse ek lazistis e zot bezwen kapab ganny akse ek en fair trial.  E pour bokou sa bann Seselwa, sel fason pou zot kapab ganny lazistis, sel fason pou zot kapab akse ek en fair trial se pou rod rekour atraver Legal Aid.

Dan sa konteks Mr Speaker, mon napa okenn dout oubyen oken rezervasyon an relasyon avek sistenm pou anmenn sa led kot sa bann dimoun.  Me mon osi dakor poudir letan sa i ganny fer, i bezwen ganny fer avek serten kontrol.  I bezwen annan latransparans.  I bezwen annan accountability.  Mon pa anvi vwar Sesel vin en pei kot Seselwa oubyen serten Seselwa oubyen serten kategori Seselwa i end up Montagne Posee akoz i mizer.  En dimoun i ava end up Montagne Posee akoz in fer en fot.  In ganny reprezante e i pa’n kapab prouve poudir i inosan.  Me non pa akoz sa dimoun i mizer.

So, i normal pou sosyete extend en sipor pour sa dimoun atraver Leta e donn li sa Legal Aid.  Me parey mon’n dir, i bezwen ganny fer dan en fason ki transparan, accountable e dan en fason ki zis.

Bann statistik ki’n ganny met devan par loter Mosyon, i demontre ki wi, i annan en gran demann pour Legal Aid Sesel.  Bann statistik i osi demontre poudir quite some money i ganny depanse par Leta, atraver Legal Aid.  So, se pour sa rezon ki mon pou dir premyerman, ki pandan ki mon dakor ki i bezwen annan Legal Aid, mon osi dakor ki i bezwen annan en Board, en Board ki serye e en en Board ki kapab administre Legal Aid dan en fason ki i anmenn lzisitis dan tou son sans.  1, pou fer sir par eganp ki i annan bann kriter ki kler.  Pou fer sir ki sa ki merit ganny Legal Aid i gannyen e pou fer sir ki anmenn latransparans e accoutablity dan lafason ki sa larzan i ganny donnen.

Dezyenmman, mon osi dakor e mon pa konpran akoz ki i napa poulemoman, en Appeals Board.  Si en Seselwa ki napa larzan, ki annan en case Ankour, in ganny akize e ki bezwen Legal Aid, i fer en laplikasyon e i pa ganny – son laplikasyon pa ganny aksepte, i ganny refize, i toutafe normal ki i ganny en dezyenm sans pou re-esplik son sityasyon e pou re-eksplik son ka.  Akoz i toultan annan en possibilite ki dan premye laplikasyon, imen i imen, i annan fot ki ganny fer dan lafason ki son laplikasyon i ganny gete.  E si i pa ganny en loportinite pou li ganny asiste e i pa ganny asiste e i ganny kondannen akoz linefikasite dan son defans akoz i napa en Avoka, kan an prensip kekfwa i inosan sa i en masiv lenzisitis.  So, nou  bezwen annan en Appeal’s Board, pou fer sir ki nou revwar e nou re-gete e nou donn sa dimoun son sans, si i annan sa merit e sa nesesite.

Trwazyenm keksoz ki mon oule aborde se en size ki ase enteresan.  Si en sitwayen i napa larzan, i mizer, i pa kapab afford en Avoka, i ganny reprezante atraver Legal Aid e i ganny en case kot i ganny en fort konpansasyon

Mr Speaker, mon krwar tou Seslwa i a dakor ki i merit annan en mekanizm pou fer sa dimoun retourn dan kof Leta, sa larzan ki Leta in afford li, pour li kapab defann son caseRight.  Me the issue of en loan, pour mwan i debatable.  Dan en ka kot en sitwayen, dizon i ganny en larzan ek Leta kot i bezwen rann, i pou vreman difisil pou hold sa Avoka ki’n reprezant li accountable in the event ki sa Avoka pa reprezant li parey i devret ganny reprezante.  Deza parey sa sityasyon i ete la ozordi, i vreman difisil pou hold en Avoka accountable, in the event ki pran en case, i pa pran lentere e mal defann.  I en sityasyon ki very tricky e i vreman, vreman difisil.

En  lot size ki petet nou devret – en lot issue an relasyon avek sa ki nou devret aborde se ki eski nou kapab antre dan en sityasyon kot nou pou fors en Avoka, oubyen nou pou met sa kalite presyonpou fer en Avoka pran en case lo Legal Ai, kot sa Avoka pa oule pran.  I en bon Avoka, i kapab defann byen, me kestyon se kimannyer nou adres sa size, kot pou fer li pran en case kot sa dimoun ki i pa anvi pran sa caseSo, an zeneral, letan mon get sa sityasyon, mon apresye lefe ki sa Mosyon in monte akoz parey i ete ozordi, i annan bann size pressing ki nou bezwen adrese e nou bezwen adres li vitman e Lasanble in fer sorti son pwen lo la e preszan mon demande ki Gouvernman, li a son tour, i reponn a bann demann.  Bann demann ki fer sans, ki Lasanble Nasyonal in met devan li.  Sertennman, sa size en Board pou administre e en Board of Appeal i devret en pryorite ki Gouvernman i get ladan imedyatman, an relasyon avek sa size Legal Aid.

Ek sa 2 pti mo Mr Speaker, mon pou siport sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker  parey Onorab Loter Mosyon e Onorab Vangadasamy in fer resorti, sa Mosyon ki devan nou pe refer to  Article 19 of the Constitution ki koz lo right to fair trial.  Annefe si mon ti a kapab sit en pti moman Article 19(2)(b) en enstan, 19(2)(d) dan Konstitisyon – annefe sa Mosyon pe koz egzakteman lo sa Clause.  I dir “Every person who is charge with an offence has a right to be defended before the Court in person or at the person’s own expense by a Legal Practitioner of the person’s own choice or where a Law also provides by a Legal Practitioner provided at public expense”.

Mr Speaker that a Constitutional requirement in the basis for, sa Mosyon ki devan nou.  Me sa Clause dan Konstitisyon i fer referans avek a person who is charged.  Savedir i pe koz spesifikman the Consitutional requirement, i pe koz spesifikman lo en criminal case.  Savedir if you are charge, i vedir i annan en criminal case.  Savedir ou’n fer en act kriminel.

Pou civil proceedings sa i ganny gide anba Civil Procedures Code.  E mon krwar sa ki Onorab Fideria ti pe koz lo la se kimannyer nou kapab  prezerv the right to fair trial ki garanti anba Konstitisyon me fer sir ki nou annan proper  management an sa ki konsern  Legal Aid.  Mon oule fer  kler ki sa Mosyon pa pe ditou e mon krwar Onorab dan son  konklizyon in fer sa resorti, pa pe ditou met an kestyon the right to fair trail e lefe ki en dimoun ki’n ganny akize i bezwen ganny bon reprezantan legal e fair trial devan en Lakour Sesel.

Mr Speaker largiman ki mwan mon anvi mete mon kontribisyon dan sa Mosyon se ki si en dimoun in ganny sarze avek en case criminal then Leta Sesel I devret akord li tou reprezantan legal, tou sipor pou li kapab defann li akoz i en sarz kriminel, i en sarz bokou pli serye, i riske anmenn santans prizon e i riske alors koup drwa a laliberte sa imen, ki en drwa fondamantal anba nou Konstitisyon.  Alors la sa dimoun i bezwen ganny tou sipor neseser.

Me an sa ki konsern civil proceedings mon krwar Onorab Leader Loposzisyon in fer sorti en pwen tre valab.  Nou pa anvi ki en dimoun i pas en letan Montagne Posee oubyen i bezwen pey en sonm ki i pa kapab afford zis akoz i napa mwayen pou li akse fair trial.  Leta Sesel i bezwen osi donn li akse a fair trail.  Me mon krwar i bezwen aplike e bann Lakour ler i regard bann case ki merit ganny Legal Aid i bezwen regard tre byen, tre kler.  Statistik i montre application for Legal Aid i kontinnyen ogmante e kantite dimoun ki ganny aske a Legal Aid i kontinnyelman ogmante e kantite case sivil ki kot bann dimoun i ganny akse a Legal Aid i kontinnyelman ogmante.  I vedir ki plis dimoun ki pe ganny Legal Aid i bann dimoun  ki pe, ki dan bann ka sivil.  E laplipar letan dan bann ka sivil  Mr Speaker en dimoun pe rod right to an injustice. Son lakaz, son propriyete, son lape kot li, son vwazen i sifok li eksetera.  I pe rod en remedi e pe rod petet en konpansasyon  finansyel.  Alors si i annan sa konpansasyon finansyel, si i annan sa rekonpans finansyel dan son trial mon krwar Lakour i kapab e i annan ki ganny fer e i fer sir ki bann court fees i ganny settle once ki sa case i ganny settle.  Si sa konpansasyon finansel i plis ki sa legal fees.  Mon krwar nou bezwen rod en fason akoz i annan dimoun ki kit Lakour avek Legal Aid e i ganny en gro konpansasyon.  E Leta ki’n donn li sa Legal Aid pa ganny nanryen.   Mon krwar la nou bezwen regarde at the time ki konpansasyon in ganny settle eski sa dimoun alors la i kapab repey lazistis sa larzan dan ki in ganny servi.  Mon krwar sa enpe bann propozisyon ki pe ganny met devan.

Mr  Speaker me i osi annan bann ka ki mon krwar bann Manm  in fer resorti kot nou santi ki en dimou – eski sa dimoun i merit Legal Aid?   En repeated offender.  I annan  dimoun i rantre, e la nou pe koz bann case kriminel.  I annan dimoun in kas 10 lakaz, annefe li ki devret pe rann sosyete sa ki in pran.  I annan dimoun i kas 10 lakaz, i annan dimoun i annan 10 case drog kont li.  I annan dimoun ki pe vreman e nou vwar case after case.   Son criminal record i montre ki i pe fer ditor sosyete.   Me si sa dimoun i pa pe rod a right to unjustice li.  I pa pe rod pou remedye en sityasyon  pou li.  Me i pe kontinnyen fer ditor sosyete.  Mon krwar lazistis i bezwen get byen for.  Eski sa dimoun i merit en Legal Aid?  Eski tax payer over and above perdi avek sa dimoun, perdi propriyete, perdi byen e perdi bann landrwa sivil – eski tax payer i bezwen over and above that pey li, donn li larzan pou li  ganny en reprezantan.  Sa i bann case ki mon krwar lazistis i devret regarde.

Apre i annan bann civil disputes ki akpab ganny rezourd through mediation.  Mon krwar Onorab Fideria in fer resroti.  Si i annan bann case ki pa maerit ariv Ankour i kapab – e lotfwa mon’n tand eki Lakour pe servi en pti gin sa bann case, sa osi  ava koup enpe larzan.  Fodre pa ki nou bliye i annan en kantite Avoka ozordi ki viv zis lo Legal Aid. I annan ki fer en ta politik atraver bann case Legal Aid ki zot gannyen.  Me i annan en kantite Avoka ki viv zis lo Legal Aid.  E mon welcome propozisyon Onorab Vangadasmy ki i annan en kantite Avoka ki nou devret demann zot pou fer bann probono cases.  Donn sosyete, ou ganny 10 Legal Aid, fer 5 probono, donn sosyete back, redonnen akoz i annan en kantite sa bann sityasyon koumsa.

Apre dernyen pwen mon oule fer sorti Mr Spearker ki mwan mon santi i annan dimoun pa merite ganny Legal Aid, i annan dimoun ki fer, ki fatig zot kanmarad dan sosyete.  I annan move vwazen par egzanp.  I annan vwazen ki fatig, ki fatig en vwazen, en vwazen i met li Ankour.  I fatig lot vwazen, i fatige lot vwazen e ler i vwar li avek 3, 4 ka Ankour la i al rod rekour, i al apply pour Legal Aid.  I annan dimoun ki pas zot letan fer malis zot prosen dan sosyete.  Zot pas zot letan fer malis dimoun ki pe travay dir dan nou sosyete e zot met retar dan sosyete.  Me nou bezwen get sa bann keksoz osi.  Mon kontan ki Onorab Vangadasamy in eksplik prose lazistis depi letan ki en lofans i ganny komet ziska ler i ariv Ankour, ziska ler i terminen.  Me dan prose nou bezwen regarde be  madanm X oubyen Msye X i annan 5 konplent kont li.  I annan 6 konplent kont li ki i pe fer serten lofans.  E sa i bann case sivil.  I bann senp pti problenm dan konton ant vwazen, ant zanmi, ant fanmiy.  I bann tipti problenm ki sa dimoun pa pou al dan prizon.  Sa lofans ki’n ganny komet i pa pou al dan prizon.   Mon krwar la eski nou devret pe gat tax payers money pou donn sa dimoun Legal Aid ? Be non.  Mon krwar sa dimoun i devret realize, pran son responsabilite dan sosyete, pou dir be si ou pe kontinnyelman koz problem  ou bezwen rod en fason ou menm ou defann ou lekor.

Me pwen ki nou anvi fer resorti Mr Speaker se ki  I annan en kantite labi dan sa zafer Legal Aid.  I annan en kantite repeated offenders ki kontinnyelman ganny akse  avek lazistis atraver Legal Aid ki pou bezwen ganny regarde.  Nou bezwen get the management of bann case en pe pli byen, pou fer sir ki nou bann case enn fwa ki i ariv Ankour i byen, i ganny byen reprezante e nou bezwen fer sir ki nou prezerv a tou pri Lartik 19 dan nou Konstitisyon e sa Lasanble pa pe a okenn pwen kestyonn Lartik 19 dan nou Konstitisyon ki the right to fair trail ki sak sitwayen Seselwa i annan drwa avek.

Mr Speaker avek sa lentervansyon mon pou definitivman siport sa Mosyon.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria Right of Reply.

 

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speakser premyerman mon oule dir Mersi Onorab Lebon pou segonn mon Mosyon.  Mersi Onorab Payet.  Mersi Onorab Bresson.  Mersi Onoran Vangadasamy.  Mersi Leader Lopozisyon Onorab Pierre.  Mersi Onorab Rose Leader Zafer Gouvernman dan Lasanble Nasyonal.

Mr Speaker nou’n ganny en bon deba.  Mon krwar bann Manm ki’n enterveni lo sa Mosyon in konpran lobzektif  ki mon ti oule soulinnyen ouswa anmennen vizavi.

Onorab Lebon ou’n koz lo fairness and accountability.  Mon krwar i enn bann keksoz ki ler mon ti reflesir lo sa Mosyon mon ti pe mazin lo la.  Ou’n ganny nou direksyon Onorab Payet in koz lo prensip lazistis sosyal orizinalite ki bor Legal Aid i sorti.

Onorab Bresson ou’n koz lo inovasyon e teknolozi.

Onorab Vangadasamy ou’n eksplik nou tou bann keksoz.  Me en pwen enportan akoz ki 85 poursan nou bann dimoun i pled koupab.

Onorab Pierre in siport sa pwen kot kreasyon sa Board e bann kriter kler.  En bann bi fondamantal.

E Onorab Rose ou’n koz e ou’n met sa Mosyon an perspektif.  Mersi ankor enn fwa tou bann Manm.

Mon oule soulinnyen Mr Speaker pou terminen ki Gouvernman i kontinnyen asire ki lazistis i ganny akorde a tou nou bann sitwayen lo en baz egal e ki nou sistenm lazistis i kontinnyen fer tou  pou asire ki Sesel i touzour reste sa pei model ki akord tou son sitwayen posibilite reel pou pas atraver en fair trial devan nou sistem lazistis.

Mersi Mr Speaker.  Mon demann tou Manm pou siport mon Mosyon.

 

MR SPEAKER

Bnon avek sa in ariv ler pou nou pran en vot.  Tou bann ki an faver Mos yon Onorab?  Okenn ki kont ?  Personn.  Alors Mosyon in pase inanimeme.

Nou pou adjourn ziska 2er kot lot Mosyon pou ganny pran par Deputy Spoeaker.

 

(LUNCH)

 

(MR DEPUTY SPEAKER IN THE CHAIR)

MR DEPUTY SPEAKER

Bon mon a dir bonn apremidi tou bann Manm Onorab, bonn apremidi tou bann ki pe ekout nou.  E nou prosen item lo Order Paper, Mosyon in ganny table par Onorab David Pierre, Leader Lopozisyon e mon ava envit li pou prezant son Mosyon.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, Mosyon devan nou i enn ki pe demann Gouvernman pou met anplas en Lalwa konpreansiv pou konbat kont koripsyon.  Isi dan Sesel i annan plizyer Lenstitisyon e Lorganizasyon ki koman parti zot responsabilite zot la pou ede lalit kont e konbat koripsyon.  Nou annan Lasanble Nasyonal, kot FPAC i annan en gran rol e responsabilite.  Nou annan Lofis Oditer Zeneral ki li osi i annan en gran rol e en gran responsabilite.  Nou annan FIU, nou annan The Public Service Ethics Commission, nou annan Fair Trading Commission e lezot ankor.  E i annan bann Lalwa ki gouvern travay sa bannn Lorganizasyon e Lenstitisyon.

Mr Deputy, i annan sa bann Lenstitisyon e Lorganizasyon ki deal direkteman ek fason ki larzan piblik i ganny zere parey Lofis Oditer Zeneral e FPAC.  E i annan ki deal ek bann biznes prive, lokal e enternasyonal parey FTC ek FIU.  Pou konplemant sa mon rekonnet ki nou osi annan bann lezot Lalwa ki diriz lafason ki larzan piblik i ganny zere, parey Procument Act e Public Financial Management Act osi byen ki bann financial instructions met anplas par Minister Finans.  Donk i annan dimoun ki kapab krwar ki sa i ase.  Me mwan mon pe dir non, i pa ase.  Akoz malgre sa bann plizyer lenstriman e mekanizm Seselwa i ankor annan bokou rezon pou krwar ki dan sa pei i ankor annan pa mal koripsyon.  E sa i ganny reflekte par nou ranking lo par transparency international lo zot persepsyon of corruption index, kot nou ganny plase ba an relasyon ek nou lalit kont koripsyon e kot nou ganny rank 47 dan lemonn.

Alor sa i devret en lendikasyon ki ozordi i enportan e ki ozordi sa moman in arive pou nou annan en analiz e en deba fran pou idantifye kote ki nou ankor annan febles e kwa ki nou bezwen fer pou nou adres sa bann febles efektivman.  Mwan mon pe propoz devan Lasanble Nasyonal ozordi ki Gouvernman i entrodwir en Lalwa spesifik kont koripsyon ki ava enkorpor en Komisyon Anti-Koripsyon ki byensir i ava endepandan e i ava annan bokou pourvwar.  En Komisyon Anti-Koripsyon i a provide sa lead dan sa lalit pou nou konbat kont koripsyon e i a vin en partner enportan bann lezot Lenstitisyon ki mon’n mansyonnen oparavan, kot ansanm zot ava pran bann mezir prevansyon e zot a travay pou suppress oubyen elimin koripsyon altogether.

Sa Komisyon i a ganny pourvwar pou li investigate reports of corruption, pourvwar pou li lyez menm ek bann Lotorite Anti-Koripsyon enternasyonal kot i neseser e i ava annan lotorite pou rod Court Order pou freeze the assets of bann ki’n ganny sispekte pou komet bann lofans ki lyez ek koripsyon.  E la Mr Deputy, mon met lanfaz lo rod Court Order.

Sa Komisyon i a osi undertake resers e prepar plan prevansyon kont koripsyon e i a soumet son plan e rezilta resers ek Gouvernman.  Sa Komisyon i ava annan sa responsabilite osi pou administre sa Lalwa Anti-Koripsyon ki mon pe koz lo la dan sa Lasanble Nasyonal ozordi.  E Mr Deputy Speaker, tou sa i ava ede pou stimil latransparans e accountability. I a ede pou elimin bribery embezzlement ek ekstorsyon kot i egziste dan sa pei e donk i ava retourn sa nivo konfyans ki piblik i devret annan dan en sistenm kot i annan bon Gouvernans.  Se pour sa rezon ki ozordi mon pe demann Gouvernman pou entrodwir en Lalwa kont koripsyon ki pou al pli lwen ki sa bann Lalwa egzistan i ale.

Mr Deputy sa Lalwa ki mon pe demande pa pou zis provide pou en Anti-Corruption Commission, me i a en Lalwa ki pou osi otoriz en seri progranm pou promot bon gouvernans e ki pou promot vre demokratizasyon dan nou bann Lenstitisyon sirtou nou bann Lenstitisyon finansyel.  Sa Lalwa i a osi promot nou Lofis Odit pou bann Lazans, bann Lotorite, bann Departman ek bann Minister pour ki sa Lofis Odit i egzers son Lotorite dan en fason pli for ankor.  En Lalwa ki pou osi enkorpor promosyon vre lendepandans media ki nou apel the four estate e ki pou ankouraz pli gran partisipasyon manm piblik ek bann NGOs.

Ozordi dan Sesel nou’n ariv lo en staz kot nou bezwen anmenn pli gran nivo latransparans e pli onivo accountability.  E nou’n ariv lo en staz kot nou bezwen etabli entegrite dan nou sistenm finansyel Sesel.  Dan sistenm zesyon larzan piblik ki definitvman pa apartenir a okenn endividi, me plito ki apartenir a lepep Seselwa.

Mr Deputy Speaker, mon pe demann en Lalwa ki pou donn sa kalite lotorite ki for e ki morde across nou bann Lenstitisyon pou nou kapab meaningfully defann nou pei kont bann pratik koripsyon ki ankor pe pran plas dan nou sosyete, dan Sekter Piblik e dan Sekter Prive.  Mon dir sa akoz koripsyon i met an danze stabilite e sekirite nenport ki sosyete kot i egziste.  Koripsyon i souzestim lademokrasi e i met anze devlopman sosyal, ekonomik e politik nenport ki sosyete.  Koripsyon i fer li fasil pou annan bann aktivite kriminel parey money laundering e human trafficking dan nenport ki sosyete.  Koripsyon i fer monte the cost of doing business e donk i fer monte kou lavi e i drive lapovrete dan nenport ki pei kot i egziste.  E i souzestim the legitimacy of nenport ki Gouvernman e i kas konfyans ki piblik i kapab annan dan sa Gouvernman.

Mr Deputy, koripsyon i en menas direk pou the rule of Law. Se ankor pou sa bann rezon ki mon pe demann en nouvo Lalwa spesifikman pou konbat kont koripsyon.  Enn ki modern kot ladan i ava osi annan provizyon pou pli gran korperasyon enternasyonal kot nou a ganny lasistans pou fasilit prevansyon, pou fasilit lenvestigasyon e pou prosekit bann act koripsyon.  Menm bann ki annan en dimansyon enternasyonal e ki pas dan Sekter Prive.  Nou bezwen en Lalwa modern Mr Deputy, ki kapab promot pli transparans e accountability atraver sipor medya endepandan ki profesyonnel e ki committed pou lager kont koripsyon e ki fokaliz son zefor pou promot e pratik investigative journalism.  Akoz tou pei i bezwen led medya ki responsab e profesyonel pou ede lager kont koripsyon.  Sesel i pa en leksepsyon.

Mr Deputy Speaker, mon pe rod en meyer Lalwa pou spesifikman lager kont koripsyon.  Enn ki pou promot financial disclosure par bann o fonksyoner piblik, par bann Parti Politik e par bann kandida pou bann Lofis Piblik.  E dan nou lalit kont koripsyon, sa ki mon pe demande se en nouvo Lalwa ki pou konplimant bann Lalwa egzistan e ki pou promot bann lide ki pa ganny touse dan bann plizyer lezot Lalwa ki ozordi nou pe servi pou konbat kont koripsyon, me ki nou konnen i pa sifizan.  Par egzanp nou annan Public Financial Management Act. Me ozordi mon pe demande ki nou annan Lalwa ki al pli lwen ki sa e ki ava annan bann clause ki promot ankor plis.  Bann prosesis bidzeter ki ouver e transparan e ki a osi promot bon Financial Reporting e ranforsi compliance.

Mon’n anmenn sa Mosyon avek bi pou demann Gouvernman meyer Lalwa Anti-Koripsyon, ki ladan i ava annan provizyon pou promot en Lasanble Nasyonal ki pli responsive koman en Lenstitisyon e donk en Lasanble Nasyonal ki a pli mye kapab egzers e practice oversight. E mon demande ki sa menm Lalwa i a fer provizyon pou Gouvernman kapab met anplas bann Polisi vizavi whistle blowing kot whistle blowers i a ganny full proteksyon.  Kot demen si en Seselwa i santi ki i pe travay dan en Lorganizasyon, en Lazans, en Departman, en Minister kot i annan levidans ki i annan koripsyon i a kapab blow the whistle.  I a kapab raporte san ki i per ki i a ganny viktimiz, persekite oubyen ganny met deor.

Mr Deputy Speaker, ozordi dan Sesel in ler pou nou bouz lo en lot letap kont koripsyon, kot koripsyon i konsernen.  E ler in arive pou nou annan sa Lalwa ki vreman promot sa nivo reform Zidisyer, kot koripsyon i vreman ganny kriminalize.  E in ler pou nou fer sir ki nou promot sa nivo law enforcement kot bann act koripsyon i vreman ganny prosekite.

Mr Deputy Speaker, si mon’n anmenn en tel Mosyon devan Parlman i akoz mon anvi vwar Sesel bouz lo sa nivo kot bann biznes dan Sekter Prive, e non pa zis dan Sekter Piblik.  Sa bann biznes i vin pli transparan e i pli etikal kot i ava anmenn en pratik konpetisyon ki a ganny devlope lo en platform ki zis e ki fair. E ki i ava annan koman zot baz, bann bon framework legal pou komers ek biznes.  Kot bann size parey bribery i a ganny takle efektivman e lepep Seselwa i a finalman ganny en laplenn ki nivo ek bann vre standar pou biznes e pou konpetisyon dan biznes.  Laplenn i a nivo pou tou Seselwa.

Mon’n anmenn sa Mosyon Mr Deputy, akoz mwan koman Leader Lopozisyon e koman leader PDM, mon anvi vwar en Sesel ki konbat koripsyon atraver lasosyete annantye.  Kot nou amelyor latransparans e accountability lo tou nivo Gouvernman e atraver Sekter Prive osi.  Si en pei parey Lanmerik i kapab fer li, si Singapore i kapab met en tel Lalwa anplas.  Nou osi, isi Sesel nou kapab fer li.  Akoz pou mwan, Seselwa i en nasyon ki tre entelizan.  Ozordi i en fe ki lemonn pe get nou koman en pei ki pe devlop tre vit.  Me nou pa pou kapab avans pli devan si nou pa amelyor nou striktir Gouvernans.  Si nou pa amelyor nou bann Lenstitisyon ekonomik.  Si nou pa amelyor nou bann Lenstitisyon ekonomik, si nou pa amelyor nou bann Lalwa, si nou pa respekte the Rule of Law e si nou pa donn nou pep ek nou kominote biznes konfyans ki nou garanti sekirite, lenvestisman nou bann sitwayen atraver bann bon Lalwa Anti-Koripsyon kot atraver sa bann Lalwa nou donn lepep Seselwa sa vre posibilite pou hold zot Gouvernman accountable. Gouvernman a son tour i bezwen montre sa vre volonte politik pou adres sa bann size koripsyon to the core.

Mr Deputy, ozordi nou pe viv dan en mon’n globalize.  E partou dan sa monn bann dimoun ki pratik koripsyon i vin vreman sofistike e nou isi Sesel nou bezwen rod fason pou reste ahead dan sa lalit.  Sesel ozordi i ganny rank defavorableman par transparency international lo son lendeks persepsyon koripsyon.  E sa i pa en bon zimaz pou Sesel lo lasenn enternasyonal.  I en lendikasyon ki nou pa pe swiv bann norm enternasyonal vizavi lalit pou konbat kont koripsyon.  I kapab en lendikasyon ki nou pa pe swiv bann codes ki’n ganny set par bann Lorganizasyon parey IMF, kot konbat kont koripsyon i konsernen.  I kapab en lendikasyon ki nou pa pe swiv bann standar legal enternasyonal lo konbat kont koripsyon.  Alor in ler pou nou reveye e take notice e pran aksyon senpleman akoz koripsyon pou detri nou si nou pa detri li.

Parey Obama in dir e mon repete, sa struggle ki lemonn pe fer fas avek dan son lager kont koripsyon i enn bann pli gran struggles nou lepok, e kou e lenpak koripsyon atraver lemonn pa kapab ganny mezire.  Koripsyon i anmenn lenzistis, i anmenn move alokasyon reours e i koz economic decay. Koripsyon i afekte de milyon livelyhoods, i koz lapovrete, promot lenzistis e i fer en pep perdi konfyans dan son Gouvernman.  Sa se parol enn bann pli gran politisyen ki lemonn in trouve recently.  E alors Mr Deputy ek sa 2 pti mo, mon a demann tou Manm pou donn sipor sa Mosyon.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon Mosyon in ganny prezante devan nou Lasanble.  Okenn Manm ki oule segonde?  Onorab Barbe.  Onorab Barbe, request.

 

HON NICHOLE BARBE

Mon oule segonn sa Mosyon, Deputy Speaker, mon ti a kontan dir enn de pti mo.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

HON NICHOLE BARBE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, Koleg Onorab bonn apremidi.  Mr Deputy, prezans Sesel lo lasenn enternasyonal e sa rol leadership ki Sesel pe okipe ozordi i servi koman en gran sours lafyerte pou lamazorite Seselwa.  Nou pei osi, pti ki i pti i ozordi ganny rekonnet pou son linisyativ, son kouraz, son sazes e son abilite pou navig bann kouran difisil, menm enposib avek pli pti git resours posib.  Sesel nou en pei ki a tou pri sers tou mwayen pou nou pep avanse, pou nou pei devlope e pou ki nou zanfan ava kapab annan en fitir ki an sekirite.  Sa i fer ki i pa ankourazan letan ki nou vwar ki nou pei i ganny klase dan katriyenm pozisyon lo lendeks enternasyonal pou koripsyon.  Karansetyenm i pa en pozisyon loner, i pa en landrwa kot en pei ki parey Sesel i devret swete pou li ete.  Ki fer ki i annan en kantite travay entern pou nou fer pou rektifye sa sityasyon dan nou pei.  Fodre nou komans par rekonnet lefe ki koripsyon i anpes devlopman ekonomik en pei.  Si nou les koripsyon bourzonnen, pouse e fleri dan nou pei i pou toultan sa ki pli feb e mwen fortinen ki pou pey lekonsekans sa aksyon.  Koripsyon i en fleo ki detri abilite en pei pou leve e debout lo son prop lipye.  Kot i kapab fyerman defann bann prop lentere e azir an egalite avek bann lezot manm lakominote enternasyonal.

Mr Deputy, permet mwan pou donn en legzanp.  Dan en Rapor ki Lorganizasyon mondyal pour lasante in fer sorti i sit koripsyon koman enn bann fakter pli aktiv dan propagasyon lepidemi Ebola an Was Lafrik.  WHO in dir ki se gras a koripsyon ki sa rezyon Lafrik napa en sistenm servis lasante ki fonksyonnel.  De milyon e de milyon dolar an form led, lasistans, loans e grants i antre Was Lafrik toulezan.  Me ki trwakar sa larzan i disparet anba bann kondisyon koripsyon.  Bann klinik e lopital ki pa zanmen ganny batir, me kot gro Bidze konstriksyon in ganny depanse.  Dan bann landrwa kot i aktyelman annan lopital, pharmacy i reste vid e lekipman napa.  Sa malge ki de milye i ganny depanse pou aste sa bann keksoz toulezan e ankor plis i ganny donnen koman kado.  Me pli pir ankor, i annan serten provens afekte kot dimoun pe ganny peye koman dokter, pa’n zanmen fer okenn letid medicine ouswa okenn form letid avanse.  Zot pe zis resevwar sa lapey koman en faver sorti kot en manm fanmiy ouswa zanmi ki dan en pozisyon lenfliyans.  Natirelman bann pei konsernen pe dir ki WHO pe zis servi sa bann lakizasyon pou kasyet son prop responsabilite.  E sa i anmenn mwan lo en lot refleksyon.  Enn pli gran fasilitater pou koripsyon se ki bann ki sipoze lite kont koripsyon, i souvan pe defann sa menm pratik e sa i partou atraver lemonn.  Kot bann responsab i refize aksepte ki i annan en problenm.  Kot letan en Lorganizasyon ouswa en endividi i fer resorti bann lenstans koripsyon, souvan reaksyon sorti kot bann konsernen se zot pe akiz nou akoz zot pa kontan nou.  Me kan realite, se ki i annan en problenm.

Mr Deputy, premye lepa ver okenn solisyon se ki ou bezwen premyerman rekonnet letan ki ou annan en problenm.  Se letan ki ou realize ki ou annan en problenm ki ou kapab komans rod en solisyon.  Se poursa rezon ki mon pe akey sa Mosyon Onorab Leader Lopozisyon koman enn ki pou bon pou nou pei.  Sa size koripsyon i en size ki nou devret pe koz lo la ouvertman san okenn lafreyer pou lasante nou pei e nou pep.  Nou devret kapab adres sa size dan en fason pli demokratik posib.  Mosyon Onorab Pierre i enn ki vize ver solisyon.

Mr Deputy, i deza annan en kantite ki pe ganny fer dan nou pei pou lit kont koripsyon dan Gouvernman e move zesyon byen piblik.  Diran sa 3 dernyen lannen Komite Finans Piblik dan Lasanble Nasyonal in ogmant son nivo performans e son vizilans.  Vizyon bann manm sa Komite se ki zot a kapab elev zot nivo lefikasite ziska pou ariv lo bann standar enorm ki ganny rekonnet e aksepte par Linyon Eropeen.

Minister Finans lo son kote, pe gradyelman met anplas bann mekanizm prevansyon e deteksyon koripsyon ki anlinny avek bann legzistans e lekonomi modern.  Nou’n osi vwar kreasyon Komite Etik ki pe fonksyonn dan en fason endepandan gide par son prop Lalwa.  Annou pa bliy bann komitman ki nou pei in pran avek son bann partner enternasyonal dan kad son progranm Reform Makro Ekonomik, kot i annan ban diferan Rapor, Lodit e verifikasyon endepandan ki bezwen ganny regilyerman soumet avek bann partner tel ki IMF, Labank Mondyal, Caris Club e Linyon Eropeen.  Tousala i bann travay ki pe deza gannny fer.

Mr Deputy, tou sa bann diferan konponan pe fonksyonn non selman endepandaman avek kanmard, me sakenn pe fer pou li dan son pti kwen.  San ki i annan okenn lyen kominikasyon formel e ofisyel ki relye zot travay avek kanmarad.  Ni okenn Lotorite final e endepandan ki kapab kolekte tou sa bann data dan ensel landrwa pou analiz zot e sorti avek en apersi ase kredib lo kwa ki vre sityasyon koripsyon dan nou pei.  Malgre ki i deza annan en kantite ki pe ganny fer, me mon santi ki sa i pa ase e i annan ankor bokou ki nou kapab pe fer.  E poursa rezon mon pe siprort sa Mosyon ki devan nou Lasanble ozordi.  Lo sa size koripsyon nou pa devret zanmen asize pou repoze e dir ki nou’n fer ase.  Sa lalit i enn ki kontinnyel, permanan e eternel.  Nou bezwen travay e lite pou ranforsi nou bann Lenstitisyon, pou arm zot e met zot azour avek tou bann metod prevansyon e deteksyon koripsyon.  I anann en kantite Lalwa ki demann revwar e met azour, egalman bann zofisye ki bezwen formasyon e bann Lorganizasyon Sosyete Sivil ki bezwen ganny sipor teknik e finansyel.  Annou welcome onboard tou sa ki pare pou onnetman kontribye anver sa lalit kont koripsyon.  Annou travay pou kree en lanvironnman ki friendly anver bann ki anvi travay dan en fason onnet pou son pei.  Kot lonnekte dan bann tranzasksyon i vin en norm e non pa en fenomenn rar e eksepsyonnel.

Mr Deputy, i tre regretan poudir ki koripsyon i en kondisyon imen.  Koripsyon i toultan vwar nesans dan leker zonm.  Koripsyon i pa en fenomenn ki separe avek zonm ouswa en lenfliyans ki sorti andeor, me i plito en keksoz ki rezid dan nou leker.  A sak fwa ki nou pare pou fer nenport kwa, pou met nou byen personnel par devan dibyen pou tou larestan nou pep, nou ouver laport pou koripsyon antre.  E fodre ki nou kler lo sa size koripsyon.  I pa devret zis ganny persevwar ki selman i egziste dan Gouvernman, i osi en realite dan Sekter Prive.

Mr Deputy, letan ki mon pe donn sipor sa Mosyon, mon realize ki si nou adres koripsyon selman atraver Lezislasyon e ranforsman nou bann Lenstitisyon, nou pe konbat sa fleo selman avek en zouti limite.  Nou bezwen edik nou pep lo sa size.  Zisteman la koman Konsey Lazenes pe promot son kanpanny valer, mon pou profite pou lans en lapel ki nou komans edik nou bann zenn lo sa size koripsyon.  Annou prepar zot pou premyerman rekonnet kwa koripsyon e edik zot lo ki fason pou fer fas avek sa bann sityasyon.  Se ledikasyon nou pep ki pou garanti en fitir prop san koripsyon pou nou pei.  Annou toultan gard an tet ki koripsyon i toultan en zwe ant de azan.  Mr Deputy, it tacase two to tango.  Nou bezwen zis enn ant le de pou refize partisipe.  Se la kot ledikasyon i antre.  Si nou refize antre dan sa zwe koripsyon, sa pou aport bokou benefis pou nou pei.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Deputy Speaker, bonn apremidi tou Koleg Manm.  Mr Deputy Speaker, sa Mosyon ki devan nou Lasanble ozordi apremidi i en Mosyon ki vreman enteresan.  Mr Deputy Speaker, sa Mosyon i enteresan akoz i pe tous en size ki bokou dimoun i kontan koz lo la.  Sa mo koripsyon oubyen sa size koripsyon in a plizyer repriz ganny diskite, debat lo la par diferan Manm dan diferan deba, dan plizyer diskour, dan plizyer lentervansyon isi menm dan sa Lasanble.

Mr Deputy Speaker, mon rapel byen dan nou katriyenm Lasanble e petet menm dan bann Lasanble avan, sa size ti vreman ganny koz lo la a plizyer repriz.  Parfwa i ti ganny servi petet mon a dir pou fer sa ki nou apel politik bonmarse avek.  Oubyen menm pou target e denigre serten dimoun.  Souvandfwa, si pa mazorite letan, Lopozisyon ti asosye sa mo avek Gouvernman, avek bann o zofisye dan Gouvernman, avek bann travayer Gouvernman.  E Mr Deputy Speaker, souvandfwa bokou nou dimoun, sirtou bann enpe pli feb i tonm dan sa latrap e zot ti krwar dan sa ki ti pe ganny dir.

Mr Deputy Speaker, petet i ti pou enportan pou nou eksplik nou pep ki savedir sa mo koripsyon.  Mon ti ape swete ki loter Mosyon ti pou eksplik nou pep ki savedir sa mo, ki ler zot ava pe ekout sa deba oubyen ler zot anvi pronons zot lekor lo sa size zot ti a vreman konnen ki zot pe dir lo la.  Mr Deputy Speaker, koripsyon i ganny dekrir koman en fason kot en dimoun i pare pou fer en act dezonnet e anretour pou li ganny larzan oubyen gen personnel.  Bann tel act i kapab osi ganny dekrir koman bann act imoral e satanik.  Mr Deputy Speaker, en act koripsyon i ganny dekrir dan sa fason mon panse akoz sa bann dimoun ki pe reazir dan en tel fason pa pe pran zot responsabilite koman en etre imen e anver sa sosyete ki’n met sa konfyans dan zot.

Mr Deputy Speaker, pou retourn en pti pe annaryer baze lo sa definisyon koripsyon ki mon’n donnen, eski tou sa bann deba ki nou’n deza tande lo sa size, eski i ti vreman zistifye, oubyen tou sa bann dimoun ki nou’n esey akiz zot koman bann koronpi, eski sa osi ti zistifye ?  Mr Deputy Speaker, dan sa ka mon pou vreman welcome e siport sa Mosyon ki Onorab Pierre in anmennen.  Akoz pou mwan, kan nou’n a’n fini debat lo sa Mosyon i a vreman kler pou lepep Seselwa konnen kan e dan ki fason nou kapab akiz en dimoun konmkwa i koronpi oubyen in angaz li dan koripsyon, akoz ozordi i tre fasil pou en dimoun akiz en lot pou kek rezon ki limenm i konnen, petet zis par malis oubyen i pa kontan sa dimoun.  Oubyen menm pou sey kree en sityasyon kot la koripsyon a kapab ganny manifeste.

Mr Deputy Speaker, dan son demars pou dekouraz koripsyon menm si Gouvernman ou bann Zofisye Gouvernman in souvandfwa ganny akize pou fer koripsyon, Gouvernman in toultan pare pou met anplas oubyen in pas plizyer Lezislasyon, oubyen in kre plizyer Lotorite ki annan manda pou deal avek sa size.  Koman en Gouvernman responsab, Gouverman in toultan pran sa size oserye.  In pronons son lekor andizan ki i annan zero tolerans lo la.  Gouvernman in fer li son devwar, se poursela ki i pe kontinnyen rod fason pou elimin onbyen dekouraz bann tel pratik ki ganny konsidere koman bann act koronpi.

Mr Deputy Speaker, avek ou permisyon mon ti a kontan donn serten legzanp bann tel lenstans ki annan sa manda pou deal avek sa size koripsyon dan nou pei ozordi.  Premyerman nou annan nou Lasanble.  Tou nou Manm Lasanble i annan sa devwar moral pou zwe en rol oversight lo travay Legzekitiv e Zidisyer e menm lo nou pep anzeneral.  Sa rol oversight i kapab donn ou loportinite pou vwar si vreman i annan keksoz ki pe mars mal e kot sa i kapab ganny met a latansyon Lazans konsernen.  Dan Lasanble osi nou anann Komite FPAC ki revwar Rapor Oditer Zeneral e fer bann rekomandasyon ki kapab osi demande ki bann odit pli profon i kapab ganny fer lo kek Lazans, Departman oubyen Minister kot sa Komite i santi ki i annan keksoz ki pa pe mars byen e kot posibilite en ka koripsyon in kapab ganny komet.  I osi annan Komite Lasirans Lasanble ki mon santi ki ler zot pe fer zot travay i osi annan posibilite pou annan kek soupsyon ki en tel act pe ganny komet.

En lot Lotorite ki mon’n koz lo la avan me ki mon pa’n al an detay se Lofis Oditer Zeneral.  Sa lofis i annan pourvwar ek manda kan in soupsyonnen ki i annan keksoz ki pa byen pandan letan ki i pe fer son odit dan bann Departman, Lazans ek bann Minister pou fer sorti dan son Rapor ki ganny soumet avek Lasanble Nasyonal.  En pourvwar ki Konstitisyon, Lartik 158(5) i donn li e Komite Finans i servi sa Rapor pou fer bann rekomandasyon.

Mr Deputy Speaker, anba Auditors Act, 2010, Lartik 14(a), roman 3, i donn pourvwar Oditer Zeneral pou raport avek Attorney Zeneral okenn keksoz ki i soupsyonnen ler i pe fer son odit.  Mr Deputy Speaker, sa Clause i lir koumsa “The Auditor General may in writing bring a complain to the Attorney General on reasonable suspicion of lack of probity or any fraudulent act found or suspected in the course of discharging his function.”

Mr Deputy Speaker, en lot Lotorite ki Gouvernman in met anplas se Ethic Commission, ki’n ganny kree anba the Public Officers Ethics Act, 2008.  Enn son rol mazer sa Komisyon se pou asire ki bann Zofisye Gouvernman i deklar zot asset e sa i sipoze ede demen si i annan okenn lenvestigasyon ki bezwen ganny fer lo sa bann Zofisye.

Mr Deputy Speaker, nou osi annan FIU. En lot lofis ki annan keksoz pou fer avek sa size koripsyon se Office of the Ombudsman. Li ki ganny kree par Konstitisyon nou Trwazyenm Repiblik anba Lartik 143 ek 144.

Mr Deputy Speaker, dan Minister Finans osi nou annan plizyer zouti ki kapab ganny servi pou deal avek en tel size koripsyon.  Ler mon get tou sa bann lenstans ki mon koz lo la ki deza egziste, pour mwan i kler ki nou Gouvernman in fer son mye pou kapab deal avek sa bann size.  I osi kler ki pou bokou fwa sa bann Lalwa ki nou’n met anplas pa pe fonksyonn petet parey Gouvernman ti a kontan e osi dan lekspektayson pep Seselwa.  Me sa size koripsyon Mr Deputy Speaker, i pa zis en size Gouvernman oubyen bann travayer Gouvernman.  Sa size i konsern nou tou.  Si nou oule anmenn en lager ki nou kapab reisir, nou pou bezwen nou tou travay ansanm.  I paret ki i annan tro bokou ipokrizi lo sa size.  Parey mon’n dir, mon welcome demann ki sa Mosyon pe anmennen, me sa pa pou sifi.  Parey bann ki nou’n annan avan, pa’n mars parey nou ti ape swete.  Pou sa nouvo Anti-Corruption Commission kapab fonksyonnen e ranpli son fonksyon i pou bezwen annan bann travayer, bann staff ki well trained dan sa Sekter.  Bann travayer i pou bezwen pran zot responsabilite oserye e pare pou rezet okenn lesey pou zot aksepte okenn keksoz ki zot pa devret aksepte, ki kapab fer zot osi vin koronpi.

Me keksoz pli enportan Mr Deputy Speaker, pou sa Komisyon kapab delivre i pou bezwen annan sa ki nou apel whistle blower.  Dimoun pou bezwen pare pou vin devan pou donn lenformasyon.  Bann ka soupsyonnen i bezwen ganny raporte avek serten laprev ki sa Lotorite i a kapab pran e travay lo la.  Zis asiz lo miray e fer spekilasyon e kritike pa pou anmenn nou okenn par.  Nou pou zis tourn an ron e koripsyon pou kontinnyen ronz nou.

Mr Deputy Speaker, mon pou ankor welcome en tel Mosyon ki ava enn fwa pour tou a monn avi anmenn en Lalwa ki ava annan koman son manda spesifik pou deal avek en tel size enn fwa pour tou.  Mr Deputy Speaker, mon remersi ou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pillay.

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Deputy Speaker, bonn apremidi.  Bonn apremidi tou Manm Lasanble.  Mr Deputy Speaker, mon’n ekout mover Mosyon e ler mon’n vwar sa Mosyon lo Order Paper en keksoz ki’n strike mwan se ki i tre enportan a sa letap devlopman e progresyon nou pei pou nou koz lo sa size akoz i annan bokou deba ki ganny lanse sirtou dan sir enternasyonal an se ki konsern bann Rapor ki ganny pibliye lo nou pei.  Prenan kont par egzanp sa ki’n ganny dir oparavan, parey bann Rapor ki konsern transparency international.

Enn bann casetyon ki mon toultan demande ler nou vwar sa bann Rapor, se ki bann edikater ki ganny servi pou sa bann Rapor ?  Akoz ler nou analize nou vwar poudir i annan diferan lenstans, parey in ganny mansyonnen oparavan, ki pe travay towards essentially ensuring transparency. Me ki mwan mon krwar i manke, mon krwar i mank en armonizasyon zefor, resours e en kad en framework kler ki ava donn sa bann Lazans, sa bann diferan Lentitisyon Nasyonal ki fer sa bann revi en clear picture as to what nou pe fer isi Sesel an regar avek koripsyon.  E mon krwar osi i annan en lot laspe enportan ki nou bezwen koz lo la, se i annan osi en persepsyon ki koripsyon i en keksoz ki asosye zis avek bann pei dan Lafrik.  E ler nou vwar bokou pei Lafrik, nou vwar poudir diferan pei i met anplas bann mezir pou zot konbat esansyelman koripsyon, par egzanp Sid Lafrik i annan plizyer mezir e resaman nou’n kapab vwar son Public Protector’s Office, me i apel sa, ki ti pe deal avek case an sa ki konsern lakaz Prezidan Sid Afriken.  Malawi very recently mon krwar yer, in annan en issue ki zot apel sa Cash Gate. Kot i annan en dimoun ki li i sipoze travay dan Anti-Koripsyon, ki limenm li i corrupt. I pe ganny pourswiv pou embezzlementSo i annan diferan lapros ki’n ganny pran dan diferan pei.  E mon krwar en keksoz ki nou devret dir a priyori an sa ki konsern sa Mosyon pou Sesel, nou bezwen rod en lapros ki suit the needs and the context of our country.  And this is the fundamental issue Mr Deputy Speaker.

Par egzanp, nou vwar poudir i annan the National Assembly, right.  And son mandate i kler.  Lartik 104, Konstitisyon i donn Lasanble Nasyonal pourvwar pou li kree bann Komite, e enn bann Komite enportan ki ed Lasanble Nasyonal zwe sa rol oversight efektivman, se Komite Finans e Kod Piblik.  E la i pas an revi Rapor Oditer Zeneral ki li osi son kreasyon in ganny enshrine dan nou Konstitiyson, me anplis ki sa diferan avek bokou lezot pei, son lendepandans sa lofis i osi ganny klerman spesifye dan nou Konstitisyon.  Spesifikman lartik 158 part 6 and 7.

En lot mechanism ki’n ganny met anplas e ki mon pa’n tann personn mansyonnen se sa Internal Audit Committee, set up by the Ministry of Finance. Ki li osi son rol i la pou li act lo bann suspicion oubyen investigate bann instances kot i annan reasonable suspicion ki i annan koripsyon.  Nou osi annan The Financial Investigation Unit. Osi constituted under en Lalwa ki donn li en manda pou li deal avek bann issue ki i relate esansyelman avek koripsyon.  Nou annan Public Enterprise Monitoring Commission set up pou monitor bann public bodies e essentially antraver sa monitoring capacity, asire ki sa bann bodies pe perform a la oter e fer sir ki lafason ki zot zer, depans larzan piblik i lafason ki ganny demande e ganny prevwar anba Lalwa.

Nou annan Tender Board pou asire ki bann proze ki ganny fer, i ganny fer dan latransparans pou asire ki bann tenders ki ganny mete, bann bids ki ganny mete i ganny trete avek tou transparans and accountability dan lafason ki sa bann proze i ganny met lo tender.

I annan Procurement Oversight Unit.  Son rol ki i zwe atraver procurement ankor constituted anba en Lalwa.  Nou annan Ministry of Finance limenm as a body ki’n kree en management system kot bann Accounting Officers, bann Accountants i raport to Ministry of Finance. E anplas ankor nou annan nou en Treasury Account System kot bann diferan Lazans i bezwen pas atraver Trezor pou zot issue bann peyman.  So i annan tout en gam mezir ki Gouvernman in pran pou li met anplas bann checks and balances.  Me anplis ki sa over and above that Gouvernman in osi entrodwi – ou annan bann financial instructions ki spesifye lafason ki bann diferan aktivite, an sa ki konsern defans i bezwen ganny fer.  Sa osi i la.

Nou osi annan the Public Finance Management Act, resaman pase par nou Lasanble.  Ki ankor met en framework, en kad legal as to kimannyer nou manage, nou vwar nou sistenm finansyer.  E mon krwar what the Motion is asking prezan, se annou rod en fason pou met all these efforts together pou ki ou annan en specific entity ki li son rol i ava kapab spesifikman regard bann issues ki relate to koripsyon.  But we must also go beyond that Mr Deputy Speaker.  Si par egzanp nou pe regard the Penal Code menm, i dir ou par egzanp Lartik 91 Penal Code.  Seksyon 91 Penal Code i dir ou, “any person being employed in a public service and being charge with performance within duty by a virtue of such employment, corruptly solicit receives or obtains or agrees or attempts to receive obtains in property or benefit” – i pe fer en lofans.  E sa i pou bann Public Officers.  Lartik 92 ankor, 93 ankor i koz lo la.  For Public Officers dan en Gouvernman.  So ankor enn fwa mon oule emphasize sa pwen ki i annan bann mezir, bann checks and balances ki’n ganny met anplas pou asire ki ou limit koripsyon dan son diferan fason ki i kapab arive an se ki konsern Public Service Finance Management.  Public sector finance management, eskiz mwan pou sa.

Be osi i annan en lot laspe ki nou bezwen konsidere.  Par egzanp Mr Deputy Speaker, annou regard bann grants ki nou pei in resevwar.  Bann donasyon ki nou pei in resevwar an sa ki konsern konstriksyon lekol, bann diferan proze.  E si ou analize nou track record lo fair sa bann proze, Sesel comes out as one of the best countries. And that’s why sa bann Lorganizasyon, sa bann baryer de fon i trust nou ler nou al kot zot pou demann zot, nou pe fer en lekol, nou pe fer en lot proze eksetera.  Again this shows ki nou annan en commitment lo lapar, konman en Gouvernman pou asire ki nou kontrol what’s happening with corruptionBut you cannot control everything. I annan keksoz ki pou esap ou.  And the issue here is that corruption i pa zis en problenm Gouvernman me i en problenm ki interconnected avek aksyon ki Sekter Prive, presyon ki Sekter Prive i osi anmennen.  E la en casetyon fondamantal ki nou bezwen demande se ki parfwa how committed are some people in the Private Sector to get rid of corruption? For instance, si mwan mon en businessman ki mon vwar li pli fasil pou mwan, pou donn en serten keksoz en travayer pou fasilit en keksoz pou mwan.  Do you think mon pou oule en travayer ki pa pou pran sa pou ki mon keksoz i al atraver prosedir normal ?  I kapab annan sa bann lenstans ki sa pe arive.  And that is why ki nou bezwen konekte the 2 which is the issue of corruption, parey sa Mosyon in ganny drafte an sa ki konsern sa EU resolution, does not only relate to what is happening in the Governments field me i osi relate to what is happening in the Private Sector and how the two interact at different levels e kote sa bann enteraksyon osi i kapab anmenn lenstans koripsyon.  This is the fundamental issue and that is why sa Mosyon i pertinan.  E mon krwar with the setting up of this Commission nou pou dispend away en kantite sa bann myths, sa bann persepsyon kot i annan en kantite koripsyon isi laba dan Gouvernman and this will help us.  It goes a long way to help us pou nou kapab asire ki from a transparency perspective nou pe meet, nou pe tick sa bann bwat ki neseser pou nou tick. E mon krwar koman en pei as we move forward e lakantite zefor ki nou pe fer, parfwa nou vwar nou enpti pe dezapwente ler nou vwar bann tel Rapor sorti e nou get nou, kot nou ete e nou konsider nou lendeks devlopman.  Nou konsider how far we’ve moved along e nou kapab vwar kimannyer, konparab avek lezot pei ki dan menm konteks ki nou, nou’n fer sitan kantite progre me selman nou pe still ganny label dan sa bann kategori.  And that’s why Mosyon Onorab Leader Lopozisyon its important ozordi pou nou konsidere.

Mr Deputy Speaker, mon krwar mon’n fer le pwen ki mon ti oule fer lo sa Mosyon.  Me an konklizyon Mr Deputy Speaker, mon oule osi met lanfanz lo the mandate and the purview of the Commission has got to be a clearly defined one.  It has got to be one that is defined taking into consideration the context of our country. Mon dakor Onorab mover Mosyon in koz lo bann norm enternasyonal.  Me bann norm enternasyonal i subject to the local context. E dan son lenterpretasyon e dan son laplikasyon.  E se poursa rezon kot nou, nou bezwen strike the right balance dan lafason ki nou antreprann bann tel mezir pou asire ki nou annan ase resours pou nou kapab deliver lo bann stated goals and aims ki pou come out of setting up en tel Komisyon.  Akoz it will defeat the purpose of setting up en Commission ki pa kapab fonksyonnen.

Mr Deputy Speaker avek sa detrwa pti mo, mon oule dir ki mon pou aport mon sipor pou sa Mosyon e mon remersi zot pou zot latansyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy mon krwar tou bann entervenan ki’n koze avan mwan in fer sorti lefe ki, mon pou quote Onorab Barbe ki’n dir nou bezwen annan en lotorite final lo koripsyon.   Mon krwar le pwen se nou annan en kantite e Onorab Pillay in fer sorti tre kler tou sa ki Gouernman in fer ziska prezan pou konbat koripsyon.  En kantite Lalwa ki’n pas dan nou Lasanble, en kantite Lazans ki’n ganny setup. En kantite training ki’n ganny fer dan Public Sector. E in fer sorti en pwen tre fondamantal e tou bann Onorab ki’n koze in fer sorti sa pwen, ki koripsyon i pran 2.  E nou, nou pe met en kante lanfaz lo koripsyon dan Servis Piblik, akoz Servis Piblik i accountable, i larzan piblik.  Me en kante fwa Sekter Prive i met presyon lo Servis Piblik pou zot ganny serten fasilite.  Mon krwar sa i en pwen tre pertinan in the setting up of the Commission. Sa Komisyon i pou bezwen en Lotorite final ki pou regard toulede.  I pa pou regard zis Servis Piblik.  E konmela the Corruption Perception Index lo Sesel i pa favorab, me Corruption Perception Index i plito lo Servis Piblik, lo bann fonksyonner piblik.  Me i annan en gran gap ki egziste lo Corruption Perception Index in the Private Sector.

Mr Deputy, nou siport en Lotorite final lo koripsyon ki nou krwar avek tou zefor ki Gouvernman in fer, tou sa bann Lazans, ler in arive pou nou regard efektivite sa bann Lazans, efektivite sa bann Lalwa.  How far reaching zot ete, ki zot in fer ziska aprezan e mon krwar Onorab Volcere in fer le pwen ki en kantite sa bann Lotorite pe fonksyonn lo zot menm, on their own dan zot pti kwen e napa enter-konektivite e nou tou nou pe lager kont menm keksoz me dan diferan fason.  E pourkwa pa alors nou asize nou tou nou regarde kimannyer pou align tou sa bann travay ki pe ganny fer.  Fer sir tou bann Lalwa i byen an konformite e ki i annan en Lotorite ki pe regard tousala.  I bon pou Sesel e alors nou welcome sa propozisyon ki pe ganny fer par Leader Lopozisyon.

Mr Deputy mon pou remind Lasanble ki nou’n deza, nou Lasanble Nasyonal nou’n deza fer en langazman dan sa direksyon, e la mon pe refer avek the African Union Convention on Preventing and Combating Corruption ki nou ti ratifye isi dan sa Lasanble an 2005.  Savedir byen lontan nou pei e nou Lasanble Nasyonal in etabli son pozisyon lo la tre kler e mon a refer avek Article 5(3) of that Convention ki dir ‘We have to establish, maintain and strengthen independent national Anti-Corruption Authorities or Agencies.’ Nou deza annan plizyer diferan Lotorite or Lazans ki pou konbat koripsyon, be mon panse krwar ki Lartik 5(3) pe refer zisteman to the setting up of an Anti-Corruption Commission.

Mr Deputy, nou pozisyon i kler i zero tolerans lo koripsyon.  E ki rol alors nou Lasanble Nasyonal koman enn sa bann Lazans Endepandan, an sa ki konsern lager kont koripsyon?  Nou rol i senp, nou gardyen lepep e nou gardyen lentere lepep.  E nou annan en rol oversight ki en powerful role. Mon krwar Leader Lopozisyon in fer sorti, i en pozisyon tre enportan e sakre ki nou bezwen pran sa travay serye.  Lasanble Nasyonal i annan oversight role.  But how far i nou oversight role? I lo larzan piblik.  Nou napa oversight role on the Private Sector nou.  E si nou rekonnet ki Sekter Prive e Piblik i annan sa interconnectedness, alors nou bezwen en Commission over and above sa oversight rol e ki nou annan, pou fer sir ki li i kapab antre la kot nou gardyen lepep nou pa kapab antre.

Mr Deputy, 2 pwen mon anvi fer lo sa Mosyon.  Mon krwar tou sa ki’n ganny dir ti merit ganny dir.  Nou bezwen koz lo civic responsibility.  Mon krwar i annan en Onorab ki’n komans koz lo la.  Nou toultan tann dimoun pe koz lo koripsyon, tel dimoun i koronpi, tel Lazans i koronpi.  I annan mismanagement, i annan ekseter dan tel landrwa travay.  Me ki responsabilite sa endividi li ?  Ki son responsabilite pou donn koudmen konbat koripsyon ?  E isi Sesel nou annan en kantite bystandards. Nou annan bann dimoun ki pa engage in combating corruption. Me selman nou annan en kantite dimoun ki zis koze e zot kapab dir nenport kwa.  Alors nou bezwen annan en strong call for civic responsibility e mon krwar i pou travay sa Komisyon.  I pa pou zis vwar kote ki annan koripsyon, i pa pou zis alim tors.  I pa pou zis whistle blowers, nou bezwen whistle blowers osi koman bann azans aktiv e la nou pe koz lo civic responsibility.

Souvandfwa ou vwar en dimoun, en keksoz in arive, en aksidan in arive, i debout lo fence i regarde.  I pa antre i pa angaze e pa donn en koudmen.  Me i dir be wi sa ti merit ganny fer, sa ti devret ganny fer, sa ti devret ganny fer.  Me li, ki ou ou’n fer pou fer sir sa i ganny fer ?  Mon krwar nou bezwen koz en pti pe lo la.

Apre Mr Deputy, dernyen pwen mon ti anvi koz lo la se culture of ethics.  Corruption i arive akoz i mank etik.  E nou bezwen, nou annan nou Ethics Commission, Public Service Ethics Commission.  Me petet i mank etik.  E kote, en kiltir, i annan pei ou ale i annan en bon kiltir, i annan en bon etik travay.  It’s a culture in the country. En kiltir partou kot ou ale.  Ou kit ou mobile dan en landrwa, sa dimoun pou anmase e i pou rann ou.  Ou’n bliy ou pers dan landrwa, sa dimoun pou anmase i pou rann ou.  Ou pe marse dan semen sa drayver taxi pa pou vol ou, i pou anmenn ou tel landrwa dan en fason onnet, i pou ed ou.  I annan en kantite pei ki annan sa bon kiltir, bon etik travay.  Petet parfwa Sesel i mank en pti pe sa.  Me nou bezwen komans avek nou zenn zenerasyon sa.  Mon krwar bann Onorab ki’n koze avan, Onorab Barbe in mansyonn sa.  Ki i bezwen komans avek nou zanfan.  E mon krwar enpe pou rol sa Komisyon pou nou built on a culture of ethics. Once ki nou annan en kiltir etik, parey Onorab Barbe in dir, i pran enn dan sa 2 dimoun pou dir non.  Alors once ki nou annan en bon kiltir etik, enn dan sa 2 dimoun pou dir non.  Non, non, non, mon’n ganny mete la pou fer sa travay.  Oubyen sa Private Sector pou dior non, non, non, non, mon pou travay byen, ou pa pou ofer mwan tel keksoz zis pou fer pase mon file, pou aprouv mon fileSo nou bezwen a good culture of ethics ki sa Komisyon i bezwen travay lo la.  E nou koman bann sitwayen.  Civic responsibility, nou koman bann sitwayen nou bezwen komans edik nou zanfan.  Si nou vwar li i anmenn en mobile dan lakour ki pa pou li.  Nou bezwen demann li casetyon.  Be kot ou’n gannyen ?  Lekel ki’n donn ou ?  Kimannyer ou’n fer pou ganny sa ?  Eksetera.  Si nou vwar li avek R10 dan son pos ki i pa’n sipoze annan R10 dan son pos.  Be ki ou’n fer ?  Eski ou’n vann 2 sopin, ?  Eski ou zanmi in donn ou ?  Oubyen ou’n pran dan sak ou zanmi ?  Konmsi nou bezwen komans koz avek nou zenn pou zis santi ki poudir si mon annan en keksoz anplis, mon earn, mon’n travay.  Mon’n travay dir, mon’n debourye e ki mon pa’n pran zis koumsanmenm.

Nou welcome vreman sa Mosyon, it’s a very good Motion.  It’s good for Seychelles e nou, nou Lasanble Nasyonal avek nou responsabilite oversight Mr Deputy, nou pe siport sa Mosyon apremidi.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Right of reply Onorab Pierre.

 

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy, mersi tou bann entervenan ki’n koz lo sa Mosyon.  Komansan par Onorab Barbe.  Onorab Barbe in fer sorti en pwen enportan. In dir ki nou bezwen sers mwayen pou nou pep avanse, pou ki nou fitir zenerasyon i viv dan en pei an sekirite.  E i ti pe refer to nou lalit kont koripsyon.  Letan nou fer sa nou donn nou fitir zenerasyon en pei kot i viv an sekirite.

Onorab Volcere in osi tous enn de size e in dir ki bokou dimoun – koripsyon i en keksoz ki bokou dimoun i koz lo la.  I pe fer nou rapel ki i en size enportan e zisteman lefe ki nou koman bann dimoun ki’n ganny elekte par piblik, i pe fer nou konpran poudir ozordi nou pe koz lo en size ki piblik i anvi nou koz lo la.

Onorab Pillay in osi fer sorti plizyer pwen e in dir ki nou bezwen rekonet ki nou bezwen osi lager kont koripsyon dan Sekter Prive.  So nou bezwen get toulede kote sa coin e focus nou travay lo Sekter Prive e Sekter Piblik.  E in osi dir nou ki in ariv en letap dan nou devlopman pou nou adres sa size dan en fason vreman serye.  E nou annan ozordi sa nesesite pou nou rod en solisyon ki suit the needs of nou pei.

Onorab Rose, Leader of Government Business in the House in fer sorti kler ki i rekonnet ki wi nou annan plizyer Lenstitisyon, plizyer Lalwa me i rekonnet ki nou bezwen annan en Lotorite final lo sa zafer koripsyon e nou bezwen fer sir ki nou annan sa Lalwa ki kapab vreman egzers sa Lotorite total.

So mon apresye Mr Deputy ki bann entervenan in fer sorti bann pwen vreman, vreman kle e bann pwen vreman enportan e mon apresye ki zot pe donn sipor sa Mosyon.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon lo sa Mosyon nou pran en vot.  Tou bann ki anfaver lev lanmen ?  Inanim.  Mosyon in ganny aprouve e nou fini la pou ozordi.  Nou ava adjourn e nou a rezwenn Mardi le 28 Oktob.

 

(ADJOURNEMENT)