::
Home » Verbatim » Verbatim -- Third Term 2014 » Tuesday 16th September, 2014

Tuesday 16th September, 2014

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 16th September, 2014

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Lasanble Nasyonal.  Bonzour Minis e son delegasyon.  Nou ava komans avek premye size lo Order Paper e sa se bann kestyon pour Minis.  E ozordi avek nou se Minis pour Finans, Lenvestisman e Trade – Msye Pierre Laporte ki pe vin reponn 10 kestyon konsernan son Minister.  E nou pou komans avek premye kestyon, kestyon 112, Onorab Charles De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis, bonzour tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker eski, mon kestyon i lir koumsa: eski Minis pour Finans ek Lenvestisman i kapab enform nou Lasanble ki son Minister pe fer konkretman e pou fer dan prosen lavenir pou ede redwir koripsyon dan pei sirtou dan Gouvernman.  Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker dabor mon dir ou bonzour e bann Manm Lasanble Nasyonal bonzour e tou dimoun ki pe ekoute.  Mr Speaker dabor mon ti a kontan fer kler an repondan sa kestyon ki nou Gouvernman i kategorikman e totalman deplor koripsyon dan tou son form Sesel.

Dezyenmman mon osi bezwen fer kler ki koripsyon i en konsern nasyonal e non pa en konsern inikman Minister Finans.  Me byensir mon Minister i annan en rol enportan pou zwe dan lalit kont koripsyon e nou rekonnet sa.

Parey mon’n dir Mr Speaker lalit i bezwen en zefor tou group dan lasosyete enkli Gouvernman ensi ki bann lorganizm sekter prive e lasosyete sivil.

Lo baz nasyonal i annan plizyer Lalwa e lenstriman legal ensi ki bann organizm e lotorite ki Gouvernman in deza met an plas pou konbat koripsyon.  Par egzanp i annan Public Ethics Commission ki anba Lalwa i en organizm ki’n ganny mete pou tackle sa kestyon koripsyon.  Lo kote Minister Finans par egzanp i annan Procurement Act, Lalwa Procurement ki etablir 2 lorganizm anba li ki National Tender Board ki pre-dominan reprezante par sekter prive avek Procurement Oversight Unit ki sa i baze dan Minister Finans pou asire ki bann dosye i anlinny avek Lalwa avan zot ganny anvoye kot Tender Board.

Mr Speaker nou annan ankor bann lezot lenstriman parey Anti-Money Landry Act ki li i ede kontribye pou tackle koripsyon from en dimansyon pou anpes blansisaz larzan ki swa dan Gouvernman ouswa dan sekter prive.

Pli konkretman lo kote mon Minister Mr Speaker, parey zot konnen Lasanble nou’n resaman entrodwir en nouvo Lalwa finans, Public Finance Act avek plizyer linisyativ anba ki sa Lalwa i kouver.  Nou’n osi lannen pase entrodwir en nouvo Lalwa pou Public Enterprise Monitoring Act ki li i met an plas bann mezir e bann safe-guards pou asire ki tou bann paraytatik ki swa zot Board, zot Management e bann lezot staff i annan bann standar transparans e bonn gouvernans anba ki zot bezwen strikteman pou asire ki zestyon byen e larzan piblik i ganny byen mentenir.

Mr Speaker, nou annan osi Odit, nou annan Odit ekstern ki en lorganizasyon endepandan anba Konstitisyon ki li son responsabilite pou odit tou bann Gouvernman ensi ki plizyer son bann Budget Dependent Entities.

Mr Speaker nou annan odit entern dan Minister Finans ki li osi i responsab pou fer bann odit regilye e resaman Mr Speaker nou ti ogmant efikasite sa Internal Audit an krean en divizyon spesifikman ki deal avek bann lenvestigasyon dan frod.  Akoz avan Internal Audit ti al fer bann odit at random peryodikman me nou ti vwar dan sa 2 dernyen lannen ki deplizanpli ti annan bann ka frod, bann kot i annan bann ka iregilarite ki nou ti vwar li neseser pou dedye en unit spesifikman pou tackle bann ka kot swa nou ganny rapor pou dir i annan frod ouswa nou sispekte atraver bann odit ki nou fer.

E Mr Speaker pli resaman Gouvernman in osi aprouv sa ki nou apel en Government Audit Committee.  E sa Government Audit Committee li i en komite ankor semi – ou kapab dir endepandan, setadir son Chairman, sa dimoun ansarz i raport avek Minister Finans me i en komite ki annan inikman dimoun sekter prive lo la avek leksperyans dan lodit.  E son rol sa komite Mr Speaker, se ler external audit ensi ki internal audit in fer bann rapor parey nou konnen parfwa dan lepase rapor odit i ganny fer apre i ganny depoz laba e dan sa sans sa komite li in ganny sa responsabilite pou swiv rekomandasyon anba sa bann diferan rapor odit pou asire ki bann rekomandasyon i ganny azir lo la.

Mr Speaker sa i an gro sa ki pe arive dan mon Minister pou nou kontribye dan lalit kont koripsyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond okenn siplemanter ?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Wi Mr Speaker.  Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i satisfe avek travay ki pe ganny fer par sa bann lazans ki in mansyonnen ki annan manda pou deal avek sa size.  E eski Minis i annan okenn detay, i kapab donn detay nou Lasanble lo konbyen ka koripsyon ki’n deza ganny raporte avek bann Lazans konsernen?  E ki bann aksyon ki pe ganny pran?

E anmenmtan, eski avek bi redwir koripsyon, eski son Minister pe mazin pas bann nouvo Lalwa par egzanp tel ki Anti-corruption Commission e Life style Audit. Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker parey mon’n dir, vi ki sa laspe koripsyon i en laspe ki anba plizyer lazans, mon pa pou kapab dir ou presizaman la anba diferan lazans konbyen ka i annan.  Par egzanp anba Public Ethics Commission zot pou’n bezwen annan bann ka kot i annan rapor ki ganny donnen avek zot, mon kapab toultan rod sa lenformasyon.  Par eganzp FIU osi mon kapab rode konbyen ka ki zot investigate, konbyen ka e fer sa – donn Lasanble Nasyonal petet dan sa 7 zour ki vini, within a week.

Me selman lo kote Minister Finans, Mr Speaker mon kapab dir ou pou dir omwen depi 2012 ler mon’n vin Minister Finans in annan omwen mon kapab dir plis ki en douzenn bann ka ki mon konsider ase serye ki nou’n anvoy Oditer, ki nou’n trouv iregilarite.  I annan sa bann ka apepre 3 kot nou’n soumet dan lanmen lapolis.  I annan aksyon in komans ganny pran, i annan i ankor anba investigation akoz parfwa i al plizyer lannen e i ase serye.  I annan en bann osi kot nou’n rekomann avek Gouvernman parfwa pou sanz serten dimoun ki nou vwar petet zot in ekspoz klerman dan sa bann ka ouswa menm serten sanzman dan striktir, plizyer Minister ouswa plizyer Lazans an rezilta sa bann gaps ki nou’n trouve in sorti dan bann Audit Reports.

Me selman parey mon’n dir ou, mon a fer en kont randi kler tou bann lazans ki konsernen e mon a fer sa, mon a donn Lasanble Nasyonal byento.  Mersi.

Ou lot kestyon se konsernan, si Gouvernman i anvizaz en nouvo Lalwa.  Parey mon’n dir, ozordi i annan Public Ethics Commission ki anba Lalwa i annan sa responsabilite prensipal pou lit kont koripsyon.  Selman ki mon kapab dir, mon pa okouran okenn Lalwa imedyatman ki Gouvernman pe travay lo la.  Ki mon ti a dir parkont se ki zot koman Manm Lasanble Nasyonal si zot santi poudir i annan nesesite pou revwar swa Public Ethics Commission Act ouswa si zot vwar nesesite ki nou bezwen ranforsi li atraver en nouvo Lalwa tel ki Commission against Corruption parey Moris i annan, nou Gouvernman i ti a kontan petet ki Lasanble atraver en Mosyon ouswa atraver kestyon ki Gouvernman ava ekoute.  Parey mon’n dir koripsyon i pa zis Minister Finans alor mon pa kapab donn ou en komitman total lo lapar Gouvernman.  Ki mon kapab dir ou kantmenm, koman en manm Gouvernman nou ouver e nou ava kapab ekoute si zot krwar ki i annan nesesite, mon ava anmenn sa devan Gouvernman pou konsiderasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, bonzour tou Manm Koleg Onorab e bonzour tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker dapre Transparency International Sesel i annan en ranking 47 lo 177 e en score 54 lo 100 ki ase o lo Corruption Perception Index.  Eski Minis i kapab dir avek sa Lasnable, akoz ki nou ganny gete koman en pei kot i annan en ase o nivo koripsyon?  E eski Minis pa krwar ki en Act spesifik kont koripsyon ki ava enkorpor en Anti-corruption Commission i ava ede pou abes nou ranking, ogmant nou score lo sa ki konsern Corruption Perception Index from transparency international. Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Lo sa kestyon akoz nou 47 dan sa 177 pei ?  Nou’n sey fer enpe resers dan Minister lo sa kestyon, me malerezman nou pa’n kapab par egzanp bann lezot lendeks kot i montre ou an detay ki bann kestyon ki bann areas ki fer ki ou pli ba ouswa ou pli o.  Malerezman mon pa’n arive trouv sa lenformasyon.  Mon’n tyek avek Foreign Affairs ensi ki Public Ethics Commission me mon pa’n kapab malerezman annan sa detay.  Toutfwa ankor parey mon’n dir nou a kontinnyen reserse, mon annan en staff ki pe reseser e mon a kapab met sa available to Lasanble Nasyonal.  Mon vreman napa, mon napa sa lenformasyon.  Alor mon konnen kantmenm ki mon kapab dir Onorab se ki Minister Foreign Affairs i annan sa latas pou li travay lo sa kestyon e pou asire ki nou bann febles, bann keksoz ki pe ganny idantifye koman negativ avek nou, nou travay lo la zis parey Minister Finans i annan latas to doing business, i annan resaman Human Development Index ankor ki Foreign Affairs – alor mon a rod sa lenformasyon, mon a provide avek ou.  Me malerezman mon’n seye rode e mon’n zis – sa website ki transparency international i donnen, i donn ranking pei me i pa pe donnen detay akoz ki i anmenn nou lo karannsetyenm.

E lo kestyon, ou kestyon mon krwar i reflekte sa ki Onorab De Commarmond in dir, lo nouvo Lalwa.  Mon larepons i parey, nou propoze ki si zot annan rekomandasyon koman Manm Lasanble Nasyonal zot met devan e Gouvernman ava ekoute.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 113, Onorab Kevin Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT.

Mersi e bonzour Mr Speaker. Bonzour tou dimoun ki alekout.  Si Minister konsernen i kapab entrodwir en pli gran grace period pou repeyman loan pour bann pti biznes ki fek komanse.  Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker, diferan scheme i annan diferan grace period.  Anba sa scheme ki fek komanse parey Onorab in mansyonnen, sa SME scheme i annan en grace period 6 mwan.  Ok, zis pou met an konteks apard ki scheme, grace period i an rezilta negosyasyon bann kliyan i fer avek bann labank.

Lo kote sa scheme limenm Mr Speaker, sa SME scheme, nou’n vwar poudir pour le moman in mars ase byen e menm si i annan sa peryod 6 mwan pour grace period, nou’n vwar poudir dan mazorite ka bann kliyan aktyelman in prefere pou komans repey zot loan pli boner ki sa.  I annan en bann i pey zis lentere, i annan en bann pe komans deza pey antye akoz zot rekonnet ki plis ki ou prolonz ou repeyman alafen dizour ou pou pey enpe plis.

Me toutfwa Mr Speaker sa scheme i pou ganny revwar, la nou pe al pros 1an depi ler sa scheme in lanse e nou pe fer en revi lo sa scheme.  Ki mon kapab dir se ki ziska ozordi nou nou satisfe kimannyer sa scheme in ale, i enn mon krwar bann ki’n pli successful, me nou pou revwar li apre 1an e si i neseser an revizyon sa scheme nou vwar poudir i annan demann pou en pli gran grace period nou ava fer li.  Me selman lendikasyon parey mon’n dir ou ki nou annan pour ozordi se ki sa grace period 6 mwan i rezonnab baze lo lamazorite kliyan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker an vi larepons Minis, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si i annan en posibilite ki pandan sa grace period napa okenn lentere ki ganny mete lo sa loan ki’n ganny donn bann kliyan.

E dezyenmman, si i kapab dir nou si bann pti biznes ki dan sa grace period 6 mwan si zot kapab mentenir kot repeyman zot loan e si zot sirviv a lon term?  Mersi bokou.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker, anba scheme en kliyan i kapab demande pou li pa pey narnyen sa premye 6 mwan, enkli lentere avek son principal.  Ouswa i annan kliyan ki dir mon pey zis lentere, mon ava pey principal par egzanp si ou annan en apartman, ler apartman i komans lwe mon a komans anmas larzan ouswa si ou pe fer en building ki ou pou, ler ou komanse.  Alor i annan diferan posibilite.  Selman koman en kliyan ou kapab demande ek labank, mon pa anvi pey narnyen pou 6 mwan e labank pa kapab refiz ou.  Lekel ou dezyenm bout kestyon please?

 

MR SPEAKER

Yes, Minister ou’n request la?  Ok dezyenm kestyon.

 

HON KEVIN VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab dir nou si zot annan en statistik ozordi pou vwar si pandan sa 6 mwan bann biznes ki annan sa 6 mwan pou pey sa grace period 6 mwan, si zot in kapab sirviv dan lon term pou zot kapab repey zot loan, ouswa si zot in fermen koman en pti biznes.  Mersi bokou.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mersi Mr Speaker, eskize.  Wi, nou annan lenformasyon e pour le moman nou napa okenn ka default enportan ki nou’n vwar anba sa scheme.  Parey mon’n dir ou i ankor enpe boner akoz 6 mwan i premye fwa ki sa scheme pe lanse.  Selman an zeneralman Mr Speaker nou pa’n vwar okenn ka enportan kot bann dimoun pa’n kapab pey zot loan pandan sa letan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble si zanmen zot in deza fer en letid pou vwar bann fakter ki afekte bann pti biznes avek bi pou zot aziste kot zot santi ki zot kapab aziste pou ede e fer sa bann biznes vin successful.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker mon pa okouran lo okenn letid presizm.  Selman ki mon kapab dir ou se ki ler nou ti devise sa scheme par egzanp, nou ti pran kont plizyer fakter ki ti fer li determinen par egzanp lo kote dizon personal contribution, nou’n etidye bann eleman e nou’n vwar par egzanp ek bann labank, ansanm nou tou nou ti dakor ki par egzanp pour bann biznes ki konsern real estate nou ti vwar ki en kontribisyon 2.5 poursan i pa pou zanmen ase akoz prenan kont kantite larzan ki ou bezwen invest dan en building par egzanp.  Prenan kont rent ki ou pou gannyen si ou fer en 2.5 personal contribution e sa ki ou annan pou ou peye i pa pou ase par rapor avek larzan ki ou pou anmase.  Alor an fezan sa scheme nou’n vreman al an detay pou vwar tou sa bann keksoz.  Par egzanp menm si nou pa’n fer serten letid nou konnen osi ki konpare avek norm enternasyonal i annan plizyer keksoz ki out of line. Par egzanp nou ti vwar ki Sesel bann labank pe demann ou parfwa up to 2 poursan valer loan lo en business loan, ki pa – any norm enternasyonal i o, e normalman .25 maybe .5 menm i enpe o.  Alor ki nou’n fer, prenan kont sa bann norm nou’n enkorpor sa dan scheme.  Mon kapab donn ou bann lezot legzanp, par egzanp lo kote pa sa scheme, me housing loan.  Nou’n toultan evalye, nou ti vwar pou dir i annan bann ka kot bann labank si en dimoun i oule repey son loan pli boner bann labank komersyal ti sarz ou sa ki nou apel bann pre-payment penalties e parfwa sa bann pre-payment penalties ti enportan e Labank Santral nou ti diskite e nou’n elimin serten sa bann sarz zisteman pou fasilit keksoz.

Alor menm si Mr Speaker pou reponn kestyon Onorab Pierre, nou pa’n fer sa baze lo en letid me nou toultan pran bann norm enternasyonal akoz nou annan bann comparable indicators ki nou kapab servi.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, bonzour tou dimoun.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek nou Lasanble e lepep Seselwa ki travay son Minister pe fer avek bann labank komersyal pou efektivman siport bann pti biznes e non pa zis bann mwayen e gro biznes e les sipor bann pti biznes zis dan lanmen Gouvernman.  Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker mon krwar ki, mon krwar senserman ki dan sa 2 dernyen lannen nou’n fer en kantite plis pou siport pti biznes.  Parey zot konnen nou’n lo kote zeneral sa SME scheme i limenm anmenn en kantite soulazman pour pti biznes.  Par egzanp mon kapab dir ou ki ziska ozordi nou annan plis ki R100 milyon dan 1an ki’n ganny donnen anba sa scheme pour pti biznes.  Sa i deza, pa okenn konparezon en zefor enportan.

Sa lannen osi Mr Speaker nou’n, Gouvernman in met plis larzan dan Agricultural Development Fund ki al plito pour bann pti biznes.  Nou ti’n prevwar anba bidze apepre R3 milyon.  Nou’n bezwen met plis ki sa akoz nou’n vwar pou dir in annan nesesite e plis dimoun ki’n vin devan pou borrow.  Par egzanp lo kote bann pti biznes dan sekter lenerzi renouvlab, nou ti vwar osi ki sa lannen Gouvernman in met an plas sa ki nou apel sa Photovoltaic Rebate Scheme e ki Gouvernman in met R7 milyon ladan e ki UNDP in met osi 7 milyon avek GF.  E sa ki i fer, i se ki bann pti biznes ki anvi met lenerzi soler atraver photovoltaic zot kapab servi sa fasilite e ganny serten ranboursman lo kou sa lekipman.

Anplis Mr Speaker parey zot konnen zot menm resaman ti annan reorganizasyon kot sa nouvo divizyon entrepreneurship e business innovation in ganny kree avek en bi zisteman pou redonn en dinamiz, pou revwar pli pros fason pou pa selman ed bann pti biznes, me moderniz fason anmenn sa kiltir inovasyon dan pti biznes.  Gouvernman parey nou konnen, nou’n envestir en kantite larzan dan en building ki in the next few months pou ganny ouver pour bann pti biznes Providence.  E dan konteks sa nouvo building Gouvernman pou sibvansyonn serten parti rent ki bann pti biznes pou bezwen peye.  Mon kapab ale, ale.  Nou konnen ki SENPA over the years in donn en kantite sipor bann pti biznes pa selman atraver batiman, landrwa e lespas me osi atraver training, formasyon pou fer ki bann pti biznes i kapab mye zer zot bann biznes.  Mon kapab ale ankor parey nou konnen toulezan Gouvernman i met plis ki R20 milyon sibvansyon pour bann pti peser enkli ki bann Semi-Industrial Scheme, setadir en kantite sa bann keksoz ki nou fer nou fer anlinny avek Commercial Bank.

Lo kote Commercial Bank limenm Mr Speaker keksoz prensipal ki nou’n fer se scheme 1, sa scheme SME ki mon dir ki’n en gran sikse, ensi ki par egzanp Labank Devlopman menm si i pa en commercial bank atraver sa pre-payment rebate scheme nou’n anmenn sipor pour pti biznes e right now nou pe negosye avek en labank komersyal pou nou vwar kimannyer nou kapab anmenn sa pre-payment rebate scheme ki avek DBS pour bann pti biznes lo en baz pli komersyal avek bann biznes enpe pli gro, pli mwayen.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Maria Payet.

 

HON MARIE PAYET-MARIE

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab enform nou Lasanble ki son Minister pe fer ansanm avek lezot labank komersyal pou senplifye prosedir ki en kliyan i oblize swiv avan ki son demann pour en loan pou komans son biznes i ganny aprouve.  Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker nou’n fer senplifikasyon pou komanse sirtou atraver sa scheme pti biznes akoz parfwa bann labank i annan zot prop prosedir entern akoz keksoz i pa osi senp ki nou anvi.  Par egzanp mon a donn ou en legzanp.  I annan par egzanp Barclays Bank, i annan MCB ki bann labank enternasyonal menm si ou anvi enpoz serten prosedir lo zot parfwa ou pa kapab akoz zot bezwen go back to zot headquatres.  Prezan ki nou nou’n fer, baze lo la, this is where nou’n anmenn sa SME scheme, ki nou’n fer prosedir tre senp.  I annan en prosedir standar across tou bann labank, i annan en rate standar pou komans en biznes, i annan en personal contribution ki standar across the board.  E pour nou sa in fason pli efektiv pour nou kapab senplifye prosedir, be parkont mon kapab dir ki i annan lezot area ki nou’n fer keksoz enpe pli fasil.  Par egzanp, pa neseserman labank limenm me parey nou konnen souvan pour en loan ou bezwen anrezistre bann dokiman e la nou’n travay close avek Registrar pou eseye pou akseler letan ki Registrar i pran pou register bann charge.  Akoz ler ou donn en garanti labank, labank i bezwen anmenn laba pou charge e parfwa dan lepase mon bezwen dir ou Mr Speaker, parfwa 6 mwan, 1an en labank i asize, dimoun i asize i esper son charge e menm si i annan defi kot Registrar nou’n vwar kantmenm amelyorasyon dan lavites ki bann dokiman i ganny donnen.  E i annan en lot keksoz ki sa Credit Information System atraver bann labank.  Lontan labank I ezite pou donn dimoun en loan akoz zot pa asire si sa dimoun i annan en loan elsewhere ouswa son credit in good standing.  Alor atraver sa Credit Information System sa i fasilit labank otomatikman i kapab vwar si en dimoun i en bon kliyan, si i annan loan ki i pa pep eye dan lezot landrwa.

Me parkont Mr Speaker mon bezwen dir ki nou rekonnet ki in kantmenm ase difisil pou nou kapab fer labank sanz zot mindset.  Par egzanp, mon a donn 2 legzanp.  Nou ankor vwar ki labank i ankor demann garanti an ekse ki i neseser e sa i en keksoz ki nou pe regarde ansanm avek Labank Santral kimannyer nou kapab fer.  I anann nivo kontribisyon parey mon’n dir ki reste tre eleve e sa ou pa kapab enpoz lo en labank pou dir li fodre ou donn 10 ouswa 15 poursan.  Selman ki nou’n kapab fer atraver sa scheme pour pti biznes omwen, nou’n kapab konvenk labank pou redwir sa 2 percent of contribution.

Mr Speaker mon oule enform Lasanble ki i annan en stratezi pou sekter finansye ki avek Labank Mondyal, Labank Santral pe steal sa stratezi e sa stratezi pou ganny diskite avek various stakeholders avan i ganny adopte par Gouvernman avan lafen sa lannen e mon ti a sizere petet si Lasanble ti a kont en loportinite pou donn zot input petet ki Labank Santral i ganny demande pou osi share sa avek zot.

So vwala Mr Speaker, an term bann prosedir, i annan defi ki reste selman parey mon’n dir atraver sa SME scheme omwen pour bann pti biznes nou’n kantmenm kapab senplifye bann prosedir dan en fason ase enportan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Maria Payet okenn siplemanter?

 

HON MARIA PAYET-MARIE

Wi mersi Mr Speaker.  Mr Speaker petet si Minis i kapab enform nou Lasanble, si i annan ase lenformasyon ki ganny donnen oubyen si i annan okenn mekanizm an plas pou ed bann dimoun ki anvi fer en pti biznes lo par egzanp, prepar zot Business Plan oubyen zot proze.  E si apard Biro Lanrezistreman oubyen SENPA e osi apard Labank, si i annan lezot Minister oubyen lorganizasyon, parey Minister Natural Resources ki ava ede pou senplifye prosedir ki en kliyan i oblize swiv avan ki i pran son loan.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker, lo kote preparasyon Business Plan, sa i en keksoz ki nou konsider tre enportan akoz i pou ed en pti businessman okomansman fer sa travay.  Mon konnen ki SENPA i sa lorganizm prensipal ki responsab pou fer sa travay e SENPA over the years in anmenn en kantite sipor avek bann pti biznes pou preparasyon the business plan.

Nou nou lentansyon kot Minister Finans se ki menm anba sa SME scheme ki nou’n lanse se ki okomansman nou anvi ki dimoun i pran serten formasyon avan ki zot pran sa loan.  Me toutfwa nou’n vwar ki dan son premye lannen ler sa fasilite apard ki SENPA pa ti pe ganny fer, si nou ti pou fors bann dimoun pou al pran sa bann formasyon imedyatman, sa scheme dimoun pa ti pou kapab borrow efektivman akoz sa prosesis pa la.

Mon krwar Onorab ou’n fer en bon pwen par egzanp lo Minister Resours Natirel, zot devret petet vwar zot at least lo kote peser e fermye kimannyer zot kapab fer menm louvraz ki SENPA pe fer avek bann cottage industries.  E nou dan nou reorganizasyon Minister Finans nou pe al met an plas en striktir kot i ava annan 2 ou 3 dimoun ki ava donn gidans e en pti pe sa lasistans at least kantmenm nou pa a fer nou ava guide zot kot pou ale.  E osi Mr Speaker sa i en keksoz ki mon ti a profite pou ankouraz bann dimoun prive.  Nou’n deza annan bann dimoun ki’n apros nou par egzanp pou donn sa sipor pou set up bann pti concultancy – pou ed dimoun fer bann pti Business Plan.  I annan dimoun deor ki fer ad hock koumsa, Business Plan pou dimoun, be mon ti a ankouraz bann dimoun ki annan enpe dan sa domenn pou organiz zot dan en fason formel ki zot kapab, ki dimoun i kapab annan en laport pou ale, pa zis kot SENPA, akoz SENPA i overloaded, la i pe montre ou ki i annan en loportinite pou en dimoun prive vini, fer consultancy fasilite ki ava ed bann pti binzes dan sa sans.  Akoz ankor Gouvernman pa kapab fer tou keksoz e i annan loportinite pou prive e sa i enn bann loportinite.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Valmont.

 

 

HON SYLVIANNE VALMONT

Mersi Mr Speaker, bonzour, bonzour Minis.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir nou par egzanp ki mekanizm ki annan an plas pou travay avek sa bann labank komersyal ki konsern loan biznes.  E si tou sa bann labank i merit swiv bann prosedir avek standar enternasyonal.

E dezyenmman, si Minis i kapab dir nou, dan konteks SBFA par egzanp ki vreman pran bokou letan pou bann pti biznes ganny loan, si i annan in the future en fason pou si ou oule redwir sa bann letan e anmenmtan pa konplik demann loan sa bann pti biznes avek bann prosedir tel ki garanti ou collateral.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker premye kestyon ki mekanizm ki nou annan pou travay avek labank.  Nou kontinnyelman diskit avek labank.  Mon krwar kantmenm nou bezwen rekonnet ki menm si over the years labank in rightly so, ganny en kantite kritik pou pa ed ase lekonomi, mon krwar ki nou bezwen donn zot en pti kredi ki dan sa lannen ki’n pase anba sa SME scheme zot in kantmenm fer en zefor e sa nou vwar dan lefe ki i annan plis ki R134 milyon parey mon’n dir ki’n ganny aprouve.  Me toutfwa parey mon’n dir nou pa satisfe, i annan serten keksoz ki zot bezwen fer.

Labank Santral toule mwan i annan en meeting mandatwar avek bann bankers, Banker’s Association kot bann issues koumsa i ganny diskite e mwan resaman, mon pa konnen si zot in vwar lo zournal, mon osi mon’n komans en prosesis konsiltasyon ki’n involve Labank Santral, kot nou’n komanse avek serten group parey Bureau de Changes, parey bann kontrakter, ki bann difikilte ki bann dimoun i rankontre.  Alor atraver sa bann konsiltasyon nou kontinnyelman rod fason pou nou met presyon lo labank e nou vwar, nou vwar keksoz ki come up e nou vwar resaman par egzanp ler nou’n met tou dimoun otour latab vre labank i annan en kantite fwa akoz zot ankor annan defayans e i en lalit ki malerezman i pran letan e i bezwen kontinnyen.

Si tou bann labank i bezwen follow standar enternasyonal?  Absoliman.  Labank Santral mon kapab dir ki nou bann striktir swa lo sipervizyon, swa lo sistenm peyman i totalman anlinny avek bann norm.  Selman nou vwar parfwa ki i annan bann pratik ansyen ki ti la depi avan e nou kontinnyelman met presyon pou nou fer bann sanzman.

Lo kote SBFA Mr Speaker.  SBFA i annan serten defi e i pou pran letan pou li kapab overcome sa.  Par egzanp SBFA i annan defi finansman.  Gouvernman in met parey zot konnen R30 milyon dan sa scheme e sa i ganny donnen lo en baz trimes-triyel, quaterly e menm si nou’n ganny Savings Bank avek Nouvobanq pou osi fer kontribisyon, demann i bokou e parfwa enn bann rezon akoz in annan retar se zisteman availability finansman e la mon profite pou koz lo sa kestyon repeyman.  Akoz SBFA i en rolling fund.  Setadir otan ki bann dimoun i repey zot loan, otan ki i annan larzan pou donn lot.  E ler dimoun parey nou konnen, en bon pe dimoun i malerezman abiz lo sa bann scheme sirtou ki Gouvernman i met an plas e zot pa pe atan, e sa i afekte abilite pou SBFA donn larzan.

En lot keksoz ki SBFA i ganny demande pou fer se met en database ki pou monitor non-payment, non-performing loan.  Sa i tre enportan Mr Speaker akoz nou’n vwar dan lepase serten scheme parey YES scheme kot i annan en kantite labi e mon kapab dir menm dan CAA nou annan serten ka, ase enportan kot dimoun pa repeye.  E nou’n demann SBFA avek DICT pou met an plas en sistenm pou zot monitor sa kestyon non-performing loan e sa in ed enpe pou donn zot retar.  Selman an zeneral nou bezwen rekonnet ki SBFA sa tranzisyon ki in fer sorti CCA pou vin en Full-Flood Agency i pran letan.  Byensir i annan retar Mr Speaker, me selman nou bezwen kantmenm rekonnet ki en kantite dimoun ankor in ganny ede anba sa scheme.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 115, Onorab Dugasse.

 

HON MELVAL DUGASSE

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis pour Finans i kapab eksplik nou Lasanble ki bann mekanizm e mezir ki son Minister i annan an plas pou asire ki i annan bon planifikasyon lo enplimantasyon bann proze kapital e kominoter lo nivo bann distrik.  Mersi Mr Speaker.

 

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mersi Onorab.  Mr Speaker avan ki tou proze kapital i ganny fer onivo kominoter dan bann distrik Departman Devlopman Kominoter i bezwen okomansman lannen fini soumet tou bann planifikasyon lo bann proze priyoriter ki zot oule i ganny fer dan bann distrik.  Sa i ganny soumet avek bann Minister konsernen sirtou Minister Amenazman Later, Lotorite Planifikasyon eksetera pou laprouvasyon.

Mon Minister i osi ganny konsilte pou evalye si sa bann proze i pa an deor zot bidze.  Swivan sa, detay bann proze i ganny pibliye dan bann zournal e bann ki enterese pou fer sa bann proze i bezwen soumet zot bann bid atraver bann form laplikasyon kot National Tender Board.  Louvertir sa bann laplikasyon i ganny fer piblikman devan tou bann aplikan.  Apre ki bann aplikasyon in ganny verifye ki i annord zot ganny soumet avek National Tender Board ki deside lekel aplikan ki pli kalifye pou fer sa bann proze baze lo bann kriter ki annan anba Lalwa.

Mr Speaker sa bann mezir e prosesis ki mon fek dekrir i anlinny avek Lalwa Procurement Act ki ti vin an fors an 2008 e sa i asire ki i annan latransparans menm lo nivo alokasyon bann proze distrik.

Mr Speaker prosedir parey mon’n dir i an plas me problenm ki nou pe gannyen i retar dan enplimantasyon sa bann proze distrik.  Par egzanp parey zot konnen i annan plis ki R30 milyon ki ganny bidzete atraver sa lokasyon R1.2 milyon par distrik e souvannfwa nou vwar ki menm bann letan parey Septanm en gran parti sa bann proze pa ankor ganny enplimante.  Akoz?  Akoz proze i lank e sa i reflekte ki alafen lannen nou vwar ki i vin en kantite presyon lo Minister Finans kot tou bann kontrakter, tou bann dimoun zot menm bann koleg zot konn byen sa problenm ki zot bezwen vin kot Minister Finans pou pouse ki peyman i ganny fer ou ki proze i ganny finalize pangar larzan i ganny repran anlinny avek Lalwa Finans lafen lannen.

Alor Mr Speaker, parey mon’n dir prosedir i la me fodre ki i annan en travay pli efikas lo kote bann Lotorite, bann Minister avek bann distrik pou fer sir ki alafen dizour keksoz i mars dan en fason smooth akoz lo kote Minister Finans nou annan – mon pou reponn dan en lot kestyon taler, nou annan bann Project Officer ki nou’n met an plas pou ale, be si bann Lotorite, bann Minister i planifye zot byen i fer ki sa travay, sa depans i ganny byen allocate diran lannen, pa lafen lannen kot tou bann dimoun i taye, i annan en ta presyon isi, i annan en ta presyon laba e nou end up souvannfwa bann proze pa ganny enplimante.  So this is the problenm Mr Speaker.  Prosedir i an plas me nou pe vwar poudir problenm i dan lenplimantasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Dugasse.

 

HON MELVAL DUGASSE

Mersi Mr Speaker.  Minis an vi ki serten Minister e Lazans zot Procurement ek Project Unit or seksyon pa efikas, e menm mank mendev e sa i met serten retar dan lenplimantasyon proze.  Ki ou Minister pe anvizaze fer pou adres sa sityasyon ?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Wi, Mr Speaker, dabor nou’n fini alert Gouvernman an zeneral ki sa problenm i egziste e nou’n lans en lapel avek bann Minis apropriye pou akselere.  Me keksoz pli enportan ki nou pe fer la Mr Speaker, se dabor nou pe set up sa ki nou apel en Project Implementation Unit dan Minister Finans ki pou fer rapor trimes-triyel quaterly lo enplimantasyon tou proze kapital enkli bann proze distrik.

Dezyenmman dan lannen ki pe vini nou pou bezwen recruit ankor 1 ou 2 sa bann Project Implementation Officers dan nou Minister akoz right now nou annan zis 2.  I annan bann officers parey dan bann Minister be taler nou pou koz lo la, ou pou vwar pou dir nesesite ki Minister Finans i annan en lot Project Officer ki sertifye sa bann peyman.  E nou santi ki atraver sa quaterly monitoring i ava kapab donn nou en pli bon pozisyon pou nou kapab idantifye kote bann retar i ete.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 116, Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker kestyon se pou demann Minis pou eksplik nou Lasanble kapasite son Minister pou vizite e sertifye konplisyon bann pti proze distrik pou ki kontrakter i kapab ganny peye dan en dele letan ase rezonnab.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Onorab mersi.  Mr Speaker an sa ki konsern vizit pou sertifye bann proze parey mon’n dir i annan 2 Project Officers e zot rol dan proze kominoter se pou enspekte e fer sir ki travay in ganny fer selon bann sepsifikasyon.  I regretab pou mwan dir ki parfwa dan lepase Minister Finans ti vwar li oblize pou pey serten kontrakter menm si travay pa ti ankor fini akoz dan bann Minister sa lepok bann Project Officers ti sertifye kontrerman avek laverite ki travay ti’n ganny fer.  Se sa ki mon’n fek dir taler ki depi 2009, 2010 nou’n met an plas nou prop Project Officers ki malerezman i fer en duplication dan travay be avek nou leksperyans nou’n vwar pou dir pa toultan ki ou kapab fer konfyans bann Project Officer.  E mon oule fer resorti ki i annan de ka kot dokiman pou peyman parey mon’n dir taler i tarde, i pran plis letan pou ariv kot Minister Finans e kontrakter i ganny lenpresyon souvan ki se Minister Finans ki pa pe peye.

Alor Mr Speaker, Minister Finans i dan staz final parey mon’n dir pou prepar en propozisyon, en nouvo prosedir pou evit sa bann retar ki afekte bann kontrakter.

Nou annan en dokiman ki nou apel Government Expendition Payment Policy ki nou pe elabore, nou preski dan staz final e sa dokiman Mr Speaker i pou zisteman adres sa bann konsern ki Onorab Arnephy, Onorab Dugasse in mete taler pou fer ki ou pa zis bezwen annan plis Project Officers me ou bezwen annan sistenm kot en kontrakter i kapab santi li konfortab ki ozordi mon’n met mon dokiman par egzanp kot Minister, en Minis dizon Kominoter e ki i pa esper 6 mwan, mon pa pe dir ki toultan i parey, me ki i pa esper plizyer mwan avan ki son dokiman i ariv kot Minister Finans.  Dan sa konteks nou pe mazin, mon fer kler si i fezab entrodwir en sistenm tracking kot en kontrakter ler i deposit son Invoice i a ganny en nimero ki a nenport moman i a kapab track kote son dokiman i ete.  Petet online si nou vwar li i fezab me nou ava vwar kote, si kot Minister, si kot Finans, si kote i été ki zot peyman i tarde.  Akoz Mr Speaker mon rekonnet e mon dir i vre i en problenm, souvan i reflekte lo Minister Finans, nou pa rod leskiz me pli souvannfwa i akoz bann Minister i tarde pou process Invoice bann dimoun.  Zot asiz lo la, zot tarde e ler zot vin kot Minister Finans nou nou bezwen taye toultan tenny dife.  So this is the point.  Bann Minister i bezwen akseler zot zefor.

 

MR SPEAKER

Onorab Arnephy okenn siplemanter?

 

HON BERNARD ARNEPHY

Yes Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir nou aktyelman sa 2 zofisye ki egziste ki zot kapasite teknik pou zot kapab konpran bann travay, bann scope of work?

E eski Minis i annan en established timeframe kot en kontrakter ki son proze in ganny sertifye i ganny son peyman on time?

E aktyelman ki degree miscommunication eski i annan ant zofisye Minister Departman Kominoter ek ou Minister zofisye Finans si al sertifye pou asire ki bann kontrakter napa sa vas e viens pour zot kapab ganny zot peyman.  Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker pou reponn premye kestyon, byensir sa bann dimoun, sa 2 Project Officer zot annan abilite teknik e se pou kwa nou’n pran zot pou travay dan sa pozisyon.  Me parey mon’n dir problenm se ki 2 pa ase, prenan kont kantite proze ki annan, 2 i senpleman pa ase e nou pou bezwen recruit ankor.

Me lo kote timeframe, nou kot Minister Finans nou annan en, ou kapab dir sa en loose Policy ki within 48 hours to 72 hours nou fer peyman ale atraver Trezor.

Pou reponn ou trwazyenm kestyon, Onorab i annan defayans.  I annan defayans ant, ou kapab dir ant Minister Finans avek bann line Ministeries, se sa travay ki nou bezwen fer atraver sa nouvo Polisi.  Sa nouvo Polisi enn bann keksoz ki nou pou demande ki tou Minister i pou bezwen met a dispozisyon piblik zot timeframe ki zot zot bezwen annan e ki pou bezwen standar lo kantite letan zot kapab pran.

Ozordi sa ki manke Mr Speaker se latransparans.  I manke latransparans, piblik pa konnen parfwa tel landrwa konbyen letan i pran pou fer en keksoz e ler ou pa konnen ou kapab krwar pou dir 2 semenn i normal.  Be 2 semenn pou process en Invoice i tro bokou.  Ankor Onorab mon pa pou al dan bokou detay me selman parey mon pe dir ou ler sa Polisi i sorti mon a kapab be happy to vin la kot Lasanble e donn enpe plis detay lo la.  Me nou bezwen sa Polisi, bann pti kontrakter i soufer en kantite sirtou dan letan Desanm e nou bezwen fer zot lavi meyer ki sa.

 

MR SPEAKER

Kestyon 117.  Onorab Mirena Souris.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker.  Eski Minis responsab pour Finans ek Lenvestisman i kapab enform sa Lasanble ki rekour en konsomater i annan kan i pa pe ganny sa bon servis malgre i pey lakonpanyen telekominikasyon pou en tel servis.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mersi Onorab.  Mr Speaker premyerman Fair Trading Commission i ankouraz bann konsomater pou dabor apros lakonpanyen telekonm pou zot adres zot problem.  Me si en solisyon pa ganny pran zot kapab anmenn zot konplent kot sa konmisyon.  Dan sa ka, konsomater pou ganny demande pou fer serten formalite pou anrezistre zot plent.  Swivan sa, lakonpanyen telekominikasyon pou ganny demande pou soumet avek komisyon en leksplikasyon e dokiman ki relevan avek konplent sa konsomater parey i demande anba Seksyon 31 (1) Lalwa FTC.  Sa konsomater Mr Speaker li osi i fer en swa lo ki kalite rekour i anvi gannyen avek lakonpanyen.  I kapab swazir pou li, pou anvi ki sa lakonpanyen i ranbours li son larzan oubyen i fer ki sa servis i alaoter ki sipile lo lagreman son kontra.

Apre ki FTC in resevwar toulede dokiman, la en prosedir ki apel medyasyon, mediation an Angle, i ganny inisye avek sa konsomater e lakonpanyen servis telekonm, sipervizye par en zofisye sa komisyon.

En tel prosedir i pran plis ki 3 semenn.  Mon li kantmenm fer resorti ki dapre FTC sa metod medyasyon in mars tre byen e in demontre ki dan plis ki 90 ka ki’n anrezistre ki atraver medyasyon FTC avek bann konpanyen in kapab rezourd problenm.

Dan le ka kot sa 2 parti pa tonm dakor lo en solisyon, ou pou nenport ki rezon sa plen pa ariv kot en komisyon, zofisye responsab pour sa konpletn i bezwen fer en lanket pli aprofodi e soumet sa rapor kot Board komisyon, ziska ki en desizyon i ganny pran.  Sa i ganny kouver Onorab anba Lalwa Proteksyon Konsomater 2010.

Mr Speaker sa i prosedir pou reponn ou kestyon me toutfwa nou rekonnet ki i annan en serten defayans dan laspe telekominikasyon ozordi e i annan 2 lotorite an plis ki Fair Trading Commission ki bezwen revwar enpe sa sekter.  I annan DICT ki the Telecom Regulator e i annan Licensing Authority ki pran son desizyon baze lo rekomandasyon FTC.  E i annan serten refleksyon ki pe ganny fer lo nivo Minister Finans pou nou antre an diskizyon avek SLA pou revwar dan latotalite kalite servis ki telekominikasyon Sesel i annan ozordi.  I pa zis televizyon me osi telefonn, mobile e nou’n koz lo la plizyer fwa.  Onorab mon kontan ou’n lev sa kestyon e zefor i bezwen al plis pou pran aksyon avek dimoun ki pa pe deliver.  Nou nou’n dir plizyer fwa regulator parey Central Bank i fined labank, parey FTC i fined biznes, mon krwar in pou DICT pou vwar enpe kot bann ka kot bann konpanyen pa pe deliver e in ler pou pran en serten aksyon neseser avek sa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Souris okenn siplemanter ?

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker baze lo larepons Minis ki i annan sa 2 komisyon, sa DICT avek Licensing, etan donnen ki nou pe ganny sa kantite enteripsyon dan servis, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si Gouvernman i annan en Polisi an plas ki gid sa bann lakonpanyen?  Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker wi, Polisi i ganny stated anba Lalwa.  Anba Lalwa e regilasyon akoz sa Lalwa ki etablir DICT e Lalwa ki etablir Licensing Authority i fer provizyon pou plizyer regilasyon lo ki nivo Licensing zot bezwen peye, ki nivo fines ki kapab ganny mete dan plizyer diferan ka.  The issue there is i pa si sa i egziste, the issue is enforcement.  Fodre nou enforce Lalwa ki an plas, fodre ki bann regulators ler dimoun i – compliance pa lo nivo nou bezwen pran aksyon neseser ki Lasanble ki’n donn zot.  Lalwa in donn zot e Gouvernman in donn zot atraver bannn SIs pou zot pran aksyon.  Alor petet mon a zwenn ou pou demann bann lotorite relevan pou pran aksyon e met bann fine an plas.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble ki akoz ki an plis ki move servis serten sa bann lakonpanyen pa pe osi pey zot tax e Minister pa pe fer narnyen ladan.  Akoz?

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker i annan en persepsyon ki serten konpanyen pa pe pey tax e ki Minister pa pe fer narnyen.  Sa i pa totalman vre.  Mon a eksplik ou akoz.  Par egzanp i annan en serten konpanyen ki annan en lagreman avek Gouvernman ki permet li pou li pa pey tax.  Sa lagreman in la depi enpe letan.  Ki nou’n fer kantmenm?  In annan en serten negosyasyon ki’n ganny fer avek zot pour zot pey zot tax e mon kapab dir ou ki tou konpanyen ozordi i pey Income Tax pou zot travay, well travayer i peye.  Tou konpanyen i pey VAT e Trades Tax ki annan pou peye lo bann lekipman.  I annan en serten konpanyen ki annan en lagreman ki donn li serten exemption lo Business Tax.  Ler lagreman i an plas ou bezwen al dan en prosesis negosyasyon pou ou tir li, akoz si ou kas ou lagreman koman Gouvernman, Gouvernman ti antre dan sa lagreman ek zot e ou kapab ganny mete Ankour.  Alor ki nou’n fer nou, parey nou’n dir lo tou bann lekipman, lo tou bann lenportasyon tax apropriye i ganny peye, i annan sa issue lo Business Tax dan sa lagreman e i bezwen en prosesis negosyasyon ki nou bezwen antre ladan.

Apre Onorab petet en pti pe pou al presizaman lo sa pwen i annan sa kestyon ki nivo tax ki zot peye.  Apard ki en lakonpanyen ki annan en lagreman spesifik avek Gouvernman i annan 2 lezot konpanyen ki nou regilyerman fer bann tax audits lo zot e par ler nou vwar pou dir i annan serten ka kot nou fer zot pey plis ki zot deklare e sa i the normal process avek payment of taxes.

So zis pou reasir ou, tou konpanyen pe peyy VAT, pe pey Trades Tax, i annan serten laspe lo Business Tax ki nou pe revwar dan diferan sirkonstans.

 

MR SPEAKER

Kestyon 118, Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis pour Finans i kapab dir avek sa Lasanble ki bann mezir son Minister i anvizaze pran pou enstitisyonnaliz bann bon pratik avek bi fer bann aki reform ekonomik vin ereversib.  Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mersi Onorab Vel pour sa kestyon.  Mr Speaker depi lansman Reform Ekonomik an 2008, nou Gouvernman in pran plizyer mezir pou asire ki sa bann reform pa ganny konpromet an adoptan bann pli bon pratik ki ganny teste e aksepte a en nivo enternasyonal.  Parmi sa bann plizyer mezir ki ti enplik en kantite sanzman dan serten nou Lalwa ti lentrodiksyon bann meyer pratik ki ganny aplike enternasyonal pou ed bann dimoun pli vilnerab fer fas avek kou lavi par egzanp etablisman Welfare Agency.  Etablisman bann nouvo lenstitisyon tel ki Fair Trading Commission pou asire ki komers i zis e ekitab e ki promot byen konsomater.  Nou’n etablir en nouvo Lalwa anba ki Gouvernman i zer e depans son bidze dan en fason pli efikas, Public Finance Management Act.  Nou’n annan lentrodiksyon Public Enterprise Commission ki mon’n koz lo la toutaler ki’n ede pou anmenn meyer zesyon e swivi bann lantrepriz piblik.  Mr Speaker nou’n etablir ankor parey nou’n dir taler en Ethics Commission endepandan pou promouvwar bann standar etik parmi bann ki ganny anploye dan sekter piblik.

Mr Speaker nou’n etablir en nouvo Lalwa det e en komite nasyonal pou zesyon det dan Gouvernman, ki nou’n vwar in anmenn en gran amelyorasyon dan nivo det nou pei.  Par egzanp Mr Speaker nou’n fer ki Labank Santral i vin totalman endepandan, e ki napa okenn lenterferans ou benefis Gouvernman dan son bann desizyon an sa ki konsern Polisi Moneter.  Nou’n reviz serten Lalwa pou promouvwar ease of doing business avek bi pou fer li pli fasil e efikas pou fer biznes Sesel.

Mr Speaker i annan en kantite keksoz mon kapab go on ki nou’n fer.  Mon osi oule azoute ki nou’n annan zot menm bann Manm Lasanble Nasyonal ki’n form par dan diferan komite parlmanter tel ki Finance and Public Accounts Committee, Government Assurances, Komite lo Reform e Modernizasyon ki mon Minister i fer sir ki Lasanble Nasyonal i azour avek bann devlopman ekonomik dan pei.

Par egzanp en keksoz tre enportan se dan previzyon e zesyon nou macro-economic framework dan Minister Finans dan letan Vis Prezidan ti etablir sa ki nou apel en Forecasting and Analysis Branch e sa i en zenn group Ekonomis ki nou pe form zot e ki mon krwar in fer en kantite progre already pou fer ki sa travay ki ler IMF i fer avek nou macro-framework diferan sekter pou fer previzyon lo lekonomi.  Nou pe gradyelman build the kapasite pou ler progranm IMF i terminen nou annan nou prop kapasite entern pou kapab kontinnyen avek sa, san ki nou bezwen esper IMF vin en lot misyon pou nou kapab revwar nou macro-framework.  E sa Onorab i bann keksoz ki nou oule ki si reform i, parey nou’n dir reform i kontinnyel e bann reform enportan si ler IMF i fini, World Bank Program i fini nou annan nou kapasite entern nou bann lenstitisyon, nou bann Lalwa i deza an plas pou fer sir ki lavi i kontinnyen san zot.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker enn bann defi mazer pou mentenir sikse bann reform ekonomik ki nou pe enplimante se konfli ki egziste ant lobzektif konsolidasyon fiskal e bezwen pou atir plis lenvestisman.  Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble si son Minister in pran not sa kontradiksyon e ki zot pe fer pou adres sa konsern ?

E dezyenmman, eski Minis i kapab dir avek nou Lasanble akoz i annan en diferans persepsyon lo performans lekonomi lo nivo makro-ekonomik kot bann sif i ankourazan me lo nivo mikro-ekonomik kot Seselwa i dir zot pa santi sa bon performans ekonomik an term par egzanp en rediksyon dan pri marsandiz e logmantasyon dan zot pouvwar d’achat.  Mersi.

 

 

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Ok Mr Speaker, sa i en tre bon kestyon.  I vre parey Onorab in dir i annan konfli dan lobzektiv me malerezman i annan fason ki ou kapab pa elimin li me manage li me i bezwen enpe sakrifis.  Mon a eksplik ou par egzanp.  Ozordi nou nivo det in ariv apepre 60 poursan, parey zot konnen ti 150 poursan ekivalan GDP an 2008, ozordi in ariv 60 e nou ekspekte ki dan next 3 years or so nou ava ariv 50 poursan.  An fezan sa i limit akoz ou pe repey ou det i limit ou abilite pou spend, akoz si ou oule envestir plis ou oule spend plis parey ou’n dir ou bezwen borrow.  Alor lo en kote ou annan nesesite pou ou borrow pou ou fer plis lenfrastriktir, de lot kote ou annan lobzektiv pou redwir ou det.  I annan 2 fason a mon avi ki ou manage sa.  Dabor, nou bezwen atann pou nou anmenn nou det lo en nivo soutenab, pou nou kapab akseler lenvestisman lo en nivo pli enportan, i pa vedir ki nou pa pe envestir.  Toulezan parey zot konnen nou met apepre R1 milyon dan Public Investment.  However nou ti kapab fer plis, i annan bezwen pour plis me nou ganny konkrenye par lefe ki nou annan sa det.  Alor nou bezwen pasyant en pti gin, esper nou ariv sa 50 poursan GDP ki enkonsidere pou dir soutenab dan lon term.  Ler nou’n ariv sa i ava fer ki nou a kapab run en primary surplus, en sirplis bidzeter enpe pli pti ki nou bezwen run ozordi akoz si ou bezwen run en gro sirplis ou bezwen spend mwens, ler ou kapab spend plis ou sirplis i bese.  Alors sa i a fer ki aparti 2018 ler nou’n hit 50 poursan nou a kapab akseler enpe plis nivo lenvestisman par rapor ki i été ozordi.

Par egzanp dan menm sirkonstans i annan konfli ant ziskteman rediksyon det avek nesesite pou devlop sekter finansye.  Ki mon mean by sa?  Se ki ozordi Labank Santral i ti kapab anmenn plis prodwir lo marse par egzanp plis Treasury Bills Gouvernman i kapab issue, nou kapab issue plis lenstriman ki bann dimoun i kapab invest ladan, me ler ou issue Treasury Bills savedir ou pe borrow larzan, e ler ou pe borrow larzan ou pe ogmant ou det.  Alor nou bezwen, se pou kwa nou fer toultan sa pwen, i enportan ki nou kontinnyelman travay dir pou anmenn nou det lo en nivo soutenab ki a ouver sa lespas pou ogmant lenvestisman pou akseler devlopman sekter finansye.

E lo kote ou kestyon Onorab, macro verses micro.  Mon krwar ankor i en tre bon pwen akoz parey ou’n byen dir pa nou ki dir, tou bann lazans ki regarde i dir nou sistenm lo nivo makro-ekonomik pei i ase ok, nou annan en sirplis bidzeter ki bon, permet ou redwir ou det, nou annan en defisit dan nou balans komersyal – setadir ant nou eksport e nou enportasyon ki’n desann dan en fason enportan ti apepre 30 poursan nou GDP, la in ariv apepre 15-18.  Nou annan lenflasyon ki ase ba pour le moman.  Nou annan kwasans ase ankourazan.  Me parey ou pe dir i bann bottle neck, i bann laspe striktirel ki dimoun i santi toulezour e sa i zisteman pa dimoun ki dir isi, i ganny reflekte dan bann endeks par egzanp ease of doing business, competitiveness index ki nou pe vwar.  E sa ki i vedir?  Se ki pou ou fer en bon sityasyon makro-eknomik i pa sifizan.  Ou bezwen kontinnyelman travay e al idantifye kote lo en baz mikro ou bann problenm i été.  E sa in ganny byen resours resaman, mon servi sa dan en legzanp ease of doing business, global competitiveness index kot nou’n tonbe.  Akoz?  Si ou regard detay sa bann indicies i donn ou par egzanp lo global competitiveness index lo kote makro nou 50 dan lemonn.  I annan keksoz ki nou menm 37 dan trantenn, top tirthy.  Par egzanp laspe sirplis bidzeter, lo lezot keksoz, ou top.  Be ler ou al get par egzanp i dir ou air access.  Nou enn bann pli ba dan sa global competitive index. Ler ou get – i dir ou primary education i bon, secondary education i bon me ler ou al tertiary education nou ba.  Setadir i pa zis en problenm ki souvan ankor mon dir Minister Finans, nou dir doing business index nou’n tonbe, Minister global competitive index i tonbe.  Nou dir Minister Finans ki zot pe fer?  I across the board.  I annan laspe Labor Laws, is flexible enough?  Nou annan ase fleksibilite pour nou kapab ler nou napa labor enportan ki mon krwar ki avek sa nouvo sistenm quota in ed en kantite.  Setadir Mr Speaker travay i bezwen focus lo laspe striktirel e se la ki nou’n dir akoz nou bezwen kontinnyen travay ek World Bank ek IMF akoz nou pa bezwen neseser zot larzan, nou bezwen zot expertise pou nou kapab adres bann areas kot nou annan defayans ki finalman ler ou met tou sa bann subindicies ansanm la i a fer ki nou a monte e dimoun out there i a santi pou dir vre zot ozordi mon’n al kot Registar avan ti pran mwan 6 mwan pou ganny en charge, ozordi mon ganny detrwa zour.  Until nou ariv laba Onorab, nou pou ankor pe santi sa bann keksoz e se pourkwa travay i bezwen kontinnyen e i pa en keksoz ki pou happen over night. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Kestyon 119, Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki lavantaz Sesel pou gannyen ler i antre dan WTO?  Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Ok, mersi Onorab Fideria.  Mr Speaker, sa kestyon nou’n deza reponn isi, me mwan mon krwar i enportan osi ki nou reponn ankor enn fwa akoz zis pou brief Lasanble.  Nou’n konplet tou bann Lagreman Bilateral avek tou bann pei e nou ekspekte disi Desanm, si tou keksoz i mars byen, vin 161 manm WTO.

Alor Mr Speaker, parey nou tou nou konnen, Gouvernman i deza byen avanse dan sa demars, pli spesifikman, pou reponn ou kestyon, Sesel i ekspekte rezouir bann benefis swivan Onorab :

Par vin en manm sa lorganizasyon, i ekspekte nou bann polisi entern, Lalwa, kapasite teknik e nou bann Lenstitisyon ki annan lyen direk ou endirek avek laspe komers ava ganny amelyore e ranforsi e ki pou anlinny avek bann prensip bon gouvernans.  Par egzanp.  Resaman nou’n vin isi, nou’n fer Copyright Law. Nou’n annan Industrial Property.  Tou sa bann keksoz.  I annan bann plizyer Lalwa lo kestyon laspe lasante, Food Act, Bio-Diversity Act. Tousala i bann Lalwa ki nou’n bezwen modernize, anlinny avek WTO requirements.

I annan dezyenmman sa prensip most favored Nation anba WTO ki promouvwar, garanti latransparans e prediktibilite pou Sesel kapab ganny akse avek tou bann marse pei manm, ki ava ogmant e diversifye nou kapasite leksportasyon.

Trwazyenmman, liberalizasyon komers i ede promouvwar byennet sosyal an term pri lavi.  An vi ki nou en pei ki enport plis ki 90 poursan ki nou konsonmen, i dan lentere nou pep pou asire ki Sesel i touzour mentenir en rezim komers ki ase liberal, pou asire ki bann prodwi debaz e lezot ki antre dan nou pei i a pri abordab.  Par egzanp, nou’n bezwen retir GOT, retir tax ouswa redwir lo plizyer prodwir ki menm si in annan serten lenpakt lo sekter domestik, in benefisye lasosyete atraver bann pri pli abordab.

Katriyenmman Mr Speaker, komers i ogmant larises.  I asiste dan devlopman nou lekonomi ki an retour fasilit kreasyon lanplwa pour nou bann sitwayen.

Senkyenmman, koman en manm WTO, Sesel ava annan akse avek en mekanizm enternasyonal pou rezourd bann konfli ki enkli okenn baryer komers ki nou pei i fer fas avek dan bann marse pei manm.  Par egzanp, ozordi en pei i kapab vini, dump serten keksoz lo Sesel.  Bann keksoz bon marse ouswa move kalite.  Nou napa en landrwa pou nou ale pour nou kapab fer sa plent.  Me avek WTO, ou a kapab annan en platform kot ou kapab ale pou dir ok. Pou fer en konplent e ou annan en lorganizm enternasyonal ki kapab fer en desizyon e pran aksyon kont sa pei ki oumenm ou ozordi ou pa kapab pran.  Par egzanp ankor, mon a servi en lot legzanp.  I annan zistwar problenm Sword fish avek mercury ki ozordi Lerop i dir non, pa pe vini.  Demen nou annan en landrwa kot nou kapab ale, nou dir be non.  Nou, nou feel poudir nou sistenm i apropriye.  Nou annan safe guard apropriye, ki bannla a fer en desizyon e a dir si EU i byen ou i mal.

Avan mon fini sa kestyon Mr Speaker, mon ti a zis rapidman profite pou asir Lasanble avek piblik an zeneral.  Nou konnen en kantite konsern ki ler nou vin en manm WTO, toudenkou laport pou ouver.  Tou sa ki oule vin fer nenport kwa pou vini e nou pou bezwen aret prodwi labyer, nou pou bezwen aret prodwi isi laba. Sa i pa leka Mr Speaker akoz dan bann negosyasyon ki nou’n fer, WTO Rules i permet ki i annan serten sekter ki ou kontinnyen kapab proteze, me petet a en nivo proteksyon pli ba, ouswa i donn ou peryod tranzisyon.  Par egzanp, dan nou demars avek Lanmerik, nou’n bezwen fer serten konsesyon lo par egzanp lalkol, tarif lo lalkol.  Par kont, menm si nou’n bezwen redwir, nou pa’n bezwen redwir li par anba nivo ki i ete ozordi.  Par egzanp lo laspe poul par egzanp.  Menm si nou’n bezwen redwir serten tarif, nou’n annan en peryod plizyer lannen lo ki nou pou bezwen gradyelman redwir sa e i a donn sa letan pou nou enternman, domestikman travay avek nou bann prodikter, pou ler sa letan i arive pou redwir tarif, nou a dan en pozisyon pli konpetitiv e bann striktir ava anplas.

Alor, i pa en keksoz ki nou bezwen tro trakase, ki demen bomaten tou keksoz pou sanze akoz pou napa gran sanzman apard ki amelyorasyon dan bann striktir e lenstitisyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab?

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Yes Mr Speaker.  Mersi.  Mr Speaker, eski Minis pe antisipe ki Sesel i bezwen pare avek en seri bann mezir prevantif ki ava donn li garanti pou asire ki nou lavwa i ganny tande lo nivo sa lorganizasyon?  E si Minis osi i kapab enform nou Lasanble ki bann konsekans oubyen lenpakt advers laksesyon Sesel WTO i kapab annan lo nou zesyon ekonomik e finansyer lokal?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Wi Onorab.  Mr Speaker, parey mon’n dir, petet mon’n deza reponn enpe sa kestyon.  Mezir prevantif in ganny pran dan sans ki dan bann negosyasyon, nou’n fer tre kler bann sekter ki nou, nou bezwen annan serten proteksyon e mon’n nonm legzanp poul, mon’n nonm legzanp lalkol, legzanp sigaret par egzanp kot nou annan en lendistri domestik e ki nou’n fer bann ka lo kote lanplwa, lo kote reset fiskal.  Nou pa kapab zis ouver parey lezot.  E par egzanp dan bann negosyasyon avek par egzanp Thailand, ti oule nou tir duty lo loto e keksoz koumsa.  E nou’n fer kler poudir nou pa kapab tire akoz nou en pti zil.  Nou annan laspe lanvironnman e si nou ti bezwen tir ek Thailand, nou ti bezwen tir avek tou.  Sid Afrik parey.

Alor nou’n pran bann mezir neseser Mr Speaker.  in annan en kantite, parey Franse i dir, vas et viens ant Cabinet.  Retournen, negosyasyon akoz parfwa nou osi nou’n bezwen debout for pou nou pa totalman ouver nou pei avek sa bann demann.

Konnsekans advers Mr Speaker.  An dizan sa, mon pa pou dir osi ki pou napa ditou konsekans advers.  Konsekans advers pou annan, me selman nou, nou annan letan.  1, pou prepar nou, avek bann peryod tranzisyon ki nou annan, apre dezyenmman i annan serten sekter par egzanp ki ozordi i fermen e ki avek letan nou pou bezwen ouver.  E parfwa, en bann sa bann sekter i deza ouver.  Par egzanp labank.  Lasirans i deza la.  Savedir menm si anba WTO nou bezwen formelman ouver li, i pa pou afekte nou me i kapab annan deka, bann lezot areas ki nou’n napa swa me ouver.  Par egzanp mon a donn ou, Odyo-vizyel, serten lot servis ki ozordi i fermen e i pou annan serten lenpakt.  Mon pou koz manti si mon pou dir napa okenn lenpakt.  Selman ki mon kapab asire parey mon’n dir.  Nou’n pran ase proteksyon, ase safeguard pou asire ki an zeneral, Sesel pou benefisye plis ki okenn lenpakt advers.

 

MR SPEAKER

Kestyon 120, OnorabFideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si Gouvernman i kapab aste serten masin lo hire purchase? Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mersi Onorab.  Mr Speaker, sistenm hire purchase i annan pou bi prensipalman ed konsomater ki vwar ki zot napa ase mwayen pou aste lo kredi, bann pti byen konsomab par egzanp televizyon, cooker, pake eksetera, kot i kapab peye dan en peryod letan e i ganny sarze en pti lentere over time.  Akoz ki bann Departman Gouvernman i planifye e apre ganny en alokasyon bidzeter toule lannen pou fer zot bann depans, sa i fer alor ki Departman Gouvernman pa bezwen sistenm hire purchase me sepandan, serten parastatal ki pa budget dependent, zot kapab servi sa fasilite an relevans avek kestyon lo kote aste serten masin par egzanp.  Zot kapab osi servi leasing.  Leasing i pou bann gro lekipman, hire purchase li i pou bann pti lekipman.

I zis ankor pou wrap up kestyon.  Nou pa krwar ki:- nou krwar poudir nou pou komans met enpe plis dezord si nou allow bann Minister/Departman Gouvernman komans al pran en fridge lo hire purchase.  Petet loto lo leasing i ava ganny konsidere dan en baz global.  Be si tou Minister, tou pti Departman i oule al pran en fridge, en cooker lo hire purchase. Demen ler ou krwar in peye, pa’n peye, apre i retourn lo Bidze.  Nou pou kree en dezord ki nou pa oule ouver en laport.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i konsidere ki i ekziste plis dezavantaz ki lavantaz, ki zistifye rezon akoz Minister Finans pa otoriz tranzaksyon okenn Departman Gouvernman pou pratik hire purchase?  Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker, parey mon’n dir hire purchase i plito en laspe konsonmasyon.  E pou go back taler lo kestyon Onorab Vel, kimannyer ou tackle en kestyon konfli.  Ozordi nou problenm dan Bidze.  Nou bezwen plis lenvestisman.  Me ki nou pe vwar toulezan?  I annan plis presyon pou konsonmasyon par Gouvernman, par bann lazans lo byen e servis, goods and servis, lo saler eksetera.  I pou dan lentere pei si nou met plis lanfaz lo lenvestisman, lo depans lenfrastriktir lo semen, lo lekol, olye ki nou gaspiye, nou depanse kot pa neseser.

Sa laspe hire purchase, pou retourn lo la.  Ankor parey mon’n dir ou.  Si tou Departman Gouvernman demen i komans kot en landrwan, pran en set sofa.  Ok.  Si ou bezwen en set sofa, ou met dan ou Bidze lafen lannen.  Ou bezwen 4 fridge, ou met dan ou Bidze.  Gouvernman i donn ou pou aste.  Si Finans i dir ou, nou pa kapab donn ou 4, nou a donn ou 2, ou aste.  Me nou pa oule en ka kot demen tou lazans Gouvernman pe, parey ou pe dir, pe donn bal dan hire purchase, pe rod, rod keksoz, ki ler ou krwra ou’n donn en dimoun en Bidze pou 4 fridge, in aste 8, apre demen ou vwar poudir i annan arrears partou.  Menm Gouvernman i drwa partou e ki nou Gouvernman nou bezwen ale, anmas sa.  So, lo sa baz, mon pou mentenir klerman ki nou pa pou otoriz Gouvernman vreman practice hire purchase.

Parey mon’m dir, si parey lo kote leasing, Gouvernman i vwar demen poudir i annan lavantaz olye ki toulezan nou pe aste en kantite lote.  Petet nou a konsidere, pran loto lo leasing.  In arive dan lepase.  Me selman ou kestyon i pa lo leasing.  Mon reste lo sa laspe hire purchase.  Larepons i non.  Nou pa pou ankouraze.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker.  An vi sa issue konfli, eski Minis i kapab dir nou akoz son Minister pa’n santi li enportan pou fer en cost benefit analysis pou determinen bann mwayen finansman parey hire purchase ouswa leasing ki i en pli bon opsyon lon term, ki par egzanp dan Departman Lapolis kot nou vwar dan bann Bidze anyel i annan en gran konponan ki ganny dedye pou lwe transpor e si sa pa i en mwayen pou adres sa issue lo en long term basis? Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Onorab, analysis, nou’n fer.  Parey mon’n dir, premye konklizyon nou’n dir, Gouvernman pa pou ale dan hire purchase, unless i annan en polisi pou tou dimoun ki poudir sa lannen, nou bezwen 10 fridge, 50 fridge pou tou Minister, nou ava fer.  Nou pa pou oule ki sak Minister i ganny latitude pou ale.  Mon’n reponn sa 2 fwa, mon pa pou al lo la.

Me pou reponn ou kestyon.  Lo kote leasing, mon’n dir taler.  I en opsyon ki kapab marse pour nou.  Selman ki nou pe fer, nou pe les bann regilasyon.  Lalwa in pase.  Prezan bann regilasyon pe ganny prepare e once sa i ganny pase, mon krwar leasing i en opsyon ki Gouvernman pou regarde, sirtou pou son bann loto.  Selman nou ava fer sa once everyting is in place e ler nou Bidze, nou cycle Budget in fini pran.  Petet sa lannen i pou enpe tro tar pou nou al ladan.  I a donn nou letan lannen prosenn pou vwar kimannyer i marse, ki bann term eksetera e nou ava konsidere.

Leasing definitivman i annan en potansyel.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 121, Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab donn nou Lasanble detay lo proze pilot lenplimantasyon performance based budgeting program? Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mersi Onorab Arnephy pou kestyon.  Mr Speaker, pou komans mon larepons.  Mon komans mon larepons par eksplike en pti pe kimannyer sa Program Performance Based Budgeting pou benefisye bann dimoun ki pe ekoute kot lakour.  PBB i en nouvo pratik ki pe ganny adopte partou dan lemonn pou devlop Bidze lo en relasyon ant bann progranm staz finansman e bann rezilta e sa bann progranm i ekspekte delivre.  Prosedir sa progranm i en zouti tre enportan ki bann Administrater e progranm i kapab servi pou zer bann depans bidzeter pli byen e pli efektivman.

Pou konkretiz sa, mon’n fek eksplike, program performance based budgeting i baze lo 3 eleman.  Dabor rezilta.  Savedir ki rannman final nou ekspekte.  Stratezi.  Ki bann diferan fason pou ou ganny sa rezilta final e aktivite.  Ki aktyelman bann keksoz konkret ki ou bezwen fer pou ou arive reisir sa rezilta final.  Swivan inisyasyon PPBB an 2012, bokou travay mazer ti ganny fer pou adres sa progranm dan nou sistenm finansyel e pou gid, koman pou servi sa sistenm in osi ganny fer.

Depi 2013 Mr Speaker, sa sistenm pe ganny teste, dan en faz pilot parey ou’n dir, anba direksyon Labank Mondyal ek Minister Finans, dan Minister Ledikasyon e Minister Resours Natirel kot striktir bann progranm in ganny fer e bann endikater performans in fini ganny devlope.  An vi ki Gouvernman an antye i ekspekte adopte PPBB disi 2017, in annan detrwa sesyon travay avek bann Sekreter Prensipal e Sef Ekzekitif, pou agrandir zot konesans lo kimannyer sa progranm i marse e bann benefis ki i ekspekte anmennen.  Enn bann lorganizasyon kle ki’n ganny idantifye e sa progranm pou benefisye zot en kantite, se zisteman Lasanble Nasyonal, an sa ki konsern ganny lenformasyon pli konkret lo bann depans bidzeter ki Gouvernman pe antreprann.

Parey zot konnen, bann workshop ti’n ganny fer pou donn en apersi bann Manm lo sa progranm.  En sesyon spesyal ti osi ganny fer avek Komite Finance and Public Accounts pou konsantre lo lenplimantasyon, ki sa progranm i kapab kontribye anver travay sa Komite.

Pour Bidze 2015, sa 2 Minister ki ansemoman pe komans aprann servi sa sistenm, pou soumet zot Bidze an servan sa progranm.

Lot group ki pou komans servi sa progranm in fini ganny deside par Konsey Minis e sa i Minister Finans, Komers e Lenvestisman, Minister Litilizasyon Later e Labita e Minister Zafer Entern.  E lannen apre, tou leres Minister pou vin anlinny parey nou’n dir, pour ki PPBB i lanse an totalite disi 2017.  Mersi Mr Speaker

MR SPEAKER

Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou Lasanble ki sanzman mazer eski nou pou vwar an relasyon avek alokasyon Bidze, vizavi bann Minister, Departman e Lazans once ki sa progranm i vin operasyonnel dan son totalite?

E dezyenmman, ki pou rol nou Lasanble Nasyonal dan sa prosesis, avan ki Bidze final i vin devan nou Lasanble pou laprouvasyon?  Mersi.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker, sanzman mazer ki ou pou vwar dan alokasyon se an term prezantasyon.  Ozordi nou annan en Bidze toulezan ki dir ou, lala kantite reveni ou ekspekte.  Lala kantite depans par Minister e setou.  Petet par kategori, saler, goods and services eksetera.  Whereas nou pou move away from zis ou ganny sa, ou depans sa.  Tou Minister son Bidze pou bezwen montre sa amount ki i pou depanse, ki bann progranm ki pou annan ladan e i pou bezwen parey nou’n dir isi, donn bann endikater.  I pou bezwen donn endikater, par egzanp lendikasyon dizon en legzanp.  I pou dir ou ozordi mon annan en enrolment rate sepa of 90 percent.  Lannen prosenn mon pou depans sa e pour mwan target mon rezilta pou vin 92.  Lannen apre pou 95.  En legzanp.  Setadir, nou pou move away from en prezantasyon klasik ki nou vwar ozordi, avek en prezantasyon ki lie, parey nou’n dir, la ou kantite larzan ki ou gannyen e ki rezilta ou ekspekte.  Prezan, ki ankor konsekans sa ?  Se ki dan bann lannen plitar, nou a kapab dir ek bann Minister, regard.  Ou Minister Finans, ou ti annan bann endikater swivan, baze lo sa ki ou ti’n gannyen, sa ki ou ti dir ou pou fer.  Ou rate of performans par egzanp, zis 50 poursan sa ki ou’n dir ou’n kapab fer.  Par kont ou, Minis Ledikasyon, dan sa dernyen 3 lannen, nou vwar poudir ou rate of success lo ou bann performans i 90 percent.  E sa 1.  I a montre Gouvernman, poudir Prezidan poudir be regarde, be Minister Finans laba i fer 3an, larzan pe donn zot, menm zot menm zot Lasanble Nasyonal e lepep an zeneral a dir, be sa Minister laba, mon pe gete detrwa lannen la, zot ganny larzan me selman performans pa bon.  E sa i ava ede osi pou nou dir, be regard.  Bann Minister ki fer pli byen a ganny plis larzanakoz performans i baze lo:- rezilta i baze lo alokasyon.

E ki rol Lasanble Nasyonal Mr Speaker se mon krwar Lasanble Nasyonal i annan en rol enportan pou dabor, kontinnyen demann kestyon, edik dimoun, edik zot constituence lo ki savedir sa kalite sistenm e ki benefis i anmennen pou zot.  E sirtou, nou annan Public Accounts Committee ki osi dan lavenir a viz son kalite kestyon ki i demande lo ok, akoz ou’n ganny tan, ou’n depans tan.  Akoz ou pa’n depans sa, ou’n ganny retar.  E i a dir ou, be tel Minister, tel Minister, tel Minister nou vwar poudir lannen apre lannen, ou performans pa pe monte.  E awareness e sansibilizasyon atraver bann sesyon parey nou pe fer ozordi, atraver bann Committee tel ki Assurances.  So, this is it Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vidot.

HON KEVIN VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou si zot annan lentansyon met bann regar spesyal konsernan sa 3 nivo ki in eksplike, sa se result, strategy, activity, ki baze avek sa Program Performance Based Budgeting?

E osi, eski nou ekspekte i annan serten rediksyon dan bann serten Departman ou Lofis Gouvernman ou en logmantasyon atraver sa sistenm ki pou al ganny enplimante?  Mersi bokou.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker, wi.  Sa 3 keksoz, sa 3 laspe ki ou’n mansyonn lo la, i zisteman bann, the way pou operationalize sa sistenm.  Parey nou’n dir, dabor ou pou bezwen 1, met ou bann targets la.  Ou bann performans ki ou’n targete.  E dezyenmman, ou bezwen dir dan ou Bidze kimannyer ou pou fer li.  Ki bann keksoz ki ou pou fer li.  Ki bann proze ki pou fer ou atenn sa.  Par egzanp ankor dan ledikasyon.  Sepa si ou oule en success rate lo maths school leavers, sepa kwa.  Lala ki ou bezwen fer.  Lala ki bann aksyon ki ou bezwen fer.  Bann training ki ou bezwen pran.  Kantite Teacher ki ou bezwen eksetera, eksetera.  So, definitivman sa i pa zis en keksoz ki nou met la.  I the way ki bann lenstriman ki ganny servi pou operationalize li.

E parey mon’n dir taler.  Pou reponn ou dezyenm parti ou kestyon.  Mon sipoze byensir.  This is why ou sorti kot en sistenm pou al kot en lot akoz i pou permet ou pou vwar bann Minister ki pa pe achieve zot target, zot bezwen pa zis eksplike, me nou bezwen go back enn fwa akoz.  Kekfwa i annan en bon rezon parfwa akoz zot pa reach en target.  Me selman si en Minister konstaman ou deryer ou target, i bezwen bann kestyon ki nou bezwen poze.  Alor sa i pou en fason enportan pou asire ki larzan ki ganny allocated, parey Lasanble i toultan demande, goes into results. Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, nou’n ariv alafen Question Time.  E mon ava ekskiz Minis parmi nou e nou ava zwenn 11er.  So, nou pou adjourn ziska 11er.

 

(BREAK)

MR SPEAKER

Bon, nou ava kontinnyen avek nou travay.  Lot item lo Order Paper se Second Reading en Public Bill.  Radiation Safety and Security Bill, 2014 e Bill pe ganny anmennen par Minis pour Lanplwa e Devlopman Resours Imen, Minister Alexander.  E mon pou demann en Motion for Second Reading.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 64(2), mon move ki nou lir sa Bill en dezyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, Mosyon i ganny segonde.

 

MR SPEAKER

Ok.  Mon ava envit Minis pou entrodwir son Bill.

 

 

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mersi Mr Speaker e bonzour zot tou.

Mr Speaker, sa Proze de Lwa Proteksyon e Sekirite kont Radyasyon, pe ganny prezante pou laprouvasyon Lasanble Nasyonal, pour ki sa Proze de Lwa i vin an fors e ganny enplimante.  Lazans Enternasyonal Lenerzi Atomik, IAEA, ti ganny etablir an 1957 koman en Lorganizasyon non-gouvernmantal otomonm anba Nasyon Ini, UN.  I annan 151 manm e Sesel i enn son manm.

Mr Speaker, Sesel ti vin en manm IAEA an Septanm 2002.  Nou ti sinny en Lagreman Bilateral avek IAEA pou met an aplikasyon bann prekosyon an koneksyon avek Trete kont Propagasyon Zarm Nikleer, ki ti vin an fors le 19 Zilyet 2004.  Koman en manm IAEA, Sesel i oblize entrodwir Lalwa Nasyonal pou protez tou sours sa kategori radyasyon ki danzere pour lasante imen, parey nou dir an Angle, ionizing radiation e asir proteksyon kont radyasyon.

Mr Speaker, radyasyon i en sours lenerzi tre for ki nou kapab ganny ekspoze avek sorti dan latmosfer e osi atraver masin oubyen lekipman ki annan en sours radyasyon.

Mr Speaker, resers in montre ki radyasyon i kapab annan lefe negativ lo imen, si i ganny ekspoze avek en sours par lao limit akseptab.  Sa lefe i kapab ganny manifeste dan 2 fason prensipal.  Si nivo radyasyon i vreman o, lefe dan lasante sa dimoun pou deswit tel ki brile lo lekor.  Me par kont, si nivo i pa o, me i touzour par lao limit, i pou pran letan pou vwar lefe negativ dan sa dimoun.  Par egzanp, i kapab devlop serten maladi tel koman kanser.  Mon oule fer resorti ki avek evolisyon ki pe arive dan lemonn, osi byen ki Sesel, litilizasyon teknolozi lie avek radyasyon pe ogmante.  Isi Sesel, devlopman dan Sekter Lasante, Sekter Endistriyel enkli Lendistri Labwason, konstriksyon semen e aktivite drile ki pe deroule pou rod petrol i endik potansyel pou servi plis sours radyasyon.  Sa i fer ki lakantite travayer ki kapab ganny ekspoze avek radyasyon pou ogmante.  Alor, en striktir legal i absoliman neseser pou asir proteksyon e sekirite kont radyasyon e anmenmtan, ganny lasistans teknik avek IAEA e lezot partener enternasyonal.

Mr Speaker, poulemoman, napa regilasyon ki etablir limit ki en dimoun i kapab ganny ekspoze avek ionizing radiation e materyo radyoaktiv.  Sa pa vedir ki ti napa provizyon pou proteksyon piblik lo sa nivo.  I enportan pou fer resorti ki anba Lalwa lo Sekirite ek Lasante dan Landrwa Travay, Occupational Safety Health Decree ki kouver nou bann aktivite ekonomik, nou ti kapab osi servi pou aktivite relye avek radyasyon.  Par egzanp, nou ti reisir detrwa lannen pase, pou fer ki travayer Minister Lasante avek Biro Standar Sesel ganny fournir avek bann badge ki mezir nivo ki zot pe ganny ekspoze avek radyasyon dan zot travay.  Me avek sa Proze de Lwa, nou ava annan en kad legal ki pou permet nou al pli lwen ankor, tel ki penaliz litilizasyon lenportasyon, transfer eksetera, materyo radyoaktiv san lotorizasyon.

Sa Proze de Lwa, Proteksyon e Sekirite kont Radyasyon a zwe en rol siplemanter pou amelyor dekre proteksyon ek lasante okipasyonnel e prodwir en kad Legal pou protez travayer kont aksidan e maladi dan sa kalite lanvironnman travay.

Mr Speaker, sa Proze de Lwa pou anmenn plizyer benefis pou pei, anplwayer e travayer.  Sa bann benefis i enkli garanti proteksyon ek standar pou travayer ki ganny ekspoze avek radyasyon dan zot lanvironnman travay e manm piblik an zeneral, met anplas en mekanizm efektiv pou asir bon ladministrasyon e kontrol lo prosedir travay relye avek radyasyon, promot en kiltir baze lo bon mezir lasante e sekirite kont radyasyon, asire ki Lotorite i desarz son bann fonksyon e aktivite dan en fason efikas, met Sesel anlinny avek son lobligasyon enternasyonal avek Lazans Enternasyonal Lenerzi Atomik, IAEA.

Mr Speaker, proteksyon ek sekirite i 2 konsept pli enportan ki pe ganny adrese par sa Proze de Lwa.  Proteksyon.  Dimoun e lanvironnman i bezwen ganny proteze kont risk radyasyon ki kapab, anba sirkonstans normal ouswa rezilta en aksidan.  Sekirite i konsern prevansyon, deteksyon dan ka vol, sabotaz, akse ki pa’n ganny otorize, transfer ilegal e lezot akt malisye ki enplik sibstans radyoaktiv.

Mr Speaker, pou enplimant sa 2 konsept, nou bezwen annan en Lalwa konpreansiv.  Sa Proze de Lwa i divize an 15 Parti e mon pou koz lo serten Parti ki pli relevan.  Par egzanp, sa Proze de Lwa i fer provizyon pou met anplas en lotorite konpetan ki pou administre aktivite relye avek radyasyon dan Sesel.  Sa Proze de Lwa i osi fer provizyon pou ki tou endividi ki an posesyon ouswa ki anvi posed okenn lekipman radyoaktiv, i pou bezwen fer laplikasyon e ganny donnen en license par sa lotorite konpetan ki mon’n mansyonnen.  I osi annan provizyon pou fer lenspeksyon dan bann landrwa ki servi materyo radyoaktiv par lenspekter.  Sa Lalwa i osi gouvern lenportasyon, leksportasyon, transportasyon e kondisyon pou transport materyo radyoaktiv.  An ka en dezas relye avek aktivite radyasyon, sa Proze de Lwa i osi fer provizyon pour ki i annan en plan dirzans Nasyonal pou kapab fer fas avek en tel evantyalite.

Mr Speaker, parey tou Lalwa, i annan lofans ek penalti si okenn endividi pa respekte provizyon sa Proze de Lwa.  Parey mon’n mansyonnen, i pou annan en lotorite ki pou gouvern sa Proze de Lwa.  Sa lotorite i pou mon Minister e son fonksyon pou enkli:-

Devlop policy pou etablir standar anver proteksyon lasante piblik, sekirite e lanvironnman kont okenn lefe advers potansyel, lie avek ionizing radiation, an akor avek bann prensip fondamantal proteksyon radyasyon.

Etablir regleman e donn gidans neseser dan lenplimantasyon sa Lalwa.

Enspekte e evalye bann dimoun ki annan license pou verifye si zot pe pratik an konformite avek sa Proze de Lwa e pran mezir neseser dan ka kot Lalwa pa pe ganny respekte.

Etablir e mentenir en rezis Nasyonal konsernan bann sours radyasyon e dimoun ki annan license e garanti proteksyon lenformasyon dan sa rezis.

Kolabor avek lezot lazans gouvernmantal pou etablir en sistenm kontrol konsernan leksportasyon e lenportasyon.

Enplimant mezir pou asir sekirite bann lekipman e fasilite asosye avek materyo radyo aktiv.  Sa i enkli mezir proteksyon fizik pou detekte e reazir anver bann aksyon ki pa’n ganny otorize.

Etablir e mentenir en plan preparasyon an kolaborasyon avek lezot lazans neseser, pou pli byen reazir an ka en sityasyon dirzans ki enplik materyo radyo aktiv.

Enform manm piblik, Medya e lezot lazans lo laspe proteksyon e sekirite bann aktivite e pratik enkli lensidan, aksidan e bann aktivite abnormal.

Mr Speaker, preparasyon in deza ganny fer dan mon Minister kot en Unit in ganny etablir pou desarz fonksyon anba sa Proze de Lwa.  I annan 6 Zofisye dan mon Minister ki’n ganny formasyon avek Lazans Enternasyonal Lenerzi Atomik, enkli en Zofisye ki’n ganny anploye spesifikman pou asiste dan desarz fonksyon sa Lotorite.

Mr Speaker, Lazans Enternasyonal Lenerzi Atomik in deza donn mon Minister plizyer lekipman ki kontrol e mezir radyasyon.  Sa bann lekipman i ava ed nou dan deteksyon e kontrol bann diferan sours radyasyon.

Laprouvasyon sa Proze de Lwa lo Proteksyon e Sekirite Radyasyon a donn en nouvo lelan dan letablisman en striktir regilatwar pou kontrol tou sours radyasyon dan Sesel.

Sa Proze de Lwa pe ganny propoze pou donn anplwayer ek travayer lenformasyon lo danze e risk ki annan dan sa tel kalite biznes.  I pou ofer en mekanizm ki ava anpese oubyen redwir aksidan e maladi dan travay e donk, fourni dekwa prosedir administrativ pou kontrol nenport evantyalite.  I ava osi amelyor korperasyon teknik ki Sesel i annan avek Lazans Enternasyonal Lenerzi Atomik.

Mr Speaker, i bon note ki konsiltasyon lo sa Proze de Lwa in ganny fer avek bann Lotorite konsernen tel ki Minister Zafer Etranzer, Lofis Prokirer Zeneral, Minister Lasante, Biro Standar Sesel, Komisyon Reveni Sesel, Departman Risk e Dezas e Lotorite License.

Mr Speaker, mon oule remersye sa Lasanble pou latansyon ki zot in donn mwan pandan prezantasyon sa Proze de Lwa.  Avek zot sipor, mon Minister pou kapab kontinnyen travay pli dir, pou asire ki lasante ek sekirite dan landrwa travay i kontinnyen amelyore pou vin pli prodiktiv.

Alor, mon rekomande ki Lasanble Nasyonal i aprouv sa Proze de Lwa Proteksyon e Sekirite kont Radyasyon dan Sesel.  Mersi.

MR SPEAKER

Bon, deba i ouver.  Onorab Dugasse.

 

HON MELVAL DUGASSE

Mersi Mr Speaker.  Proze de Lwa devan nou Lasanble ozordi i enn tre enportan, ki pou san dout anmenn bokou benefis pou nou pei, ki pou ede anmenn Sesel lo sa lot letap enportan dan nou devlopman ekonomik.

Mr Speaker, dan sa faz devlopman, i tre enportan ki nou kontinnyen ranforsi nou bann framework Legal.  Sesel i en pei remarkab kot i konsern nivo rapidite devlopman, kot nou’n vwar bokou nouvo prodwi e nouvo teknolozi pe kontinnyen ganny entrodwir dan nou pei.

Mr Speaker, sa Proze de Lwa devan nou Lasanble ozordi i san dout en fri nou progre e devlopman.  Parey nou konnen ki tou devlopman i annan benefis pour pei e bezwen byen ganny zere akoz i annan son lenpakt.  Souvandfwa, lenpakt devlopman i ganny partaze lo nivo sosyal e sirtou lo laspe fizik ki konsern lasante, sekirite e lanvironnman piblik.  Wi.  Nou pep i kontan letan Gouvernman i met anplas bann loportinite pou devlop biznes e fer lavi vin pli fasil, me nou pep i osi konsyan ki sa bann devlopman pa devret a okenn moman met lasante ou sekirite piblik an danze.  Se zisteman konteni sa Proze de Lwa devan nou ozordi.  Mon krwar ki i enportan ki nou eksplik nou pep kwa ki nou definir koman radyoaktiv.  Radyoaktiv i en fenomenn natirel e bann sours radyasyon ki form parti dan nou lanvironnman.  Bann sibstans radyasyon e radyoaktiv i annan bokou benefis dan diferan domenn.  Depi benefis medikal, endistriyel pou zener lenerzi e osi dan lagrikiltir.  Alors, risk ganny ekspoze avek radyasyon, sirtou par bann travayer ouswa manm piblik i toultan prezan.  I enportan ki sa bann risk i ganny byen kontrole e evalye.  Bann aktivite tel koman litilizasyon radyasyon dan swen medikal, Sekter Lagrikiltir, Litilizasyon bann materyo radyoaktiv e koman nou depoz bann waste radyoaktiv i devret swiv byen bann safety standar ki byen ganny etablir.

Mr Speaker, Leta i annan sa responsabilite Nasyonal pou regulate bann safety standards e se sa konteni sa Proze de Lwa.  Bann standar enternasyonal etablir par IAEA i la pou ede siport Leta pou kapab zwenn bann lobligasyon anver prensip zeneral Lalwa Enternasyonal.

Sa Proze de Lwa i fer provizyon ki Minister konsernen i met anplas en Lotorite konpetan ki pou responsab pou radyasyon.  Son safety standar, sekirite e proteksyon.  Se Minister Lanplwa ki pou responsab pou devlop bann polisi Nasyonal, mezir e kontrol regilatwar, pou fer sir ki Lalwa i vreman efikas e morde.  Se sa menm Minister ki pou egalman etablir standar e proteksyon lasante piblik.  La Mr Speaker, nou vwar kot sa Minister pou annan sa lobligasyon pou li travay tre pros avek bann lezot partener tel koman Minister Lasante, SBS, DRDM, Departman Teknolozi eksetera.  Alors, mon oule lans en lapel pour ki tou partener i travay ansanm pou fer sir ki sa lenplimantasyon Lalwa i vreman efektiv.

Pour ki sa Proze de Lwa i byen ganny enplimante, nou bezwen annan staff konpetan ki annan skills apropriye lo radyasyon.  E la kot Capacity Building an term training i devret vin en konponan enportan akoz nou annan mankman mendev konpetan dan sa field.  Nou bezwen train nou dimoun pour ki zot kapab fer byen zot louvraz.  Byensir, avek laprouvasyon sa Proze de Lwa, IAEA pou donn nou sipor an term Capacity Building, pou ede enplimant sa Lalwa.  Alors, mon lans en lapel avek bann zenn pou sezi sa loportinite.

Mr Speaker, en pwen tre enportan ki sa Proze de Lwa i pe touse se sa laspe lenspeksyon.  Sa Proze de Lwa i fer provizyon ki i annan en progranm lenspeksyon ki pou sirvey e asire ki sa Proze de Lwa i byen ganny enplimante.  Bann lenspekter pou annan pourvwa pou antre e enspekte landrwa ou egzamin okenn letablisman ki prodwir, itilize ou stor bann lekipman ki annan konteni radyoaktiv.  En pourvwar ki bann lenspekter ti napa avan.

Sa proze de Lwa i osi ranforsi bann Konvansyon ki’n ganny ratifye oparavan, an relasyon avek Health and Safety.  Legzanp Mr Speaker, Konvansyon 81 Labour Inspection 1941. Sa Konvansyon i fer privizyon Legal pou en sistenm lenspeksyon pou ranforsi bann provizyon Legal ki relye avek kondisyon travayer e bann landrwa travay, avek bi protez travayer.  Sa Konvansyon i definir fonksyon sa bann lenspekter e pouvwar ki zot annan pour zot kapab fer zot travay.

Konvansyon 161 Occupational Service 1985.  Sa Konvansyon i osi adres bann mwayen prevansyon par rapor avek landrwa travay e i osi promouvwar lasante fizik e mantal travayer.

Mr Speaker, pou konklizyon, sa Proze de Lwa devan nou Lasanble ozordi i en lot reisit enportan parkour ki Parti ki mon reprezante dan sa Lasanble in lite pou travayer dan Sesel.  Sa Proze de Lwa i zisteman pe met bann provizyon ki pou protez nou bann travayer e piblik an zeneral.  Sa Proze de Lwa pe tous en laspe tre enportan.  Sa se asir sekirite e safety travayer.

Avek sa enn de mo Mr Speaker, mon pou aport mon sipor pour sa Proze de Lwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Bresson.

 

HON GALEN BRESSON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, radyasyon, sa Radiation Safety and Security Bill ki nou pe diskite ce matin. Mon konnen i annan bokou dimoun ler i ekoute i kapab vwar be eski relevans?  Ki son relevans dan Sesel?  E i annan osi bokou i mazin bann laspe enternasyonal, sirtou Chernobyl i vin dan latet bokou dimoun.  Dernyenman Zapon osi i vin dan latet bokou dimoun.  Eski sa i en bann keksoz ki nou pa vwar Sesel akoz i vreman, i Nuclear Fusion pe donn elektrisite.  Me akoz kekfwa ki nou pe pas sa radiation? Me eski – pour mwan bomaten mon ti a kontan ki bann dimoun i met zot e sitie zot pou dir ki radyasyon i dan ler partou letour nou e sa fodre zot realize i la.  E akoz son lafors dan latmosfer depi dan lannen 1800, bann Syantis in realize ki zot kapab servi li dan diferan fason, me sa Bill i pran sa laspe radyasyon e i fer zis en keksoz avek.  I oule kree e osi devlope, adopte.  Devlop sa ki nou apel en safety culture vizavi human errors.  Akoz apre tou, radyasyon apre ki in dekouver, son bann lafors ki i kapab fer avek, i annan serten mekanizm masin ki ganny servi e sa bann masin i ganny manipile par imen.  Si nou annan tro bokou radyasyon, i kapab koz nou e bokou dimoun i konnen i asosye ek kanser.  Me par kont, si nou servi li byen, i ed nou.  E pour kree sa safety culture vizavi sa human error, mon ti a kontan kekfwa ki mon pas en pti pe lo bann diferan laspe ki nou vwar radyasyon ozordi e akoz nou bezwen annan sa Bill anplas.

Annou regard en kou dan laspe medikal.  Kote i ekziste e kekfwa nou pa pe pran sa analysis.  Bokou dimoun mon krwar i konnen dan X-ray, ler nou fer X-ray, i annan radyasyon me lekel ki manipil sa X-ray machine? I en imen.  Kote?  I dan en landrwa anfermen, byen proteze.  Akoz?  Be lekel ki swiv tousala?  Lekel ki fer sir ki sa laspe i an norm e konformite e ki sa radyasyon pa esape?  Apre osi, lekel ki regarde sa live span sa masin?  Ler i fini, ki arive avek?  Eski i annan dimoun pe enspekte si napa leak dan sa masin?  Tousala, sa Bill i ganny regarde.  E X-ray i enn ki bokou dimoun i servi medikalman, ki nou tou nou ganny ekspoze avek e nou servi li dan en form medikal pou detekte si en dimoun i ganny okenn maladi, enkli Kika scan, CT scan.  Zot osi zot annan bann laform radyasyon ladan.  E tousala i dan laform medikal ki nou ganny ekspoze dan en landrwa medikal.

Me par kont, nou osi annan radyasyon ki ganny servi pou tretman bann selil kanser, redwir bann groser timer, ouswa redwir bann douler.  Radyasyon osi i ganny servi.  Bann masin i ganny servi.

Annou get en kou dan laspe akademik e laplikasyon syantifik.  Dan nou bann lekol, dan nou Liniversite, dan bann laboratwar.  Zot osi i servi bann form radyasyon pou regarde, bann plan, bann zannimo, kimannyer pe grandir?  Zot servi radyasyon.  I annan bann lekipman ki zot servi ki annan radyasyon ladan.  Eski zot get bann polisyon?  Polisyon dan ler, dan delo.  Later.  Dan nou later.  Ki kalite later?  Ler nou analiz nou later, i annan bann form lekipman ki nou servi radyasyon pou analiz nou later.  I annan bann lekipman ki ganny servi ozordi ki servi radyasyon, ki track ocean currents.  Ozordi Sesel nou antoure ek delo.  Mon asire nou annan sa bann lekipman, i track bann ocean currents around nou pou deside kote tousala i pase.  Sa bann lekipman i annan radyasyon.  E zot bann ki pli efikas ozordi.

Carbon dating.  Kekfwa nou pa tro, tro servi sa me enn ki Minis menm in mansyonnen i dekouver grander oil field.  Ozordi nou pe koz lo leksplorasyon delwil dan Sesel.  Pou dekouver ki grander en oil field ozordi se en form an servan radyasyon ki ganny itilize akoz i vwar ki i pli kapab detekte grander en oil field.

Dan en lot laspe, lendistri.  Dan laspe lendistri, radyasyon i ganny servi bokou e vwar koman pli efikas fason pou touy mikrob.  Medikalman, instead of pran bann lekipman ki nou servi dan medcine, nou steriliz li avek high temperatures. Nou kapab servi en form radyasyon e li i steriliz tou bann keksoz.  I pli efikas ki bann high temperatures.

E ozordi nou annan boutey delo.  Tou bann Manm Onorab, nou annan boutey delo devan nou.  Rivers osmosis.  I servi UV rays pou tir bann mikrob dan delo.  Laplipar zot i servi sa.  But it’s radyasyon.  Tou sa bann lekipman pe antre Sesel.  Delo i annan en kantite lakonpannyen ozordi.  Lekel pe regarde?  Kwa ki pe antre?

Nou osi vwar ki i annan bann lot sulfurdioxide, nitrogenoxide dan lanvironnman.  Bann fabrik ki ganny mete dan bann lekipman ki fer sa ki nou apel bann fire detectors ki nou mete ozordi.  Pe ganny ankouraze pou met dan tou lakour dimoun.  Be sa fabrik ladan i annan radyasyon e li i detekte pou konnen si i annan en dife dan en landrwa e la i alert nou.

Dan lagrikiltir, bokou radyasyon i ganny servi dan bann diferan lekipman, pou li kapab detekte, instead of bann pestisid, mon met la, akoz zot vwar ki i pli efikas ki bann pestisid e i pli bon pour imen.  Konsonmasyon imen.

Overall Mr Speaker, mon’n pas enpe pou montre ki dan lanvironnman, nou servi en kantite laspe e kalite radyasyon e se pourkwa mon’n dir, sa Bill i vize ver sa safety culture, vizavi human errors akoz imen ki pou servi.  E ozordi sa Bill limenm, i get direkteman sa lotorite, ki ler ou pe enport bann lekipman, i la pou regulate.  E i bezwen fer sa tre, tre byen.  I annan bann landrwa ki bann lotorite i ganny peye en sonm larzan toulezan pou vin tyek bann lekipman dan bann diferan lendistri.  Li ki ganny peye par sa bann lakonpannyen ouswa sa bann lendistri, si dan Gouvernman, pou vin regarde, pou asire ki bann standar radyasyon i still a norm sa lekipman, i pa’n sot son letan, napa okenn problenm.  Se sa lotorite ki ganny peye par sa bann dimoun.

Nou osi annan dispossable use.  Kimannyer ou dispose sa bann lekipman?  Sa Bill i deal ek sa direkteman.

Lokasyon.  Kimannyer ou servi.  Lenz ki ou servi dan serten landrwa pou servi radyasyon.  Tousala i ganny regulate.

Safety measures.  Bann sinny.  Eski i annan bann signs pou dir e osi byen, transportasyon bann lekipman.  I enportan pou dir.  Nou annan sea port, nou annan air entry osi kot Airport.  Transportasyon bann lekipman i bezwen dan en kondisyon ki safe, secure.  E ler ou pe tir sa bann lekipman, nou bezwen asire.  E la mon krwar sa lotorite sa Bill i fer provizyon pour tousala.

E pour mwan Mr Speaker, avek sa 2 pti parol, mon krwar mon pou siport sa Bill akoz i pe fer, i pe anmenn en bon laspe e i pou kree sa safety culture vizavi sa imen ki pe servi e radyasyon ozordi Sesel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Bill devan nou i enn ki enportan akoz i deal ek sa laspe safety e sekirite an sa ki konsern bann materyel ki emit radyasyon, ki kapab danzere pour lasante imen.  E i osi deal ek bann materyel ki radioactive e ki an prensip, i kapab ganny servi pou menm fer bann zarm avek.  Parey nou kapab vwar, sa Bill i kouver ziska nuclear material.

Me selman Mr Speaker, dan sa Bill, bokou lanfaz i ganny mete lo ionizing radiation e en pti gin lanfaz i ganny mete lo bann non-ionizing radiation.  Me letan mon’n ekout entervenan ki’n koze avan mwan, Onorab Bresson, in fer sorti en kantite legzanp kot bann non-ionizing radiation i ganny servi dan plizyer lendistri dan nou pei.  E donk sa i demontre lenportans pou nou egalman met bokou lanfaz lo sa bann non-ionizing radiation, egalman parey nou pe mete lo bann ionizing radiation.  Sa bann non-ionizing radiation i bann ki annan low frequency, menm par egzanp si nou pe servi UV rays dan reverse osmosis.  Nou pe servi bann UV rays ki annan en relatively low frequency ki tonm dan non-ionizing radiation.

Me mwan Mr Speaker, ek tousala, mon santi ki sa serten nivo lanfaz ki devret ganny mete, i annan en serten nivo lanfaz ki devret ganny mete lo non-ionizing low frequency radiation, akoz zot osi zot poz en menas pou lasante imen.  La nou pe koz bann electro-magnetic radiation ek bann frekans ba, parey nou annan isi, tre frekan.  Bann radiowaves, microwaves, nou pe koz infrared waves, nou pe koz visible lights.  Nou pe koz UV rays.  Nou konnen poudir si ou annan bokou – si ou ekspoze pour bokou letan avek larder soley, ou riske devlop kanser lapo.  Sa in ganny prouve siyantifikman.  So, sa bann non-ionizing radiation i osi danzere ki bann ionizing radiation. Bann ionizing radiation, zot en pti pe pli danzere dan le sans ki ou pou ganny afekte bokou pli vitman si ou ganny ekspoze avek, ki letan ou ganny ekspoze avek en non-ionizing radiation. So Mr Speaker, mon krwar pou dir Minis i devret egalman pran sa an konsiderasyon akoz mon vwar mansyon ladan plizoumwen lo ionizing radiation.

Mr Speaker, okenn travayer Seselwa, okenn travayer, okenn imen ki ganny ekspoze ek bann non-ionizing radiation dan son travay, i devret kapab li osi ganny advised e enformen e proteze accordingly lo nivo ionizing radiation ki lir bann radyasyon ek bann frekans ki vreman o.  Sa bann radyasyon i posed ase lenerzi ki pou sanz, ki pou fer bann sanzman dan bann molikil dan bann cells dan ou lekor.  I pou destabiliz zot e i pou koz bann domaz dan ou bann tisi e dan ou bann selil e se la donk kot i pou koz bann maladi parey kanser.  Se pour sa rezon ki nou vwar bann proteksyon serye i ganny pran, par egzanp X-rays i enn sa bann ionizing radiation. Ler ou al Lopital, i annan bann proteksyon ki ou ganny demande pou ou mete.  Bann heavy metals, led, zot servi.  Pou fer sir ki ou pa ganny afekte avek sa bann radyasyon e sa bann radyasyon pa ariv bann landrwa kot i pa sipoze arive pou koz domaz pou ou lasante.

Donk alors Mr Speaker, i normal, mon satisfe, mon apresye lefe ki nou pe anmenn sa Lalwa e avek li pou annan bann regilasyon lo ki fason sa bann radyasyon pou ganny servi dan bann lenstans kot nou bezwen servi zot pou bann bonn koz, parey mon’n koz lo la.  Parey X-ray i ganny servi dan Lopital.  I byen ki ozordi nou pe ganny prezante ek en Lalwa ki pou osi gid nou lo ki fason ki bann lezot radioactive materyel pou ganny servi, pou ganny handle, pou asir sekirite e safety bann dimoun ki met zot lavi a risk pou deal e travay ek bann tel materyel.  I byen osi ki nou pou osi annan prezan sa Lalwa ki garanti sekirite sa bann materyel, pou fer sir ki zot pa tonm dan move lanmen e ganny servi pou fer ditor limanite, olye fer dibyen.

Mon pa konnen Mr Speaker ki volim radioactive materials ki ganny servi e ki kalite, oubyen ki ganny transborde dan nou pei, me sa ki mon konnen i se ki koman en pei, nou bezwen pran bann mezir pou fer sir ki zot ganny handle byen, san risk pour lasante bann ki pe handle sa bann materyel e nou bezwen pran tou mezir sekirite pou garanti ki zot pa tonm dan bann move lanmen.  Nou bezwen fer sir ki i annan regilasyon ki strikt, ki gouvern transbordman sa bann materyel dan nou pei.  Nou pe koz safety, nou pe koz aksidan.  Tousala i bann size enportan ki nou devret pran o serye e ki sa Lalwa ki devan nou, oubyen sa Bill ki devan nou i deal avek.

Donk Mr Speaker, sa ki mon anvi vwar sorti kler dan sa Bill i se ki i donn Sesel sa kapasite pou fer sir ki sa lotorite konpetan i kapab efektivman organiz en emergency incident response, pou nou kapab efektivman deal ek en aksidan dan sa domenn, ki demann en quick and effective response.

Nou bezwen sorti, Mr Speaker, ler nou’n fini etablir, ler nou’n fini vot pour sa Lalwa.  Nou bezwen vitman sorti ek en Radiation Safety Manual ki ganny swiv to the letter, pour ki tou bann travayer Seselwa ki travay dan sa domenn i a kapab servi bann radioactive materials e lezot materyel an kestyon properly and safely.  Nou pou bezwen kapab annan en Radiation Safety Program ki a enkorpor laspe training, laspe lenformasyon lo bann hazards ki sa bann materyel i poze.  Bann lefe biolozik ki sa i kapab annan lo en dimoun.  Nou bezwen kapab annan sa kapasite pou fer dimoun konpran bann health effects ki i annan ler ou ganny ekspoze ek bann radyasyon ki annan en high frequency pou en kour dele letan, oubyen bann ki annan en low frequency pou en gran kantite letan.  Bann mezir protektiv ki bann dimoun i bezwen pran lo ki fason monitoring e disposal of radioactive materials i devret kapab ganny fer, eksetera.  So, nou bezwen annan sa progranm ki kouver tousala anplas e ki sorti from sa Lalwa, dek ki Lasanble Nasyonal i aprouv li.

Sa morso Lezislasyon Mr Speaker e la mon ava fer en rekomandasyon avek Minis.  Sa morso Lezislasyon i devret kapab fer provizyon pou en Radiation Safety Committee ki li i ava ansarz pou fer en comprehensive radiation safety program ki a enkorpor bann size ki mon’n koz lo la e ki menm Minis dan son lentervansyon in koz lo la.

Mr Speaker, sa size i telman serye ki Gouvernman pa zis bezwen vin ek bann polisi ki kler e ki transparan, ki gouvern lafason ki radioactive materials i kapab e devret ganny safely servi dan nou pei, me nou bezwen osi annan bann mekanizm ki pou garanti compliance an relasyon ek lafason ki sa bann materyel i ganny handle e i ganny garde an sekirite.  E nou bezwen annan strict radiation control regulations.

Mr Speaker, tou travayer Seselwa e etranze ki travay dan nou pei i annan drwa pou annan en safe work place e i nou devwar e nou responsabilite pou nou protez nou bann travayer.  Nou bezwen annan bann lanvironnman travay ki safe, kot en travayer pa riske ni son lasante, ni son lavi.

Alor, pou konklir mon a dir, i pou nou responsabilite pou nou ozordi dan sa Lasanble Nasyonal pas sa Proze de Lwa e donn full proteksyon nou bann travayer vizavi zot lavi e zot lasante.

Avek sa Mr Speaker, mon ava osi dir poudir i pa zis bann travayer ki travay dan sa bann domenn ki pou ganny ekspoze avek sa bann tel radyasyon.  Lepep Seselwa an zeneral.  Alor sa ki nou pe fer ozordi se protez lavi, lasante lepep Seselwa e donn zot sa lanvironnman kot zot kapab grandi ladan, an bonn sante.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Proze Lalwa Proteksyon e Sekirite kont Radyasyon i annan en lenportans kapital pour Sesel.  Sa Proze Lalwa in vin a en moman tre enportan, en moman karakterize par en zefor serye dan Sesel, ki annan koman son lobzektif fondamantal.  1, met Sesel azour avek plizyer bann standar enternasyonal, an fas avek bann diferan aktivite ekonomik.  Aktivite dan Sekter Servis e lezot ankor ki pe ganny pratike isi dan Sesel.  Aziste nou bann Lalwa e permet li lo en nivo ki permet li ganny respekte nou bann lobligasyon enternasyonal.  Kree bann provizyon legal pou zisteman donn sekirite e proteksyon lavi imen.  Sa Proze de Lwa in ganny striktire an 15 Parti ki definir e aprofondir konteni bann eleman swivan:-

Standar pou proteksyon travayer lasante piblik, proteksyon sekirite lanvironnman travay kont okenn lefe advers and radiation.  En rezis Nasyonal konsernan sours radyasyon e tou sa ki annan en license.  En sistenm pou kontrol sours radyoaktiv e anrezistre bann license pou servi materyo radyoaktiv.  Etablir tou rapor neseser.  Gard rikord e sa ki bezwen an akor avek Lagreman ki sovgard sa Protokol ki’n ganny konklir avek Lazans Enternasyonal Lenerzi Atomik ouswa IAEA.  Mezir regilasyon pou asir sekirite bann materyo radyoaktif, lekipman e bann fasilite asosye avek, enkli mezir pou proteksyon fizik e pou detekte, anpese, reazir anver bann aksyon ki pa’n ganny otorize, ki enplik bann tel fasilite materyo, lekipman e fasilite.

Mr Speaker, Proze Lalwa i osi definir konteni fonksyon sa lotorite ki pou annan responsabilite pou zer sa Lalwa ler i vin anfors, atraver sa bann konteni swivan.

Pou etablir regleman e donn gidans neseser dan lenplimantasyon sa Act. Pou etablir standar anver proteksyon lasante piblik, proteksyon, sekirite e lanvironnman kont okenn lefe advers, potansyel lie avek ionizing radiation, an akor avek bann prensip fondamantal proteksyon radyasyon e sekirite nikleer.  Pou fer sorti amande, sispann oubyen kennsel lotorizasyon pou fer okenn pratik ki enplik materyo nikleer.  Pou definir kwa ki merit ganny kontrole par sa bann regilasyon e kan pou aplik bann ekzanpsyon.  Pou enkspekte e evalye bann dimoun ki annan license, pou verifye si zot pe pratik an konformite avek Lalwa anba sa Act. Pou pran mezir neseser dan ka kot Lalwa pa pe ganny respekte, oubyen kot bann regilasyon dan sa Act pe ganny vyole par bann dimoun ki annan license.  Pou definir lobligasyon bann dimoun ki annan license, enkli laranzman finansyel ki zot bezwen respekte koman en kondisyon pou zot kapab pratik zot biznes.  Pou rod konsey e pwennvi bann expert dan performans son fonksyon, atraver rekritman servis bann konsiltan.  Donn kontra pou bann proze spesifik, oubyen etablir bann lazans lo en baz part time, oubyen permanan.  Pou etablir e mentenir en rezis Nasyonal konsernan bann sours radyasyon e dimoun ki annan license e garanti proteksyon lenformasyon dan sa rezis.  Pou etablir e mentenir en sistenm Nasyonal pou gard kont e kontrol materyo nikleer e en sistenm pou license materyo nikleer e etablir en sistenm pou fer rapor e gard rikord.  Pou etablir e enplimant korperasyon avek lezot lazans Gouvernman, en sistenm kontrol konsernan lenportasyon ou leksportasyon materyo radyoaktif e nikleer.  Zot bann sours lekipman, lenformasyon ek teknolozi ki ganny vwar neseser pou asir proteksyon ek sekirite e pou enplimant bann lobligasyon enternasyonal.

Mr Speaker, mon oule note an pasan ki poulemoman, nou napa okenn regilasyon ki etablir limit ki en dimoun i kapab ganny ekspoze avek sa ki nou apel radyasyon e materyo radyoaktiv.  Isi Sesel, lakantite dimoun ki ganny ekspoze dan zot louvraz i kapab ant 300 a 400 par lafen 2014.  Pa egziste okenn prodiksyon legal ki penaliz litilizasyon lenportasyon, transfer eksetera, materyo radyoaktiv ki pa’n ganny otorize.  Anba Lalwa lo Sekirite ek Lasante dan landrwa travay, swa Occupational Safety and Health Care Degree, Chapter 151 i kouver zis serten parti nou bann aktivite ekonomik.  Alor, Proze Lalwa konsernan Proteksyon e Sekirite Radyasyon a zwe en rol konplemanter e fortifye Lalwa lo Sekirite Lasante dan landrwa travay.

Mr Speaker, i kler ki enn parmi bann lobzektif sa Proze de Lwa se pou ofer proteksyon kont risk asosye ek ler en dimoun i ganny ekspoze avek radyasyon.  Pou ofer sekirite kont materyo radyoaktiv e nikleer, osi byen ki safeguard e etablir en lorganizasyon ki a kontrol tou sa ki konsern radyasyon, touzour dan kadreman bann standar enternasyonal.  I ava asir standar proteksyon pour tou travayer e manm piblik ki antre an kontak avek radyasyon, deteksyon e aksyon dan ka vol, sabotaz, transfer ilegal oubyen bann lezot aksyon malisye ki enplik materyo radyoaktiv, lekipman ek bann fasilite asosye avek radyasyon.  Pou kapab protez bann endividi, sosyete e lanvironnman travay, Minister Travay ek Devlopman Resours Imen pou inisye mezir apropriye pou asire ki bann sours radyoaktiv dan landrwa travay, oubyen anba son zirisdiksyon ou kontrol pou ganny garde sen e sof e pe ganny proteze an sekirite pandan zot tan servis e alafen zot letan servis.  I promouvwar en kiltir proteksyon e sekirite bann sours radyoaktiv.  I preskrir e donn responsabilite Gouvernman pou asir proteksyon e sekirite bann sours radyoaktif.

Mr Speaker, sa Proze Lalwa Proteksyon e Sekirite Radyasyon ki pe ganny propoze, pou donn anplwaye e anplwayer lenformasyon lo danze e risk ki annan dan sa kalite biznes.  Pou ofer en mekanizm ki ava anpese oubyen redwir aksidan e maladi e donk fournir bann prosedir administratif, pou asir kontrol dan sir konstans kot en lensidan i tap devan nou laport.

Mr Speaker, sa Proze de Lwa, Proteksyon e Sekirite Radyasyon ki pe ganny propoze pou ganny administre oubyen ganny enplimante par sa Lotorite ki pou ganny etablir dan Minister Travay e Devlopman Imen.  Laprouvasyon sa Proze de Lwa lo Proteksyon e Sekirite Radyasyon a donn en nouvo lelan dan letablisman en striktir regilatwar pou kontrol tou sours radyasyon dan Sesel.  I ava ede pou amelyor korperasyon teknik ki Sesel i annan avek Lorganizasyon IAEA.

Mr Speaker, mon konpran lobzektif stratezi sa Proze de Lwa.  Mon konpran son benefis ki i annan pou nenport ki travayer e sitwayen Seselwa.  Finalman, mon konpran son benefis ki i annan dan konteks proteksyon nou lanvironnman, okenn lezot nasyonalite Seselwa ki dan Sesel.  Alor, napa okenn dout ki sa Lalwa pou protez zot.  Ki mon pou vot anfaver sa Mosyon, Proze de Lwa Proteksyon e Sekirite kont Radyasyon.  Mr Speaker, mon remersi ou.

 

MR SPEAKER

Onorab Lebon.

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, sa Bill ki Minis in prezante ozordi, i enn ki bon pour nou pei.  I pe koz lo proteksyon e sekirite kont radyasyon nou dimoun dan landrwa travay.

I bon fer resorti Mr Speaker, ki rasyonnal sa Proze de Lwa.  Se ki san sa Proze de Lwa, napa okenn provizyon legal ki penaliz litilizasyon, lenportasyon, transfer eksetera, materyo radyoaktif san lotorizasyon.  Sa Proze de Lwa konsernan Proteksyon e Sekirite Radyasyon a zwe en rol siplemanter pou amelyor degre proteksyon e lasante, Occupational e prodwir en kad legal pou protez travayer kont maladi e aksidan dan sa kalite lanvironnman travay.

Mr Speakr, parey Minis in fer resorti, Sesel ti vin en manm IAEA an Septanm 2002.  Nou ti sinny en Lagreman Bilateral avek Lazans Enternasyonal Lenerzi Atomik, sa ki nou apel IAEA, pou met an aplikasyon bann proteksyon an koneksyon avek Trete Non-Polification zarm nikleer, ki ti vin an fors le 19 Zilyet 2004.  Koman en manm IAEA, Sesel i oblize entrodwir Lalwa Nasyonal pou protez tou sours sa kategori radyasyon ki danzere pour lasante imen.  Sa ki nou’n koz lo la, ionizing radiation i asir proteksyon kont radyasyon.

Mr Speaker, kestyon bokou nou a demande, ki sityasyon aktyel kot i konsern radyasyon Sesel?  Aktyelman Sesel napa okenn provizyon legal ki kontrol sours oubyen materyo radyoaktif ki deza dan nou pei, ki pe antre dan nou pei e ki pou antre dan lefitir.  Nou napa okenn provizyon legal ki kontrol ki kantite oubyen nivo radyasyon nou bann travayer ki pe travay avek sa bann sours i kapab ganny ekspoze avek.  Napa non pli okenn Lalwa ki protez manm piblik an zeneral kont okenn sityasyon kot zot kapab ganny ekspoze avek radyasyon.  Laprouvasyon sa Proze de Lwa i ava premyerman asire ki tou sa ki mon’n mansyonnen avan i ganny kontrole e anplis, sa i a ede pou edik manm piblik e sosyete an zeneral lo danze asosye avek radyasyon e materyo radyoaktif.  I ava osi kontribye pou redwir aksidan e maladi ki kapab ganny koze par radyasyon e asire ki i annan anplas en mekanizm, an ka okenn sityasyon i devlope lo nivo Nasyonal, an sa ki konsern radyasyon.

Sa Proze de Lwa Mr Speaker, i osi fer provizyon legal ki permet penaliz litilizasyon, lenportasyon, transfer materyo radyoaktiv san lotorizasyon.  Sa Proze de Lwa konsernan proteksyon e sekirite radyasyon a zwe en rol siplemanter pou amelyor degre proteksyon e lasante occupational e prodwi parey mon’n dir, sa kad Legal pou protez travayer kont aksidan e maladi dan sa kalite lanvironnman travay.  Mon bann koleg MNA in sit bann legzanp kot i annan bann diferan landrwa ki servi sa bann kalite prodwi radyoaktiv.

Me wi Mr Speaker, nou koman en manm IAEA, nou bezwen meet bann standar sa Lorganizasyon.  Alors ki nou vwar.  Laprouvasyon sa Proze de Lwa i ava fer ki:-

1.  Nou annan en striktir legal anplas pour bann aktivite asosye avek radyasyon.

2.  Asire ki nou annan en sistenm regilatwar efikas pou enplimant e regle tou aktivite ki konsern radyasyon.

3.  Asir lenplimantasyon e kontrol bann standar ki ava ede protez travayer e manm piblik kont lefe danze radyasyon e osi annan en sistenm anplas pou garanti sekirite an ka vol, akt malisye oubyen transfer ilegal materyo radyoaktiv.

Mr Speaker, sa Proze de Lwa i osi annan son bann benefis.  Sa Proze de Lwa pou anmenn plizyer benefis pou pei, anplwayer e travayer.  Sa bann benefis i enkli kontribye anver sipor, bann rekomandasyon Lazans Enternasyonal Lenerzi Atomik.  Asire ki lotorite konpetan, en competent authority i desarz son bann fonksyon e aktivite dan en fason efikas.  Garanti proteksyon e standar pou travayer ki ganny ekspoze avek radyasyon dan zot lanvironnman travay e manm piblik an zeneral.  Promot en kiltir baze lo bon mezir lasante ek sekirite kont radyasyon.  Met anplas en mekanizm pou asir bon ladministrasyon e kontrol lo prosedir travay, an ka okenn evantyalite radyasyon.  E Minister Lanplwa e Resours Imen i pou sa Lotorite konpetan ki pou responsab pou enplimant sa provizyon anba sa Act.

Pou konklir Mr Speaker, pour mwan, sa Proze de Lwa lo Proteksyon e sekirite radyasyon a donn en nouvo lelan lo letablisman regilatwar pou kontrol tou kous radyasyon dan Sesel.  I en bon pa e osi i pou anmenn plis korperasyon teknik ant Sesel e IAEA.

Avek sa 2 pti mo, mon pou donn mon sipor a sa Proze de Lwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Samson.

 

HON DEREK SAMSON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour e bonzour tou dimoun.

Mr Speaker, Radiation Safety and Security Bill 2014. Mr Speaker, en tel Proze de Lwa devan nou Lasanble, zis parey in ganny refer sorti par Minis, i vin avek plizyer lobzektif.  Enn parmi se pou protez piblik kont okenn sans pou ganny ekspoze avek tro bokou radyasyon.  Akoz Mr Speaker ?  Se akoz tro bokou radyasyon parey in ganny fer sorti i kapab ankouraz oubyen koz serten konplikasyon avek nou bann selil, bann selil ki trouve dan nou lekor e an retour, permet lezot maladi tel parey kanser.  Minis in koz ase lo la Mr Speaker.

Mr Speaker, mon krwar i enportan ki i ganny refer sorti ki tro bokou doz e lakantite letan ki en dimoun i ganny ekspoze avek radyasyon i evantyelman determin nivo gravite konplikasyon ki en dimoun i kapab eksperyanse, apre ki in ganny ekspoze avek radyasyon.  Mon realize ki bokou in ganny dir lo sa size me permet mwan stress Mr Speaker.  Mon pou met lanfaz lo radyasyon ki ganny servi pratikman preski toulezour kot Departman X-ray, avek bi ki nou reste konfortab avek sa servis medikal, kot nou tou nou konnen nou al fer tes X-ray dan pe rod nou lasante.  Ler mon pas dan sa Proze de Lwa, mon vwar ki evantyelman, sa preski 12 staff ki direkteman travay avek X-ray kot sa Departman pou definitivman benefisye avek en tel Proze de Lwa, letan ki zot pe osi ganny proteze anba lezot Lalwa.

Zis pou note Mr Speaker, pandan lasemenn i annan anviron 125 a 150 tes X-ray ki ganny fer kot sa Departman e sa i enkli CT scan, ki fer an total i annan alor, 5 masin X-ray kot sa Departman.  Alor dimoun ki pli dan risk ganny ekspoze avek radyasyon se evantyelman bann Dokter e bann Ners ki travay dan lasal X-ray e byensir zot a risk, si zanmen zot napa mezir proteksyon pou zot lekor, depandan lakantite letan ki zot pe travay avek X-ray e ganny ekspoze avek.

Erezman Mr Speaker, kot Departman X-ray, striktir batiman ki evidaman nef, i ofer sifizaman proteksyon pou bann staff, espesyalman bann miray e laport ki annan en sirfas feray, en baraz feray, leaded protection kot i annan masin X-ray.  Par kont i reste enportan ki bann staff i a toutfwa annan zot bann lenz proteksyon, bann leaded apron.  E i ankourazan pou vwar ki sa Proze de Lwa i garanti ki sa bann tel rekomandasyon oubyen kondisyon pou ganny sirveye anba striktir oubyen prosedir ki sa menm Proze de Lwa pou kapab vin avek.

Mr Speaker, i fer alor ki Minister Lasante i enn parmi bann Minister ki pou pli benefisye direkteman atraver sa Proze de Lwa.  Sa Proze de Lwa pou ede asire ki sa Minister i mentenir standar kot Departman X-ray.  Parmi, i pou enportan ki sa Departman i ganny enpe plis staff, pou asire ki nivo e letan ki bann staff i ganny ekspoze avek radyasyon i a kapab ganny redwir.  Ki zot osi parey lezot staff Lopital, zot a kapab ganny rotate atraver lentrodiksyon en shift schedule pour bann staff.  Ki sa bann staff ava osi ganny en meyer Risk Allowance ki reflekte kalite risk ki zot pe travay avek.

Mr Speaker, i alor osi enportan refer sorti ki pasyan oubyen kliyan ki vin fer tes X-ray kot Lopital Sesel, ki zot napa rezon pou enkyet oubyen efreye, eksepte si en madanm i anvwadfanmiy, i pe al ganny baba.

Mr Speaker, i alor zeneralman safe pour tou dimoun fer X-ray akoz nivo kot Departman X-ray Lopital Sesel akoz nivo e lakantite letan ki zot ganny ekspoze avek radyasyon kot sa Departman i zeneralman minim.  E anplis Mr Speaker, sa Proze de Lwa devan nou bomaten i annan pour bi protez drwa tou dimoun kont okenn sans pou ganny ekspoze avek tro bokou radyasyon.

Mr Speaker, mon pa’n long, tre kourt e set avek plezir ki mon pou siport en tel Proze de Lwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Vel.  Onorab Vel.

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, nou Lasanble pe ganny demande pou aprouv Radiation Safety and Security Bill 2014 e mon krwar ki nou devret sezi sa lokazyon pou nou fer en refleksyon lo laporte sa Proze de Lwa ki nou pe al vot pou transform an en nouvo Lalwa.

Sa Proze de Lwa i met lanfaz lo Safety ek Security.  I enportan ki nou konpran byen ladiferans ant sa 2 mo.  Safety i annan pou fer avek lizaz en prodwi, tandis ki Sekirite i annan pou fer avek akse avek sa prodwi.

Mr Speaker, dan sa konteks, sa Proze de Lwa ki devan nou, Safety i konsern bann mezir ki fodre ganny met anplas pou asire ki bann dimoun, espesyalman bann travayer ki handle bann prodwi radyoaktiv e materyo nikleer, i fer sa san pran okenn risk pou zot lasante e lasante lezot dimoun.  Safety i enportan pou asire ki prodwi radyoaktiv e materyo nikleer pa poz okenn danze pour lasante piblik e ki nou osi isi Sesel, nou kapab retir enorm benefis ki bann progranm nikleer sivil i ofer.  Nikleer i reprezant en loportinite enorm pou limanite, pour vi ki i ganny servi pou promouvwar lape e devlopman e son lizaz i ganny fer dan en fason ki safe.

Mr Speaker, lo sa pwen mon pou demande ki sa nouvo Lalwa i ganny konplemante par bann lezot nouvo Lalwa ki kouver lezot prodwi e materyo ki kapab osi danzere ki bann prodwi radyoaktiv e materyo nikleer.  La mon pe koz lo bann kemikal e bann prodwi biolozik.  I annan serten alegasyon ki serten Seselwa in mor avek bann konplikasyon lasante, ki serten i sispekte in ganny koze par lefe ki sa bann dimoun ti ganny ekspoze avek serten prodwi kemikal danzere e ki zot ti napa proteksyon kont sa.  Mon dir ki sa i bann ka alegasyon akoz in napa okenn rapor ofisyel ki’n ganny etablir en lyen ant sa bann problenm lasante, avek lefe ki sa bann endividi ti ganny ekspoze avek serten kemikal.  Me mon swete ki sa pa ti leka.  Sepandan, mon osi swete ki si sa ti leka, ki bann tel levennman pa ariv ankor e ki bann Lalwa parey sa enn ki ava ede anmenn en nivo proteksyon dan nou pei e safety.

Mr Speaker, dezyenm dimansyon sa Proze de Lwa se sekirite.  Sekirite i vedir ki akse avek sa bann prodwi radyoaktiv e materyo nikleer i ganny strikteman restrikte a bann dimoun ki devret ganny akse e ki pou servi li byen.  Sekirite i osi vedir ki sa bann prodwi e materyo i ganny mete e servi dan bann landrwa kot risk aksidan e risk dezas natirel i limite.  Sekirite i lie avek safety akoz sekirite i asir safety.

Mr Speaker, sa 2 eleman, safety ek security bann prodwi radyoaktiv ek materyo nikleer i relye sa nouvo Proze de Lwa avek plizyer linisyativ ki Sesel in pran oubyen pe promouvwar.  I en kwensidans ki nou pe debat lo sa Proze de Lwa zis 1 mwan avan ki i fer ekzakteman 1an depi ki Sesel in zwenn en proze tre anbisye, ki ganny promouvwar par Linyon Eropeen avek Lazans Nasyon Ini, UNICRI.  Sa proze se chemical, biological, radiological and nuclear centre of excellence. E son bi se pou minimiz risk kriminel, natirel oubyen aksidantel pou amelyor safety e sekirite tou bann materyo ou prodwi kemikal, biolozik, radyolozik e nikleer.  Sa proze i enn ki tre anbisye akoz i pou fer ki nou fer nou lemonn i vin pli sir.  Partisipasyon Sesel dan sa proze enternasyonal i demontre langazman nou pei anver bann valer e linisyativ ki promouvwar safety dan lemonn e sekirite pour limanite.

Mr Speaker, safety e sekirite i labaz devlopman akoz i delivre lape, ki kondisyon pou devlopman dirab.  Sesel i senser dan son langazman anver lape e devlopman e nou senserite i ganny manifeste anver linisyativ nou diplomasi pou promouvwar konsept lekonomi ble.  E pou lans nou kandidatir pou ganny en syez non-permanan lo Konsey Sekirite Nasyon Ini pou peryod 2017/2018.  Atraver sa Proze de Lwa, nou pa pe zis promouvwar laspe safety e security pour Sesel, me nou osi pe fer kontribisyon ver lape e devlopman dan lemonn.

Atraver sa Proze de Lwa, Sesel pe zwenn lakominote enternasyonal pou promouvwar bon lizaz nou bann prodwir e materyo ki esansyel pou nou konfor materyel, me ki anmenmtan i poz en risk si zot ganny mal servi.

Atraver sa Proze de Lwa, Sesel pe partisip dan sa prosesis mondyal ki nou apel globalizasyon.  Globalizasyon pa zis vedir ogmant komers enternasyonal e tranzaksyon finansyel ant bann pei.  I vedir kreasyon en sivilizasyon mondyal letan bann pei i partaz bann valer komen e pou promouvwar bann bon pratik ki benefisye limanite an antye.

Atraver sa Proze de Lwa, Sesel pe armoniz son kad Legal akoz nou pe zwenn larestan lemonn ki pratik bann bon norm e standar eleve an sa ki konsern zesyon bann prodwi e materyo nikleer.

Mr Speaker, mon salye linisyativ Gouvernman pou entrodwir en tel Lalwa e felisit Minis responsab pour Lanplwa e Devlopman Resours Imen pou donn priyorite en tel dosye.  Mon pou aport mon sipor pour sa Proze de Lwa e ankouraz lezot Manm Onorab pou fer parey.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon.  Avanler mon donn – akoz nepli annan entervenan.  Me selman mon annan en bann lamannman ki tipografik.  Petet ou ti oule pronons ou lekor lo la, Leader of Government Business, an vi ou ki’n table li?

 

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Wi Mr Speaker.  mon ti a kontan senpleman soumet sa bann lamannman devan Lasanble pou laprouvasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mon krwar lamannman in ganny sirkile e Lofis Atorni Zeneral osi in aprouve.  So, mon krwar nou kapab enkorpor sa bann lamannman dan Bill.  Acting Clerk i ava note e Minister, ou ankor fit pou kontinnyen?  Ankor 15 minit.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, mersi.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Ou ok? Ou pa lafen nanryen?  Minister?

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Pardon?

 

MR SPEAKER

Ou pa lafen?

 

 

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Non, non, non, non.  Nou kontinnyen.  Mon ………..

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Right of Reply.  Right of Reply.

 

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Minis i fit Speaker.

 

MR SPEAKER

Fit.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Wi.  Nou ale.

 

MR SPEAKER

Ok, Right of Reply.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Ok. Mon a dir mersi Mr Speaker.  Mon’n ekout atantivman bann Onorab ki’n fer zot lentervansyon ozordi bomaten.  Zot lentervansyon, zot bann kontribisyon in vreman valab, ki pou ede bokou dan lenplimantasyon sa Lalwa.

Sa Lalwa, Proze de Lwa ki mon’n prezante ozordi bomaten i pou prevansyon e proteksyon kon aktivite relye avek radyasyon.  Avek laprouvasyon sa Proze de Lwa, mon Minister pou fer sir ki tou travayer e piblik an zeneral i garanti proteksyon kont radyasyon, atraver bann regilasyon e sistenm ki pou met anplas.

Parey zot in fer resorti bomaten, sa Proze de Lwa i en fri nou devlopman.  Sa Proze de Lwa wi, i pe konsantre parey nou dir an Angle, lo ionizing radiation.  Akoz sa?  Siyantis in prouve, in montre ki sa kalite radyasyon, si nou pa servi li byen avek proteksyon, i kapab koz en danze lo lasante imen.  Me ler nou koz non-ionizing radiation, i pa fer ase sa danzere parey lo lasante imen si nou servi li byen.  Nou pa kapab fer en Lalwa ki pou kree panik dan piblik, parey nou konnen ler nou pe servi nou microwave.  Me Minister, nou annan fason kimannyer nou pou edik nou piblik ler nou koz non-ionizing radiation.

Sa Lalwa i nouvo pour Sesel e ladan, once ki i aprouve, i pou priyorite fondamantal mon Minister, kot nou pou bezwen asize, vin ek en Policy e Standar ki ganny devlope, vize proteksyon travayer e lanvironnman kot lefe radyasyon.  La mon Minister, i pou nou manda pou nou kapab travay ek Medya, donn lenformasyon piblik lo sa bann benefis ki parey zot in mansyonnen, benefis radyasyon e ki son risk.

I annan ki’n fer resorti, ki’n demande lo en emergency preparedness plan. Provizyon i fer dan Lalwa ki mon Minister pou bezwen, ansanm avek Minister ki responsab pou Dezas, pou nou kapab vin ek en plan.  E sa mon donn zot mon garanti ki ler in aprouve, mon Minister pou devlope.

Sa Lalwa ki mon’n prezante bomaten i pou annan son benefis pour pei.  Pei limenm i annan en rol tre enportan.  Sa i montre ki ler nou’n aprouv sa Bill, ki nou Gouvernman i montre son langazman pou nou anmenn Sesel pli devan, anlinny avek devlopman ki pe arive dan lemonn e fer sir ki nou onor nou lobligasyon koman en manm Lazans Enternasyonal lenerzi pou Atomik.

Pour bann anplwayer ek travayer, i a donn zot, zot proteksyon e prevansyon.  Sa Proze de Lwa pou egalman demann anplwayer pou met anplas en bon sistenm proteksyon kont radyasyon dan landrwa travay, afen ki travayer ava travay dan en lanvironnman pli konvenab e pou asire ki sa lorganizasyon i azour avek standar konsernan radyasyon.  La mon Minister pou fer sir ki anplwayer e travayer i ganny lasistans neseser an term lenformasyon e bon pratik lo radyasyon, pou gid zot dan zot travay.  Lenspeksyon pou osi ganny fer lo en baz regilye par Zofisye mon Minister pou enspekte masin e lenfrastriktir bann lorganizasyon, pou asire ki zot pe fonksyonn an akor avek standar e Lalwa.

Sa Proze de Lwa pou permet Lotorite konpetan, ki mon Minister, pou pran aksyon legal kont okenn lorganizasyon ou endividi ki pa respekte sa Lalwa.

Mr Speaker, mon pa pou long.  Mon pou termin lo sa not kot mon pou demann sipor sa Lasanble pou aprouv sa Proze de Lwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon.  Lo merit e bann prensip zeneral sa Bill, nou ava pran en vot.  Tou bann ki anfaver?  Okenn ki kont?  Mon a ganny mwan en Formal Second Reading.

MADAM AG CLERK

A Bill of an Act to provide for Protection of Persons, Society and environment against the harmful effects of ionizing radiation, risks associated with exposure to ionizing radiation for the security of Radioactive and Nuclear Material and their safeguards and for designating a competent authority for radiation safety, security and protection and for matters connected therewith or incidental therewith.

 

MR SPEAKER

Bon, nou pou al lo Committee Stage or …………

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 91(1), mon move ki nou sot Committee Stage.

 

MR SPEAKER

Ok. Okenn ki segonde?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Segonde Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, nou a pran en vot lo la.  Tou bann ki anfaver?  Bon.  Mon a ganny en Motion for Third Reading.

 

 

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 71(1), mon move ki nou lir sa Bill en Trwazyenm fwa.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Motion is seconded Mr Speaker, Sir.

 

MR SPEAKER

Bon, nou a pran en vot.  Tou bann ki anfaver?  Okenn ki kont?  Mon a ganny en Third Reading.

 

MADAM AG CLERK

This Act may be cited as the Radiation, Safety and Security Act, 2014.

 

MR SPEAKER

Ok. Avek sa, nou Acting Clerk i, lavwa parey pour en announcer. Bill in fini pase e nou ava demann Minister avek son Sekreter Prensipal pou ekskiz zot parmi nou e nou remersye zot pou pas bomaten la avek nou.  Mersi bokou.

Bon, kant a nou, nou pou adjourn me ABC nou pe fer li 1.13 dan landrwa labitid.  Ok, nou adjourn ziska 2er.

 

(LUNCH)

(Mr Deputy Speaker in the Chair)

Mr Deputy Speaker

Bon, bonn apremidi tou bann manm e tou bann prezan isi.  Nou kontinnyen avek nou Order Paper pou ozordi, e lot item se Mosyon ki pou ganny prezante par Onorab Herbert Houareau manm elekte pou St Louis.  E mon ava envit Onorab Houareau pou prezant son Mosyon.

 

Hon Herbert Houareau

Mersi Mr Deputy.  Bonn apremidi Mr Deputy, bonn apremidi tou ban Onorab e en bonn apremidi spesyal pou tou zabitan St Louis.

Mr Deputy, Mosyon devan sa lasanble ozordi i lir konm swivan:- Sa Lasanble i demande ki Gouvernman i revwar nivo sipor lozistik, resours imen e lezot resours ki lorganizasyon NDEA e lezot lazans sipor i gannyen dan lalit kont drog ki pe kontinnyelman ogmante.

Mr Deputy, mon letan dan sa Lasanble pe ariv byento 3an e la ozordi mon pe pran sapo en drayver kanminyon dan Sesel, kot travay i limite.  Mon kanminyon pe vye, mon masin pe gronnyen e mon pe rann lafimen dan montanny e bann dimoun pe kriy lasasen e zot pa konpran ki pe pase.  Mon dir sa Mr Deputy, akoz nou pei pe fer fas avek en fleo drog ki Sesel an antye pe kriye.  Bann fanmiy pe kase e bann zanfan pe soufer dan nou pei Sesel.  Le problenm se ki drog pli for e pli sal pe rantre dan nou pei.  Sa ki apel eroin, asis e kanabis, sa zerb ki bokou i dir nou’n vin zwenn lo later e se Bondye limenm ki’n met li la.  Sa lapoud ki nou tou nou apel li, pe ravaz nou zanfan, nou bann fanm e zonm Seselwa ki pe perdi kouraz e pa kapab travay.  Bann lafors Gouvernman pe sey deal ek sitiasyon e san tretman pa kapab bare laliny dimoun ki annan pou tretman e bann fanmiy i dir zot nepli kapab.  E bann MNA i debout dan zot distrik e sey fer sa ki zot kapab.

Mr Deputy, mon oule dir sa avek Seselwa ki ozordi en MNA pa en vander drog.  En MNA i pa en dealer drog dan sa pei.  En MNA i pa ganny akse avek larzan piblik e mon dir sa akoz letan mon vwar en MNA aste en loto i akoz i pran en loan e i pa larzan personn.  En MNA i en sitwayen ki ganny elekte pou reprezant son pep.  E si i annan dimoun dan son distrik ki servi drog, ki vann drog e ki deal dan drog pou fer prostitisyon, i louvraz en MNA pou koz avek li e MNA i napa swa e pa kapab fer okenn diskriminasyon.  Nou pa kapab rezet sa dimoun akoz nou per sa ki dimoun i dir e la ozordi mon oule dir, sa i nou travay e nou bezwen kontinnyelman fer li pou ki nou distrik i kapab vin pli responsab.

Mr Deputy, mon dir sa osi akoz dan Sesel i annan dimoun ki zalou, gro ker e pa kontan son kanmarad progrese e dan bokou ka i pa kontan vwar son kanmarad bouze akoz li in fail dan son lavi.  Mon oule dir sa avek tou Seselwa, letan ou travay dir dan lavi i normal pou ou aste en loto e fer en lakaz ou fer en biznes e sa ki ou’n fer si ou’n fer li byen, legal e dan la transparans, pa per e pa rekile ek ou travay e kontinnyen bouz devan.  Parey en moto i dir ‘do no wrong, fear no man’.  Si ou pa fer nanryen mal, pa per personn.

Mr Deputy, Wellness Centre Les Canelles i annan sa load task e legzanp i la dan statistik ki mon pe al donnen sorti kot sa sant tretman.  Depi Out 2012 ziska Zen 2014 i annan 482 case labi drog ilegal ki’n ganny raporte e dan bann diferan laz, setadir 15 a 20 an- 62 ka, 21 a 25an – 110 ka, 26 a 30an – 155 ka, 31 a 35an – 88 ka, 36 a 40an – 42 ka, 41 a 50an – 22 ka, 51 a 65an – 1 ka.  Minister Lasante i pa kapab tenir avek sa bann gro depans ki bezwen latizann spesyal pou tret drog e zot pe demann bann dimoun pe kontribye.  E en sel dimoun pou trete i kout Minister Lasante anviron R1000 par zour avek tou depans enkli.  Ansanm avek sa, mon vwar ki drog i osi anmenn avek li lezot maladi tel ki Epatit C e kanser lefwa.  E la mon krwar ki tou bann eksper i merit zwenn  ansanm pou gid Gouvernman lo sa ki pou fer pou amelyor sa sityasyon dan nou pei.  Sa drog i osi anmenn adiksyon e adiksyon i vin avek prostitisyon ki pe kontinnyelman ogmante e sa pe vin dan toulede kote kot bann zonm ek fanm e parfwa bann akt imoral kot en koup i ladan.  Sa i montre ki Gouvernman e legliz i merit fer plis pou gete kimannyer pou dil ek sa sityasyon.

Mr Deputy, mon kit lasante e mon pran mon vye kanminyon e mon mont Montagne Posee e la osi mon vwar ki i annan en problenm.  Bann Zofisye Prizon i annan ki’n ganny arete e kondannen pou fer biznes drog dan prizon e pe osi fer santans prizon la ozordi dan landwra kot i ti travay.  Sa i montre nou ki Gouvernman pa toler bann trafiker e pou bann ki fer li i annan son rezilta.  Sityasyon dan prizon i kontrolab, me i annan ki toudmenm pase avek drog e telefonn.  E la i annan ki menm telefonnen dan 10er diswar konmsi i dan lotel 5 star. Sa i akoz bann gard prizonnyen i pa port tro atansyon lo bann deteni e dan serten ka si menm zot esey fer li, iannan serten ki met drog dan zot lonbri e dan zot konnson e menm al pli lwen dan zot trou deryer.  Zot nabou kasyet de bwat sigaret e en telefonn laba dan sa trou volkan.  Dapre lenformasyon ki mon’n gannyen, drog i rantre dan prizon e prizonnyen i zwe avek sa sityasyon e kriye ki zot pe viktimiz zot e kapitaliz lo sa lenstans pou zot kasyet drog dan zot parti sekre.  I annan ki telefonn zot fanmiy e dir ki zot pe ganny bate dan prizon, zis pou zot fanmiy donn larzan dan bann landrwa kot i merit e tou i kapab ganny aste.

Mon pou dir ek tou fanmiy si zot zanfan ou frer, ou ser i dan prizon, pa personn ki’n anvoy zot laba.  Se son konportman ki’n anvoy li laba e si ou kontinnyen siport sa, byento ou osi ou pou fer lerer e ou pou ariv ankor laba.  Laba sa bann prizonnyen i bezwen e zot merit donn sipor travayer prizon.  A tou moman, silvouple aret anvoy larzan e aret anmenn drog dan prizon.  Me toudmenm bann Gard Prizonnyen ozordi zot dir mwan ki zot ganny sipor zot departman dan Minister e bokou i ganny fer pou esey kontrol sa sityasyon dan prizon.  Pour bann gard ki onnet mon a dir zot mersi e kontinyen reste onnet menm si i annan ki maltret zot e menas zot pou fer zot ale.  Letan ou pa koronpi, napa bokou dimoun ki kontan ou.  Me mwan mon pou dir avek ou ki pa koronpi, Onorab Houareau i la pou siport ou.

Mon kit prizon dan mon vye konminyon e mon desann kot ansyen Coast Guard e la mon vwar bann zofisye lapolis VIC dan en kwen lanatir obor lanmer e pe reve ki zot pou annan en landrwa konvenab.  VIC i en tre zenn lafors dan lapolis me VIC pa pe ganny gete kimannyer i fodre.  E la mon demann mon lekor si i annan ki vreman anvi travay.  Drog pa lager zis politisyen, drog pa lager zis lapolis ou NDEA, me drog i lager tou dimoun ki pe viv dan sa pei.  VIC i annan zis en pti biro e letan mon pas laba dan sa biro, biro i frenmen e en lot gard in pret en biro pou li zis kapab tap son Rapor e bann zofisye VIC pe reve ganny en landrwa pou zot.  E la, mon lespri i travay pli bokou akoz bann dimoun i napa en landrwa meeting e zot pe fer meeting anba pye sed, mon repete anba pye sed, konmsi nou ankor pe viv an 1960.  Mon demann mon lekor ki kont e ki kalite laverite zot al rann letan zot ganny demande avek lotorite pli o.  Mon krwar parfwa ki tou laverite pa ganny dir.  Konfyans e disiplin napa dan sa lafors.  Koman en Manm Parlman mon pou dir sa pour ki sa sityasyon i ganny amelyore akoz nou bezwen annan en lafors konpetan pou kontinnyen lalit avek sa fleo drog.  Mon kont sa kalite travay e mon krwar ki lepep i bezwen ganny plis ki sa koman en rezilta.  Nou pa kapab annan en tim ki napa leksperyans ek training e pe deal ek sa bann tel sityasyon.  Silvouple annou sanz sa.

Mr Deputy, mon dir tou sa akoz mon oule zis zot realize kimannyer drog i kapab en zour ganny eliminen dan sa pei e dan sa tel kondisyon travay si sa bann zofisye i pa ganny en landrwa konvenab.  Me toudmenm, sa pti lafors VIC in fer enpe travay e zot dir mwan bann distrik ki annan plis drog ozordi i bann distrik enpe dan Was Mae avek Les Mae.  Depi Zilyet 2013 ziska Septanm 2014, anviron 73 case posesyon drog in ganny raporte e 4 case kiltivasyon.  Me si zot ti’n ganny byen formen e si zot ti’n ganny ase kapasite, zot rezilta ti ava bokou pli lwen e bokou plis ozordi.

Gronnyen dan mon menm, mon ale mon pran mon vye kanminyon e mon diriz ver lasose.  Landrwa ki NDEA i baze e landrwa kot drog i antre enpe e se lo por komersyal.  Dan sa gro ker soley, mon transpire e la mon vwar ki NDEA I en lafors byen striktire, byen disiplinen, byen kadre e pe esey fer en bon travay avek sa ki zot annan.  Sa bann zonm e fanm i gard zot sanfwa me i annan parfwa ki perdi lager e zot tonm dan tantasyon larzan me sa i tre, tre rar.

Ozordi NDEA i lo Ladig, i lo Praslin, i lo Erport, i lo por, i lo lanmer e osi pe ranmas lentelizans a letranze pou esey protez nou pei.  Laprev nou tou nou konnen e rezilta i la e lenformasyon i piblik.  Me pa tou ki zot kapab fer avek sa resours ki zot annan menm si nou vwar sa an plizyer milyon e en lafors bokou pli gran i neseser.  Mon dir sa akoz i annan ankor bokou pou fer konsernan drog dan sa pei.  Letan mon analiz statistik drog ki ganny deal avek par NDEA, mon vwar ki an 2012 bann distrik Les Mae, set a dir Les Mamelles, Cascade, Pointe Larue e Anse Aux Pins, i annan bokou larestasyon ki’n ganny fer.  E letan mon get sa statistik mon vwar par egzanp Les Mamelles an 2012 i ti’n ganny anviron 57 dimoun ki ti’n ganny arete ki reste dan sa distrik e anviron 86 dimoun ki’n ganny arete ki pa reste dan sa distrik.  Me an 2013 sityasyon Les Mamelles in amelyor konsiderableman.  E dan distrik lavil ki’n ganny pli afekte an 2012 e 2013 i Mont Fleuri e English River.

Letan mon osi get statistik 2012 e 2013, i fer mwan realize ki Praslin i pli o lo statistik.  E la an regardan mon vwar ki lannen 2014 ziska mwan Zen, NDEA in fer li en total 580 larestasyon pou drog e i annan bann ka ki efreyan.  E letan mon get statistik 2013 Mae, ti annan kanabis 122 ka, kanabis rezin 47 ka, plan kanabis 6, eroin 163 e Praslin ti annan 20 ka kanabis, kanabis rezin 1 ka, kanabis plant 4, eroin 10 ka ki’n ganny raporte.  Sa i montre nou ki konsonmasyon i la e pe toultan ogmante.  E sa bann statistik pa reflekte anviron 447 plant ki’n ganny sezi pandan sa menm lannen.

Dapre lenformasyon, en estimasyon ki mon’n gannyen, i paret ki i annan anviron 3,000 dimoun Sesel ki pe servi drog e anviron 1,200 dimoun ki pe konsonm bann drog dir tel ki eroin.  E NDEA pe fer son travay me i bezwen sipor nou tou dan sa pei pou lalit kont sa fleo.  Sa lager i koute e se larzan taks ki finans tou sa loperasyon.

Ozordi NDEA i vwar li neseser pou komans lalit bokou pli lwen pou kapab deal ek sa sityasyon.  Mon dir sa, akoz dapre lenformasyon i osi annan etranze ki pe fer trafik dan nou pei, e la mon a dir ki lenportasyon subitex en swadizan drog ki tret drog pe ganny anmennen dan nou pei par bann etranze sorti dan Was lemonn.  E sa kalite drog i osi ilegal dan nou pei.  E sanmenm sa bann dimoun ki zot maltret nou pep e nou pei e nou Gouvernman konmsi nou ankor dan pirog nanm e zot ki montre nou semen.  Mwan konman en manm Parlman mon pou annan en mesaz pour sa bann dimoun tre kler.  Gete ki zot annan pou fer e nou pei i annan lalwa e si zot kontinnyen zot pou ganny deal avek akoz lalwa isi dan sa pei i pou tou dimoun.

Pou terminen mon oule remersye tou bann dimoun ki’n ekout mwan.  Sirtou bann ki’n ekoute e pa kontan sa ki mon’n dir.  E mon swete zot travay ankor plis pou elimin sa fleo dan nou pei.  E nou isi dan sa Lasanble nou pou dir kontinnyen sa lalit e nou merit reisi akoz nou napa swa.  E mon pou demann sipor tou bann Manm Parlman isi dan sa Lasanble pou siport sa mosyon ki en lager ki tou dimoun dan Sesel i merit anmennen kot nou lakour, dan nou landrwa travay e antraver nou pei an antye.

E pou terminen, mon remersye davans tou dimoun ki pou vot an faver sa Mosyon.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon Mosyon in ganny prezante, okenn manm ki oule segonde?  Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Deputy Speaker, mon pou segonn sa Mosyon.  Tou lespri deryer sa Mosyon e mon anvi entervenir en pti moman.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, malgre reprezantasyon sa Mosyon nou kapab diskit lo la me selman lide deryer sa Mosyon mon krwar i en tre bon nide.  Nou bezwen avoue ki dan nou pei enn bann problenm vreman ki nou pe gannyen nou se avek drog.  Drog i vreman en gro, gro, gro problenm.  Now, e lazans prensipal santral ki deal ek sa zafer drog se NDEA.  Me NDEA pa li tousel li.  Si ou kalkile i annan en bon douzenn oubyen plis menm lezot lazans ki deal osi ki enterfer ouswa i annan en rol pou zwe ek sa roulman drog.  Ou annan ou depi son VICs, lapolis limenm an zeneral, ou annan ou FIU, Zidisyer, biro Atorni Zeneral, Prizon limenm, Friends of Prison ek bann lezot NGOs, ou annan ou Minister Zafer Sosyal ek Welfare e la kot Minister Zafer Sosyal diferan konponan, diferan bout lorganizasyon ki tous enpe sa zafer drog letan dimoun i ganny kondannen e tou sa epi letan i sorti dan prizon.  Ou annan ou IDC menm i involve to a certain extent akoz prizon i tonm lo zil.  Ou annan ou Custom, ou annan ou prosekisyon dan bout prosekisyon i gran crucial.  Ou annan ou Minister Lasante.  Taler in fer mansyon lo Hepatitis, SIDA, kestyon sereng ki tousala i tonm anba Minister Lasante.  Ou annan ou sekirite maritim, ou annan ou Lotortite Por, Lotorite Erport, Imigrasyon, e tou sa.  Tousala i bann diferan lenstitisyon ki annan en rol dan en fason ou lot pou zwe ek sa zafer drog.

Mr Deputy Speaker, sa Mosyon li i enpe kler e senp e Mosyon i rekonnet ki i annan parey mon’n dir lo konmansman, en problenm drog ki pe kontinnyelman detri e fer domaz dan nou pei e sa dan limenm i kler ki i annan plis drog danzere ki swa i vre drog savedir ki enpe pure ki apre i annan lot ki pwazon.  Drog pwazon mon apel li mwan.  Sa la nou pe koz lannet ki’n melanze ek tou sord lezot zafer, ki li koman ou pran, i annan detrwa ki’n mor lotrozour, ki letan ou pran enpe letan apre i touy ou.  I bann fake me selman ki anpwazonnen e ki sa bann drog ki nou pe koze i touye e i detri nou bann zenn.  I detri alor nou lafors travay, nou lafors prodiktiv akoz si keksoz i kontinnyen dan sa lapant annan dezour nou bann zenn fiy dan lavenir pou bezwen enport dimoun parey mon vwar i enporte la pou travay pou bezwen enport en bann pou marye osi.  Akoz i touy depi sa lafors prodiktiv tou.  Lo kote travay, lo kote biolozi e therefore i detri osi fitir nou pei ek nou pep, se Sesel koman en nasyon ki ganny detri atraver sa zafer drog.  Sa i premye pwen ki mon oule met devan.

Dezyenm pwen se ki sa bann ki responsab pou sa sityasyon, savedir sa ki fer vini sa bann drog e sa ki vann li se ki bann dealer ensi deswit, pa neseserman ki zot tou ki alor bann Lotorite ki mon’n mansyonnen, bann Lazans ki mon’n mansyonnen, i pa neseserman deal avek sa sityasyon dan en fason korek.  E bann ki servi sa drog osi i pa ganny deal dan en fason neseserman apropriye e byen dan tou sirkonstans.  Par egzanp an vites nou pou vwar ki dernyen fwa bann legzibit ti ganny detri ?  Ki dernyen fwa ki bann legzibit in ganny vole, in perdi?  Ki arive letan i perdi?  Kestyon konmsi ou poze.  Letan nou’n ekout nouvel dan bann letan resan, nou remarke ki en kantite zenn manrmay i ganny kondannen ek drog me napa en gran kantite drog lo zot, en sigaret en line ensideswit.  I annan enn la Cascade ki fek ganny kondannen pou sepa 8an, i ti annan li mon krwar zis en sigaret lo li, i pa pe trafik, i pe possess.  I ganny kondannen menm en kantite.  Ou vwar lot ki li i ti annan trafficking, i ti annan drog ki lakantite ki trafficking, me i ganny kondannen mwens letan.  Vwar la i deza annan en defayans.  Ou annan ou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Non, akoz i annan dimoun ti pe koze laba. Mon ti pe…

 

MR DEPUTY SPEAKER

The mic is yours.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Ou annan ou osi bann ki pe anmenn sa bann drog e ki pe deal ladan.  Souvandfwa ou pou vwar zot ganny kondannen.  I annan de ka fasilman zot ganny sape par sistenm ki’n etablir la.  Par kont, nou vwar osi en lot senaryo.  Mon pran ou lafors defans par egzanp.  Lafors defans i fer son mye pou li kapab dil ek sa problenm.  Li osi i enn bann lenstitisyon ki mon pa’n nonmen taler me ki tonm dan sa bann laliny.  Si ou dan larme, tanzantan i fer bann routine check e ou annan latras drog, pa neseserman ki ou annan posesyon li, si ou annan latras dan ou disan ou kapab fasilman ganny kondannen ok, e al prizon.

Sports, Minister Sports, li osi i annan en sistenm i teste bann sportmen e si i annan latras drog, pa neseserman posesyon, latras dan ou disan ou ganny banned dan serten sports.  Parkont parey mon dir ou annan bann dimoun ki li i pe trafik sa bann keksoz, i pe enporte, li i pa neseserman i ganny tyonbo e ganny afekte.  Eski i byen ?  Eski nou merit improve lo la ?  Tousala i bann kestyon.

Ou annan ou alor Lapolis limenm.  Kimannyer dan diferan brans, la ou annan ou NDEA, FIU i en fason tonm anba Lapolis li osi, ou annan sa VICs limenm, ou annan Lapolis limenm.  Lotfwa en Polisye i vwar en tranzaksyon drog pe pase devan li e nanryen pa ganny fer.  Prezan en zenn i demann ek li, i dir ‘Chief, be ou pa dan Lapolis, ou pa fer nanryen la?  Gete ou vwar ki pe arive la’, sa boug i dir li ‘Be dan Lapolis nou’n avanse nou, konmela dan Lapolis ou spesyalize, i annan bout ki deal dan traffic police, i annan lot ki deal dan bann zafer vyolans ek bann zafer zanfan, labi zanfan la ek vyolans domestik, i dir i spesyalize, i annan lot laba i deal dan ladministrasyon parey li sa dimoun sa Polisye i dir mwan mon dan ladministrasyon alor i annan lot ki deal dan VICs.  Sakenn i annan son brans spesyalize konmsi ou pa enterfer ek brans kanmarad.  Mon poz mon lekor kestyon.  Mon pa’n dir nanryen me selman ou poz ou lekor kestyon, kote nou pe ale ?  Eski i korek koumsa letan nou pe avanse nou pe spesyalize ?  Mon pe fer rapel bann gard lontan, li i ti lo bisiklet me tou sa ki i ti vwar dan semen ki tonm anba louvraz Lapolis Gard i ti deal avek.  Alor i kestyon ki nou poz nou lekor.

Lotfwa e ki nou vwar dan kad Lapolis sirtou si ou pran VICs la, i pase dan i pe sey travay menm li, i pase dan bann distrik, dan bann kominote trankil, kekfwa i annan en group zenn i lo en propriyete prive, i pe zwe zot domino trankilman kekfwa pe bwar en pti labyer, me sa bann dimoun nek i vini, nek i disturb.  I anpes zot, i deal avek zot e si la enn sa bann zenn i oze sey reponn, sey rod zot rezon, problenm.  Pli move si i al dir pou dir, be nou’n ganny otorize par MNA pou servi sa landwa pou nou detann en pti pe, manman la Lapolis i ava eksplik li en bon pe zafer lo MNA e kimannyer li i pa pran lord avek MNA. Konmsi i annan tou sa bann kalite sirkonstans e mon pa pe envante la, mon pe koz larealite keksoz.  Mwan mon’n ganny bann call par mon bann dimoun dan distrik ki alert mwan lo – e i nonm – mon pa pe koz ou prive Lapolis, mon pe koz ou o zofisye.  Pa akoz nou pe vwar zenn lapolis, zenn polisye fek fini train tre potansyel i annan en ta potansyel ek zot e ki nou bezwen rode sa bann ki pli vye pou deranz sa bann ki pe vini.  Kimannyer nou zwe sa zwe la?  Kimannyer nou sorti venker dan tou sa problenm ki nou pe vwar nou ladan kot i konsern sa travay vizavi drog ?  Nou poz nou lekor kestyon.  Nou vwar la nou Prezidan ki’n vini sorti deor, in al – e sakfwa ki Prezidan i sorti deor i anmenn keksoz pozitiv pour nou.  E la i fer nou reflesir sa.  La pe al Samoa in aret osi Nouvel Zelann e laba nou konnen dan Lostrali, Nouvel Zelann i bann landrwa kot zot Sistenm Lapolis osi in byen, byen avanse.  Se bann Lapolis ki vreman byen formen e konn deal avek tou sityasyon e osi annan en friendly relasyon avek piblik.  Petet nou bezwen vwar kote dan sa Mosyon sa kestyon enteraksyon avek sa bann pei, devlopman bilateral, relasyon bilateral i kapab ed nou pou nou esey rezourd nou bann problenm.  Taler nou a vin lo bann solisyon, lo bann propozisyon.  So, tousala i bann challenge.

Me ou vwar Mr Deputy Speaker, letan ou pe swiv osi nou vwar bann keksoz pozitiv ki pe arive around.  Kot prizon.  Kot prizon i annan osi pa mal de keksoz pozitiv ki pe ganny arive.  Nou vwar pou dir bann ki’n ganny kondannnen la, zot pe reflesir lo sa bann aksyon ki zot in fer ki’n fer zot vin kondannen.  I annan bann lorganizasyon ki pe travay avek zot pou fer zot realize bann fot ki zot in fer pou zot pa repet ankor.  E letan ou get nou popilasyon prizon i fer ou osi per.  Per dan le sans ki nou annan en kantite zenn, nou lafors travay baze pirman i laba.  E nou isi deor nou ape rod dimoun pou travay, nou bezwen enport bann dimoun, rod bann foreigners pou travay.  I en challenge e en kantite sa bann zenn manrmay ki dan prizon i premye fwa ki zot in fer en lofans e ti napa tro gran kantite drog ek zot.  Nou bezwen vwar koman pou kapab ogmant sa relasyon travay avek zot sa bann lorganizasyon pou vwar kimannyer nou sey tir sa bann zenn manrmay dan prizon o pli vit posib.  Letan mon dir o pli vit, konmsi ou pa zis larg zot me avek kondisyon pou gete si vreman zot sanze.  I annan en travay ki bezwen ganny fer dan en fason profesyonnel korekteman pou kapab ede ki sa bann dimoun letan zot sorti zot kapab ede dan lasosyete.  Kapab sanze vreman, nou bezwen believe dan zot, nou bezwen donn zot sa bann sans pou zot prouv zot lekor pou dir look, mon fer en fot koman en zenn, tou zenn i fer en fot dan son lavi, nou tou ki la ki’n pli zenn in arive nou’n fer bann fot dan nou lavi, nou’n ganny sans par lasosyete so mon krwar nou bezwen donn sans osi annan sa leker pou nou ed lezot zenn ki around nou.

Dan sa lespri nou vwar pou dir dan tou sa bann lorganizasyon, avan mon al lo la, parkont kot prizon nou vwar en lot zafer.  Si ou pou al prizon la, koman ou’n ariv anndan dan compound prizon oubyen dan son bann biro, tou ou mobile i pa pou kapab ganny servi akoz in fini ganny bloke.  In ganny bloke par soz, e ou pa pou kapab servi ou mobile.  Selman a en serten moman dan prizon letan ou anndan dan cell, kot prizonnyen i dormi, i reste la, la letan ou anndan la, ou sinyal mobile i marse.  I marse akoz ennler dan aswar zot telefonn mwan e i telefonn plizyer lezot dimoun.  I marse.  Be kote i kontrole sa?  Ou poz ou lekor kestyon.

Mr Deputy Speaker, ou vwar alor pou dir lasosyete limenm, Gouvernman limenm pei i pe sey fer son mye pou kapab met lanmen propreman lo sa problenm drog.  Me i annan bann mankman partou kote.  Mankman dan kapasite imen, mankman dan formasyon, training, lapros, dan prosekisyon limenm.  Plizyer fwa ou tande in fer en gro aret, in tyonbo en bann gro dimoun biznesmenn what not avek drog me selman apre letan pe zize in bezwen large akoz napa ase laprev konviksyon.  Savedir nou pa kapab sarze, ou ti pe sarze ou’n bezwen desarze.  Konmsi napa ase laprev akoz ou’n tyonbo avek drog wi, me apre letan ou’n al teste i dir sa pa drog i en nespes zafer lapoud oubyen lakantite pa parey.  I annan tout en bann senp keksoz e ki fer sa dimoun sa culpit sape.  I montre ou pou dir nou bezwen ogmant nou nivo, nou kapasite dan prosekisyon.  E prosekisyon mind you i lakle dan sa problenm, dan sa sityasyon.  Si ou pa pe kapab prosekit en dimoun korekteman pe sarz li then forget it.  Nou vwar i annan problenm dan Zidisyer.  Nou fek tann asistan Sef Ziz la fer resorti ankor sa pwen.  Ziz li nou pa kapab blanm li, ennler nou oule blanm Ziz me nou pa kapab blanm li.  Li i ziz sa ki i annan devan li me si ou’n mal sarze be li ki i pou fer li ?  Me i dismis.  Ou konpran?  I annan bout ou pa kapab, li i kapab vwar li, be son rol i pa pou fer ou konmsi pou pini sa dimoun mal apropriyeman.  Ou ki pe anmenn sa case devan li ou bezwen anmenn li korekteman.  La osi parey mon pe dir nou annan sa bann problenm.

Ou pran nou lo por, lo Airport ansanm ek Custom.  Be i bezwen annan en travay konkret.  Lotfwa mon ti anmenn sa Mosyon lo CustomCustom i la, i pe sey fer en travay e i bezwen rod li en masin par egzanp dan container.  Letan container i vini, kot ou pou al konnen lekel drog ladan ?  Kote, dan ki soz, ?  Be si ou annan en scanner, propreman ou kapab scan sa container, ou a kapab – i anmenn ou pli pre ver sa problenm kot i ete.  Si i annan en keksoz ladan ki ou soupsyonnen be ou a kapab vwar e dir ok be sa i paret en keksoz ki mon pa…..  La avek ou training ki a gannyen – tousala i annan training ki ale avek sa.  I parey lo Airport bann zafer ek son bann masin scanner ki annan pou li kapab vwar pou dir sa i en lenstriman ki nou bezwen gete ki i annan dan sa valiz, ou sezi.

Me parkont nou menm nou menm ki nou pas dan VIP parfwa ler ou lo Airport la i annan tou sa bann prosedir ki tyeke.  En Prezidan, en Minis i pase lo Airport, li ou pa kapab tyek ek li korek, i byen.  Me si i annan en group dimoun avek li, sa bann ou bezwen tyeke.  Be i annan de pwa de mezir laba lo Airport ennler.  I annan en bann dimoun lo Airport i antre sorti mannyer zot anvi, personn pa tyeke.  Pourtan bann sekirite lo Airport i ganny train e sirtou laba kot VIP i dir ou pa les antre si napa en lalis ki annan sa bann transpor ek son drayver, son non son drayver lo la.  E letan sa bann dimoun i antre si ou pe tarde fer antre, sef i vini i dir ou be ouver baro, be ou ouver baro tou i antre.  Lotfwa ti ariv sa, pa ni lwen la sa mwan la, konmansman le mwan la, in ariv sa.  Me sef limenm ki fer Lalwa limenm i kase.  I dir les antre, letan i les antre bann ki pa sipoze pe al isi i antre i al laba kot private jet.  Ou pa konnen ki i fer.  Annan zour lo nou pti Airport la, nou sel Airport ki nou annan en keksoz i kapab arive prezan ou pa pou konnen lekel ki responsab ek tou sa ki nou pe tande dan lemonn ozordi i fer nou osi ankor pli enkyet.

So, Mr Deputy Speaker, nou vwar pou dir avek tou sa ki mon pe mansyonnen la, nou bezwen beef-up sa bann lorganizasyon, sa bann lazans ki deal dan en fason ou lot direkteman, endirekteman avek drog, avek sa lalit kont drog.  E sa Mosyon pe demande i dir annou gete kote nou kapab improve, kote nou kapab fer sa diferans pou fer ki sa bann lenstitisyon, sa bann lazans sa bann lenstans i vin pli efikas.  E pour sa byensir i bezwen bidze e Mosyon pe dir, annou fer ki la zisteman ki bidze pa ankor, zot dan prosedir pe fer bidze, annou gete kimannyer sa bann resours i kapab antre dan bidze bann lenstans ki nou’n nonmen en fason ki zot ava kapab donn koudmen pli efikasman dan sa lalit kont drog.

Ou vwar Sesel i byen plase e la nou pe pran en lot gir dan sa lalit.  Nou pe al lo nivo enternasyonnal akoz nou success ki nou’n fer ek lalit kont piratri.  Be i demann ou bon empowerment sa.  E nou kimannyer nou pou fer sa ?  Nou bezwen touy detrwa zwazo ek en sel ros pou nou anmenmtan kontrol nou EEZ e tou sa.  Prezidan ankor in koze lo la e gete kimannyer pou ganny lasistans, so nou pe demande alor ki konteni sa Mosyon i ganny pran an konsiderasyon.

Mr Deputy Speaker, pou fini i annan en keksoz ki mon oule dir.  Ou kapab annan ou bann pli bon, pli zoli lorganizasyon ek lenstitisyon be si ou napa dimoun kalifye, devoue, kapab e onnet, dimoun avek bonn volonte ki fer travay prop e efikas sa bann lenstitisyon ek lorganizasyon i pa pou kapab desarz korekteman sa bann fonksyon dan en fason satisfezan efikas ki lepep e nou pei i anvi i ganny fer, dan sa lalinny ki i anvi i ganny fer.

So, pou sa rezon mon pou siport sa Mosyon e mon a demann alor nou bann lezot koleg osi pou siport sa Mosyon tout an kozan lo bann lezot pwen ki nou pa’n touse, ki nou kapab met anfaz ankor davantaz lo la pou kapab vwar kote e sa i ava ed sa bann lorganizasyon alor pou sezi sa bann area ki nou pe pin point lo la, la pou kapab dir vwala, nou bezwen beef-up la, aranz isi aranz laba pou anmenn rezilta pli pozitiv pou nou pei, nou sosyete.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Payet-Marie, request.

hon charles de commarmond

Mon ape sey teny li.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Teknisyen sey ed nou ek sa.

 

(Technical Problem)

MR DEPUTY SPEAKER

Bon nou proceed.

Hon MARIA Payet-Marie

Mersi Mr Deputy Speaker.  Problenm drog ilegal i kontinnyen vin pli pir lannen apre lannen.  International Drug Carters pe vin pli agresiv e pli gran.  Pli byen organize avek bann nouvo kalite drog e avek plis skills dan pattern distribisyon e lafason ki larzan i ganny handle apre lavant drog.  Me sa ki pli enkyetan se ki zot pe servi bann bon sours pou enterfer dan lekonomi e dan lademokrasi en pei e pran kontrol bann sekter tel ki bann biznes ek bann servis finansyel e sa i osi ankouraz plis problenm sosyal ki detri en sosyete.  Mr Deputy Speaker, e ler ou fer en analiz lo Annual Street Values of illicit drugs dan bokou pei atraver lemonn, ou pou vwar ki i menm kapab desot bidze nasyonnal plizyer pei.  Nou bezwen aksepte ki drug trade i enn ki byen orgaznize parey zot dir.  Sa bann trafiker pe anploy bann finest brains.  Zot osi annan zot bann lekipman pli modern e pe servi teknolozi pli avanse pou prodwir, transport e distribye sa bann drog e osi anver blansisaz larzan.  Sa bann gran trafiker zot kapab run e finans zot biznes san menm bezwen vin an kontak zot menm avek sa bann drog.  Dan plizyer lenstans zot servi kominikasyon atraver satelit oubyen lezot mwanyen tel ki lo bann yot oubyen lo lakot, akoz zot konnen ki koumsa Lalwa pa pou tous zot efektivman e sa i fer ki byen rar zot ganny link oubyen konekte avek bann loperasyon drog, akoz napa okenn laprev ki kapab ganny etabli ki zot koupab.  E sa ki fer li pli enkyetan Mr Deputy Speaker, ler nou pe koz lo koripsyon se ki zot sa bann drug barans oubyen bosses zot kapab pey en zofisye pou sa bann zofisye donn zot lenformasyon anavans pour ki zot kapab prepar zot byen pou zot pa ganny prosekite.  E ou vwar ki lo lot kote se sa temwen ki vin viktim oubyen ganny kondannen.  Sa i fer li vin pli difisil pou en temwen vin devan avek lenformasyon konkret lo sa trafiker ou sa dealer.  I pa pou fasil Mr Deputy Speaker pou rezon konfidansyalite.

Ler ou regard dan nou pti pei Sesel nou pe vwar ki bann trafiker drog isi Sesel pe servi preski menm taktik, menm stratezi e menm resours pou zot kontinnyen kapab fer drog rantre dan nou pei.  Sa ki pli fer lapenn se ki zot kontinnyen servi nou bann zenn pou zot ranpli zot pos e anmenmtan detri lavi en zenn, en fanmiy, nou sosyete.  Menm si nou kapab konfirmen ki in annan en gran amelyorasyon e plis korperasyon, plis travay kolektiv ant bann lazans ou lorganizasyon ki deal ek sa bann zafer drog tel ki NDEA e lapolis nou bezwen aksepte ki i demann ankor plis travay, plis sipor e sirman plis resours pou ki travay sa bann lazans ou lotorite ki mon’n mansyonnen i vin pli efektiv.

Me kantmenm sa bokou Seselwa i ankor pe demande Mr Deputy Speaker, par egzanp kimannyer nou pti pei Sesel in kapab ganny anvair ek drog koumsa?  Lekel ki responsab sa problenm drog Sesel?  Kote tou sa drog i pase?  Kimannyer i ankor pe antre dan nou pei ?  Kan ki sa lager kont drog pou arete ?  Kantite resours nou bezwen mete pou konbat sa lager? Ki Gouvernman pe fer ?  Ki NDEA pe fer pou konbat sa problenm drog dan Sesel ?  Mr Deputy Speaker, mon konpran rezon par deryer sa bann kestyon, me mon osi konvenki ki atraver deba ozordi i a sirman annan ase sizesyon ou rekonmandasyon pou kapab pli byen kapab deal avek sa sityasyon a men.

Mon ti profite pandan ki mon ti pe travay lo mon Mosyon e anvi ki mon la pou reprezant lavwa mon ser ou frer Seselwa, mon ti koz ek detrwa dimoun lo sa size an diskisyon e demann zot zot pwennvi lo kimannyer nou pou kapab adres sa problenm.  Ti annan bokou plis kestyon ki sizesyon.  Me sa bann kestyon i toudmenm enportan e i neseser pou fer ki plis analiz oubyen resers i ganny fer pou kapab deal avek sa size an diskisyon ozordi.  Kestyon ti par egzanp si plis resours pou anpes sa bann gro pwason kontinnyen fer zot bann deal sal.  Si plis resours ek sipor pou sabotaz plan sa bann gran dealer.  Si avek plis resours Gouvernman i a kapab reisi pou aret sa bann trafiker ki fer tou sa ki zot anvi, mannyer zot anvi e kan zot anvi.  Si plis resours pou sa bann lazans pou retourn zot zanfan ki’n perdi dan drog.  Si plis resours pou fer li reganny tou sa ki son garson in vole pou vann pou aste drog.  E si ler nou donn plis sipor lozistik ou resours imen si sa pou diminyen lakantite nou bann zenn ki mont prizon.

Par kont 2 parmi sa bann dimoun ki mon ti koz avek ti plito fer remark pozitiv par egzanp en msye ti dir mwan ki wi, annou donn plis sipor ek resours ki nou kapab ek NDEA, Lapolis e lezot ankor.  Avek sa bann resours zot a sirman kapab fer en diferans.  Zot a kapab aret fer larm sa manman oubyen sa papa verse.  Avek plis resours zot a kapab ede pou remet Sesel kot i ti ete.  E avek plis resours i a kapab fer nou tou viv dan lazwa e san lafreyer.

E en lot Msye ti dir mwan, madanm fodre nou osi koman en sitwayen nou zwe nou rol.  Annou osi ede pou dekouraz sa problenm se nou.  I vre ki i pa fasil me lakominote i devret koste e travay ansanm akoz mon ser, ni Gouvernman ni Prezidan Michel e zot menm zot bann Manm Lasanble, NDEA, Lapolis, legliz, kimannyer zot pou kapab deal avek tou sa pake problenm sosyal e toulezot problenm ki annan dan nou pei si nou pa travay ansanm ?

Sa bann lenteraksyon Mr Deputy Speaker, sorti kot sa detrwa sitwayen Seselwa ki mon’n koz avek, i fer mwan realize ki i annan plizyer dimoun ki pa pe krwar ki sa problenm drog i kapab ganny rezourd oubyen i annan ki per pou koze akoz zot dir ki zot enkyet pangar zot ganny menase avek sa bann trafiker.  Me parkont i annan pa mal dimoun ki krwar ki dousman, dousman i ava annan en solisyon pou sa problenm.  I neseser alors ki i annan ase resours me kalite e kantite resours i osi enportan.

Dapre en resers ki mon’n fer lo sistenm legal e penalti lo sa size trafik drog, mon’n aprann ki trafiker drog ozordi pe fer nou tou letour.  Sa set akoz napa ase volonte ou lanvi ou menm abilite pou adapte avek sistenm legal pou deal avek sa bann trafiker.  Lamazorite si pa tou pei ki tonm anba Linyon Eropeen i annan Lalwa efektiv pou kapab anmenn sa bann trafiker, dealers ek pushers Ankour.  Me problenm se ki metod ki Lapolis, Cutsom e lezot profesyon legal anver deteksyon, arestasyon sa bann kriminel drog i varye.  Sa i fer ki pou annan en korperasyon byen efektiv i pa enn ki fasil si sa enn ki bann lorganizasyon ki monn mansyonnen pa asiz ansanm fer en lanaliz konplet lo sa size drog e revwar kimannyer ki kapab ganny fer pou armoniz sa bann Lalwa, sankwa nou pou toultan pe lager en lager fay.  I neseser e enportan alors ki apard armoniz e annan en lapros mityel pou kapab adapte bann Lalwa ki pou deal avek sa size trafik drog, i devret osi annan plis lekipman e teknolozi pli modern ki a ganny servi anver pli bon kominikasyon anver resers e sirveyans.  I devret annan plis lekiman e teknolozi modern pou track bann transpor e bann yot e lezot mwayen ki pou servi pou transport drog.

E osi enportan se lobzektif i ganny revwar an sa ki konsern loperasyon Lapolis, Customs, NDEA e ki zot pa devret konsantre zis lo drug interdiction me osi kapab pli byen idantifye e anmenn devan lazistis bann leaders ki involve dan trafik drog ilegal dan Sesel.

Lafason ki evalyasyon lo penalti ki ganny enpoze lo en trafiker, en dealer, en pusher oubyen en dimoun ki annan en pti posesyon drog lo li i devret ganny revwar dan en fason sistematik sankwa nou pou vwar prizon pe kontinnyen plen avek zenn ki’n ganny antrape zis avek en pti granm drog.  E li sa dealer oubyen sa trafiker pou kontinnyen reste lib zis akoz i kapab peye pou pez sa zafer.  Eski sa i zis Mr. Deputy Speaker ?  Non.

E finalman i devret annan plis korperasyon avek lezot pei enternasyonnal pou kapab detekte sa bann trafiker e pou pli byen kapab atak sa problenm kot i vini.  Travay i la Mr Deputy Speaker, me travay i kontinyen.  Mon demann tou Seselwa serye e responsab, tou zenn serye e responsab pou debout ansanm avek nou, pou debout ansanm avek bann lazans ou lotorite konsernen.  Pou debout ansanm avek nou bann leaders, Gouvernman, legliz, pou lager kont sa gro monst ki pe detri nou pei.  Annou vin avek lide, sizesyon, propozisyon e rekomandasyon lo ki fason pli efektiv nou pou deal avek sa problenm.

I vre Mr Deputy Speaker ki bokou kestyon in ganny fer resorti dan mon lentervansyon, me kestyon i sirman bezwen annan son larepons.  Menm si sa size trafik drog i en serk visye, menm si i paret en bebet ki nou pou kontinnyen bezwen lager avek, i neseser ki nou reste ferm e vizilan pou nou kapab afeblir li sa bebet.  E larepons pou tousala Mr Deputy Speaker, se byensir ‘where there is a will there’s is also a way’.  Kot i annan en volonte pou fer keksoz i bezwen annan en fason pou fer sa keksoz.

Mon pou vot anfaver sa Mosyon.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Barbe.

 

HON NICHOLE BARBE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, koleg Onorab, bon apremidi.  Mr Deputy dan sa lemonn modern ki nou pe viv avek kouvertir medya 24er lo 24, i pa sifi pou en Lazans Gouvernman senpleman fer en bon travay.  Sa bon travay i bezwen vizib, i bezwen ganny vwar e temwayn par bann zabitan dan lakominote.  E la sirtou letan ki nou pe koz lo en lazans ki pe okip en pozisyon sitan sansib parey NDEA.

Mr Deputy, permet mwan pou santre mon deliberasyon lo sa lazans prensipal NDEA. Tou dimoun ki konsernen par sa fleo drog dan nou pei, i rekonnet ki i annan serten travay enportan ki pe ganny fer par NDEA.  Sa pa pou dir ki NDEA i parfe, NDEA i en lazans zonm e parey tou keksoz ki ganny fer par lanmen imen, i soufer par febles imen.  Me depi kreasyon sa Lazans, en zefor enorm in ganny fer pour konbat sa fleo.  Me egalman lo zot kote bann kriminel in redouble zot zefor akoz zot osi zot pe konbat kont Lalwa e zot bann azan tel ki Lapolis e NDEA.  E souvan nou vwar ki bann kriminel i tre, tre motive akoz sa zisteman sa demon later ki apel larzan ki pe motiv zot.  Me ozordi mon oule adres lefe ki travay NDEA i tro souvan ganny mal reprezante e manipile par lentere kriminel.

Deba lo sa size lalitt kont drog i ganny dominen par lenformasyon e mesaz bann kriminel e non pa par pwennvi ofisyel Leta Seselwa.  Sa deba souvan pa ni reprezant pwennvi lakominote an zeneral e bann zabitan dan distrik i ganny servi pou transmet mesaz bann kriminel.  Si en bon travay i ganny fer par NDEA me mesaz i ganny pase se ki sa travay pa ti byen e pa ti bon.  Sa i efas tou valer sa lenvestisman e bonn volonte ki’n ganny mete.

Mr Deputy, i mon propozisyon ki NDEA i ganny ekipe avek en Departman Relasyon Piblik.  Sa propozisyon dan limenm i en kontradiksyon e enn ki posibleman pa pou ganny byen akeir par bann profesyonnel dan sa field. Sa Lazans i enn ki fer son travay avek diskresyon e zot prefere reste an deor medya e domenn lenformasyon piblik.  Me sa ki bann profesyonnel i bezwen realize se ki zot deza dan labous dimoun e sa ki pe ganny dir i souvan bann mansonz e manipilasyon bann kriminel zot menm ouswa serten dimoun malisye ki pe servi zot bann prop azanda atraver manipilasyon lenformasyon.  I sifi ki nou fer en pti trounen lo facebook pou vwar laprev sa ki mon pe dir.

In plis ki tan pou ki en konba lenformasyon i ganny lanse.  NDEA pe anmenn en lalit dan lemonn reel, me son vre latas se pou ganny leker lepep Seselwa.  Nou bezwen envestir dan resours pou detas kwayans nou dimoun dan lanmen bann kriminel ki pe anpwazonn nou pep.  Annou pa souzestim sa travay ki annan pou nou fer.  Sesel ozordi i annan bann endividi ki spesyaliz dan met dezord pou zot bann gen personnel.  I annan tro bokou dimoun ozordi dan nou sosyete ki pare pou detri zot frer zis pou avans zot lentere personnel.  Mon konnen ki NDEA in reisir pou fer serten sikse atraver sa travay tre diskre ki zot fer.  Mon pa pe sizere ki zot sanz zot metod travay me plito ki zot sanz zot lapros kominikasyon.  Letan ki i annan en mank lenformasyon sa i kit plas pou rimer avek spekilasyon e se la kot mansonz i ganny loportinite pou domin tou deba e persepsyon lo NDEA.  I ganny formen e kontrole par bann kriminel.  In plis ki tan pou NDEA pran kontrol zot prop mesaz e komans form zot prop persepsyon dan lespri e leker nou pep lo sa travay pozitiv ki zot pe fer e son bann benefis ki i pe aporte pou nou sosyete.

Avek sa de pti mo Mr Deputy mon pou remersi ou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Jacqueline.

 

HON SULTANE JACQUELINE

Mersi Mr Deputy Speaker.  Dan kad Mosyon prezante par Onorab Houareau Mr Deputy Speaker, mwan mon pou baz mon lentervansyon lo lafason ki lorganizasyon NDEA i bezwen byen ganny ekipe pou li annan resours efektiv ki zot a pli byen ganny ekipe pou devlop pli bon stratezi dan zot lalit kont drog pou omwen ede protez nou group popilasyon zenn.  Zenn segonder e menm primer ki pe ganny servi koman drug pushers dan nou lenstitisyon skoler.  Ki nou bezwen admet pe vin tre alarman.  I annan zanfan ki lesefer e annan move frekantasyon andeor lekol.  Zot in fini aprann bandi e pou larzan zot travay pou sa bann middle man ou trafikan pou vann zot drog avek lezot zanfan dan lekol.  I sagrinan e malere Mr Deputy Speaker akoz i annan menm paran oubyen manm fanmiy ki servi zot zanfan pou fer biznes drog dan nou lekol.

Par natir imen en laz kot en imen i kontan eksperimante omwen pou en premye fwa, kot i annan bokou presyon zanmi e lenfliyans pou fit in e ganny aksepte dan en group, i letan ou zenn.  Boner dan bann staz adolesan.  Bann trafikan i konpran sa tre byen e servi sa sityasyon pou entrodwir drog avek nou bann zanfan.  Parmi bann zanfan nou konnen i annan sa group ki timid, bann ki kanmi e ki deza vwar zot pe ganny bully par lezot.  Lefe sa drog i ganny vwar koman en stimilan ki fer zot pli cool e pa kanmi pou eksprim zot lekor.  Apre enn de seye avek bann light drugs parey marihuanna, i fasil pou entrodwir bann hardest stuffs san menm sa bann zenn i konsyan e plitar ou vwar zot dan en pyez kot zot vin depandan lo la.  I souvandfwa ase tar letan paran ki pa pe swiv son zanfan de pre i ganny sok ler i dekouver ki pe pase e i annan ki vwar li difisil pou krwar dan realite.

Mr Deputy Speaker, i kler ki NDEA i bezwen plis resours imen, pli byen train e kalifye pou deal e fer larestasyon e lasezi avek etidyan a en tre zenn az.  I kler parey mover Mosyon in fer resorti ki lapolis tousel pa pe fer gran travay e i pa’n en sikse e lo konteks patrol kot bann hotspot pou dekouraz bann aktivite lavant e regroupman kot i annan bann tranzaksyon drol, pa pe marse.  I malere ki menm apre bokou koud telefonn, konplent sorti kot dimoun konsernen enkli paran dan sosyete, napa Gard ki sorti dan stasyon pou vin vwar e entervenir lo scene dan visinite lekol letan i annan dimoun ki vir, vir otour andeor lakour lekol kot baro.  Omwen sa bann gard i kapab aprose, kestyonn sa dimoun ki la nanryen fer pou vwar akoz i la toultan?  Ki i pe fer?  Akoz Lekol i deza annan son sekirite e li i sipoze pe travay.

I annan enn de ka Mr Deputy Speaker kot zofisye NDEA in ganny apele dan lekol apre ki etidyan in ganny trouve avek drog an zot posesyon.  I annan osi enn de ka kot paran in ganny apele pou vin sers zot zanfan ki par zot konportman i sispekte ki zot anba lenfliyans drog oubyen lalkol.  Zot in kapab servi sa bann sibstans avan zot antre dan baro lekol me i osi annan de ka kot zot in servi dan lakour Lekol.  I annan ki kit Lekol boner pou al travay oubyen fer bann pti zournen akoz zot bezwen larzan pou zot contain sa ladiksyon ki komans ronz e ont zot.

Larzan Mr Deputy Speaker, i kapab satisfer tou ou lanvi e ede pou akonplir ou lanbisyon e fer ou viv byen.  Me bokou fwa in prouve ki si ou ador li, ou vin son lekslav e li i vin ou met.  En met ki detri tou sa ki fer ou en imen.  Wi Mr Deputy Speaker, sa bann trafikan leker i dir.  Zot napa gran konpasyon, respe, senpati, imilite ou okenn regar ou remor pou lavi en lot imen.  Zot tanpi konnen si zot pe detri lavi en zenn, briz fabrik lafanmir e destabiliz en sosyete.  Laz pa enportan pou vi ki zot kontinnyen rod fason pou promouvwar sa ladiksyon, vann zot pouritir e anrisir zot lekor.

Konmela Mr Deputy Speaker, ou pe war serten ka kot dimoun pe pran Lalwa dan zot lanmen ki vreman mal.  Akoz nou bezwen les gard fer zot travay.  I annan sa bann depandan lo drog ki vol dan gran kler e ganny atrape, anmare, tortire, bate e menm vyole.  I annan ou trouv mark e sikatris lo zot.  I annan ou trouv pe mars bwete ek douler e sa ki tris zot pa ni kapab raporte e dir ki zot gannyen.  Mr Deputy Speaker, me sa i efreyan.  Si nou konmans annan street laws ouswa bush laws alongside Lalwa siprenm nou pei.  Dimoun pe pran Lalwa dan zot lanmen akoz zot dir ou napa Gard menm si zot call pa fer sans.  Gard pa anvi atrap voler menm si zot fourni tou levidans posib.  Mesaz i ki nou mank resours imen pou nou konbat drog dan nou pei e ki nou pep in ganny ase.  Rezon ki mon pe siport sa Mosyon Mr Deputy Speaker, akoz mon krwar ki sa Lorganizasyon, sa Lazans i bezwen plis zofisye byen trained avek en nivo entegrite byen o ki zot pa vin fer sa travay avek deza en plan pou vin kasyet e protez trafikan, ranpli zot pos e ganny aste avek larzan.  Sa bann zofisye i bezwen santi sa travay koman en vokasyon kot zot pe al fer en konba pou ranport laviktwar pou sov lavi e asir sirviv limanite.  An retour, zot ganny vwar koman bann ero pe detri en rezo trafik drog ki parey viris Ebola, pli pir ki kanser e SIDA pe touy plis son viktim ki oparavan.  Pou detri sa monst ki anpwazonn e detri nou bann zenn ki ennfwa in tonm dan zot latrap e pa kapab sorti.

Pou en paran i anmenn bokou douler letan ou pa kapab ed ou zanfan ki’n perdi tou son dignite imen ki pe viv on the dangerous and rough side of life.  Pou vwar ou zanfan pti a pti pe perdi son rezonnman e finalman perdi son lespri.  Anba lenfliyans drog, i annan ki degize e vin en monst.  Fer bokou dimal zot paran e manm fanmiy. Mr Deputy Speaker, akoz sa lefe drog i fer zot sorti dan realite e plito fer zot antre dan en liniver monstriyel.  Kote ou pou vwar en papa dan son bon lespri pou pran en sereng sal ki’n pik son lekor pou pik son pti baba avek ?  Sa i premye ka raporte.  Mon mazinen i annan otan viktim inosan tre zenn ankor deor ki pe ganny abize dan en fason ou en lot.  Bokou paran i sey ed zot zanfan mannyer zot kapab, me pti a pti zot give up.  I annan ki priye pou zot ganny atrape e met dan prizon pou zot ganny en lape.  I annan osi ki dir ou plito son zanfan i mor, i a plere e anter li olye vwar li dan en tel sityasyon ki pa imen ditou.

Statistik lasante, statistik kriminalite pe montre nou ki si pa pran aksyon efektif e redouble nou zefor pou met drog anba kontrol, nou paradi pou transform dan en lanfer.  Nou pa pe sibir kout kannon e machine gun ki touye e fer nou disan koule parey dan lezot pei ki an ger e ki annan telman soufrans, me nou pe fer fas avek en lager trankil kot drog parey en serpan ek venum anpwazonnen pe silansyezman enzekte dan nou bann zenn.

Mon lans en lapel a nou Gouvernman pou akseler zefor o pli vit posib pou annan en sant, en lenstitisyon pou reabilit sa bann zenn.  Mon zwenn avek Lazans Sosyal pou fer sa pledge Mr Deputy Speaker. Sa bann zenn ki pa pe obeir Lotorite, zot paran e lekol.  Avan ki zot move konportman e latitid i enfliyans e afekte lezot zanfan ki a gran risk.  Sa bann zanfan ki’n komans servi drog e angaz zot dan bann aktivite bandisite i bezwen konmans ganny disiplinen dapre gravite zot sityasyon.  Paran i bezwen ganny forse pou pran zot responsabilite pou bann ki pa pe zwe zot rol byen pou disiplin zot zanfan depi a en tre zenn az.

Lalwa i fer provizyon pou pini paran ki negliz zot zanfan ki anba laz.  Letan ou les ou zanfan larg, marse dan tou kwen lari ziska tar dan lannwit i en ka neglect.  Letan ou pe otoriz ou zanfan pou ganny akse avek bann drg ki danzere pou son lasante e angaz li dan bann aktivite ilegal, ou pe osi abiz ou zanfan e sa i devret ganny pini anba Lalwa.

Nou prizon i deza plen Mr Deputy Speaker.  Mon pa pe dir kondann sa bann paran avek santans prizon, me plito fer li obligatwar, en kondannasyon obligatwar e kondann zot pou 1 mwan ou plis pou antre zot osi dan en sant reabilitasyon full time pou zot aprann Parenting Skills e revwar zot rol e devwar koman en paran responsab.

Lo sa pwen Mr Deputy Speaker, mon pou terminen e donn mon full sipor sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Jeovana Charles.  In blok ankor?  Teknisyen.  Tenir teknisyen a vin gete.

 

(Technical Problem)

MR DEPUTY SPEAKER

Request.  Proceed.

 

HON JEOVANNA CHARLES

Bonn apremidi Mr Deputy e tou Manm Onorab.

Mr Deputy Sesel i en pti pei.  Si en trafiker i kapab ganny 4 zenn pou konsim drog, sa i deza tro bokou avek en pti pei parey Sesel avek en popilasyon avek 90 mil dimoun.

Mr Deputy, Mosyon ki devan ou ozordi pe demande ki Gouvernman i revwar sipor lozistik resours imen e lezot resours ki lorganizasyon NDEA e lezot Lazans sipor i gannyen pou lalit kont drog ki pe kontinnyelman ogmante.

Mr Deputy, desizyon ki ti ganny pran par Prezidan Michel an 2009 pou kree sa tim NDEA pou kapab ede pou konbat sa fleo drog ki ti pe kontinnyelman ogmante dan nou pei, ti en bon desizyon.  Alor lide Mosyon i bon, me pour mwan Mr Deputy, dan sa konba kont drog Sesel i bezwen nou tou.  E ler mon dir nou tou, mon pe dir depi sa pti zanfan ki fek ne ziska sa gran per ek sa gran mer dan lakour.

Mr Deputy, NDEA li tousel pa pou kapab konbat sa sityasyon.  Nou tou nou merit pe donn koudmen pou elimin sa bebet.  E pou sa rezon ki mon’n swazir pou fer mon lentervansyon koumsa.  Mwan mon dir Mr Deputy, ozordi bann trafiker in vin pli entelizan.  Zot in vin pli byen etabli.  Zot in etabli zot baz e zot in vin pli odasye ki fer ki travay depi sa manman, sa ser, sa frer, sa granmanman, sa granpapa e tou lezot fanmiy dan lakour e menm NDEA i vin pli difisil pou anmenn plis stabilite dan nou pei kot dimoun i viv anpe.

Mr Deputy, i terib pou en manman ler i rantre dan son lakour sorti debrouye pou vwar ki son dernyen pti sennon ki son tantin ti’n donn li sorti Bahrain in perdi e i konnen ki son piti ki’n pran pou vann pou drog.  Pli terib Mr Deputy, semenn answit ler i vini nepli annan nanryen pou manze.  Ler sa manman i rantre son fridge i vid.  Sa menm bouyon ki ti pou kwi aswar pou tou dimoun manze in ganny vann pou drog.  In vol tou.  In vann tou.

Mr Deputy, semenn pase lo mon Mosyon mon ti koz lo labi seksyel.  Mon pa pou etonnen si sa bann abizer pa bann dimoun ki pran drog, zot osi akoz drog i destabiliz zot moralman e zot fer en bann aksyon kriminel.  Mr Deputy, i vre ki bann stratezi ki’n ganny met an plas pou taget bann trafiker pe mars ase byen.  E bokou bann loperasyon in vin en sikse.  Me mwan mon krwar ki i annan ankor bokou pou fer pou kapab redwir bann krim e aktivite ilegal ki asosye avek drog.

Mr Deputy, donn plis sipor lozistik e resours imen e lezot resours ki Lorganizasyon NDEA e lezot Lazans sipor i gannyen dan lalit kont drog ki pe kontinnyelman ogmante pou mwan pa ase.  Nou devret pe osi get nou bann konsomater, nou bann progranm e nou bann servis ki nou ofer.  Nou konsomater ki pli souvan i nou bann zanfan e nou bann zenn zanfan.

Mr Deputy, Minister Lasante an 2012 ti konmans ofer servis pou detox e an 2013 Wellness Center ti ouver son laport pou ofer lasistans tretman pou nou bann zanfan.  Mr Deputy, eski sa bann progranm e sa bann servis pe marse?  Eski nou annan en follow up ?  Eski fanmiy i donn sipor sa bann progranm?  Eski en evalyasyon in ganny fer pou vwar si lafason ki pe ganny fer e tretman ki pe administre pe mars byen ?  Mr Deputy, en progranm reabilitasyon in ganny mete Coetivy.  I en lot pa dan en bon direksyon, me eski nou pe monitor sa bann dimoun ler zot retourn Mae?  Pou mwan si napa nanryen ki ganny fer pou ed zot, i pa volapenn.  Nou pe zis fer gaspiyaz.

Mr Deputy, ozordi bokou nou bann zenn zot krwar ki zot konn tou.  Zot krwar ki akoz zot annan bokou ledikasyon zot pa pou vin adikt.  Me nou, nou osi konnen ki lakoz prensipal pou nou bann zenn servi drog se en presyon sosyal, kot nou bann zenn i vreman feb e parfwa i pa kapab fer fas avek presyon dalon.  Parler osi, mon vwar ki i annan en mankman lanbisyon kree par fanmiy e en lakour kot napa en bon lanvironnman ki promot lanmour e laprantisaz kot paran i merit kapab idantifye ki zot zanfan pe santi zot malad e alor profite pou rod mwanyen pou tir zot dan sa serk visye.  Petet en mankman savwar viv e spirityalite osi Mr Deputy.  Petet osi en mankman lanbisyon dan sistenm ledikasyon, en lanvironnman sosyal ki pa vreman vize ver anfaver travay dir.  Bon performans e bon konportman, bon latitid e bon rekonpans.  En mankman dan nou progranm ledikasyon lasante.  Mr Deputy, pour mwan si sa ki mon’n fek fer resorti ti ganny konsolide, evalye e vwar ki pli bon fason pou kapab fer pou plito anpes nou zanfan servi drog ti pou pli bon pou nou.  Ler mon’n ekout bann lentervansyon avan mwan, mon santi ki se nou ki bezwen edik nou zenn pou nou kapab fer zot pa servi drog.

Mr Deputy, annou fer en letid.  Kote nou bann pti zanfan i ete pandan vakans?  Sa enn de program parey Neighbourhood Activities, dernyen vakans ti anna Jeux de Lespoire, ennde aktivite CARE ek Lanvironnman, eski i ase pou tir nou bann zanfan dan sa bann aktivite anti-sosyal ki zot partisip ladan pandan vakans?  Akoz nou pa reget sa bann progranm?  Oli Travayer Lazenes dan distrik ?  nou pe koz valer, sa mwan se mwan lape.  Annou ed nou bann pti zanfan depi pti.  Se zot ki nou devret pe edike depi pti Mr Deputy.  Si nou ti kapab met finansman dan sa bann progranm e fer li byen, pour mwan sa ti pou ede.  Pour mwan se sa ki mon ti pou demann Gouvernman pou reget ladan.  Pou mwan Mr Deputy, si nou ti kapab redwir sa demann pou drog, ti pou en pli gran lakonplisman ki nou pei tya’n kapab fer.  Me tan ki nou pa kapab arive fer  tou, alor nou tou ansanm nou rol se pou donn koudmen NDEA pou kapab elimin sa sityasyon drog totalman dan nou pei.  Nou merit pe regard partou e dan tou direksyon si nou anvi get deor me non pa anndan keksoz pa pou marse.

Mr Deputy malgre mon pou siport sa Mosyon ki pe demande ki Gouvernman i revwar sipor lozistik resours imen e lezot resours ki Lorganizasyon NDEA e lezot Lazans sipor i gannyen dan lalit kont drog ki pe kontinnyelman ogmante mon annan osi serten rezervasyon kot i konsern NDEA.  Serten loperasyon ki zot fer parler i tromatiz tro bokou dimoun dan zalantour ki napa nanryen pou fer avek drog.  I tromatiz bann zanfan dan sa lakaz, i tromatiz bann vye dimoun dan sa lakaz lafason ki zot fer li.  Mon konnen i pa fasil, mon konnen zot pe fer tou pou elimin danze ki pe afekte nou zanfan e ede pou redwir aktivite kriminel asosye avek drog.  Me anmenmtan mon lapel ozordi mon osi demann zot pou fer zot travay dan en fason byen.

Pou terminen mon tya osi kontan felisit bann ki pe fer en bon travay e dir zot pou kontinnyen fer li.  Mon konnen i pa fasil dan sa lalit.

Mr Deputy Speaker, mon pou donn sipor sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, si ou pa konn douler paran ki son zanfan i lo eroin, si ou pa konn soufrans sa zanfan ki lo eroin, plito ou pa koz lo la.  En sanson ki’n vire, devire dan mon lespri sa semenn.

Wi Mr. Deputy Speaker, mon pou koz lo sa size ozordi devan sa Lasanble akoz mon konn douler detrwa fanmiy, detrwa paran, soufrans en manman, terer e realite sokan, maladi fatal trwa zenn garson ki par zot stipidite zot ti’n pri dan pyez en pti morso lapoud.

Mr Deputy Speaker, sa kosmar pa pe swazir kalite, kouler, ras ouswa grander fanmiy pou atake.  Nou zis pa konnen keler oubyen zour zis i pou ariv devan nou peron san ekspekte.  Etre en paran dan sa lepok i vin pa zis pa full time job me en vre karyer lavi.  Kan i ti rantre ladan?  Koman in rantre ladan?  I zis bann kestyon san repons.  Me kimannyer nou viv avek e ki semen nou pran koman en fanmiy, en manman ou en papa pou sonny maladi nou pros parske mon bann ser ek frer, adiksyon i pli move maladi ki en dimoun i kapab gannyen akoz i afekte son lekor antye, son lespri ek son larm.  En maladi telman rize, pwisan e ki devlop dan en latrap sitan difisil ki ou pa kapab sape.  Bokou fwa fanmiy sa viktim i swete ki zot pros ti annan en lot maladi ki ti ava pe afekte pa zis son lekor fizik, kot zot ti a kapab antour li avek lanmour e swen okour son batay.  Me maladi adiksyon i enn ki anmenn sa douler ensiportab izolasyon, mal konprenezon, separasyon e parfwa lakoler zis akoz i difisil pou sa ki pros avek li konpran ki adiksyon i en maladi mantal.

Mr Deputy Speaker, permet mwan rakont sa Lasanble lavi omwen de zenn garson ki ozordi i an repo eternal.  Wi zot soufrans in fini, me sa soufrans ki zot in kit deryer i ankor telman fermal.  Kot manman i ankor pe demande, zot kot monn al mal ?  Kwa ki mon pa’n fer ? Oubyen kan ki tou ti konmanse?  Lavi Robert e Shaki ti’n anmenn zot fanmiy lo en voyaz dezolasyon e angwason.  Lespwar repete e dezapwentman repete ki preski zis zot ki’n konnen.  Sa 2 zenn garson ti en drug addict avek douler e soufrans ensiportab.  Mon dir lespwar e dezespwar repete parske fanmiy pa kapab konte ki kantite fwa zot bann garson in eseye pou arete.  Rantre sorti dan bann Detox Center me zis apre pou retonbe e temwanny zot larm verse a sakfwa ki zot in fail.  Sa parol manman oubyen daddy, mum mon anvi arête.  I ankor sirman rezonnen dan zot lespri, e parey mon’n touzour dir avek lafanmiy afekte, e mon redir menm parol pou sa enn la deor ki annan en zanfan dan menm sityasyon, recovery is not about a bad person becoming good, it is about a sick person becoming well. E zot tou sa bann zenn zot zistwar i fini parey.  Parske ver lafen zot maladi e batay sa adikt i kontinnyelman dir ki zot nepli pran drog pou fer zot vin high, me plito zis pou fer zot vin normal.  E nou leker i reste touzour desire pou tou bann zenn ki pas atraver sa semen.  Parske ler zot pe fer zot vin normal, zot senpleman pe enzekte zot lekor avek nenport kwa ziska ki zot lekor i nepli kapab siport sa kantite entoksikasyon.  E pou ki pe vin zour an zour pli ris, pli gro, pli bel, e pli gra lo lavi sa bann zoli pti fiy e pti garson, les mon a dir ou ozordi, ki ou senpleman sa papa e sa manman ki parey dan Labib i dir, ler ou garson i demann ou en dipen ou donn li en ros, ler i demann ou en pwason ou donn li en serpan, en dizef ou donn li en skorpyon.  I pou kontinnyen demann ou akoz i bezwen sa pou li viv.  Pe enport o grander lakaz ozordi, zour nou ariv lo bout nou semen, nou tou lakaz pou 6 pye fonder.  Pou napa ni lasanm ekstra, ni menm master bedroom.  Mr Deputy ler i ariv sa moman kot ou vwar sa bon foutboler, sa bon elektisyen, sa bon plonber, sa bon teacher, sa bon accountant, sa bann bon mekanisyen e bokou lezot bann bon profesyonnel ki ozordi pe marse dan semen parey bann zonmbi, pe demann ou R25 ou menm R10  pou en bwat manze.  Sa enn ki pe marse dan menm lenz toulezour, pa bennyen, sa enn ki son madanm oubyen girlfriend in kit li zis akoz i nepli kapab fer son devwar zonm.  Mon bann ser ek frer i en soufrans pou zot.  Sel keksoz ki zot demande se senpleman pou annan lanmour ek lafeksyon olye ziz sa adikt, zis sa enn ki malad mantalman.  Ziz sa prizonnyen soufrans, ziz sa enn ki tousel e pa pe ganny lanmour, ziz sa enn ki dormi deor akoz trwa kar sa bann zenn zot in zot menm konn tousala a en serten pwen dan zot lavi.

Mr Deputy Speaker, les mwan koz enku lo larzan ouswa les mwan dir sa lekonomi ki pe deroul paralelman avek nou lekonomi formel.  E pran gard ki en lekonomi tre pwisan, ki kapab menm take over si nou pa pe fer atansyon.  Trafik drog i en gro biznes akoz in byen striktire.  Zis mazinen, minimum en doz lapoud ozordi lo marse i R100.  E en adikt i bezwen sa bomaten, midi e aswar.  Si sa drog i bon, ou pou bezwen li zis bomaten ek aswar.  En granm wholesale i kout R1,000 e mazin byen zot in koup sa avek panadol, lapoud pti baba, klorin, vim, lannet e nenport kwa ankor ki vin dan laform lapoud.  Aprezan depandan lo ou nivo adiksyon, en adikt i kapab bezwen ziska R1,000 par zour pou li sonny son adiksyon.  Drog i bezwen ganny transporte, i bezwen landrwa vann sa, sitan senp ki sa.  Mon konnen zot pe demande, be ou Onorab Ghislain kot ou konn sa ou ?  Bon kestyon e larepons i senp.  This is public information. Pa ni bezwen gazet ofisyel pou pibliye sa.

Mr Deputy, mon kestyon se ki nou pe fer aprezan ?  Ki nou pe fer dan en sosyete ki kontinnyen sigmatiz nou bann adikt ?  Ki nou fer la ki nou prizon in deza deborde e tax payers money pe ale parey delo dan ladal.  Ler nou pe depans de milyon Roupi dan en lager kont drog, me menm sa nou bann kominote i pa an sekirite.  Lakour sa paran i kontinnyen met 24 katnan lo tou laport, pers e tiwar pou anpese ki tou son bann pti keksoz i ganny vole.  Ki arive aprezan ki demann pou drog i kontinnyen ogmante e i ankor annan ki an abondans?  Ki arive apre pou nou bann legliz ki ankor reste preski dir silansye fas a sa Tsaunami lasante mantal e adiksyon ?  Ki prosen pa pou en sosyete ki pa aret kontante pou zis aksepte lanmor nou bann zoli fiy e garson koman en konsekans inevitab en sosyete an dekadans oubyen zis aksepte ki’n en sosyete ki’n perdi moral ?

Mazin soufrans sa madanm ki yer bomaten son spare wheel in ganny vole pou al vann pou drog.  E ozordi son loto i lo serk akoz son prop garson in vole e donn son dalon pou revin vann son manman.  Mazin sa fanmiy ki son garson in tak zot tou dan en pti lasanm ziska ki zot forse donn li larzan pou al aste son drog.  Mazin sa fanmiy ki nepli kapab tal son lenz deor akoz zot pase e vole pou al vann pou drog.  Mazin sa manman ki anmas son set kwiyer ki i ti’n byen prezerve koman souvenir son maryaz pou plis ki 40an pase.  E ozordi ler i fer en pti lekspeksyon dan son divider, sa ki reste se zis sa bwat, leponz e sa pti bout lez ki’n dekor sa bwat kwiyer.

Mon bann ser e frer, lalis i long.  Ki Bondye i donn nou tou kouraz ki nou bezwen pou sanze fas a pert nou bann zenn e pou bann ki pou swiv sa semen.  Pou sa manman i pou kontinnyen sagrin lanmor son 2 garson parey bokou lezot manman.  E ler sagren i vini i a satisfer son lapeti larm sale e ler i fini satisfer sa, byensir sagren pou ale.  E ou gran vander drog, ou a kontinnyen satisfer ou lapeti dan ou gro twin cab e ou gro sato e kontinnyen fer cheers avek ou ver diven rouz.

Eski i normal pou mwan ozordi koman en zenn manman, mon annan en zenn garson 19an dan lakour e mon bezwen konstaman tou dilon lazournen pe call pe rode kot i ete, zis lafreyer ki i pa al tonm dan drog.

Mr Deputy Speaker, avek sa mon pou aport mon soutyen anfaver sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Jeannevol.

 

HON BEGITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Deputy.  Bonn apre midi.  Mr Deputy, en Mosyon devan nou Lasanble ozordi ki ankor enn fwa, mon pa pou ezite pou entervenir.  Mon profit sa loportinite ki mon gannyen a sak fwa pou koz lo drog.  Mon pa vin la pou koz lo mon pwennvi.  Ni lo sa ki mwan mon panse.  Ni pou mwan benefis personnel.  Me mon dimoun i anvoy mwan pou vin debat lo sa ki ravaz zot dan distrik e ansanm ek lezot Manm Onorab, met devan solisyon posib pou sa fleo.  Sa i akoz mon fermeman krwar ki se par mon lentervansyon ki mon pou kapab met devan soufrans sa mazorite popilasyon dan mon distrik ki pa ni servi, ni vann sa sibstans, me ki vin viktim sa move sor.

Mr Deputy Speaker, drog i ankor pe ravaz Mont Fleuri e nou bann dimoun pe dir ki zot in ganny ase.  In plis ki ler pou trouv en solisyon.  Serten i dir ki sa i en lager ki nou’n fini perdi.  Mwan mon pou dir ki wi.  Mon dakor i en gro lager.  Me non, nou pa ankor fini sa lager.  Mwan, mon annan lespwar.  Se sa menm lespwar ki mon ti donn zabitan Mont Fleuri an 2011, ki nou kapab en zour redwir konsonpsyon drog e sa lenpakt ki drog i anmennen dan lavi dimoun toulezour.

Mon diskour lo sa size ozordi, parey loter Mosyon in mansyonnen, i al ver sa Lazans NDEA, ki malgre bokou zefor ki zot mete dan sa lalit, me i ankor en lalit difisil.  Akoz i enportan alors ki NDEA i bezwen plis resours?  Problenm drog ozordi, fodre nou realize, i al pli lwen ki zis sa viktim ki pik dan lavenn e i ganny son stim.  I ozordi al pli lwen ki zis sa enn ki viktim voler dan son lakaz.  Ozordi, problenm drog i al osi lwen ki anmenn pa zis problenm sosyal, me osi problenm lakaz.  Ek en lalis ki deza parmi trwazyenm pli gran lalis datant dan pei, demann pou lakaz i ogmante anmezir ki problenm drog i ogmante dan distrik.

Mr Deputy Speaker, permet mwan eksplik sa.  Pandan ki mon felisit sa paran ki pa viktimiz son zanfan ki viktim drog e i kontinnyen donn li en landrwa reste, de lot kote, mon osi konpran soufrans sa lot manm fanmiy, ki li aprezan i santi li e son zanfan an danze, pou reste anba menm twa ki son frer ki malad ek Epatit C, ki li i per akoz zot pe servi menm keksoz dan lakaz e li i kontinnyelman vol son keksoz pou vann pou drog.  En dilenm Mr Speaker, kot anmenmtan ki nou pa oule viktimiz zot, me serten i osi koz plis dimal pour lezot.

Mr Deputy, nou antann dan Medya resaman lakantite ka labi seksyel ki pe ogmante.  Mon asire ki laplipar parmi i relye direkteman ek labi sibstans.  En zonm dan son right mind pa pou kapab ni mazin abiz seksyelman en pti baba.

Mr Deputy, lalis i long.  Me vwala serten rezon ki mwan mon pou osi ensiste ki NDEA e lezot lazans i ganny plis resours pou deal ek sa problenm drog, olye ki i kontinnyelman propaze e ki nou pa kapab fer fas ek son bann konsekans.

Mr Deputy, ler nou pe koz lo lezot lazans parey en koleg Onorab in koz avan mwan in dir, nou pe osi koz lo VIC, Lapolis, Custom, Minister Sosyal, osi byen ki Minister Ledikasyon e lezot group relizyez.  Sa bann lezot lazans i kapab osi ede dan donn moralite nou bann zenn ki sirtou ganny enfliyanse fasilman pou servi drog.  Met moral, donn ledikasyon lo danze drog, se sa ki nou zenn i bezwen akoz bokou zot i senpleman viktim sa fleo.  Anvoy zot dan Prizon ki deza ranpli, larzan Tax sa menm dimoun ki’n ganny vole akoz drog ki pou donn li manze.  Pourkwa pa trouv plito en solisyon kot petet sa larzan ti a plito ede pou donn plis resours sa bann Lazans.

Mr Deputy, me se selman Lazans NDEA ki annan sa manda pou fer larestasyon dan bann ka drog.  Se ankor pou sa menm rezon Mr Deputy, ki zabitan Corgat Estate i ankor pe demande ki sa lakaz ki’n ganny donnen ek Lapolis i ganny met dan lanmen NDEA, parey i ti ete an 2011.  NDEA ti fer en gran lenpakt dan sa landrwa letan ki zot ti okip en lakaz la.  Ti napa loto ki ti’n park toudilon semen e ki napa son met ki reste dan sa landrwa.  Ti napa en gran lafoul obor semen pe veye.  Letan ki en vol i arive, personn pa kapab dekrir ozordi lekel sa dimoun ki zot in vwar pase akoz i pa en figir familye ki zot abitye vwar toulezour.  Mwan mon fyer pou dir, koman reprezantan sa distrik, ki lamazorite dimoun ki ganny trouve dan Corgat Estate ozordi pe fer sa bann move mers, se pa bann dimoun Corgat Estate.  Se senpleman bann dimoun ki sorti de lwen e zot senpleman trouv en landrwa kasyet fasil e zot fer li la.  Mon felisit sa azan ki kontinnyelman fer son travay ek determinasyon, malgre son fiy i ganny maltrete a sak fwa ki zot monte, an dizan ki se li ki’n call.  Wi.  I en louvraz riske pour zot e zot fanmiy.  Se pour sa rezon osi ki i enportan ki zot ganny zot en renimerasyon rezonnab pou osi evit koripsyon.

Mr Deputy, avek en zefor pli determinen, tout an prenan kont ki non pa selman lakantite me se kalite travayer ki pe fer sa lalit kont drog ki pou fer sa diferans.  Travayer i osi bezwen konpran ki li osi i bezwen annan en serten nivo disiplin dan son travay.  I pa akseptab ki pandan son ler travay i pe serye ek sispe drog, me dan kominote li osi i pe asiz obor semen ek zot, pe regard tou sa ki pe pase san dir nanryen.  Se dan sa bann menm lenstans ki apre zabitan i tante pou krwar ki ou osi ou enplike dan sa biznes.  I pa akseptab Mr Deputy pou ou vin agresiv lo en sispe.  Li osi i en imen.  Ziska ki Lakour i prouv li guilty, i reste en akize ek tou son drwa.  Mon asire ki avek en lapros pli imen ant sa sispe drog ek sa travayer, keksoz i kapab ganny amelyore.

Minister Lasante in entrodwir en Public Relation Office ki akey bann konplent manm piblik.  NDEA i kapab pran sa koman legzanp e amelyor lo bann konplent ki zot gannyen dan zot lofis.  Anmenmtan ki mon rekonnet Mr Deputy, ki parfwa i annan egzazerasyon dan bann konplent, me ki demann lenvestigasyon.

Mr Deputy, de mal pa fer en byen.  I nesesit travay ek lonnekte, limilite, kouraz pou ki nou kapab dan sa lalit.

Pou konklir Mr Deputy, mon pou donn tou mon sipor pou sa Mosyon ki pou ede fer sa diferans dan mon distrik.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Houareau, Right of Reply.

HON HERBERT HOUAREAU

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, sa Mosyon i fer mwan fremir e annan bokou panse ozordi apre midi.  Letan mon ekout tou bann Onorab dan sa Lasanble ki’n entervenir lo sa Mosyon, avek tou lonnekte, mon realize ki drog i la, i pou la e pou reste la ankor enpe letan.  Nou kapab lager avek sa fleo me nou bezwen tou Seselwa pou fer sir ki sa lager i en lager pei an antye.  Annou siport bann lasosiasyon responsab pou ed zot avek bann zenn ki tonm dan sa fleo.  Mon pa pe montre ledwa personn me mon oule zis fer sir ki tou dimoun i tande ki pe pase dan nou pei ozordi.  Mon konnen tou sa ki pe deal dan drog e nou konnen me nou napa ase levidans pou deal avek zot.  Mon demann zot, pou lanmour nou pep e nou pei e lavenir nou zanfan, silvouple e silvouple, aret vann sa bann gonaz avek nou zanfan.  Mon demande ki Gouvernman i fer en survey dan tou bann lafors ki travay pou kontrol sa fleo drog dan nou pei e vwar ki presizeman zot bezwen tel ki resours imen e landrwa konvenab pou zot travay.  Travay an korperasyon i neseser pou zot kapab reisir dan sa lalit.  Si ou al kas lakaz dimoun, nou pou apel ou en voler.  Si ou vann drog, nou pou apel ou, si ou servi drog, nou pou apel ou en droger.  Si ou transport drog, nou pou apel ou en transporter drog.  Si ou vann drog, nou pou apel ou en vander drog.  Si ou vann drog wholesale, nou pou apel ou en dealer.  E si ou finans loperasyon drog, menm si ou pa tous li, nou pou vwar ou byento dan bar avek tou ou bann asset, menm si ou met lo lezot dimoun.  E zot pou ganny deal avek.  Lalwa i la, lazistis i la e i la pour tou dimoun dan sa pei.  I annan dimoun ki dir i annan bann gro boug ki deal dan sa drog.  E si i annan, annou gete lekel.  Ki kous lasosyete zot sorti e ki zot oule e akoz zot anmenn sa soufrans dan nou pei.  Nou pa kapab konpromiz lavi nou pep e lavenir nou pep zis akoz drog.  Annou donn sipor tou bann ki travay dan sa bann lazans ki drog tel ki NDEA, VIC, PSSW, Custom, FIU, staff Prizon e staff Minister Ledikasyon osi ki vwar bokou soufrans dan zot travay.  Sa bann dimoun i imen.  Zot pa en bann Superman, me nou la pou gid zot e pou ed zot.  Lager drog pe pran en nouvo dimansyon e pe ariv enpe pli vyolan e si nou pa fer atansyon, i kapab komans ariv bokou krim dan sa pei, si drog pa ganny kontrole atan.

Mon pou demann sa Lasanble pou siport sa Mosyon e lager pou donn NDEA e lezot lazans plis resours, sipor lozistik e lezot resours ki sa bann lorganizasyon i bezwen pou fer zot travay pou konbat drog dan nou pei.  Mon oule remersi tou bann staff NDEA e lezot lazans e bann NGOs ki pe travay dir ziska la.  Gard zot sanfrwa e reste onnet ziska la dan lalit kont drog.  Sa pa en travay fasil e mon demann osi zot fanmiy pou konpran sa bann zofisye ki travay anba presyon e ki viv ladan toulezour e konpran zot e fer sir zot pa vin koronpi.

Mon konnen i annan ki ganny tante.  Mon konnen i annan ki ganny propoze.  Mon konnen i annan ki ganny maltrete.  Mon konnen osi i annan ki pran e si ou pran, ou pou ganny atrape.  E nou isi dan sa Lasanble, nou pa pou toler ou e pa vin kot nou pou rakont nou okenn zistwar.  Nou pa toler drog dan sa pei e mon annan en mesaz kler pou tou bann ki fer li.  Bann MNA isi dan sa Lasanble pa toler drog ilegal dan sa pei.  Bann ki trafike e bann dealer i merit ganny mesaz kler ozordi.

Mr Deputy, mon a terminen an dizan mersi tou bann Onorab ki’n entervenir.  Mersi Onorab De Commarmond, mersi Onorab Payet-Marie, mersi Onorab Barbe, mersi Onorab Jacqueline, mersi Onorab Charles, mersi Onorab Ghislain e mersi Onorab Jeannevole pou zot bon lentervansyon.  E an terminan, mon pou dir mersi tou bann Seselwa ki’n fer en zefor ziska la pou donn lenformasyon e kontinnyen donnen, pou fer sir ki sa fleo i terminen enn fwa pou tou dan nou pei.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon.  Lo sa Mosyon nou pran en vot.  Tou bann ki anfaver lev zot lanmen?  Inanim.  Mosyon in ganny aprouve e nou pou adjourn pou rezwenn Mardi le 23 Septanm.

 

(ADJOURNMENT)