::
Home » Verbatim » Verbatim - Third Term 2007 » Tuesday 18th September, 2007

Tuesday 18th September, 2007

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 18th September 2007

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Bon, bonzour Vis Prezidan, Minis e tou bann manm, dan kominikasyon.  Mon ti oule brefman donn mon ruling lo en point of order leve par Onorab Georges dan nou dernyen sesyon Lasanble.  Mardi pase le 11 Septanm, pandan Question Time, Onorab Georges ti dir ki lord 25(2) nou Standing Order ti’n ganny vyole akoz dapre li Minis pour Lanplwa e Devlopman Mendev, Mandanm Macsuzy Mondon, ti’n reponn en kestyon siplemanter demande par Madanm Onorab Jinette Gamatis reprezantan distrik Port Glaud an lizan en teks, ki dapre Onorab Georges, Madanm Minis Mondon ti’n vin avek.

Largiman Onorab Georges se ki Standing Order 25 (2) i dir ki kestyon siplemanter i annan pour bi eklersi bann fe dan en larepons ki’n ganny donnen lo en kestyon orizinel.  Si mon konpran byen Onorab, son pwen se ki Madanm Minis Mondon pa ti dwatet vin avek en teks prepare lo en kestyon siplemanter akoz an prensip i pa sipoze konnen konteni okenn kestyon siplemanter.  Mon pozisyon se ki premyerman Onorab Georges pa’n arive etablir ki Madanm Minis ti vin avek en teks prepare.  Dezyenmman, menm si Minis ti’n vin avek en teks prepare lo en kestyon siplemanter, napa narnyen dan nou Konstitisyon ouswa dan nou Standing Orders ki anpes li fer sa sirtou si Minis ti’n antisipe ki en tel kestyon siplemanter pou leve.  Anefe, Standing Order 25(2) i silans lo ki metod Minis i servi pou reponn en kestyon siplemanter.  Fodre dir, malgre ki bokou lareg i egziste lo konteni kestyon, tre pe i egziste ki gouvern larepons en Minis.

I osi enportan pou note ki isi dan sa Lasanble nou pa pe oper dan sa ki nou apel en  political vacuum, e parey i le ka dan preski tou Lasanble bann pei Commonwealth, zis parey lopozisyon i demann kestyon siplemanter pou anbaras Gouvernman, Minis i kapab endik ek en manm sorti dan son parti politik pou demann en kestyon siplemanter ki pou donn li en loportinite pou li fer en deklarasyon dan lavantaz Gouvernman.  Sa bann kestyon i apel bann “Dorothy Dixers” apre zournalist Ostralyen, Dorothy Dix, ki ti donn larepons bann kestyon swadizan ekrir par bann lekter, me ofet ekrir par limenm.  Sa i en mannev politik ki evidaman pa al kont nou Standing Orders e ki ganny pratike bokou dan House of Commons. La mon ava dir i enposib pou dir si Minis Mondon ti servi en tel mannev.

Mon oule refer sorti a sa pwen ki bi bann kestyon anba Lartik 93(1) nou Konstitisyon ouswa 22(2) nou Standing Orders ensi byen ki bann kestyon siplemanter, se pou ganny lenformasyon lo en size ki tonm anba responsabilite sa Minister ouswa pou met presyon lo sa Minister pou desarz son responsabilite.  Osi lontan ki larepons en kestyon siplemanter i bref, spesifik, relevan e dan kad larepons lo kestyon orizinel, irespektiv ki metod in ganny delivre, sa larepons i en lord e pa vyol nou Standing Order.  Avek sa bann lobzervasyon, mon santi Standing Orders 25 (2) pa’n ganny vyole e ki privilez nou Lasanble pa’n ganny afekte. Mersi bokou.

Apre ki mon’n fer sa mon oule refer sorti ki aparti ozordi parey zot in remarke lo question time i annan bokou plis kestyon ki labitid, annefe nou pou sey deal avek 10 a 15 kestyon par sesyon akoz i annan en backlog enkrwayab bann kestyon.  Sa i pou otomatikman vedir ki nou pou bezwen kontrol plis kestyon siplemanter.  Depi ozordi kestyon siplemanter pou koumsa.  Oter en kestyon pou annan drwa demann 2 kestyon siplemanter e larestan manm pou kapab demann zis 1 kestyon siplemanter.  Pou sak kestyon mon pou allocate en serten nonm letan e letan sa letan i fini si i annan kestyon siplemanter ki pending dezorme i pa pou kapab ganny pran e sa manm i a kontakte Minis direkteman.  Fodre zot konpran ki mon annan mwan enn erdtan edmi pou mwan deal avek tou bann kestyon.  Bon mon ava envit…..

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Zis en keksoz.  Eski letan pou annan Statement eski ou pou enkli Statement pandan sa enn erdtan edmi question time oubyen eski ou pou fer Statement konman separe avek question time.

 

MR SPEAKER

Bon Statement an prensip pa form parti question timeFrom now on question time pou separe enn erdtan edmi e statement pou ganny pran otomatikman savedir apre 11er.  Mon pe refer sorti bann guidelines lo kestyon ek larepons pou tou bann manm osi byen ki Minis pou nou kapab annan en pli bon konprenezon en pli bon rapor travay.  Yes Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

En pti klarifikasyon Mr Speaker, Sir.  Si apre sa  enn erdtan edmi question time la, fer krwar i reste ankor 4, 5 kestyon ki Minis pa ankor reponn ki pou arive avek sa bann kestyon la.  I pou anvoy dan lot Order Paper oubyen Minis pou anvoy larepons an ekrir.

 

MR SPEAKER

Non nou Standing Order i kler lo la, e se pour sa rezon ki nou pou bezwen mentenir sa disiplin letan.  Akoz si Minis pa ankor fini reponn kestyon letan sa enn erdtan edmi in fini i pou pran sa bann kestyon e i pou donn larepons an ekrir.  Kestyon pa ale lo lot Order me i ganny en larepons, sa oter sa kestyon i ganny son larepons an ekrir e annefe Standing Order i deal avek sa size.  Nou ava al lo kestyon 25.  Onorab Potter.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Bonzour Mr Speaker, Vis Prezidan, Minis, Manm Lasanble, Oditer ki pe ekout nou.  Mon kestyon se pou demann Vis Prezidan ki reponsab pour Zafer Entern pou enform nou Lasanble konbyen i kout Lafors Lapolis sak fwa ki zot ganny demande pou donn lasistans bann levennman tel ki bann miting piblik, bann lamars e rasanbleman ki annnan karakter politik.

VICE PRESIDENT BELMONT

Mersi Mr Speaker, e bonzour.  Bonzour tou Manm Lasanble.  Mr Speaker respe pour drwa imen i enn bann fakter prensipal ki’n ganny tenir kont tou dilon prose pour policing.  Sa respe i lo pwen en lobligasyon moral ensi ki lo en pwen legal.  Lekspektasyon lepep se ki tou travay Lapolis dan bann tel sitiasyon i rezonnab e dan en domenn ki kouver par Lalwa pou tou sitwayen e i fer dan pei a’n antye.  En miting piblik ou en laprosesyon piblik i kapab pe deroul dan limit ki Lalwa i permet me Lapolis i bezwen pare pou reponn a tou evantyalite ki kapab arive.  I bezwen prevwar e anpes bann lensidan kriminel, reponn dan en fason proaktiv pou anpes bann sitiasyon ilegal arive.  I fer sa atraver bann patrol, met lafors lo standby e lezot mwayen ankor.

Lafors Lapolis i la pou mentenir lord ek lape.  An zeneral aksyon Lapolis i bann aksyon prevantiv e proaktiv pou mentenir lape.  Aksyon Lafors Lapolis parey mon’n dir i preskrir anba Lalwa e sa i neseser dan en sosyete demokratik e i kapab pou ensel rezon oubyen pou plizyer rezon tel ki sekirite Nasyonal, sekirite piblik, pou anpes dezord ek krim arive, pou proteksyon lasante, pou proteksyon moralite e proteksyon drwa tou dimoun.  Pou desarz sa bann travay policing resours ki Lapolis i bezwen se sirtou bann resours finansyel pour li kapab fer sa an plis ki son travay toulezour e pou son travay toulezour Lapolis i annan sa ki nou apel son Recurrent Budget. Me pou bann rali politik oubyen disturbance sivil, emergencies oubyen dezas pou bann keksoz ki enprevizib e pa’n nobou fer provizyon, Gouvernman i bezwen alor donn resours anplis Departman Lapolis letan sa bann sitiasyon i arive.  Pou en loperasyon parey en rali politik ou en lamars i bezwen anviron ant 250 a 300 polisye ou personal Lapolis.  I annan ki sorti dan Lapolis regilye, i annan ki sorti dan CID, i annan ki sorti dan SSU, i annan ki sorti dan unit Adams, i annan ki sorti dan Special Branch. Pwiske Lapolis i bezwen dan bann sitiasyon koumsa enpe partou i annan osi otan lenformasyon ki neseser pou zot kapab fer zot travay.  Nou bezwen loto, bann veikil pou nobou fer policing, nou bezwen manze rafresisman pou bann dimoun ki’n ganny call pou vin travay, nou bezwen osi fasilite tanporer pou bann polisye ki pe travay a en serten moman pou zot pran en break, pou zot repoze e souvannfwa i bezwen bann transpor an plis tel ki i bezwen lwe bann loto e parey mon’n dir sa bann depans i kapab pou enn sa bann manifestasyon varye ant R45,000 a R60,000.  Anplis ki sa dan serten sitiasyon osi i bezwen met Lafors Militer osi lo standby e sa i osi anmenn lezot depans ki enkli par direkteman pou Lapolis.  Me akoz sa manifastasyon i bezwen ki Militer osi i depans plis.

Travay Lapolis pa komans zis zour rali, oubyen manifestasyon pou fer.  I komans avan, i annan lenformasyon ki zot bezwen anmase, rekonnet larout kot lamars pou pase, ki bann posibilite lezot kalite disturbance ki kapab arive e apre ki zour rali limenm i annan konzesyon trafik e i annan kantite mouvman dimoun e letan rali osi pe fer i annan bann lakour ki’n ganny les dekote akoz i bann dimoun in al partisip dan bann manifestasyon e Lapolis i bezwen osi donn sekirite sa bann landrwa kot dimoun in deplase pou ki lezot lensidan pa arive.  Donk Lapolis i bezwen fer kontrol lafoul kot rali, donn sirveyans ek sekirite dan bann distrik kot bann dimoun in sorti e sirtou kot nou konnen i annan bann black spot.

Mr Speaker nou en pti pei, nou annan en pti lavil si manifestasyon pe fer anvil bann magazen, bann boutikye souvandfwa zot bezwen fermen akoz zot pa konnen ki debordman ki kapab arive.  I anmenn en lapert pou zot e nou pti lavil osi se la kot bann viziter dan nou pei i osi pase pou vwar parske nou lavil i zoli e sa i osi afekte Lendistri Touris.  Bann dimoun i mazinen poudir kekfwa i annan kek derapaz ki kapab arive alors tousala Lapolis i bezwen la pou met sa sirveyans.  Bann rali politik e lamars i osi annan son kote ki donn lenpresyon ki nou pa en pei ki stab.  Stabilite i en keksoz neseser pou nou kapab progrese, pou nou pep progrese, pou bann envestiser kontinnyen vin envestir dan nou pei e osi pou nou pep parey mon’n dir bann ki annan zot bann biznes pou  kapab kontinnyen fer zot biznes e pou kontinnyen ganny zot reveni.

Mr Speaker mon pou osi repran sa kot lenvestisman se lakle pou nou pei devlope e nou bezwen annan sa leta kot Lalwa pe aplike, annan lape pou ki bann lenvestiser i kontinnyen ganny konfyans dan nou pei.  Mr Speaker mon enplor tou dimoun pou nou kontinnyen pou travay pou lape, pou larmoni e pour ki lepep Seselwa i kapab atraver sa lape konstri son byennet e pou ki nou fer sa pou nou menm, pou nou zanfan e pou lanmour Sesel.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, Onorab Potter, okenn siplemanter.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker, mon ti akontan demann Vis Prezidan si kou loperasyon pou sirvey sa bann levennman politik i ganny pran an konsiderasyon par Lapolis avan ki desizyon pou donn permisyon sa bann tel demann i ganny donnen.  E dezyenmman eski Gouvernman pe revwar Public Order Act swivan bann rekomandasyon ki rapor premye rapor lo Law and Order Committee in fer.  Mersi.

 

VICE PRESIDENT BELMONT

Mr Speaker, pou premye parti kestyon se ki wi, i annan bann travay ki bezwen ganny fer.

 

(Interruption)

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Eski kou loperasyon i ganny pran an konsiderasyon par Lapolis avan ler ki zot deside pou donn permisyon pou annan bann miting oubyen bann rasanbleman politik.

 

VICE PRESIDENT BELMONT

Travay i bezwen ganny fer pou konnen konbyen sa manifestasyon limenm avek deplwayman bann zofisye neseser konbyen i pou arive.  Parske parey mon’n dir son kou fuel, i annan kou manze ki bezwen pran an konsiderasyon e i annan bann kou ki zis bann dimoun i bezwen reste lo standby tou sa letan e tou sa la i bezwen ganny pran an kont avan ki Lapolis i kapab dir si i kapab soutenir sa manifestayon e osi i bezwen parey mon’n dir annan lezot ki pran kont.  Kote sa bann manifestasyon pou fer, keler pou fer e sa i pran kont pour ki Lapolis i kapab dir wi oubyen Non.

E parey mon’n osi dir ki letan pe fer dan lavil, nou annan enn menm lavil se la kot tou bann dimoun i vini pou fer zot biznes sa osi i pran kont pou kapab deside si i pou kapab soutenir pou fer sa sirveyans pour ki tou i deroul byen dan si oule lape kot dimoun i kapab kontinnyen lezot dimoun zot bann travay oubyen bann demars ki zot bezwen fer san ki zot bezwen lavil konmsi fermen net pou sa manifestasyon.  Dezyenm.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Eski Gouvernman pe revwar Public Order Act swivan bann rekomandasyon ki Law and Order Committee in fer dan son premye rapor.

 

HON BERNARD GEORGES

Point of Order, Mr Speaker, 25.  Mon sir ki nou tou nou anvi konn repons a sa kestyon, i tre enteresan.  Me eski it arises from the original question. Mon pa tro krwar akoz i lo pri original question.

 

MR SPEAKER

Minister go ahead.

VICE PRESIDENT BELMONT

Wi Mr Speaker, Public Order Act wi, dan raport ki ti fer par komite lo Law and Order ti enn bann rekomandasyon ki ti fer pou revwar sa Act me poulemoman Gouvernman i ankor pe etidye parske nou konnen osi ki i annan en lot travay ki’n ganny fer lo enquiry e alors nou pe espere pou ki nou fer en travay ki ensel fwa konpreansiv espere sa rapor ki pou sorti lo enquiry ler ensidan le 3 Oktob pour ki nou a kapab ler Gouvernman i a fer pour ki nou a pran tou sa bann keksoz ki ti arive dan sa letan, pour ki nou a kapab annan en Public Order Act ki ler in amande i a reponn a sa.

 

HON NICHOLAS PREA

Mon ti akontan demann Minis konbyen an diferans kou an term mendev e kou loperasyon i arive kan lopozisyon oubyen SPPF parti opouvwar i organiz en tel aktivite parey en rali.  I bezwen annan diferans ant le 2, si Minis i kapab dir nou konbyen i koute an term diferans.

 

VICE PRESIDENT BELMONT

Mr Speaker i pou napa diferans ant le 2 akoz si pou fer en rali parey mon’n dir, Lapolis i mobiliz pou tou evantyalite alors ler Lapolis i fer son costing i kont lakantite polisye ki i pou bezwen.  Si oule, met personnel ki i pou bezwen servi.  Parey mon’n dir ou i annan bann diferan personnel e sa travay i komans parey mon’n dir osi avan ki sa lensidan i arive.  So si manifestasyon i dir pou annan 4000 dimoun, savedir i en bon groser manifestasyon.  Si sa manifestasyon pou mars lo semen i pou bezwen petet plis polisye pou kapab sirvey bann trafik, kontrole, blok semen kot i neseser.  Donk i annan en minimonm epi i annan en logmantasyon.  Si i pou 10,000 dimoun ki i ekspekte parey mon’n dir i annan posibilte ki larme i reste lo standby, bann dimoun pa ganny zot off, tou sa bann keksoz me i annan serten preparasyon debaz ki parey dan tou manifestasyon e se sa ki Lapolis i al lo la epi i depan grander i kapab annan, i fer bann dimoun standby si i annan keksoz ki arive pou nobou servi zot.

 

HON ANDRE POOL

Mon ti akontan demann Vis Prezidan byensir si i annan sa lenformasyon avek li si i kapab donn sa Lasanble bann statistik oubyen lenformasyon lekel ant sa 3 parti politik ki anrezistre ki’n fer plis demann e organiz sa bann manifestasyon avek karakter politik an deor bann kanpany eleksyon.

 

VICE PRESIDENT BELMONT

Mr Speaker, mon napa sa bann statistik avek mwan mon pa pou kapab dir ou lo la.

 

HON WAVAL RAMKALAWAN

Etan donnen ki dan dernyen kanpany eleksyon pou Lasanble Nasyonal SNP pa ti fer okenn rali politik, okenn manifestasyon politik.  Eski Minis i kapab e parkont SPPF sete sel parti politik ki ti organiz bann rali dan tou bann distrik, dan tou bann kwen

 

MR SPEAKER

Kestyon Onorab

 

HON WAVAL RAMKALAWAN

Eski Minis i kapab dir avek nou konbyen in kout lafors Lapolis pou siperviz tou sa bann rali politik e tou bann manifestasyon politik ki SPPF ti fer pandan kanpany pou eleksyon an Me.

 

VICE PRESIDENT BELMONT

Mr Sepeaker, mon napa sa bann lenformasyon avek mwan me parey nou konnen letan i dan sa letan ki annan eleksyon ki’n ganny anonse Lapolis i mobiliz li pou sa peryod eleksyon, election campaign e i annan bann fon ki ganny met a dispozisyon Lapolis pou kapab zisteman donn sa sirveyans, sa sipor pour ki napa bann derapaz ki fer ariv bann lensidan e parey nou konnen dan letan kanpany tou dimoun i eksepkte ki pou annan sa e i annan son fason ki fer dapre lord e sa i marse.  Me dan letan kot nou pa dan kanpany politik tou bann manifestasyon i vin en keksoz siplemanter ki lafors Lapolis pa’n prevwar ki pou arive dan sa letan koumsa.

 

MR SPEAKER

Dernyen kestyon siplemanter Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND.

Eski Minis i kapab eksplik nou or dir Lasanble eski i zistifyab pou Lapolis depans otan resours e mon’n tann mansyonnen taler pou sirvey bann levennman parey nou pe koze ki souvannfwa i atir en pti gin dimoun pa ni tro bokou kan sa bann menm resours ti ava’n kapab servi pou envestir dan lezot proze Lapolis dan bann distrik e rezourd problenm Lapolis dan bann distrik parey distrik Cascade.

 

VICE PRESIDENT BELMONT

Parey mon’n dir le bi se pou kontinnyen annan travay ki ganny fer par Lapolis se pou mentenir lape dan nou pti pei e pour ki nou pei i kapab kontinnyen prospere, pour ki nou lendistri touris i kapab osi fer progre, nou en pei stab, nou pe pas atraver en moman kot lenvestisman, lenvestiser pe vini e i enportan ki tou keksoz ki ganny fer pou ki sa leta ki bann dimoun i vwar ki nou en pei ki pe fer progre e ki i annan posibilite pou envestir ladan.  E sa i enportan ki lape dan tou distrik i kapab ganny mentenir pour ki nou pei i kapab kontinnyen fer progre e sa i enkli distrik Cascade.

 

MR SPEAKER

Bon nou ava eskiz Minis parmi nou e nou ava remersi li.  Mersi bokou Vis Prezidan.  Kestyon.

 

Vise President was excused from the House.

 

HON WAVAL RAMKALAWAN

On a Point of Order.  Nou ou demann, nou pou demann kestyon.  Eski i pa ti pou osi normal pou ou demann Minis pou reponn larepons olye pou al fer statement pou al fer letour Barbylon.

 

MR SPEAKER

Babylon Onorab, retract sa mo.  Actually sa issue ki ou’n raise i enn bann issue ki pe ganny tackle dan sa bann guidelines e bann manm i a ganny en kopi byento ki pou diriz ki nou, ki Minis lo sa kestyon question timeOk, Onorab Ramkalawan, 26.

 

HON WAVAL RAMKALAWAN

Mon kestyon i lir konmsa, eski Minis i kapab dir zabitan La Gogue dan lakaz konstrir par lakonpanyen Sinwan, kan eski zot pou finalman ganny delo trete, e kan eski problenm sewerage pou ganny rezourd.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mersi Mr Speaker, bonzour tou Manm Onorab.  Kestyon ki Onorab pe fer referans avek se sa 18 lakaz sitie La Gogue ki ti ganny konstrir an 2005.  Ler lakaz ti ganny konplete anvi serten presyon ki nou anba la pou allocate sa bann lakaz avek bann dimoun ki ti bezwen en lakaz byensir sa bann lakaz ti ganny allocate menm si tou bann travay neseser par egzanp koneksyon delo pa ti ankor fini.  Nou rekonnet ki dimoun i bezwen lakaz ki nou pa kapab en lakaz ki’n fini, i fermen, ki pe esper koneksyon delo ganny fer parfwa pou rezon an deor nou kontrol byensir, nou ti pran bann mezir tanporer.  Mezir tanporer nou ti pran ansanm avek PUC, nou ti organize ki en rakor i ganny enstale pou pran delo dan larivyer e pou deservi bezwen sa bann dimoun.  E ler sa bann dimoun ti antre tou dimoun ti annan akse avek delo malgre ki i pa delo trete.  E nou ti osi konnen ki solisyon permanan sete konstriksyon en rezevwar 100 kilo lit e avek en sistenm laponp ki ti ava ganny met an plas ki ti ava tir delo dan en tiyo ki pas dan semen La Gogue pa lwen avek sa bann lakaz, i a ganny ponpe e al dan rezervwar e an retour sa rezervwar li i ava fourni sa 18 lakaz, sa 18 fanmiy ki dan sa bann lakaz.

Bon depi sa nou’n fer le neseser akoz i ti form parti nou proze, rezervwar in ganny konstri laponp in ganny enporte.  Nou’n bezwen enporte akoz nou pa fer laponp isi nou bezwen enporte e byensir bann konneksyon tiyo in ganny met an plas e malerezman ler nou’n fer marse laponp, laponp pa’n perform a la fason ki nou ti ekspekte i perform e PUC in pran kontak avek sa fourniser en lakonpanyen Morisyen ki ti fourni sa laponp e byensir nou’n ganny endikasyon ki bann aksyon korektiv pou ganny pran e si neseser sa laponp a ganny ranplase.

Antretan lefe ki tou bann travay in fini, PUC ti annan en lot laponp ki i ti’n fer vini pou en lot proze ki pa ankor pare e PUC in ganny demande pou enstale sa laponp e mon’n ganny lasirans PUC ki si tou i mars byen sa laponp a ganny enstale dan bann semenn ki pe vini e byensir bann dimoun dan sa rezyon i a ganny akse avek delo trete.

Kot i konsern sewerage, wi ti annan serten problenm dan sa area apre ki bann lakaz ti’n fer bann dimoun ti’n antre, sa i prensipalman pou rezon ki sa kalite later ki annan dan sa area.  I en kalite later ki pa absorb delo byen e byensir i annan bann refoulman sirtou ler lapli i tonbe.  E byensir Minister ti pran mezir neseser, en lot soak-away pit ti ganny fouye e bann koneksyon ganny fer dan nouvo soak-away pit.  E nou annan lenformasyon ki keksoz pe mars byen.  Me solisyon lonterm, Mr Speaker se ki nou santi ki nou bezwen enstal en sistenm tretman desarz dan sa area. E sa i a ganny fer ler nou demar nou lot proze, i annan en lot morso later ki nou’n aste ek lanmisyon, parcel 4238 ki pa lwen byensir avek sa housing estate ki annan lentansyon byensir batir lakaz lo la.  E dan planifikasyon sa proze nou pe osi fer en provizyon pou en treatment plant ki nou ava konekte sa bann 18 lakaz ozordi avek bann nouvo lakaz ki a ganny fer.

 

MR SPEAKER

Onorab, siplemanter?

 

HON WAVAL RAMKALAWAN

Mersi bokou, Minis in reponn mon kestyon.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Eski Minis i kapab enform nou Lasanble konbyen in koute pou sa 2 proze dan sa area La Gogue, sa vedir kestyon delo trete avek sa issue sewerage. Epi anmenmtan pou rezourd sa problenm sewerage konpletman sa vedir avek sa nouvo enstalasyon ki pe dir lo sa bout later lanmisyon konbyen pou al arive, donn nou son konponan forex e son konponan roupi.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, pou enstal sa rezervwar 100 kilo lit avek son sistenm laponp ek son bann koneksyon, dan proze ti annan en provizyon R500,000 e se sa ki in kout nou e ladan normalman baze lo statistik, ler ou fer konstriksyon ozordi, 60 poursan kou i forex e 40 poursan i lokal.  So vwala partisyon ant forex avek lokal.  Pou sa nouvo tretman desarz byensir i ankor dan staz planifikasyon i pou depan ki kantite lakaz i pou mete lo sa sit ki mon’n nonmen parcel 4238. E ava ganny en estimasyon, nou ava ganny gide par PUC ki ava gid nou ki kalite sistenm e a sa pwen nou ava kapab etablir son kou ki a ganny mete dan proze ler nou prepar lot proze pour devlop sa morso later ki mon’n koz lo la.  Mersi Mr Speaker

 

MR SPEAKER

Kestyon 27, Onorab Charles.

 

HON JEOVANA CHARLES

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis si i kapab enform sa Lasanble si son Minister atraver PMC i ankor responsab pou maintenance bann common areas dan bann flat Roche Caiman.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, PMC wi i ankor responsab, i responsabilite PMC pou fer mentenans lo tou bann common area nou bann flat e sa i enkli byensir sa 5 blok flat ki sitie Roche Caiman.  Now byensir en blok flat Mr Speaker pou lenformasyon set en lakaz ki annan plizyer letaz ki servi en twatir komen.  E byensir bann flat Roche Caiman i tonm dan sa definisyon e bann common areas i kouver byensir twatir, i kouver peron, i kouver dan zalantour flat, bann surrounding savedir e PMC i responsab pou fer mentenans lo sa bann flat parey.

 

MR SPEAKER

Kestyon siplemanter, Onorab Charles.

 

HON JEOVANA CHARLES

Mr Speaker, anvi repons Minis mon ti a kontan demann Minis si atraver PMC zot ti a konsider fer en rankont avek tou bann lokater dan sa bann flat Roche Caiman pou eksplik zot lafason ki zot osi zot bezwen gard sa bann surroundings sa bann common areas.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, mon krwar sizesyon Onorab, i en sizesyon ki PMC in deza pe met an plas.  Nou konstate ki malgre ki PMC i annan bann kontra ki i sinnyen avek bann dimoun pou fer mentenans bann flat, bann common areas, dan ka Roche Caiman nou annan en kontrakter ki nou annan en kontra 1 an avek li pou fer mentennens lo bann common area.  Nou osi rekonnet ki i neseser ki dimoun ki reste dan sa bann flat i swivre bann regilasyon.  E PMC in enform mwan ki dan konteks Roche Caiman miting in deza komanse swivan diskisyon ki’n annan ant Lotorite Distrik avek PMC ki’n tonm dakor ki i devret annan en serten miting, miting ledikasyon e sa in deza ganny fer.  Mon’n ganny konpran ki 2 such meeting in fini ganny fer, dernyen ti Sanmdi pase.  Nou’n kouver 2 blok, i annan ankor 3 miting pou nou fer pou nou kouver tou sa bann blok.  Sa ki nou konstate se ki i annan nesesite pou nou edik nou dimoun ki ler ou rantre dan en flat i annan serten labitid, serten pratik ki ou bezwen arete.  Par egzanp ou pa kapab dan en flat mont avek latet karang dan ou lanmen, e sa i lefe i arive dan sa bann flat in ganny witness par zofisye PMC in vwar sa bann tel pratik.

I annan plizyer lezot pratik ki nou krwar i akseptab e la mon krwar kot ledikasyon i bezwen ganny fer.  Sa travay in konmanse, i pa en travay ki devret ganny fer zis nou tousel, PMC avek Minister.  I en travay konzwent an kolaborasyon avek tou bann Lazans konsernen, distrik limenm, Minister Devlopman Kominoter e tou bann lezot Lazans konsernen.  Travay in komanse e nou pou kontinnyen alavenir pou nou kapab fer sir ki bann dimoun i respekte bann lareg, bann norm ki normalman i ganny pratike dan bann landrwa parey.

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker, mon kestyon pou Minis se sa enn.  Eski sa menm lareg i aplik pou bann flat dan bann lezot distrik e non pa zis Roche Caiman e eski Minis ti a kapab osi presize ki sa bann common areas i osi enkli lapentir eksteryer sa blok flat, supply delo depi son tenk dan plafon ziska bann flat, lalimyer dan bann peron ek tiyo sewerage ki sorti dan bann flat e ki anmenn dan sewerage system.  E si wi, eski Minister ti a kapab zis presize ki se PMC e non pa son Minister atraver PMC ki responsab pou sa.

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, mon’n dir ki PMC ki responsab e mon konfirmen se PMC ki responsab pou fer mentenans dan tou bann common area ki enkli tou twatir, surrounding eksteryer painting, peron e tou.  Nou’n definir ki sa common area e byensir PMC i kler lo la e se byen PMC ki annan responsabilite pou zer bann lakaz, Minister i batir lakaz e dan ka kot bann lakaz i lwe avek dimoun se PMC ki responsab pou management sa bann lakaz by vertue ki PMC i anmas rent pou sa bann lakaz alor PMC i responsab pou sa bann mentenans dan bann common area e sa Mr Speaker i aplik pou tou landrwar dan tou distrik kot PMC i annan flat parey mon’n esplike.

 

HON JENIFFER VEL

Mr Speaker, mon ti ava kontan demann Minis si i kapab enform sa Lasanble ki avek dan bann sitiasyon kot bann flat e lakaz ki ganny allocate par PMC avek en dimoun i ganny apre lwe.  Ki ou Minister i fer dan sa bann sitiasyon koumsa.

 

MR SPEAKER

Kestyon enpe outside the scope of the original question.  Onorab ou kapab reprezant li koman en kestyon sibstansyel laprosenn fwa.  Onorab Dyer.

 

HON COLIN DYER

Mr Speaker, anvi repons Minis pli boner mon ti a kontan Minis i dir avek nou, i propoz avek nou ki bann dimoun ki bezwen aste en latet karang oubyen anvi aste en latet karang ki zot devret fer avan zot mont dan flat.

 

(Interruption)

HON CHARLES DE COMMARMOND

Pa dan scope, Speaker.

 

MR SPEAKER

Minister in koz lo …..

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Sa i en kestyon stupid.

MR SPEAKER

Onorab, Onorab retract the word stupid silvouple.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Retract Mr Speaker, sir.

 

MR SPEAKER

Bon lo kestyon latet karang se Minis ki’n entrodwir sa dan enn son larepons.  Onorab pe demande kwa ki dwatet ganny fer, Minis i dir pou edik sa bann dimoun e mon krwar son kestyon i lezitim pou demande ki lalinny ledikasyon kwa konmsi pou….

 

HON COLIN DYER

Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mon krwar Onorab i kapab donn nou en koudmen dan sa ledikasyon akoz mon krwar nou tou nou konsern avek ledikasyon, i pa zis problenm Minister.  Mon krwar i konsern Lasanble, Onorab limenm i kapab donn nou en koudmen pou edik dimoun.  Mersi.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Bon kestyon 28 Onorab Francoise.

 

HON TERENCE FRANCOISE

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis pou devwal son plan pou konstriksyon lakaz Anse Royale, sa i enkli proze Remiz 2 ek proze Anfonsman e  kan eski sa 2 proze pou komanse.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker pandan sa dernyen 3 lannen ki’n pase Gouvernman anba son progranm lakaz in konstrir 66 nouvo lakaz Anse Royale.  E ladan 57 in ganny donnen avek bann dimoun Anse Royale ki ti lo lalis lakaz Anse Royale.  Anlinny avek progranm lenvestisman lakaz Gouvernman ki fer provizyon pou konstriksyon apepre 5,000 lakaz pou sa prosen 5 an en total 150 lakaz pe ganny planifye pou distrik Anse Royale.  Minister aktyelman pe travay lo 2 proze pou distrik Anse Royale.  Premye proze se konstriksyon 40 lakaz, 20 lakaz 2 lasanm avek 20 lakaz 3 lasanm lo en morso teren sitie Anfonsman Anse Royale.  Nou pe byensir travay lo bann prosedir savedir bann laprouvasyon planning e bann prosedir tender e si tou i mars byen nou ekspekte ki proze Anfonsman i a demare an Mars, Avril lannen prosenn 2008.  E provizyon pou sa proze ki pou kout nou apepre R14 milyon pe ganny mete dan Bidze 2008.

Dezyenm proze Mr Speaker se dezyenm faz Remiz.  Parey mon’n dir taler dan proze Remiz 1 nou’n konstri 66 lakaz an sa ki konsern sa dezyenm proze Remiz aktyelman nou pe fer bann letid teknik savedir bann letid fezabilite, topographic survey e dan sa dezyenm faz nou pe anvizaze konstrir nou anviron 100 nouvo lakaz lo sa sit Remiz.  Byensir Mr Speaker avek sa 100 nouvo lakaz ki nou krwar nou devret kapab konstrir lo sa sit i pou vedir ki Remiz pou annan li apepre 166 fanmiy, anviron 500 dimoun ki pou reste dan sa area.  E dapre letid ki nou’n fer nou’n konstate ki pour sa sit kapab soutenir tou bann sewerage ki pou sorti dan sa lakaz i pou neseser ki nou met en treatment plant dan sa area.

E byensir kou lakaz limenm nou anvizaze i kout nou anviron R35 milyon e kou treatment plant estimasyon ki nou’n gannyen avek PUC pou deservi apepre 500 dimoun i apepre R1.6 milyon ki vedir ki proze limenm finalman nou pe planifye en kou total apepre R36 milyon.  Sa proze Remiz 2 Mr Speaker, i pou demare osito ki proze Anfonsman i konplete e nou anvizaze ki proze Anfonsman i a konplete disi lafen 2009 e deswit apre nou ava bouze avek proze Remiz 2.

 

HON HARDY LUCAS

Mersi Mr Speaker, an relasyon avek proze Anfonsman mon anvi demann Minis..

 

HON TERENCE FRANCOISE

Mr Speaker ..

MR SPEAKER

Ok, Onorab en enstan.  Bear with me.  Yes Onorab Francoise.

 

HON TERENCE FRANCOISE

Mr Speaker, mon ti a kontan osi demann Minis vi ki i annan apepre 166 lakaz Remiz ki i dir pou ganny konplete, bann common area in mansyonn enpe lo la me lo kote netwayaz sa bann common area lekel ki responsab eski distrik oubyen PMC.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, si common area i tonm dan flat parey mon’n eksplike taler, then i pou responabilite PMC pou fer bann netwayaz dan bann common area.

 

HON HARDY LUCAS

Ankor ennfwa mersi Mr Speaker.  Mon kestyon se pou demann Minis ki pou arive avek sa bann dimoun sirtou lo proze Anfonsman lo later C 3158 ki ti’n fini ganny permisyon pou komans konstrir zot lakaz zot menm ki’n kas lateras, zot in fer fondasyon e eski son Minister pou konsider rann zot, zot larzan.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Bann dimoun ki’n deza ganny later dan sa area nou an diskisyon avek zot e bann mezir apropriye i ava ganny propoze avek zot an mezir byensir ki mon panse pou satisfe zot.

 

HON TERENCE MONDON

Mr Speaker, anvi ki Minis in mansyonnen ki Gouvernman pe al konstrir 5,000 lakaz dan sa prosen 5 an, si i kapab enform Lasanble konbyen i pou kout Gouvernman pou sa 5,000 lakaz ki enkli son bann lenfakstriktir kot nou pe koz lo la deza provide elektrisite, sewerage, eksetera….

 

MR SPEAKER

Bon nou pe al ouver en laport partou.  Nou pa pou aksepte sa kestyon.  Onorab Ferrari.  Annou stick to the original question silvouple, nou pa kapab al dan distrik endividyel

 

(Interruption)

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis lo baz son larepons ki in dir poudir sa proze Remiz pou kout R36 milyon si i kapab dir nou si son Minister in pran kont lefet ki zis yer UCPS in fer monte kou konstriksyon, tou son materyo konstriksyon ant 25 poursan a 30 poursan e ki si Gouvernman pou kapab, i pou bezwen reviz son pri e si i santi poudir finalman en malere pou nepli kapab fer en lakaz avek manyer pri materyo i ete poulemoman.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Byensir sa bann sif ki mon’n donnen i bann sif planifikasyon.  Onorab i konnen ki ler ou fer proze i annan en staz planifikasyon, ou annan en kou estimen me son kou final ler ou donn tender i baze lo son tender priceSo byensir a moman apropriye nou ava fer tender, nou ava envit tender e baze lo tender nou ava award contract e byensir Gouvernman dan son planifikasyon i bezwen osi pran konsiderasyon serten logmantasyon ki’n annan e ki pou annan alavenir.

 

MR SPEAKER

Bon, kestyon 29 Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble lo kan ki redevelopman lazak Low Cost, lo site Port Glaud pou demare.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mersi Mr Speaker, Mr Speaker redevlopman vye flat lo sit ki size kestyon Onorab i form parti nou progranm lenvestisman lakaz pou distrik Port Glaud.  Byensir en sit ki Prezidan Michel avek Manm Elekte pou Port Glaud Madanm Gamatis ti vizite lannen pase apre ki desizyon ti ganny fer pou akseler konstriksyon 26 nouvo lakaz lo en sit ki nou apel dan Limon.  Kot sa 16 fanmiy ki lo sa sit i a ganny relocate e sa landrwa kot sa 16 flat i ete ozordi i a ganny demoli e 30 nouvo lakaz i a ganny konstrir plitar lo sa sit.  Bann formalite neseser byensir pe bouze pou fer sir ki proze dan Limon i komanse lannen prosenn e provizyon akor i a ganny met dan nou progranm lenvestisman lakaz pou lannen prosenn pour deal avek sa proze.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mon ti a kontan si Minis i donn enpe klarifikasyon lo lefe ki le 23 Septanm 2003 Minis Belmont, ansyen Minis pou Land Use ti dir avek sa Lasanble poudir zot pe fer renovasyon lo sa 16 unit e ki zot ti’n fini fer renovasyon lo 12 e ti reste 4 pou fer renovasyon lo la.  Eki Minis i kapab dir nou si zot in fini fer renovasyon lo sa 4 unit e konbyen antou in koute pou fer renovasyon lo sa 12 unit.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speake,r kestyon renovasyon pa antre dan sa equation akoz mon’n fer kler avek Lasanble ki nou pe al rekonstrir sa bann lakaz.  Now pou mwan, mon pa kapab dir si desizyon ti ganny pran sa letan pou renovate, it was the right one or the wrong one akoz pa mwan ki ti Minis sa letan.  Me pou mwan i annan en diferans ant repar en keksoz ki vye e refer li nef.  Petet dan lavi parfwa i arive ki ou bezwen anbandonn en keksoz ki’n vye e refer li nef.  E mwan mon krwar lonterm i fer plis sans, i pli ekonomik ki nou rebatir sa bann lakaz ki a mon’n avi in fini servi son letan.

 

HON JINETTE GAMATIS

Mr Speaker, eski Minis i kapab konfirm avek Lasanble Nasyonal ki tou bann ansyen lakaz Low Cost dan distrik Port Glaud ki konpri Belle Vue, Foret Noire, ensi ki Port Laurnay i deza an redevlopman e ki swivan vizit Prezidan Michel lannen pase redevlopamn lo dezyenm faz Port Laurnay in osi ganny planifye e sa i konpri sa landrwa kot meter MOSYON limenm i pe reste.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, nou annan en plan lenvestisman pou lakaz pou distrik Port Galud e tou bann proze, bann sit ki Onorab in mansyonnen as far ki nou konsernen i feature dan nou plan envestisman lakaz e i a ganny enplimante fir e anmezir ki nou bouze e ki resours i a nou dispoziyon.

 

MR SPEAKER

Bon kestyon 30.  Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble lo si son Minister i annan okenn plan pou relocate sa bann fanmiy ki pe reste dan sa bann lakaz emergency par loa klinik Port Glaud dan sa tre prosenn avenir.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, pou lenformasyon Onorab sa 4 fanmiy in fini ganny re-allocate dan nouvo lakaz exteachers 1, dan 12 unit ki’n konplete, 4 in ganny allocate avek sa bann dimoun e sa landrwa limenm i pe ganny demoli akoz ankor ennfwa i en bann lakaz ki mon panse in ariv letan lafen son lavi.  In ler pou demoli li e rekonstrir.  Alors se egzakteman sa ki nou pe fer Mr Speaker.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre, siplemanter.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker, mon’n tann bann Onorab pe riye lot kote……

 

MR SPEAKER

Kestyon Onorab.

 

HON DAVID PIERRE

Me i kler Mr Speaker ki kestyon ti vin kot Lasanble le 7 Zen sa lannen zis apre ki Lasanble ti komans repran son travay e….

 

MR SPEAKER

Ki Kestyon Onorab.

 

HON DAVID PIERRE

E eski Minis i konnen ki sa bann dimoun oubyen i kapab konfirmen ki sa bann dimoun in fek ganny re-allocated dan zot nouvo lakaz Sanmdi ki’n fek pase.  Dezyenm kestyon siplemanter Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Minis in fini reponn sa kestyon.

 

HON DAVID PIERRE

Dezyenm kestyon siplemanter i se ki si Minis atraver son bann statistik ki mon asire in anmase i kapab dir nou konbyen letan an mwayenn en fanmiy i reste dan en lakaz emergency e dan ka sa bann fanmiy konbyen letan zot in reste dan sa bann lakaz emergency.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, mon krwar ki kestyon mon’n fini reponn.

 

MR SPEAKER

Premye kestyon Yes.  Dezyenm.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Dezyenm parti kestyon wi nou annan bann lakaz emergency ki nou ti fer a en moman kot ti neseser fer li, me nou krwar ki in ariv en letan kot pa devret annan lakaz emergency e gradyelman nou pe ranplas sa bann lakaz emergency e evantyelman i pou ganny ranplase par bann lakaz modern.

 

HON DAVID PIERRE

Avek tou respe ki mon annan pou Minis, Mr Speaker, Minis pa’n reponn mon kestyon.  Mon’n demann li 2 kestyon kler.

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab rules i kler lo la.  Nou pa pou al plis.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 31 Onorab Gamatis.

 

HON JINETTE GAMATIS

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis si son Minister i annan plan enkli bann pti landrwa rekreasyonnel kot tou bann ansyen ek nouvo proze lakaz dan tou bann distrik.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, byensir bann landrwa rekreasyonnel i bann landrwa enportan dan nenport vilaz e in toultan Polisi Gouvernman pou nou enkli sa bann tel landrwa kot nou kapab e sa i depan lo sit ki nou pe konstrir lo la e par egzanp i annan landrwa kot bann gran, gran housing estate nou enkli par egzanp green areas pou zanfan.  I annan serten landrwa kot sit i enpe sere e parey nou konnen later i en resours ki limite, ler nou pe design par egzanp car park nou design li dan en fason ki i kapab ganny servi si oule pou bann aktivite parey volley ball, basket ball. Sa nou fer li zisteman akoz nou napa sa kantite later ki nou ti a kontan annan.  Alors nou bezwen rod tou fason pou nou maksimiz sa bann sit otan ki posib pou met lakaz lo la.  Letan nou pe planifye nou osi gete dan zalantour kot nou pe al met sa devlopman lakaz ki bann fasilite i annan obor.  E kot i annan fasilite nou pa duplicate. Kot napa nou travay ansanm avek lezot Lazans Gouvernman, Minister Devlopman Kominoter, nou planifye nou idantifye teren e la nou met bann fasilite neseser pou zisteman fer sir ki nou annan sa balans akoz mon krwar i enportan ki dan housing estate i annan sa balans.  I enportan ki dan housing estate i annan bann landrwa kot dimoun i kapab detann zot akoz sa mon krwar  i enportan pou lasante dimoun.  So definitivman i en sityasyon ki ganny pran an konsiderasyon, me nou souvan ganny konstren par sa teren kot nou pe batir.  Lideal nou ti a kontan annan fasilite dan tou landrwa me lapratik i pa souvan fasil prenan kont serten teren ki nou pe batir lo la e parfwa mankman later dan serten landrwa.

 

HON JINETTE GAMATIS

Minis anvi ki i annan en menas danze sirtou pou bann zanfan eski ou Minister pa ti a kapab donn priyorite sa kalite proze pou evite ki bann zanfan ki reste dan bann flat pa vin viktim aksidan sa bann transpor ki pas tre pre avek sa bann lakaz parey dan leka premye proze flat lo Port Launany.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Letan nou pe planifye bann proze fitir sa i bann keksoz ki nou pran an konsiderasyon e mon ti a kontan azoute ki bann proze ki nou pe planifye nou fer li an kolaborasyon etwat avek bann distrik konsern, avek Lotorite Distrik.  Sa i en travay ki’n nou’n komanse e nou pou entansifye a lavenir pou fer sir ki bann problenm lokal ki petet Minister, tim ki’n planifye proze pa neseserman okouran me distrik i okouran i a kapab anmenn zot bann input pou fer sir ki nou pran bann mezir prekosyon letan nou pe devlop bann serten proze.

Pou bann proze ki’n fini fer mon krwar i neseser pou nou go back, gete ansanm ankor ennfwa avek kolaborasyon distrik pou nou vwar ki bann difikilte ki annan, ki sa ki nou kapab fer pou amelyore e ansanm avek Minister Devlopman Kominoter esey rod finansman.  Swa finansman Leta e parfwa osi nou kapab osi ganny finansman prive, i annan bann dimoun dan bann distrik ki pare pou ede e la osi nou bezwen tap tou bann resours neseser prive e piblik pou fer sir ki nou kapab deal avek sa bann problenm ki ganny idantifye par distrik ki petet dan lepase nou’n evite.

 

HON VICKY THERESINE

Mr Speaker, dan sa menm lalinny letan nou pe koz bann ansyen proze lakaz ki’n deza fini fer dan bann distrik.  Eski Minis i kapab enform zabitan Ma Joie presizeman dan distrik Larivyer Anglez si son Minister pe antreprann letid pou idantifye en landrwa rekreasyonnel pou sa bann zenn dan sa zone.

 

MR SPEAKER

Mon les zis sa enn lo Larivyer Anglez pase.  Minis.

 

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, mon pa okouran, mon pran not pwen ki Onorab in raise e mon a demann bann teknisyen pou kontakte Lotorite Distrik e pou etidye sa sityasyon e vwar ki kapab ganny fer pou sa area.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Vi ki Minis in dekrir sa bann proze koman sitan enportan e ki i form parti bann plan alavenir.  Eski Minis i kapab dir avek nou pandan sa vizit ki Prezidan Michel avek Onorab Gamatis ti fer, si konmsi sa bann size pa ti ganny diskite ki i bezwen vin diskit isi dan Lasanble prezan.

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab Madanm Gamatis i en Manm Elekte pou en distrik e li in deside kimannyer.  Non be sa ou ou pa kapab komant lo la, li i deside ki metod i servi. Question out of order.  Onorab Nibourette.

 

HON ROY NIBOURETTE

Dan menm lalinny sa kestyon mon ti a kontan si Minis ti a kapab enform sa Lasanble si en tel proze osi pe ganny konsidere dan sa proze Condominium dan distrik Larivyer Anglez.

 

(Interruption)

 

HON ROY NIBOURETTE

Mr Speaker, mon en Manm elekte Larivyer Anglez mwan.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Bon Minis in dir dan tou…  Minister si ou santi ou anvi reponn kestyon…

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Wi, Wi Mr Speaker.  Sa sit ki Onorab in mansyonnen i en sit in fact ki mon’n vizite 3 semenn pase e byensir mon’n vwar dan planifikasyon i annan provizyon pou sa e i a form parti finalman son proze entegral letan i konplete.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker, mon ti a swete ki Minis i pran sa lokazyon si i posib pou enform Lasanble lo maintenance sa bann fasilite lo lapar.  En zabitan Anse Aux Pins ki’n alert mwan lo bann fasilite rekreasyonnel dan sa distrik kot par egzanp an montan Capucin i annan en pti landrwa domino ki’n ganny fer, an desandan tol i annan en lot ki’n ganny fer, anler kot laplenn i annan en changing room ki’n ganny fer e tousala i ganny abandonnen e nou pa tro konnen lekel ki okipe me selman par mirak zis avan eleksyon ler bi ganny koupe, penn i ganny fer…

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab Kestyon.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

So lekel ki okipe sa.  Vwala, lekel ki okipe sa.  Ler nou fer sa bann fasilite rekreasyonnel lekel ki annan sa responsabilite pou maintain pou fer sir ki zot reste dan en bon leta.

 

MR SPEAKER

Maintenance, kestyon i kler, Minister.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, maintenance bann tel fasilite a mon’n avi i responsabilite Minister ki responsab pou Devlopman Kominoter atraver Ladminiastrasyon Distrik.

 

HON NICHOLAS PREA

Mr Speaker, vi repons Minis lo sikirite obor bann proze, mon ti a kontan demann Minis si bann proze aktyel ki son Minister pe antrepann avek fitir bann kestyon sekirite pou ganny pran an plas, mon donnen en lagzanp.  Par egzanp nouvo blok flat vizavi Mohan i ouver direkteman dan en busy semen.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, mon’n dir e mon repete, sa bann tel sitiasyon pe ganny pran an konsiderasyon e dan ka blok Mohan nou ava note, nou ava gete ki sa ki’n ganny met an plas pou nou kapab fer sir ki i annan sekirite pou bann fanmiy, bann zanfan ki pou retse dan sa landrwa.

 

HON MITCY LARUE

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis si petet letan zot pe fer konsiderasyon bann keksoz rekreasyonnel pou bann flat si zot ti kapab osi konsider avek sekter prive annan en pti laboutik osi kot bann flat kot i vann bann komodite debaz.

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, sa i deza pe ganny fer.  I annan serten proze ki an konstriksyon kot nou’n fer provizyon pou bann apartman komersyal ki kapab ganny lwe avek sekter prive pou donn bann servis ki nou panse ki bann dimoun ki pou evantyelman okip sa bann flat i pou kapab ganny akse avek e i dan nou plan Mr Speaker.

MR SPEAKER

Kestyon 32 Onorab Naiken.

 

HON MARC NAIKEN

Mr Speaker eski Minis i kapab donn detay sa Lasanble lo sa bann proze swivan dan distrik Au Cap:

(a)         Proze pou konstrir 36 unit flat Muripa

(b) Proze renovasyon lo flats Dolphine Court e Turtle Bay

(c)         Proze dezyenm faz special housing 7 unit pourCapucin.

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, dan nou demars pou batir enpe plis lakaz pou satisfe demann bezwen lakaz dan distrik Au Cap, Minister an konsiltasyon avek Lotorite Distrik ti idantifye 3 morso later dan en landrwa ki apel Muripa ki nou krwar i annan protansyel pou devlopman lakaz e sa 3 morso later i annan en siperfisi 2000 met kare apepre.  E la orizinal sete pou esey konstrir 36 lakaz me ler nou’n fer tou bann letid neseser e baze lo premye konsept arkitek nou’n vwar ki nou pou selman kapab batir 18 unit akoz prenan kont topogafi sa site ki pa permet nou fer 36 unit.  Proze limenm i ankor dan faz planifikasyon e anmezir ki nou devlop, ki nou bouze nou ava reste an kontak avek distrik pou nou fanaliz lozistik sa proze avan ki nou kapab komans fer bann demars pou tender evantyelman a komanse.  So i en proze ki lo nou plan envestisman lakaz pou lavenir.

Kot i konsern Turtle Bay avek Dolphine Cout Mr speaker, nou ti fer en letid lannen pase, boner sa lannen annefe pou determin stabilite sa bann blok flat pou vwar si son striktir i solid pou nou deside si nou pou kas li, refer oubyen si nou pou repar li.  Me apre tou bann keksoz in ganny konsidere nou’n vwar ki son striktir sa 2 batiman i ankor solid me i neseser byensir i annan serten renovasyon lo la.  E nou annan en progranm renovasyon ki nou’n komanse dan ka Dolphine Court kot nou pou sanz twatir a’n antye, nou pou refer sistenm delo, sistenm elektrisite, nou pou repenn li e byensir tender pou twatir in fini ganny extended. Pe ganny analize e byensir bann travay i ava komanse de ki bann prosedir in fini fer.

Dan ka Turtle Bay i osi son striktir i ankor solid nou santi ki i pa neseser pou nou met li ater e pou nou refer li e nou vwar ki bann travay ki annan pou fer i prensipalman travay eksteryer e la travay in deza fini ganny fer lo 2 blok e nou pe move lo 3enm blok e nou panse ki bann travay i a kapab fini disi sa prosen 6 mwan ki devan nou.  Akoz nou bezwen fer li dan en fason organize prenan kont ki i annan dimoun ki pe reste la.  Nou pa pe kapab rehouse sa bann dimoun, nou bezwen planifye li byen pou fer sir ki letan sa bann travay pe ganny fer i osi pa vin en danze ou en lobstak pou bann zabitan ki dan sa landrwa.

Kot i konsern proze spesyal Mr Speaker, distrik Au Cap in soumet avek Minister 4 ka ki’n fini konplete a en kou apepre R875,000.  I annan 4 lezot ka ki anba konstriksyon e resaman distrik in soumet ankor 7 ka avek nou e byensir sak lannen nou ganny en serten sonm larzan ki nou partaze avek tou bann distrik e byensir larzan ki nou gannyen pou sa lannen.  Kot Au Cap i konsernen in fini ganny exhausted sa 4 ki’n fini, sa 4 ki an konstriksyon e sa 7 nouvo ka pe ganny etidye dan rezon Capuccin mon konpran e byensir sa 7 ka i estimen i pou kout nou apepre R1.4 milyon e nou pe fer provizyon pou met li dan Bidze lannen 2008.  I a form parti nou progranm lakaz spesyal pou lannen 2008.

 

MR SPEAKER

Onorab Naiken, siplemanter.

 

HON MARC NAIKEN

Eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki pou arive avek sa bann dimoun ki pe reste Dophine Court letan reparasyon pe ganny fer.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Parey mon’n eksplike nou bezwen planifye travay dan en fason ki i pa tro koz gran problenm, akoz nou pa pe kapab relocate sa bann dimoun, travay pou ganny fer lo bann sitting tenants parey nou dir.  In ganny fer dan lepase, mon krwar avek korperasyon, avek sipor bann tenant nou bezwen vwar li son laspe pozitiv.  So far bann travay ki nou’n fer i pa’n kree bann gran lekonvenyans me i a ganny planifye, organize pou fer sir ki i koz mwens lenkonvenyans posib avek bann dimoun ki dan sa area.

 

HON FRANK ELIZABETH

Mr Speaker, Minis in dir avek Lasanble ki i annan bokou proze dan prosedir planifikasyon.  Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble konbyen letan zeneralman en proze i pas dan prosedir planifikasyon avan i finalman ganny enplimante.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, i difisil pou mwan donn Onorab en time frame ekzakt.  I depan lo proze, sak proze i annan serten keksoz ki spesifik avek li, i difisil pou ou zeneralize ki poudir i pou pran 1 mwan, i pou pran 2 mwan me sa ki kler nou annan nou en progranm lenvestisman lakaz ki kouver plizyer ditrik e byensir i annan diferan proze a diferan staz e si oule i difisil pou mwan dir avek Onorab i pou pran 1 mwan, i pou pran 2 mwan.  Me si i demann mwan en proze spesifik mon a kapab dir li kot i ete.

 

HON ANSLEY CONSTANCE

Brefman mon ti a kontan demann Minis si i satisfe avek sa kour bann proze Special Housing dan bann distrik e si non ki plan son Minister pou speed up avek sa bann proze.

 

 

MR SPEAKER

Minister ……. mon krwar ki si oule konn spesikman lo ou distrik, sa bann manm la, zot kapab atraver en written question or whatever. Kestyon 33.

 

HON NICHOLAS PREA

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis ki kontribisyon ki lotel Silhouette e L’ile du Nord pe fer viza-vi konstriksyon fasilite terminal kot Port Bel Ombre.  Si bann lokater dan flat Saint Luke kot sa proze i sipoze fer pou ganny relocate e kote sa pou ganny fer.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, sa sit ki size kestyon Onorab i sit J136 avek sit J280 e i en sit ki Gouvernman in lwe avek Silhouette Island Resort pou konstriksyon en terminal bato pou fasilitet mouvman pasaze, prensipalman pasaze bann kliyan ki pe al reste dan lotel Labriz Silhouette ant Mahe avek Silhouette.  Bann fasilite limenm i pou kout anviron R4 milyon e i pe ganny finanse antyerman par Silhouette Island Resort.  Mon pa okouran ki l’ile Du Nord i annan okenn lentere ladan poulemoman.

E bann fasilite ki pou ganny konstrir se fasilite akostaz bato, i pou annan lasal d’attente pou anviron 60 dimoun a la fwa e dan sa lasal i pou annan bann bar, bar byensir pou rafresisman, i pou annan akse telefonn, i pou annan televizyon, internet and so on.  E i pou osi annan fasilite an deor pou ankor 60 dimoun.  Proze in ganny design par en artitek lokal ki’n ganny soumet avek Gouvernman, e Gouvernman in donn son aprouvasyon ki proze i kapab bouze.

Kot i konsern sa bann rezidan, mon krwar ki ti a bon ki Lasanble i note, Onorab i note ki pou enpe letan i annan serten konsern lo stabilite sa bann flat dan sa area.  E Minister dan tou son sazes ti komisyonn en letid teknik ki ti ganny fer apre ki sa bann flat ti ganny vwar ki zot en danze pou imen akoz son striktir ti’n ganny andomaze.  Son striktir feray ti’n fini ganny abimen, nou konnen ki sa batiman ti obor delo sale e son striktir feray ti’n fini ganny abimen e i ti kapab en danze nerport ler pou bann zabitan e desizyon ti fini ganny pran menm avan ki Silhouette ti apros Gouvernman pou re-house sa bann dimoun.

E byensir ler Silhouette in apros nou in donn nou en loportinite pou nou negosye bann term ki a permet nou re-house sa bann dimoun e anmenmtan reduce kou Gouvernman.  E sa bann dimoun limenm zot ti pou ganny re-house dan en proze ki apel Ex-Kashoggi kot nou annan plan pou fer 37 unit laba e i ti annan 8 fanmiy dan sa bann blok flat e lide se ki nou fer 2 blok 6 unit ki nou kapab move sa bann dimoun dan sa flat.  Proze ti anmars, ti pe al bouze e i pe al bouze byento.  Me ler Silhouettte in rantre, nou’n negosye ek Silhouette ki kondisyon ki nou lwe sa later ek Silhouette se ki zot osi ed nou finans location sa bann tenant. E dan negosiasyon nou ti kapab konklir en lagreman ek Silhouette kot zot pey nou R50,000 par an pour sa later ki mezir 1700 met kare.  E anmenmtan zot pey nou R3.4 milyon koman en premium.  E sa R3.4 milyon nou servi R576,000 ladan pou pey landrwa pou sa bann dimoun tanporerman ziska ler proze Kashoggi i kapab konplete.  E ankor mon presize whether or not si zot ti’n vini nou ti pou bezwen re-house sa bann dimoun e nou ti pou bezwen neseserman swa lwe lakaz prive pou zot oubyen transfer zot dan en lot distrik.

So definitivman zot in dakor pou finans sa relocation a en kou R576,000 ki’n permet nou donn sak sa bann dimoun R3000 par mwan pou zot pey lwaye prive.  E ler nou’n fer meeting ek sa bann dimoun nou ti annan 2 opsyon either nou pey direk, nou negosye en landrwa pou zot, nou pey direk or nou pey zot direkteman, zot fer zot demars.  Laplipar dimoun, in fact tou dimoun ti opt pou pran zot 3000 par mwan pou zot fer zot demars.  So sa in ganny e bann dimoun pe ganny zot larzan tou le mwan.  Antretan ki nou pe bouze ek proze Kashoggi bezwen ekspekte ki nou pou tender tre byento e proze pou komanse avan lafenn lannen, i pou pran nou anviron 18 mwan pour nou fini sa proze.  E dan lagreman avek Silhouette, sa larzan ki nou’n gannyen, sa vedir i sipoze kouver rental payment pou en peryod 2 an ki donn nou ase letan pou nou batir 12 unit pou re-house sa bann dimoun.  In addition to that, Silhouette parey mon’n dir in pey nou en premium R3.4 milyon, i vedir ler ou tir sa 576,000 ladan pou pey lwaye i reste nou ape pre R2.4 milyon, i pe servi pou finans parti kou proze Kashoggi.  So vwala laranzman ki’n ganny fer e parey mon’n dir bann dimoun pou ganny re-house dan proze Kashoggi evantyelman.

 

HON NICHOLAS PREA

Mr Speaker, mon ti a zis kontan dir Minis mersi pour en repons sitan kler ki petet depi avan bann tel lenformasyon ti kapab pase avek sa bann tenant. Minis eski petet pou evit lenkonvenyans sa 8 fanmiy, eski petet batiman, I mean nouvo landrwa pa ti kapab ganny fer petet avan ki sa landrwa i demoli akoz i deza annan fanmiy ki napa en landrwa reste ki pe reste kot lezot fanmiy e si Minis i kapab donn nou en garanti ki apre sa ex Kashoggi proze i ganny fer ki tou le 8 fanmiy i garanti en landrwa.

E mon dezyenm kestyon Mr Speaker  ki pou arive ek sa bann fanmiy sirtou i annan apepre 3 fanmiy ki’n deza reste plis ki 15 an dan sa flat e anba nouvo scheme zot sipoze entitle oubyen dan prosesis pou zot ganny zot flat ki pou arive avek sa si sa pou ganny pran an konsiderasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, sa bann fanmiy napa rezon pou zot konplent akoz sa bann fanmiy pe ganny peye R3000 tou le mwan pou zot lwe en landrwa pou zot.  Sa zot ki ti demande pa nou, nou ti donn zot opsyon nou, either nou pey en landrwa pou zot ki nou ti kapab fer or zot pran zot larzan.  Zot ti opt pou pran zot larzan, zot napa rezon pou zot konplent Onorab, sa i premye pwen.

Dezyenm pwen se lefe ki sa bann dimoun pou ganny re-house, lefe ki zot in reste dan sa flat pou en peryod ase long, mon pa konnen si 15 an i korek, nou a bezwen verifye me sa a ganny pran an konsiderasyon ler nou allocate zot lakaz dan ex-Kashoggi, sa kantite letan ki zot reste i a ganny pran an konsiderasyon pou determinen konbyen pou peye si zot pou ganny vann zot lakaz evantyelman.

 

HON ANDRE POOL

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis pou eksplik nou Lasanble ki kontribisyon Lotel Silhouette pe fer dan lekonomi Sesel  pou benefisye tou Seselwa.

 

MR SPEAKER

Onorab Potter.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis ki lavantaz sa proze terminal pou annan pou distrik Bel Ombre, zabitan Bel Ombre e pou lendistri touris dan rezyon nor e Sesel an zeneral.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, mon krwar lavantaz i en kantite.  Premyerman annou get sa pasaze limenm.  Ozordi sa pasaze 5 zetwal i pe al reste dan en suite Silhouette, i bezwen pran en bato anvil e byensir zistans anvil/Silhouette avek Belombre/Silhouette i annan en diferans 5 mil notik.  Sa premye lavantaz pou sa pasaze limenm, i pou kapab kit Mahe al Silhouette dan mwens ki 30 minit.  So speed efficiency i en lavantaz pour li.

Dezyenmman lo en plan safety, i annan dimoun ki si oule i ganny maldemer, sa osi i en fakter pou fer rantre.  Dezyenm lavantaz se the cost of operation, ki pou operate sa bato limenm.  Mon krwar Lasanble a dakor avek mwan ki pou run en bato depi anvil ziska Silhouette e pou run ki depi Bel Ombre ziska Silhoutte i annan en gran diferans e mon konpran ki the cost of fuel i one third less. So i annan en kou ekonomik, en lavantaz ekonomik pou sa operater. E nou bezwen konpran ki en dimoun ki envesti i pa envestir pou li perdi larzan, i envestir pou li fer larzan.  I bezwen rod fason pli ekonomik pou li kapab run son loperasyon.

Lot lavantaz se ki dimoun Bel Ombre limenm i pou benefisye.  Nou pran nou apepre 60 dimoun anndan, 60 deor e sa fasilit i pou kapab cater 150 dimoun alafwa e i pou annan bann laboutik, i pou annan bann touris ki pou pe frekant sa area alors i annan en lavantaz ekonomik pou dimoun Bel Ombre.  En loportinite pou dimoun Belombre ki ava ganny en travay dan Bel Ombre menm limenm, oubyen fer li pli fasil pou li al travay Silhouette apre retournen dan mwens ki 30 minit. Trwazyenmman i annan bann dimoun ki fer bann aktivite craft and so on bann pti keksoz pou vann i kapab ganny serten benefis atraver sa proze.

Mon krwar all things considered, sa proze i dan lavantaz Sesel, i dan lavantaz dimoun Belombre, i dan lavantaz lekonomik pei.

 

HON REGINA ALCINDOR

Eski Minis i kapab dir nou si dan plan son Minister i annan lezot distrik ki kapab ganny afekte avek en tel devlopman parey Bel Ombre a lavenir e lekel sa bann distrik.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, mon pa tro konpran kestyon.

 

HON REGINA ALCINDOR

Mon a kapab repete Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou si dan plan devlopman son Minister i annan lezot distrik ki kapab ganny afekte avek en tel devlopman parey Bel Ombre e si wi, lekel sa bann distrik.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker ankor mon pa konpran kestyon.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Si pou annan por dan lezot distrik, sa ki ou pe sey demande.

 

HON REGINA ALCINDOR

Dan kraz bann lakaz.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, mon krwar i enportan ki mon presize ki nou pa kraz lakaz akoz nou kontan kraz lakaz.  Nou kraz lakaz kan i neseser akoz dan ka Silhouette i obor delo sale, i annan serten problenm, feray in abimen, si oule nou napa swa.  So sa i mon premye pwen.  Dezyenm pwen kot i konsern por, nou pa okouran poulemoman, napa okenn demann ki lo nou liv ki’n ganny mete avek nou me si i ganny mete Gouvernman i ava konsidere, i ava evalye, i ava analize e i a pran en desizyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

34 Onorab Prea.

 

HON NICHOLAS PREA

Mr Speaker, mon ti a kontan withdraw sa kestyon poulemoman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Withdraw.

 

HON NICHOLAS PREA

Yes Mr Speaker.

 

 

MR SPEAKER

Ok, nou al 35.  Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mr Speaker, mon pou demann Minis si i kapab enform nou Lasanble pou donn en kont randi lo bann proze lakaz ki annan dan distrik Pointe Larue.  Konbyen unit lakaz ki anba konstriksyon.  E kan eski sa bann proze pou konplete.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, ozordi dapre nou database nou annan apepre 223 aplikan sorti distrik Pointe Larue ki pe esper en lakaz e byensir pou nou kapab satisfer sa bann demann nou annan serten proze ki form parti nou plan lenvestisman lakaz pou distrik Point Larue e aktyelman i annan 2 proze ki’n demare.  Nou annan premye proze se proze Anse François ki ler proze ti ganny konsevwar nou ti pou batir 24 unit me apre ki nou’n ariv lo sit nou’n vwar ki i annan posibilite ogmante pou nou kapab maksimiz sa teren o maksimonm pou nou ogmant li sorti 24 pou vin 38 unit.  Nou annan nou 32 unit 2 lasanm e 6 unit 3 lasanm.  Proze limenm i estimen ler i konplete pou kout nou apepre R11.5 milyon e proze si ou oule i pou ganny donnen a 2 faz.  Premye faz proze 22 lakaz pou pare ver lafenn Oktob sa lannen e 16 unit i a ganny komanse osito ki sa premye 22 in ganny delivre.

Nou dezyenm proze pou distrik Pointe Larue Mr Speaker se proze Ex-Albert kot nou annan nou 52 unit ki pou ganny konstri evantyelman, i annan 38 unit 2 lasanm e 12 unit 3 lasanm e 2 commercial unit.  Sa proze i pou kout nou apepre R17 milyon ler in konplete e proze antye i sipoze fini konplete delivre avek nou ver Desanm lannen prosenn 2008.  Lot proze ki nou pe komans prepare e komans planifye se dezyenm faz ex-Albert.  I annan en morso later ki mon ti pe mazinen petet devlop li dan Land Bank me apre ler nou’n analize nou santi petet i pli apropriye ki nou met lakaz lo la e nou santi ki nou kapab met ankor 20 lakaz lo sa sit e sa proze i ava komanse de ki nou’n fini avek sa proze ex-Albert faz 1 ki anba konstriksyon right now.

Nou osi annan bann lakaz spesyal nou annan 25 lapikasyon pou lakaz spesyal dan distrik Pointe Larue e ladan 5 ka i anba konstriksyon a en kou total R1.1 milyon e i annan 2 ka ki’n konplete e i annan 18 ka ki a ganny konsidere e enplimante lannen prosenn e bann lannen apre dan sa prosenn 2 a 3 an nou devret kapab konplet sa 18 ka proze spesyal pou distrik Pointe Larue

 

HON JENIFFER VEL

Eski Minis i kapab enform nou Lasanble si son Minister oubyen Gouvernman i annan plan pou fer reparasyon lo semen Anse François ki’n ganny andomaze e anvi ki in vin en danze pou bann zabitan sa landrwar apre ki konstriksyon sa bann lakaz in ganny konplete.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker byensir pou dimoun kapab ariv se li i enportan ki semen i an bonn eta.  Nou ti ganny sans vizit sa proze detrwa semenn pase e Departman Land Transport in note difikilte ki i annan dan sa semen e nou pe travay konzwentman avek Minister Devlopman Nasyonal pou zot fer bann neseser pou ki sa semen i ganny repare e byensir ler lakaz in pare byensir bann dimoun ki pou move dan nouvo lakaz i a ganny semen apropriye pou zot kapab ariv kot zot lakaz.

 

HON SANDY ARRISOL

Mon ti a kontan demann Minis si sa bann kont randi lo bann proze lakaz ki annan dan distrik Pointe Larue si i pou ganny fer enpe partou enkli mon distrik St Louis oubyen zis dan bann distrik ki Prezidan in vizite.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, kestyon i lo Point Larue.

MR SPEAKER

Tou distrik mon krwar, non i Polisi..

 

HON  SANDY ARRISOL

Taler Larivyer Anglez ti ganny sans Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Non, Non.  Bon Onorab Potter.

 

HON MARIE LOUISE POTTER.

Anvi ki Minis in dir ki kou total pou sa bann proze dan distrik Pointe Larue pou ariv anviron R28 milyon, eski Minis i kapab donn nou detay finansman sa bann proze e dir nou ki konponan ladan ki ganny finanse par Gouvernman Sesel e si i annan okenn konponan loan an deviz etranzer.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, tou bann proze dan distrik Pointe Larue ki pe ganny enplimante la poulemoman pe ganny finanse antyerman par Gouvernman Sesel dan Bidze Gouvernman.  Byensir bann proze ki pa ankor komanse, sa vedir sa 20 lakaz faz 2 Ex-Albert poulemoman nou pe met koman en finansman Gouvernman me nou osi pe fer bann demars avek nou bann partener pou gete si nou pa kapab raise serten finansman, to lentere enpe pli ba pou kapab ed nou finans proze lakaz zeneralman an partikilye enkli proze faz 2 Ex-Albert, Pointe Larue.

 

HON COLIN DYER

Mon ti a kontan demann Minis pou eksplik Lasanble e piblik an zeneral sa bann proze spesyal ki kalite proze, ki kalite lakaz e akoz zot apel li Proze Spesyal.

 

MR SPEAKER

Proze Spesyal nou’n deal avek dan kestyon 32.

 

HON COLIN DYER

Be non in nonmen la dan repons…..

 

HON FRANK ELIZABETH

Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble si sa kriz dan mank materyo konstriksyon dan pei pou afekte dat ki sa bann proze lakaz i sipoze ganny konplete.

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, mon pa konnen si sa i en kriz, sa i lopinyon Onorab.  Me sa ki kler se ki nou annan devlopman pou lakaz, kantite demann pou lakaz e koman en Gouvernman responsab nou bezwen kontinnyen nenport ki Gouvernman i bezwen kontinnyen fer lakaz pou son dimoun.  Byensir materyo i en issue, me i en issue ki nou pe tackle nou pe travay an kolaborasyon avek bann dimoun ki prodwir materyo.  Gouvernman pa prodwir materyo konstriksyon, sekter prive ki prodwir.  Nou pe travay ansanm avek zot i en loportinite pou zot e byensir mon krwar ki i dan zot lentere pou sezi sa loportinite pou ekip zot lekor pou ki zot a satisfe demann Nasyonal pou materyo konstriksyon.

 

HON.WAVEN WILLIAM

Anvi ki Minis in nonm Commercial Unit mon anvi demann avek li si i kapab konfirmen ki dan bann fitir proze vilaz ki bann  Commercial Units i  ganny enkli ladan.

 

 

MINISTER JACQUELIN DUGASSE

Mr Speaker, parey mon’n eksplike, wi, i nou Polisi pou nou enkli serten nonm commercial unit kot nou kapab.  E i depan lo kantite dimoun i annan dan sa housing estate, oubyen pou annan evantyelman e sa i neseser akoz nou santi ki dimoun i devret kapab ganny akse avek serten fasilite, serten servis dan zot landrwar as oppose pou deplase pou ganny li lot landrwa.

 

MR SPEAKER

Bon nou’n ariv alafen Question Time nou ava adjourn e rezwenn 11er pou kontinnyen avek nou travay.  Mersi.

 

Minister was excused from the House.

 

(Break)

 

MR SPEAKER

Bon avan nou pran bann MOSYON, mon ava port a latansyon Clerk ki nou ti annan en first reading pou nou fer bomaten me ki malerezman nou pa’n fer.  Mon a demann li pou fer the first reading Seychelles Workers Council Bill.

THE CLERK

This Act may be cited as the Social Workers’ Council Act 200, and shall come into operation on such date as the Minister may by Notice, published in the Gazette, appoint.

 

MR SPEAKER

Bon nou ava pran bann MOSYON lo Order Paper.  Premye Mosyon lo Leptospiroz.  Onorab Leader Lopozisyon.

 

HON WAVAL RAMKALAWAN

Mr Speaker, les mwan premyerman remersye ou pou lenportans ki ou’n donn sa Mosyon atraver let ki mon ti ekrir ou le 3 Out 2007 kot mon ti aktyelman demann ki etan done ki Leptospiroz ti en konsern Nasyonal ki sa Mosyon i ganny en serten priyorite lo Order Paper.  Anmenmtan mon ti ava kontan, letan mon pe demar mon prezantasyon dir ki depi ki sa Mosyon in vin pli zoumwen piblik e depi ki bann diferan zournal in lev sa size Leptospiroz in enteresan vwar kimannyer in aktyelman annan plizyer aktivite ki’n ganny organize.  Letan mon pe dir aktivite mon pe koz prensipalman lo bann progranm lo televizyon e lo radyo.  Par egzanp zis apre ki nou ti pran sa size e parey ou konnen zournal Regar ti ekrir en lartik pou deklar lager lo la e deswit tou bann statistik ti ganny donnen lo televizyon, statistik ki kantmenm ti ase sokan pou popilasyon konnen.  E apre sa tou le swar nou ti komans vwar, olye pe montre zis sa 2 lizye rouz poudir i annan Leptospiroz dimoun ti pe komans ganny notifye lo kimannyer bann sentonm Leptospiroz i ete e ki bann prekosyon zot ti devret pran.

Mon ti osi kontan pou mwan vwar ki semenn pase, Lendi zis avan ki sa Mosyon ti devret ganny pran son Mardi ti annan en progranm Forum lo SBC e dan sa progranm mon pa konnen si sa progranm sete konmsi en avan gou sa Mosyon ki ti devret pase depi semenn pase ti annan plizyer dimoun ki ti involved dan en fason direk avek oubyen ki ti annan en koneksyon avek sa size Leptospiroz.  E ankor ennfwa piblik in ganny sans pou zot apresye oubyen pou zot ganny plis konesans lo sa maladi e ki bann keksoz ki nou bezwen fer.

Mon Mosyon alor i vin dan sa konteks e mon kapab dir ki dan bokou sans sa ki mon Mosyon pe demande ozordi vi ki in annan souden sa nouvo Public Education mon kapab dir ki mon Mosyon in deza komans fer son travay e mwan se sa efektivman sa ki mon ti anvi sete paske egzakteman ti annan e i ankor annan tro bokou dimoun ki pe mor atraver en maladi ki dimoun pa pe pran ase prekosyon.

Mon a donn ou en legzanp Mr Speaker.  Pandan recess mon ape vizit distrik, e letan mon pe vizit distrik mon trouv en madanm avek en ratyer, ti dan 5er edmi.  Prezan mon dir avek li, mon dir ou a pe met ou pare konmsi pou aswar.  I dir mwan wi i annan bokou lera e i mansyonnen spesifikman ki lo sa teren lot kote.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order, Order.

 

HON WAVAL RAMKALAWAN

Sa Marie-Antoinette Rose sa.  Les li.  Lo sa teren lot kote i sal, dimoun pa netwaye tandi ki li i netway son propriyete e alors lera i sorti lot kote e i vini.  Me selman sa ki ti vreman trakasan se ki sa madanm avek son ratyer, sa madanm son lanmen san okenn legan, i ti ape met son lanmen dan ratyer kot i ti’n deza atrap lera.  Aprezan zis mon dir avek li, be tyonbo en kou, ou realize ki ou pe fer.  Aprezan i dir mwan, in soke li osi, prezan mon dir avek li i annan en danze la paske ou pa konnen ki i annan dan sa ratyer lefe ki ou’n deza atrap lera ladan, ou pa konnen si ou annan en koupe lo ou lanmen ensidswit, ou lanmen i mouye tou sa bann zafer e ki en posibilite pou ou ganny…… e byensir deswit in taye in al lav son lanmen.

E sa zis pou montre ki i annan dimoun ki pe lite kont Leptospiroz e menm kont lera me selman ki an fezan serten aktivite zot pe met zot lekor dan danze.  E sela kot sa aspe ledikasyon parey mon pe dir i tre enportan.  Paske finalman se dimoun, se fanmiy ki soufer e plizyer nou nou’n ganny sa posibilite pou nou rankontre bann fanmiy ki’n pas dan sa bann trazedi e nou tou nou konnen ki poudir en trazedi

 

(Technical Problenm)

…….bezwen ganny fer lo lapar Gouvernman ki annan sa initiativ, me lasosyete limenm li i bezwen zwenn ansanm, paske sa i pa zis en size ki en group i bezwen regarde me nou tou ansanm nou bezwen lalit pou ki sa maladi i pa vin lakoz pou nou perdi en manm nou fanmiy.  E byensir letan mon pe prezant sa Mosyon, Mr Speaker mon pe osi mazin tou sa bann dimoun, bann dimoun ki mon konn tre byen zot figir i pas dan mon lespri la.  Bann dimoun ki mon’n konn tre byen ki’n mor avek sa maladi.  Mon regard Onorab Pool e byensir nou de nou konnen poudir nou’n perdi en bon zanmi Jules, Anse Boileau, nou mazin plizyer lezot dimoun ki mon pa anvi mansyonn zot non direkteman.  Mon konnen poudir  Onorab Pierre par egzanp en zenn garson dan son distrikt mwens ki 21 an li osi tou in pas dan sa maler ensidswit.

Alors mon krwar ki i enportan pou nou konman en sosyete fer en keksoz.  Me mon anvi osi dir ki parfwa i malere.  I malere kot letan ou pe sey rod sa korperasyon, letan ou pe sey pran serten linisiativ, parfwa sa bann linisiativ i tonm lo zorey sourd.  Mon rapel par egzanp ti annan en progranm enfwa ki zot ti fer lo SBC konsernan lera, e zot ti mansyonnen ki poudir i annan plizyer distrikt kot  popilasyon lera i o.  E Onorab Speaker ou ava mazinen ki letan Onorab Nicette ti isi dan Lasanble ti anmenn en Mosyon spesifik lo lera kot ti donn nou tou bann non laten bann lera, ratus-ratus mon krwar i pli popiler.  E apre sa progranm ti annan serten zabitan St. Louis ki ti pe fer konplent ki poudir dustbin kot i ete i atir bokou lera e mwan mon ti pran lo mwan pou mwan ekri Lorganizasyon, sa lakonpannyen ki responsab pou tir dustbin, sete Star e mon ti dir avek zot, eski i pa ti ava posib paske zot ki annan kontakt ek tou sa bann dustbin, pou ki anmezir zot tir salte, met enpe pwazon lera e sa i ava ede.  Lo sa menm let ki mon ti ekri sa lakonpannyen zot pa ni ti anvoy mwan en lot let, me lo mon menm let zot ti zis anvoy en not pou dir sa i pa form parti zot kontra e alor sa pa konsern zot.  Zot, zot zis tir salte, zot napa narnyen.

Sa i en legzanp kot mon krwar ti kapab annan en korperasyon.  E ti enteresan pou vwar ki lo People semenn pase zot ti annan en portre dustbin e zot ti mansyonnen ki poudir sa i enn bann landrwa kot nou devret kapab tackle sa problenm e mon mazinen ki la ankor ennfwa by implication sete sa bann lakonpannyen ki involve avek tir salte zot ti kapab zot osi tou zwe en rol dan sa lalit.

Mr Speaker, letan nou regard bann statistics e ou koman en Dokter ou konn tre byen ki poudir menm si sa bann statistics nou ganny donnen sa se bann ka ki’ konfirmen me ki i annan en kantite ka ki dimoun in mor avek efektivman Leptospiroz.  Me selman kekfwa in ganny kasyet anba en lot maladi oubyen bann ka kot dimoun in ganny Leptospiroz e zot in ganny tretman in geri zot Leptospiroz san ki zot in ganny dekouver ki poudir efektivman zot in ganny Leptospiroz.

E mon krwar ki pou dir ozordi piblik i espekte en lager enpe pli serye.  E letan mon ti pe regard sa progranm Forum, ti enteresan serten keksoz ki ti ganny dir, me anmenmtan ti annan serten keksoz ki ti fer mwan sourir.  Par egzanp, letan Dokter Gedeon ti pe koz lo drwa sa pasyan.  I ti a pe dir ki si ou al kot Dokter e ou santi ou koumsa e Dokter i donn ou latizan i fer ou al se ou, konmsi ki fodre ou ensiste avek sa Dokter.  Fodre ou retournen, e i ti koz lo ‘The Rights of the Patient’ e sa ti fer mwan sourir enn pti pe paske zis son 2 semenn avan, mwan mon’n ti’n trouv mwan kot Casualty avek enn pti kouzen ki depi 4 er edmi…… letan mon dir ou mwan mon ti’n arive Casualty sete apre 9 er diswar, depi 4 er edmi in raport klinik Larivyer Anglaise.  Pandan sa letan son blood sample ki zot in tire in perdi en kou, en dezyenm sample in kaye e dan 9 er diswar letan zot pe dir avek mwan e i ti kler ki poudir konmsi sete  bann sentonm ki kapab endik Leptospiroz.  Sete dan 9 er diswar ki mon ariv Casualty e pandan tou sa letan i ti ankor zis la lo sa lili e mwan koman en layman mon pa konnen ki kantite lefe in kapab arive e mon ti trouv mwan pe, parey nou tou nou fer dan bann sirkonstans pe sey met presyon.  Pe sey met presyon pou li ganny admit e pou li omwen komans en serten tretman.  Rezon ki mon pe dir sa, se paske sa ki pase dan klinik e avek sa ki forum in dir konsernan the rights of the patients i pa toultan arive.

Letan en dimoun i al kot Dokter e i vwar bann sentonm e Dokter zis i donn li en keksoz, i dir ek li al se li, sa dimoun i pran sa ki Dokter in donn li e i al se li.  Letan i retournen konmsi sa analiz pou sa dyagnoz plito pou idantifye oubyen pou annan serten soupsyon ki i kapab al dan sa direksyon, parfwa i pa la e se la kot sa dimoun i trouv li pe anmenn en lalit enpe li tousel e letan keksoz i vin agrave espesyalman la ki zot in dir ki annan diferan stains of leptospirosis kot i annan serten stain ki anmenn bokou lemorazi.  Kot en dimoun i kapab mor tre vit si tretman pa komans de sito.

Mon krwar ki sa bann pasyan, sa bann dimoun zot dan en pozisyon kot pa toultan ki zot kapab ensiste, pa toultan ki zot kapab lager, pa toultan ki zot kapab arive pou zot resevwar sa tretman e apre sa i vin lanmor.  Enn bann eleman ki mwan personnelman mon ti ava kontan anmenn devan se efektivman en lalit kont son lakoz.  Lakoz sa maladi.  Poulemoman nou tann koz netway kot ou, fer sir kot ou i prop, ankouraz vwazen pou netway kot li, nou’n osi tann nouvo Lalwa pou demann dimoun, pou ensiste ki dimoun i netway se li.  Me mwan mon kestyon ki mon poze letan ou pe dir zis netwaye, li sa lera kote i ale li, eski ou netway kot ou sa lera i bezwen rod en landrwa si ou pe detri li.  Alors finalman mon krwar ki en lot aspe son lalit se nou bezwen annan en progranm deratizasyon.  E se sa ziska aprezan ki dan tou sa bann progranm ki’n ganny fer mon pa ankor tann nonmen.  E i annan serten manm piblik ki’n koz lo Aldabra par egzanp, zot in fer referans avek Aldabra.  Menm si i en lasosyete prive, SIF i en parastatal me selman dimoun i fer refleksyon, dimoun i dir be get sa pe depans 200 mil dolar pou al detri kabri me selman lo lot kote lera li nou pa tann okenn progranm.

Dimoun i osi fer referans pou regarde kimannyer lo bann zil, nou’n tande bann success stories lo kimannyer zot in nobou detri tou lera lo lil Aride, zot in detri tou lera lo Bird, tou lera lo Denis, tou lera lo Fregate me selman sa i montre nou ki i annan en fason pou nou kapab annan en progranm ki lo Mahe ek Praslin ek La Digue ki zil ki pli gran ki menm si nou pa kapab detri tou lera 100poursan me selman omwen i annan sa fasilite.  I annan sa bann keksoz ki nou kapab servi pou nou detri en gran poursantaz sa bann lera e parey mon pe dir e mon pe sey fer en lapel dan en serten sans pou dir be kimannyer eski sekter prive avek Gouvernman i kapab zwenn ansanm pou partisip dan en vre progranm deratizasyon.  E deratizasyon i pa en mo ki nou pa abitye avek.  Bann nou ki enpe pli vye, nou ava rapel dan bann lannen letan nou ti ankor pli zenn, sa bann progranm ki sepa pou kont lake lera dimoun ti ganny peye 1 roupi pou sak lake lera e zot ti vin lo Gordon Square avek tou zot lake lera.  E sa sete pa akoz dimoun ti pe mor avek Leptospiroz, sa ki enteresan, sete pa akoz dimoun ti pe mor avek Leptospiroz me sete paske sa letan nou lekonomi ti depann en bon pe lo kopra e lera ti a pe fer ravaz dan bann plantasyon koko.  Me mwan konmsi ozordi mon anvi dir ki lera nepli fer ravaz lo plantasyon koko e nou lekonomi in nepli lo koko me ozordi lera pe fer ravaz lo nou popilasyon e nou lekonomi ozordi koman en service based industry nou lekonomi pe ganny afekte paske lera pe afekte nou dimoun direkteman.

Donk mon pe move ki konmsi nou annan en progranm kot nou kapab al dan sa direksyon deratizasyon pou nou kapab permet ki nou popilasyon i ava ganny eparnye enpe avek sa fleo Leptospiroz.  Ki ozordi parey nou pe dir ou a krwar i kontinnyen ravaz nou.  E ankor ennfwa bann nou ki enpe pli vye konmsi nou manzin bann letan parfwa nou demann kestyon, be ki’n arive avek sa lera, paske lontan ou ti leve gran maten.  I’m sure Onorab De Commarmmond pou dakor avek mwan, ou leve gran maten, ou al anba pye mang, ou al anba nenport pye fri ou larger avek sa lera.  Ou manz en mang, ou koup sa bout kot se pa lekel in manze, ou manze be ou immune system mon pa konnen si i ti pli for sa letan si kwa me selman nou ti ok.

Konbyen dimoun ki lera ti soufle anba zot lipye apre ti mord zot lipye.  Ou leve bomaten anba ou lipye ou trouv sa bann mark lera.  Me ozordi kot nou pe vin pli modern, lakantite lanmor konmsi ou a krwar i vin pli evidan.  Donk mon krwar ki i annan sa nesesite pou nou al dan sa direksyon e parey mon pe dir i kler ki poudir pou nou kapab anmenn sa lalit i pa depann lo zis en sekter lasosyete me i depann lo nou tou.  Sosyete a’n antye i bezwen partisipe e zis Lalwa pa pou sanz narnyen.  E sa ki sokan se ki ozordi, e mon krwar nou tou si nou onnet avek nou lekor nou tou ozordi nou vwar plis…… dan en moman kot nou pe koz lo Leptospiroz nou trouv plis lera pe roam around freely.

Dan bazar ozordi ou pase dan bazar, parfwa tap ek en lera.  Bann dimoun i kapab swiv lakantite kot bann bin sites, letan ou pe drive lo semen, ou trouv  lera pe esper en pti lalimyer pou li koup semen li osi tou.  So i annan en konsern e mon krwar ki nou sosyete a’n antye i bezwen sezi sa loportinite pou nou kapab antreprann en lalit.  E petet dan sa moman letan ki nou pe koz lo lasante e la ankor ennfwa paske mon konnen ki nou’n deza koz lo sa size, the cost pou tret en pasyan ki’n kontrakte Leptospiroz i enorm en kantite.

Si sa dimoun in ariv staz kot i bezwen al fer dyaliz, i annan en high cost zis bann antibiotics ki ou bezwen administre avek li i annan en high cost, si sa dimoun i bezwen al dan ICU ankor ennfwa i annan en high cost.  Letan ki mon pe balans sa kote avek lo lot kote pou sosyete anmenn ase pwazon pou nou kapab detri sa bann lera.  Mon krwar ki poudir ki son cost pou nou pran bann preventive measures i pou kout nou sosyete bokou mwens ki pou nou al plito lo sa kote curative.

Donk parey mon pe dir mon pe balans sa 2 aspe e mon MOSYON parey mon pe dir i kler, nou siporte me anmenmtan nou fer sa lapel pou ki sosyete a’n antye i vin konsernen paske poulemoman tro bokou nou fanmiy, tro bokou dimoun ki nou konnen, nou zanmi, manm nou fanmiy, tro bokou dimoun pe ganny afekte avek sa sitiyasyon.

Alors Mr Speaker avek sa detrwa parol mon anvi move ki sa Mosyon i plito vin en Mosyon Public awareness e osi Community Action vizavi sa fleo ki pe afekte nou.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Bon okenn ki segonn Mosyon.  Bon, ou pe entervenir.

 

HON DAVID PIERRE

Mr Speaker, i kler ki sa problenm Leptospiroz dan Sesel in ariv a en staz kot i vreman, vreman alarman me sa ki pli alarman ankor i pa’n neseserman sa kantite dimoun ki pe gannyen ki pe fer li vin alarman, i lakantite dimoun ki pe mor actually avek en maladi ki a mon’n avi si i ganny detekte e trete boner, son sans pou koz lanmor i vreman, vreman minim.  Parey petet bokou dimoun i konnen i ganny koze par en bakteri e isi Sesel bokou dimoun i asosye li selman avek lera.  Me selman i pa vre ki zis lera ki kapab donn nou Leptospiroz.

I annan dimoun ki ganny enfekte avek lisyen par egzanp e in annan de ka kot dimoun in mor apre ki in ganny kontakte Leptospiroz apre kontakt ki in ganny avek lisyen.  Bokou problenm ki bann dimoun pe rankontre, bann pasyan pe rankontre se sa difikilte ki bann Dokter i gannyen pou zot dyagnoz Leptospiroz.  Problenm mon krwar i vin avek lefe ki son bann sentonm ki i anmennen i enpe parey bann sentonm ki bann lezot maladi i anmennen e letan mon’n lir en pti gin i kler ki son bann sentonm i parey Yellow Fever en maladi ki Yellow Fever, Dengue Fever en maladi ki dimoun Sesel i gannyen Malaria, Influenza and prezan sa bann Dokter letan ou al kot zot avek sa bann sentonm pa toultan ki zot pare malerezman pou zot fer sa kalite test ki pou zot definir si ou ganny Leptospiroz oubyen si ou pa ganny Leptospiroz.  E bann dimoun ki al kot Dokter parfwa zot pa donn Dokter tou lenformasyon ki zot devret donnen pou ki i kapab ed sa Dokter pou li an retour dir ok ou pe vin avek sa bann sentonm me akoz ou’n al dan zarden yer san en legan e i ti annan en koupe lo ou lanmen mon sispekte ki ou kapab ganny Leptospiroz and therefore mon a fer sa kalite test pou mwan konfirmen ki swa i Leptospiroz oubyen i pa Leptospiroz.

Mr Speaker, bokou dimoun pa osi konnen ki bann mezir ki zot bezwen pran pou fer ki zot sans oubyen sa risk pou zot ganny Leptospiroz i ganny minimize oubyen i ganny sa konpletman.  Dan lepase oubyen menm konmela ou vwar en kantite dimoun par egzanp manrmay, pa manrmay zenn manrmay akoz zot dir manrmay anba 6 an sepa 7 an pa gannyen Leptospiroz.  Sa mon pa tro konnen mon pa kalifye pou mwan dir sa, me selman bann zenn adilt, manrmay ki zwe foutbol par egzanp nipye dan zerb mouye oubyen dan labou, tap sa boul dan labou i gou konmsi ou pe zwe foutbol dan labou san ki zot realize poudir si sa delo i kontaminen e zot annan en crack lo zot skin i fasil, fasil pou zot ganny sa Leptospiroz.  So la i annan si ou oule en nesesite pou nou sansibiliz e edik dimoun lo kwa ki zot bezwen fer pou zot redwir sa risk ganny Leptospiroz.

Leptospiroz i en maladi ki prensipalman i annan 2 faz.  Si i ganny trete lo son premye faz, savedir ler sa dimoun i vin kot Dokter avek sa lafyev eksetera si sa Dokter i kapab idantifye e konfirmen ki i ganny Leptospiroz i relativman fasil pou tret sa dimoun.  Me si in antre dan son dezyenm faz kot i pe ganny kidney failure, liver failure sa ki nou apel, dan sa faz kot i apel Weil’s Disease i difisil ou bezwen administre Antibiotics parfwa sa dimoun parey oter MOSYON in fer sorti i vwar li dan en sitiyasyon ki i pou bezwen al fer dyaliz ou vwar li dan ICU.  E se la ki tretman i vin difisil e sa dimoun i tonm dan sa pli gran ris perdi son lavi.  I menm annan bann ka kot i pou pran en dimoun plizyer mwan pou li kapab recover totally from leptospirosis.  I osi enportan ki dimoun i konpran poudir leptospirosis ou pa ganny li zis dan lakour oubyen letan ou pe zwe foutbol, oubyen letan ou pe marse deor.  Leptospirosis i osi kapab en occupational hazard kot bann dimoun ki travay out door, bann dimoun ki travay ek bann sistenm sewerage, bann fermye, bann vet zot osi zot annan bann risk pou zot kapab kontrakte Leptospirosis akoz the nature of zot travay.

Mr Speaker, i kler ki Leptospirosis i en maladi ki kapab ganny prevented.  E pou nou kapab fer sa dan en fason efektiv i enportan, i vreman, vreman enportan ki Minister Lasante i sey anbark li lo en progranm kot i vreman investigate dan en fason profon sa trend Leptospirosis in the country. I pa difisil pou li fer i demann sa will e i kapab fasilman fer par egzanp bann kestyonner based survey pou li kapab vwar, pou li kapab konnen ki bann mezir baze lo son survey, baze lo sa ki i trouve pou li kapab konnen ki bann mezir ki i kapab pran, ki i bezwen pran imedyatman pou li kapab deal avek sa problenm dan en fason efektiv.

Ozordi ou al rod statistik e dan ou statistik zot pa kapab detay avek par egzanp ki poursantaz ka Leptospiroz ki’n raporte e ki baze lo occupational exposure. Ki pousantaz ki baze lo recreational exposure.  Ki pousantaz ki baze lo residential exposure, ki pousantaz ki baze lo kontak direk ki en dimoun in annan avek en zannimo as compared to kekfwa si in manz en manze ki kontaminen avek lirin lera.  Par egzanp oubyen in bwar en delo ki kontaminen avek lirin en zannimo ki’n ganny enfekte avek Leptospirosis.  So pou nou kapab deal avek efektivman i esansyel ki nou ganny sa bann lenformasyon pou ki bann mezir apropriye i ganny pran, bann progranm sansibilizasyon i ganny fer dan en fason efektiv e bann progranm ledikasyon kot pou edik dimoun lo sa maladi i osi ganny monte dan en fason ki i pou adres sa ki bann survey e sa ki bann statistik i montre an relasyon avek sa maladi.

Mr Speaker, mon’n pas en pti gin dan bann statistics an relasyon avek Leptospirosis e i annan 2 keksoz ki sorti byen.  The number of cases i mwens ki 100 from 1995 bann cases ki’n ganny raporte i mwens ki 100 over the years mon pe dir ou from 1995 up to 2006 e pou 2007 nou pa kapab dir akoz actually la ziska an Zilyet i 43 cases kot in annan 7 dimoun ki’n perdi lavi.  In 1995 ti annan 57 cases e ti annan 6 dimoun ki’n perdi lavi akoz Leptospirosis. E over the years letan mon balanse ou ganny bann poursantaz from 28.6 poursan bann dimoun ki’n mor avek Leptospirosis from 28.6 poursan sa ti 1999 this year up to now i 16.3 poursan e pli ba in 0 poursan savedir menm si ti annan bann ka raporte ti napa okenn ka lanmor e sa ti an 2003.  En lot keksoz ki remarkab i se ki laplipar bann zonm ki mor avek Leptospirosis. Dan ka isi baze lo statistics ki a mon dispozisyon par egzanp in 95 ti annan 6 cases of death e ladan ti annan 5 zonm avek 1 fanm, 2001 ti annan 7cases, 7 zonm, 2006 7 cases, 7 zonm.  So parey mon’n refer sorti sa i kapab edik nou pou dir i vin atraver kalite travay ki sa bann dimoun i fer as compared to zot kontrakte sa maladi dan lakour atraver kekfwa, plant fler akoz mon krwar bann madanm osi i fer bann travay lakour tel ki plant fler dan en fason byen and mon kontan zot partisip en kantite ladan.  So sa statistic parey mon’n dir ou, selman i pa kapab ganny substantiated because nou napa sa bann lezot kalite lenformasyon ki a mon’n avi Minister Lasante i bezwen komans anbark lo la pou ki sa ki Onorab Ramkalawan pe demande i vin en realite e i ganny fer dan en kour dele letan e dan en fason ki vreman,vreman efektiv.

So avek sa 2 pti mo Mr Speaker, mon pou donn mon full sipor sa Mosyon e nou ekspekte ki bann lezot Onorab lot kote latab pou osi donn full sipor sa Mosyon.  Mersi Mr Speaker.

 

HON DAVID PAYET

MOSYON ki’n table devan nou par Leader Lopozisyon pou mwan i vreman enportan.  Fodre fer remarke ki maladi Leptospiroz i pa nouvo dan Sesel.  Sa ki konsern mwan se lakantite ka ki pe ogmante.  Pou sa lannen menm depi komansman lannen dernyen statistic ki nou’n gannyen sorti Minister Lasante ziska lafen Zen in annan 46 ka Leptospiroz ladan in annan 38zonm, 7 fanm e 1 zanfan.  Ladan i annan 5 ka lanmor parmi 3 zonm, 1 fanm e 1 zanfan.  Mr Speaker sa i vreman alarman.  Nou konnen ki lera e serten zannimo domestik parey sat, lisyen, lapen, koson, seval, bef eksetera ki porter sa bakteri ki koz sa maladi Leptospiroz.  Pou ede anpes sa pes propaze in annan plizyer zefor kontinyel ki’n fer ganny pou asire ki nou annan en lanvironnman prop.

Mr Speaker, i annan diferan enstitisyon e organizasyon ki angaz zot pou konsyantiz nou bann pou en lanvironnman prop.  Dan lekol i annan progranm pou edik nou zanfan lo fason ki zot merit fer pou kit landrwa prop e osi pou mentenir nou lanvironnman prop.  Sa i ava diminyen bann pes ki proter sa bakteri sirtou lera.  Departman Lanvironnman i aplik bann diferan mezir pou redres bann sityasyon advers, rol medya pou edik nou dimoun e byensir Minister Lasante atraver son bann diferan progranm sansibilizasyon san obliy bann lezot group e organizasyon dan sosyete.  Kan nou met tou sa zefor ansanm nou pou vwar ki anterm resours finansyel en kantite i ganny depanse pou mentenir en lanvironnman prop.  Mr Speaker, i malere pou vwar ki ozordi i annan serten de nou pa pe met sa pti zefor an plis pou donn en koudmen pou kit nou lanvironnman prop, ki mon asire ti pou kontribye pou anpes sa pes ki porter sa bakteri propaze.  Dan son ladres lozournen Nasyonal le 18 Zen Prezidan Michel ti eksprim son konsern lo nivo lapropte dan pei.  Mank responsab lo lapar serten de nou i osi demontre ki i annan en lenpak destriktiv dan nou sosyete pli an partikilye vizavi nou lafors travay.  Mr Speaker, logmantasyon dan bann ka Leptospiroz pa vedir ki Minister Lasante pa pe dezarz son responsabilite.  Pou asire ki tou nou dimoun i ganny sa bon swen medikal parey…..

 

(Technical problem)

HON DAVID PAYET

..zot met zot lekor dan risk e apre Minister Lasante ki ganny blanmen.  Mr, Speaker nou pou bezwen ansanm en zefor kolektiv pou elimin sa bann pest ki koz Leptospiroz.  Nou bezwen annan en stratezi kler e senp kot lakominote dan son totalite i santi zot pare e responsab pou anpese ki sa pest i ganny propaze.  In touzour Polisi Gouvernman atraver Minister Lasante pou ki nou pep i en nasyon an bonn sante, pou ki nou kapab annan en lafors travay ki prodiktiv e osi kapab kontribye pou byennet e devloman nou sosyete.  Mr Speaker mon pa pou kapab termin mon lentervansyon san eksplik sa Lasanble koman en Dokter ki si sa Leptospiroz, kimannyer i ganny propoze, son bann sentonm, metod dyagnostik e tretman.

Parey nou tou ki la nou’n al fer resers lo Leptospiroz, nou tou nou konnen ki Leptospiroz i en maladi enfektyez ki ganny propoze par en bakteri ki apel spirochetes leptospira.  Sa maladi i ganny propoze dan imen atraver kontaminasyon sa bakteri ki sorti dan lirin sa bann pest e zanmino enfekte, dan delo manze, later mouye e labou.  Dan delo kontaminen sa bakteri i antre dan nou lekor, lekor imen, par nou mucosa of the mouth and esophagus.  Sa se bann lapo dan nou labous ek dan nou food pipe, esophagus se nou food pipe ki sorti dan nou labous ki al dan nou lestoman e sa bakteri i antre ladan.  Me once sa bakteri i tonbe dan nou lestoman, sa bakteri pa pou antre dan nou lekor akoz nou konnen dan nou lestoman nou kondisyon i acidic e sa leptospira i pa viv dan sa kondisyon.  Dan larivyer e lanmar kontaminen, sa bakteri i antre dan nou lekor imen atraver nou congentiva. Nou congentiva se sa lapo ki kouver nou eye ball ziska kot nou eye lid. E sa in prouve an 1998 bann atlet ki ti partisip dan triatlonn an Springfield USA, ki ti al naze dan larivyer Springfield zot ti raport ek sa maladi e 30poursan sa bann dimoun ki ti vin ek lafyev ek douler dan mis ti ganny Leptospiroz. Lannen 2000.  En eco-challenge laba Malaysia 40 poursan bann atlet ki ti raport ek lafyev ti ganny Leptospiroz.  Se sa bann atlet ki ti fer kayaking e ti naze dan larivyer  Segma.

Dan later ek labou kontaminen Mr Speaker, sa bakteri i antre dan lekor imen atraver boubou, koupe e lapo kase.  Lakantite maladi Leptospiroz i ogmante sirtou letan nou annan sezon lapli.  Akoz letan nou annan gro lapli, kot lera, sa bann zanmino ki enfekte i pise sa delo i pran tou sa bann bakteri i desann avek obor lanmere.  Ler nou ganny en flood, nou vwar bann dimoun pe mars nipye oubyen bann ki dan sa savat delo i kouver nou, ler nou’n en koupe, lapo in kase, e sa bakteri i antre dan nou lekor e la nou kapab gannny sa maladi.

Fodre fer resorti ki serten sa bann pest zot zis carrier, zot pa devlop sentonm e i annan sa bann zanmino domestik ki zot porter sa maladi, zot ganny sentonm e si zot pa ganny tretman zot mor.  En kantite fwa dimoun in anmenn lisyen kot veteriner e letan al fer letopsi ki veteriner i vwar ki sa lisyen in ganny Leptospiroz.

Sentonm sa maladi Mr Speaker i ganny divize dan 2 faz.  Premye faz i dir ant 2 a 10 zour kot sa pasyan i ganny gro lafyev, douler dan mis, latet fermal, leren fermal e apre 3, 4 zour son lizye i vin rouz.  Apre sa lafyev i desann, apre dezyenm zour e la i komans dezyenm faz.  Dezyenm faz kot nou immune system nou lekor i reakte avek sa bakteri ki dan nou lekor e la se nou bann internal system ki ganny afekte.  La lafyev i retourn ankor, sa lapo lo nou lanmwel i anflanmen ki apel meningitis ki vreman danze, nou lefwa i ganny afekte kot nou vwar nou pasyan son lizye i vin zonn, son lekor in vin zonn parey safran ki nou apel sa weil’s disease parey Onorab Pierre in fer resorti.  Son ronnyon i ganny afekte kot pasyan i komans pas disan dan lirin e osi i kapab al dan renal failure parey Onorab Waval Ramkalawan in dir e la i bezwen al fer dyaliz.  Son poumon osi i ganny afekte, i komans kras disan e la sitiasyon i vreman konplike.  La pasyan i end up dan ICU.  E la tretman i bezwen vin pli efikas, i bezwen ganny pli gro doz antibiotic, i ganny fluid dan lavenn, i bezwen al fer dyaliz, i bezwen met lo ventilator e la si tretman pa efikas pasyan i kapab perdi son lavi.

Mr Speaker, dyagnoz Leptospiroz dan premye faz nou apel sa, nou kapab fer en blood culture kot nou isolate sa leptospira, nou kapab ganny li dan cerebrospiral fluid osi apre bann tissue. Si nou fer biopsy dan lefwa, dan ronnyon nou kapab tir sa leptospira limenm.  Me dan dezyenm faz sa maladi nou pou ganny zis bann antikor sa maladi, sa i bann bann test ki nou apel IHA, ELIZA e MAT (microscopic agglutination test), selman mon pa pou al an detay ladan.  Mr Speaker, tretman sa maladi parey zot in dir i curable si nou fer bann dyagnoz pli boner, nou servi antibiotik e menm pasyan i kapab vin kot nou ek en lagorz fermal i annan defwa, nou donn li antibiotik, i ale, i ti kapab annan Leptospiroz me apre 3, 4 semenn ki ler ou vwar bann antikor.  Sa vedir pasyan i kapab ganny trete dan lakour menm an premye faz.

Me an dezyenm faz la pasyan i bezwen admit lopital kot i bezwen, depandan ki ka i ladan, si i pe sennyen, si i pe vomi disan, si i al dan renal failure i bezwen fer dyaliz, si i dan coma i bezwen met li lo ventilator. I annan defwa nou bezwen fer transfizyon disan e transfizyon disan nou bezwen donn li fresh blood, disan fre.

Mr Speaker pwen enportan parey nou pe koze lo Leptospiroz.  Mr Speaker, koman en Dokter ou ava dakor avek mwan, the most important thing ler en pasyan i vin kot ou, the history of the patient. Si sa pasyan pa’n dir ou kote in ale, zis i vini i dir ou i ganny lafyev, kot nou konnen pei Sesel i en pei so, nou annan en kantite maladi viral, tou dernyenman nou’n annan dengue, chikungunya ki son klennik, son sentonm i parey pou Leptospiroz.  Sa dimoun enn ler ou bezwen fors li koze, ou demann li, kote ou’n ale, ou’n al dan delo? Non. Ou’n al dan fimyen? I dir ou non.  Ou annan boubou dan ou lipye? Non.  En ka konkret mon kapab anmenn devan zot, mon ti vwar La Riviere Anglaise, mon’n deza travay La Riviere Anglaise.  En pasyan ti vin kot mwan i ti dir mwan konmsa, Dokter mon pa malad, en pti lafyev, mon bezwen detrwa Panadol avek 2 zour konze.  Mon demann li, mon get son figir mon konnen en dimoun ki vilnerab, en dimoun ki servi lalkol bokou. Mon dir li be Msye ou annan boubou dan ou lipye? I dir mwan non.  Msye kot ou’n ale?, I dir mwan i pa’n al okenn par, i travay labourer.  Prezan mon dir li, tir son soulye nou a gete.  Letan Mr Speaker ou tir sa soulye, son talon konmdir kreol in pet anfler, fann, fann.  Letan ou kart son bann ledwa ou pre pou vwar son metatarsal bone sa kavern ki annan ladan e la sa pasyan nou ti bezwen admit li.  Nou ti suspect Leptospiroz, apre 2 semenn nou ti confirm. Me si ou pa ti fer sa pti zefor pou demann li kote in ale, pou tir son soulye ou ti kapab donn li son latizann e al dan lakour.  E sa pasyan li i pran ou latizann i pou met laba li, i pou kontinnyen bwar son baka li.  Nou dimoun ki enpe normal ki responsab letan nou ganny lafyev ennler delo pa oule antre, manze pa oule antre me li sa baka i antre li.  I dormi sou, i lev sou.  I annan defwa nou dir ki pasyan i bezwen retournen si i pa byen.  Onorab Waval Ramkalawan in fer resorti sa pwen, nou dir bann pasyan be si ou santi ou pa byen, lafyev i kontinnyen, oubyen ou lekor i vin pli fermal ou retournen, be sa pasyan letan i dan …… li i pa santi lafyev, i pa santi douler.  Enn ler ou dir li osi, ler ou remarke, si ou lizye i vin zonn, be i pa ni ganny letan get dan laglas, i dormi sou, i lev sou.  Ennler ou dir li be regard ou lirin osi si i sanz kouler.  I annan defwa bann boug ler i sou ni zafer i pa ganny letan tire, i larg dan kannson menm.  E se sa Mr Speaker, apre letan sa pasyan i pa vin kot Dokter, i tonm dan baka, i mor, i al fer letopsi, Dokter i vwar i ganny Leptospiroz zot blanm Dokter.  I fek sorti kot Dokter, Dokter i donn li Panadol, li menm i pa’n servi.  Mr Speaker sa i vreman enportan.  I annan defwa osi ki letan nou dir pasyan retournen, pansyan i retournen.  I annan defwa osi ki Dokter i pa pe pran enpe plis letan pou fer enpe tes, letan pasyan i retourn dezyenm fwa ek sa lafyev, e mon ti a demann mon bann koleg Dokter, letan pasyan i retournen ankor avek lafyev annou fer enpe tes, annou admit, annou gete ki nou kapab fer pou sa pasyan akoz si sa pasyan i tournen sa vedir i pa byen.

Mr Speaker pou terminen mon ti a demann tou bann Lorganizasyon e Minister Lasante e lasosyete a’n antye pou nou fer en zafor spesyal pou nou konbat sa maladi avan ki i vin pli grav.  E mwan Mr Speaker mon pou donn mon sipor total sa Mosyon e mon demande ki tou Manm Onorab i siport sa Mosyon.  E en pwen enportan parey Onorab Ramkalawan in dir se prevansyon.  Mon pou kit sa pou enn mon koleg koz lo la pou nou pa al dan repetisyon.

 

HON MARC NAIKEN

Mr Speaker, Mosyon ki devan nou ozordi i tous tou fanmiy Seselwa e i tous tou nou distrik.  Mon pou toutafe dakor avek Leader Lopozisyon ki fodre nou fer public awareness lo sa size ki en manyer ki tou nou bann dimoun dan tou nou distrik, i okouran i konpran byen kler ki si sa Leptospiroz, kimannyer nou kapab kontrakter li e kimannyer nou kapab fer pou nou anpese ki nou tonm dan sa trap ki sa maladi i anmennen.

Mr Speaker, parey in ganny dir Leptospiroz i en maladi bakteri ki afekte imen ensi ki zannimo e in ganny konsidere koman en maladi ki afekte en pli gran e kantite e ras zannimo dan lemonn.  Mr Speaker, i annan plizyer strain, tip oubyen serovar Leptospiroz e laplipar sa ban serovar zot annan zot rezervwar dan mammals. Me nou osi vwar enpe dan reptile e osi dan pwason.  Resers in montre ki Leptospiroz i afekte anviron 160 lespes mammalian e in ganny dekouver ki i pli abandon dan lera, koson ek lisyen me lera i reste dan dout sa pli gran rezerv natirel.  E i host bokou plis serovar Leptospiroz e in ganny raporte ki ansanm avek lisyen ek koson zot bann sours lenfeksyon prensipal ki pe koz ravaz lo sa maladi.  Alors transmisyon Leptospiroz dan imen i pou pli probableman ganny afekte dan bann landrwa domestik kot lera i frekante.

Lera i annan en konportman kot i pis son lirin pou li demark son teritwar e an fezan sa Mr Speaker i larg son bann bakteri e letan en gran lapli i tonbe sa bakteri i ganny lave e si ou mars dan sa landrwa kot in ganny enfekte ou kapab osi ganny enfekte.  E i bon fer resorti ki lera entan en zannimo ki mobil i kapab sorti en gran distans pou al en lot ensi si lera i demark son teritwar kot i ale i pise.  Wi i kapab sorti par egzanp St Louis pou li al Anse Etoile.  Kot i ale i pise i kit en mark deryer, alors kot i met sa predispozisyon, an vre term medikal, sa vre term dispozisyon, sa bann strain leptospirosis dan lanvironnman e parey zot konnen osi lo manze, en lera i kapab mont lo ou manze, apre en kantite letan ki sa lera in pis dan en delo oubyen dan okenn labwason, si sa labwason i pa acidic, strain, sa bakteri i kapab reste la.  E in ganny rekonnet ki dan delo i reste en bon pe letan.

Alors Mr Speaker, bann dimoun ki okip zannimo, fer zardinaz oubyen ki benny dan larivyer zot pli vilnerab e a risk pou zot atrap Leptospiroz, kar mantalite bann dimoun i varye.  Statistik in ganny eksplike ki mon pa pou al vreman an detay bann statistik ki nou vwar i alarman e fodre ki en keksoz i ganny fer pou nou kapab fer ki sa statistik i redwir e bann ka mortalite anmenmtan i redwir.

Mr Speaker, nou pa kapab koz lo Leptospiroz ozordi san ki nou koz lo lera akoz i montre ki lera i sa sours prensipal maladi Leptospiroz.  Lera i ganny enfekte dan diferan fason.  I kapab letan i ankor pti pti an nesan, manman i pas sa leptospirosis avek son zanfan oubyen letan sa lera menm pe fer reprodiksyon, i osi i kapab enn ki senpas sa bakteri avek en lot.  E i enportan la ki nou vwar ki dan nou bann lalit pou kontrol lera nou adopte en mezir profilatik, prevansyon e osi kirativ.  Nou bezwen pran an kont ki lalit entegre i toultan pli enportan dan nenport ki kontrol.

Bokou dimoun i dir ou napa pwazon lera e alors ou pa kapab kontrol sa lera.  Non fodre ki sak lakour nou devret kapab contain sa vermin.  Ennfwa ki nou’n fer li nou kapab koz lo en unit en household e apre al koz lo en distrik oubyen lo en rezyon dan en distrik.

 

(Interruption)

 

Mr Speaker lo nivo household i enportan ki tou dimoun i kapab zwe son rol pou li kapab kontrol lera, i annan plizyer fason ki sa i kapab ganny fer.  Me bann ka ki pli enportan ki in anmennen se garbage collection par sa bann dimoun ki kot zot zot annan zot bann dese menazer, zot pa realize poudir sa i en sours manze pou lera.  Petet zot anvoy lanmenm la anba rigol oubyen anba miray.  Sa i en konstan sours alimantasyon kot lera i trennen i anmenn dan son trou, i donn son piti e son piti osi i devlop sa latitid kot i reprodwir an pli gran kantite.  I bon fer resorti ki i annan 3 laspe enportan pou kapab kontrol lera.  En premye laspe se ki manze, delo apre sa ki nou apel habourage. Sa lera si ou annan dan bann trou oubyen bann pwen ki ou kapab harbour li sa lera pou viv e si i annan manze lera pou reprodwir.  Vwala akoz mon’n koz lo sa size en linite lakaz i kapab zwe son rol pou li kapab kontrol lera lo en pwennvi domestik oubyen menm rezyonnal.  Now, mon’n dir lalit entegre, si nou tou nou anmas byen nou bann dese manazer, nou anmenn kot dustbin, e dustbin i ganny retire aler mon pa vwar akoz ki sa vermin pou kontinnyelman reprodwir e ogmante.

Mr Speaker, i enkrwayab vwar la kantite dimoun ki ankor pe zet salte dan bann kwen kot pa devret zete.  Bann dimoun i pran son lapo ponmdeter, son tomat, i zet lanmenm la lot kote san realize ki sa i en sours manze pou lera e lera minimum manze ki i gannyen i ape ogmante i a pe fer popilasyon shoot up. Bann dimoun ki sonny zannimo, bann restan manze, parfwa ou met manze anplis, menm lisyen, zwazo, nou sonnyen nou met manze anplis, sa lera i rod en fason pou li vini pour li vin manz sa manze adisyonnel.  E vwala kot li i ganny sans pou li osi compete e ganny en landrwa pou li reste e sonny son piti.  Fri ki tonm ater, bokou lakaz ozordi i annan zarden e san konsyan ki tou fri ki tonm ater i annan en potansyel pou li kapab donn manze lera e osi annan en potansyel ki i anmenn sa maladi avek li.  Manze lisyen e menm in rekonnet ki kaka lisyen i en sours manze pou lera.  Alors fodre ki dan nou lari nou anmase e nou kouver.  Mr Speaker, letan nou pe get sours, fason, ki lera i reste kot nou lakour i annan en kantite e fodre ki nou abord zot enn par enn, si nou dir ki nou pou donn leksplikasyon bann dimoun, mon krwar i enportan ki nou donn tou sa lenformasyon e korek.  E bann laferm Mr Speaker, i reste en lot pli gran defi kot manze zannimo me osi bann restan legim ki ganny ranmase lo laferm, lafason ki i ganny depose.  Bann restan legim parfwa nou take it for granted, zis nou pran nou ale, nou zet dan en kwen laba.  Letan nou get obor tou lotour, nou get sa kantite trou lera ki annan kot bann restan legim in ganny zete i enkrwayab.  E sanmenm sa lera i sorti en distans i vini i pas lo sa legim ki ou ape plante e parfwa i kapab pis lo sa legim e fer an sort ki i anmenn sa bakteri Leptospiroz lo market. Alors i annan tou sa laspe danze ki nou devret prevwar pou nou kapab kontrol sa maladi.

I annan en laspe pli enportan, se lizyenn kot lakour, ki nou zerb anba akoz sa viris letan i tonm dan nou lari, si zerb i gran i kree sa klima ideal pou li kapab grandi.  Pou li kapab devlope oubyen reste la, harbour la dan sa ladrwa.  Tandis ki si ou zerb ou’n koup li ba i ganny ekspoze dan lalimyer soley kot soley i tap direk lo li, i sek li e sa bakteri i annan en pli gran probabilite pou li sek e mor ki i viv.  Si ou zerb i gran sa dampness i reste dan ou lari, sa limidite i reste e i en kondisyon ideal pou sa bakteri kapab reste.  Tousala se bann swen kot lakour ki enportan ki nou pran pou fer sir ki sa maladi pa reste dan nou household.

Mr Speaker Onorab Ramkalawan loter Mosyon in koz lo latrap.  Lontan nou ti servi ratyer me latrap i reste en lapros.  Letan mon koz lo adopte en lapros entegral fodre ki ratyer i reste sa lapros kontinnyel kot lakour akoz parfwa en dimoun i dir kot mwan napa lera, kot entel ki annan lera, i pa konnen akoz i pankor vwar.  Me lera lefe ki i en zannimo mobil i pou sorti dan en lot landrwa i pou al dan sa landrwa i pou fer sa ki i annan pou li fer.  Ozordi personn pa kapab dir poudir li i annan limilite kont lera akoz lera i mobil.  Ozordi i vini i rantre dan ou lakwizin i pis lo ou ver, lo ou lasyet apre i ale, e i kite ….. i irinen wi.  Alors i fer ki an sort i kit sa bakteri dan ou lakwizin.  Alors tou dimoun i pe a risk e i vilnerab avek sa maladi.  E i annan bokou mezir, prevantif ki nou ti a kontan tou bann dimoun isi, oubyen bann dimoun ki pe ekout nou zot adopte kot zot lakour pou fer an sort ki sa maladi pa kontinnyelman monte, parey figures pe montre nou me ki i desann.  Me letan pa lo nou kote e mwan ki mon pou demande se ki tou bann Lazans, nou’n koz enpe lo dustbin. Mr Speaker i parey, nou tou nou zet nou salte dan dustbin me selman dustbin pa pou personn e se landrwa kot lera i frekant plis.  Al apre 7 er kot en dustbin, i fremir pou vwar ki kantite lera ki annan.  Me selman tou dimoun i zet zot salte la, me selman personn pa reklanm la responsabilite pou fer sir ki i ganny netwaye.

 

(Interruption)

 

……salte pa pou Leta.  Mon krwar poudir i en rol ki tou endividi dan sa pei i bezwen zwe e bann Lazans ki ganny peye pou netway bann landrwa piblik zot bezwen zwe zot rol, zot bezwen konnen poudir zot prop staff ki pe anmas sa salte zot osi zot a risk.  E parfwa ou pase ou vwar sa staff i napa en boots dan son lipye, i napa en legan dan son lanmen.  E tou sa laspe mon sipoze bann dimoun ki pe ekoute zot kapab pran konsiderasyon e osi pran bann mezir prevantif pou anpese ki sa maladi pa kontinnyelman monte.

Mr Speaker i reste mwan pou mwan demann tou akter piblik, prive pou zot zwe zot rol, i pa rol zis Minister Lasante pou ou contain e kontrol Leptospiroz si non tou dimoun Sesel i bezwen zwe son rol pou fer sir ki Leptospiroz pa ogmante.  Mon pa pe montre ledrwa personn, mon dir tou dimoun, tou dimoun i konnen lekel ki tou dimoun dan pei ki dan en moman donnen i zet salte, oubyen i osi i vilnerab avek aktivite lera.  Mon ti a demann tou Manm Onorab pou donn sipor sa Mosyon, e mwan, mon pou donn li mon full sipor.

 

MR SPEAKER

Mersi bokou mon oule port a zot latansyon ki i annan zis en dimoun lo lalis.  Nou pou adjourn la midi e nou ava rezwenn 2 er apre midi.

 

(Lunch)

 

HON VICKY THERESINE

Mr Speaker, problenm lenfestasyon lera in malerezman vin en realite inevitab dan Sesel ozordi.  Sel fason pou avans devan se fer fas avek en tel problenm pou etidye bann diferan solisyon, selekte le meyer e met li an aplikasyon.  Fodre pa zanmen ki nou paralyze kan en tel problenm i la.  Problenm lenfestasyon lera i tous nou tou parey bann lezot Onorab in fer sorti.  Alors i swiv ki tou manm nou popilasyon pou bezwen zwe  en rol dan lenplimantasyon solisyon.  Fer fas a en tel problenm konpleks, fodre ki nou evite tonm dan latrap panse senplist e bann solisyon avek en dimansyon.  An dizan solisyon senplist mon pa pe sizere ki nou devret konplik keksoz plis ki i ete deza, mon pe senpleman dir ki pou okenn solisyon marse fodre ki i anlinny avek sa problenm ki nou pe fer fas avek.  A waste free community for a waste free Seychelles i tenm clean up the world campaign pou sa lannen.  E zisteman zafer ti tonm byen parske weekend pase tou dimoun ti ganny envite pou partisip dan en tel legzersis.  Me fodre pa ki nou krwar poudir netwayaz lemonn i zis sa letan me sa i devret marse toultan, tou dilon lannen pou fer sir ki nou gard nou kominote prop e an bonn sante a tou moman.

Mr Speaker rezon ki mon’n lev sa topik se akoz lapropte nou lanvironnman i nou priyorite defans kont lera e tou bann divers maladi ki asosye avek li.  Ler popilasyon en zannimo i ogmante sa i sinifye legzistans bann kondisyon optimal pou son sirviv e son prodiksyon.  Pou son sirviv i bezwen labita favorab e pou li prolifere i bezwen annan en sours lanouritir stab e an abandon.  Fodre pa ki nou konfiz en senp sirk reprodiktiv pou garanti sirvyen lespes avek proliferasyon sa lespes.  I egziste serten metod natirel ki permet bann zannimo pou kontrol zot popilasyon le moman ki swa zot labita ouswa zot sours lanouritir i ganny menase.  Swivan sa i posib pou nou tir konklizyon ki premye zefor dan nou lalit kont sa pest i devret viz pou depriv li avek sa ki i pli bezwen.  Sa set en lanvironnman konfortab pou li viv avek en sours lanouritir garanti.

Letid in montre ki le moman popilasyon en lespes i vin anba bann tel presyon zot vin strese e zot popilasyon i bese marzinalman.  Note Mr Speaker, mon dir ki popilasyon i bese marzinalman otan ki sa i kapab form parti en solisyon entegre e pa en solisyon dan limenm.  Mon lev sa kesyton solisyon entegre akoz se sa direksyon dan lekel nou devret viz nou zefor.  I annan ki pou ensiste lo solisyon kemikal an ensistan ki napa pwazon dan pei e ki se sa rezon ki nou pe fer fas avek lenfestasyon lera.  Annou pa zis en moman konsider lideal sa dimoun.  Les dir pep Seselwa ti pou ganny akse lib avek pwazon, en sitiasyon dizon sak fanmiy ti pou aste li 4 pake pwazon 250 granm par mwan, sa i fer en kilo pwazon par lakour.  E dizon nou aksepte ki i annan 5000 lakaz dan nou pei, en konparezon pou fer ki nou pe plas 5 tonn pwason dan nou lanvironnman.  Mr Speaker sa senaryo i efreyan, zonm pa fek envant pwazon yer, in deza fer en bonpe lannen depi ki pwazon pe ganny servi pou konbat kont bann pest e lera li i ankor la.

Mr Speaker, en solisyon pirman kemikal li tousel i pa en bon solisyon pratik, i pou antrenn avek li plis problenm ankor.  En solisyon entegre i met lanfaz dabor lo lapropte, sa i enkli nou lanvironnman lakour e nou lanvironnman nou kominoter.  Akse avek bann divers prodwir kemikal me dan en fason rezonnab, solisyon mekanik setadir bann divers latrap ki enkli ratyer, lasomwar e sa mitik better mass trap e ledikasyon e sansibilizasyon nou popilasyon.

Mr Speaker, Prezidan Michel in avans devan sa konsep kreasyon e knowledge based society dan nou pti pei.  Fodre pa ki nou souzestim lenportans konesans e akse avek lenformasyon korek pou nou pep dan en tel konba.  Nou ava pardonn en dimoun son linyorans si i pa realize si ler mang pe tonbe e fer labou anba pye dan son lari ki sa kondisyon pe donn lera en sours lanouritir presye ki pou permet e menm mon a dir ankouraz li pou ogmant son popilasyon.  Me Mr Speaker, parey in fer sorti pli boner osi, en mang sorti lo en pye i tonm ater, napa keksoz pli natire ki sa me dan sa lemonn ki nou pe viv ladan fodre ki nou edik nou dimoun kimannyer sa ki natirel i kapab prouv danzere e se la ki en kanpanny ledikasyon e lanformasyon i antre dan zwe.

En solisyon entegre i devret pran konsiderasyon bann spesifisite nou pei ki swa kiltirel, zeografik e senpleman sa ki nou term koman lifestyle ouswa latitid sosyal nou pep.  En solisyon entegre i devret sorti kot bann teknisyen e ekspert dan sa domenn e nou koman politisyen i nou devwar e responsabilite pou ekout zot avek imilite e pran konsiderasyon zot lopinyon expert.

Mr Speaker an konklizyon fodre ki nou tonm dakor lo sours solisyon pou sa problenm.  Nou solisyon se nou menm, nou tou fodre nou annan en rol pou zwe dan rezolisyon sa sitasyon.  Koman en sosyete nou bezwen bouz alavan e rezourd sa bann problenm lenfestasyon avan ki i depans nou.  Solisyon pa pou tonm disyel, se nou pep Seselwa ki nou pou bezwen trouv solisyon pou nou problenm.  Minister Lasante avek Minister Lavironnman i ava la pou aport bann soutyen teknik e lozistik me sa de Minister lo zot tousel pa pou kapab rezoud sa bann problenm ki finalman i konsern nou tou san eksepsyon.

HON HARDY LUCAS

Mr Speaker, Mosyon prezant par Leader Lopozisyon i enn ki vreman enportan a sa staz, dan sa Mosyon napa okenn kontradiksyon politik, tou dimoun ki dan son bon leta lespri pou aport sipor pou en tel Mosyon akoz sa size in enn ki’n talk of the town pandan sa dernyen 2 a 3 mwan.  Latmosfer ki mon pe vwar se ki tou manm i annan konsansis ki sa size pe anmenn bokou lenkyetid dan nou popilasyon e ki bann mezir prevansyon i ganny aplike san okenn dele letan.

Mr Speaker menm si Onorab Dokter Payet dan son kapasite koman en Dokter zeneralist in esplik nou sentonm a lafason ki en Dokter i devret pe administre son pasyan ki son krwar in kontrakte Leptospiroz, ou koman en Dokter avek pa mal lannen leksperyans e osi koman enn sa dimoun ki’n ansarz seksyon prevansyon e kontrol maladi dan Sesel ou osi dan en pozisyon ranpli avek konesans pou konn bann sentonm sa maladi, son difikilte pou kontrol li konpletman e lezot bann kontrent ki nou ti kapab annan pou atak Leptospiroz byen boner.  Me anmenmtan kot sitiasyon Leptospiroz in arive, nou pa pou kapab krwaz nou lanmen e depan zis lo bann Dokter ek travayer lasante pou proteksyon.  Parey Mosyon pe demande tou dimoun ensi ki Minister Lasante i donn koudmen dan sa maladi.

Apre ki mon’n ekout prezantater Mosyon e bann lezot entervenan mon konvenki ki sa demars pou lalit kont sa maladi i bezwen konprenezon e sanzman latitid tou popilasyon.  I pou osi normal e an bonn sante pou popilasyon viz zot kritik lo Minister kan enn nou frer ou ser Seselwa i mor akoz in kontrakte Leptospiroz e prenan kont ki sa maladi i enn ki annan gerizon.  Lekspektasyon ki pasyan ou manm fanmir i annan i o.  Me nou perdi sa dimoun an kitan bokou kestyon lo kimannyer i ti a’n kapab ganny sove.  Mon dir sa akoz se Minister Lasante ki sipoze devan pe diriz popilasyon lo prevansyon, kontrol, deteksyon e gerizon okenn maladi ki en sitwayen i kapab trouv li avek.  I malere ki parfwa bann ki ganny manda pou fer serten travay i vin enkonpetan pou desarz sa responsabilite ki zot in gannyen pou fer zis akoz mankman resours ou lekipman apropriye pou travay avek.

Minister Lasante par egzanp ti’n devret depi byen lontan zwe son rol pou edik popilasyon lo sa maladi byen boner avan ki bann ka lanmor in etonn nou.  I ti’n devret ogmant son sistenm pou detekte byen boner sa maladi ki kapab ganny geri, i devret ensiste avek Minister Finans ki Bidze ensi ki deviz etranzer i bezwen  ganny aprovizyonnen pou pei kapab fer vin bann nouga ou lezot form pwazon kont lera.

Minister in osi  mank lokazyon pou eklersi bann konfizyon akoz ki a plizyer repriz bann dimoun ki rapor kot bann klinik ki plitar ganny diagnose ki zot in kontrakte Leptospiroz pa’n ganny sa egzaminasyon neseser ou zot ka pa’n ganny refer avek bann Dokter pli spesyalize.  Dan forum lo televizyon Lendi pase par egzanp en partisipan ti dir ki enn manm son fanmir ti’n rann plizyer vizit kot Dokter zis pou ganny tretman ki pa ti neseserman efektiv e ki en pasyan in mor apre ki’n fer ziska 16 zour dan swen entansiv.  Legzanp i kantite, ozordi i Leptospiroz, yer ti kanser, avan yer ti tifoid, malerezman retar se retar, enn nou frer ou ser Seselwa i perdi son lavi e fanmir ki soufer letan zot aprann move nouvel.

In ganny fer resorti ki Leptospiroz i ganny propaze par lera ensi ki lezot zanimo.  Sa konesans i la lontan a laporte bann experts koman Dokter e bann veteriner ki deal avek  zanimo.  I enportan alors ki sa bann experts i ganny akse avek lekipman modern ki pou ed zot fer deteksyon sa maladi byen boner.  Dapre sa Dokter ki ti pe koze Lendi pase dan forum, zot napa en laboratwar dan seksyon veteriner ki esansyel dan fonksyonnman zot metye.  Mon lans en lape avek bann dimoun ki annan responsabilite pou pran desizyon dan bann Minister oubyen Departman Piblik pou zot desarz zot responsabilite dan en fason responsab, si zot pe ganny difikilte akoz mankman serten lekipman pou bann materyel neseser pou pratik zot metye, zot devret ganny kouraz pou fer demann avek sa ki ansarz zot Bidze.  Akoz apre se zot ki ganny blanmen ler keksoz i al andeor kontrol.  Ozordi koze i lo Leptospiroz, akoz i form enn parmi bann pli gran poursantaz lanmor dan pei.  Me nou devret osi kontinnyelman reste lo alert an relasyon avek bann lezot maladi ki pe ganny anmennen dan nou pei.  Parey in ganny fer remarke par mover Mosyon mwan osi mon partaz son lobzervasyon an sa ki konsern sa Mosyon.  Mon krwar ki’n fer serten lefe pou revey nou pep ensi ki Lotorite ziska la, fotespere ki i annan en kontinnyasyon.  Mazin byen mon bann koleg ki ler dimoun i koz lo lera, touzour i annan en pti zistwar avek akoz lera se vreman en lera, ziska Sinwanr in mor dan lakaz mor lera in mord en bout avek li.

Mwan mon pou donn sipor sa Mosyon.  Mr Speaker, mersi.

 

HON WAVEN.WILLIAM.

Mr Speaker, avan mon fer mon lentervansyon mon anvi fer en sitasyon par Nelson Mandela.  “Nou pa devret pe tonm dan en sitiasyon kot groser problenm i limit nou dan nou zefor pou elimin problenm, annou plito rod otan posib lezot fason pou deal ek problenm”.

Dezyenmman Mr Speaker, zis pou lenformasyon Lasanble se ki Sesel i reprezante onivo groupman parlman ACP e ACP-EU dan komite 3 parmi 3 Standing Committees ki annan responsabilite pou deal ek tou size lanvironnman e zafer sosyal.  Resaman dan meeting ki mon sorti zot pe aktyelman met bokou lanfaz lo prevansyon e eliminasyon sours bann maladi.  Zot pe pas bann Mosyon ek rezolisyon ki pe demann bann Gouvernman pei ACP pou donn latansyon alokasyon Bidzeter pou sekter lasante anviron 15 poursan a 20 poursan Bidze total.  Osi sa lanfaz pe ganny mete dan kriter pou finansman anba fon EDF, pour bann countries strategy papers ki pei ACP pe soumet pou konsiderasyon.  Bann baryer de fon pe propoz menm anviron 50 poursan bann fon ki pe ganny mobilize.

Mr Speaker apre ki mon’n dir sa mon anvi dir avek loter Mosyon ki mon pou siport son Mosyon.  Dezyenmman atraver ou Mr Speaker, demann li pou konsider lo en pwen teknik amann dezyenm parti son Mosyon.  Enn pou fer sa Mosyon reprezant nou vre konsern e demann dan en fason spesifik nou idantifikasyon problenm ki loter Mosyon limenm li in site.  Mon bann rezon i konm swivan.  Mon’n ekout atantivman prezantasyon par loter Mosyon e anefe depi yerswar sa nide in frap mwan pou propoz en amannman.  Son prezantasyon e lezot prezantasyon par Onorab Payet e Naiken e la toutaler Onorab Lucas in donn mwan plis konviksyon pou propoz sa amannman ki a mon’n avi Mr Speaker i pa pou sibstansyel avek ou gidans letan mon pou fer sa propozisyon.

Loter, moman pli frapan dan son diskour setan letan i ti dir mon anvi anmenn en lalit kont son lakoz.  Son lakoz….. akoz mon pa santi pe ganny koz lo la, sa se sa bezwen pou annan en lalit anver deratizasyon me pa kont.  Mr Speaker, i fer bokou sans akoz lakoz sours Leptospiroz i lera ki pe peple.  Onorab Payet e Onorab Naiken koman bann experts in donn bokou detay enteresan e enformatik, zot in osi alafen tonm lo menm konklizyon prevansyon lo sours e lo lakoz.  Dan sa direksyon mon anvi propoze ki dezyenm parti Mosyon i lir koumsa.  Pou zwenn ansanm ek en progranm pli determinen ouswa entegral, deratizasyon kont sa pes ki pe afekte tro bokou fanmir dan pei.

Mr Speaker nou lalit devret santre ver lakoz, sours Leptospiroz ki lera.  Si nou reisi dan kontrol ouswa elimin sa pes, lezot aktivite prevansyon a konplemant sa nouvo determinasyon sa progranm deratizasyon.  Ozordi sitiasyon koman i ete olye elimin lera, se lera ki pe elimin zonm, e mon pou kont en tel demars pou fer vin expert pou touy lera dan pei.  Mr Speaker, i mank plis volonte e nouvo determinasyon dan zefor konzwent.  Dan en legzersis ki ti fer dan serten kwen mon distrik pou prezerv en nespes zwazo, dan 1 a 2 zour ti detri en kantite lera lo en propriyete Leta.  Mon pwen la se ki en grann parti Leta i annan bokou propriyete, mon pa pou dir abandonnen enkli serten gran propriyeter prive osi, lontan ti en progranm konsistan, deratizasyon ….. osi lontan ki en progranm deratizasyon pa ganny fer laba kot lera pe peple plis san kontrol, netway kot nou si nou anvi, sa bann vermin pou vizit nou lakour, zot pou frekant bann bin sites e fer festen aswar  kot lisyen ek sat swadizan eran ki annan met.

Mr Speaker, mon panse ki sa progranm entegral deratizasyon devret pe ganny met lanfaz lo sa ki nou Seselwa nou dir lafore, otour bann landrwa rezidansyel.  Lontan bann latrap pa ti ganny mete bokou kot lakour, ti ganny mete dan bwa parey nou dir.  En lot lide ki mon anvi avanse petet i a rezourd serten nou bann problenm ki nou fer fas avek.  Se ki depi sopin in vin R2 pti men pa kite sopin dan kwen semen partou, okontrer zot al lasas sopin.  Vi ki pri lake lera i R1 mon pe sizere ki sa pri i ganny ogmante pou vin R2 ouswa R3 menm R10, akoz pa R10.  La mon santi poudir nou bann zenn, nou bann zanfan e piblik an zeneral ava annan en motivasyon pou ale pou detri lera.

Mr Speaker mon dakor ek sa ki’n ganny dir lo en pwen teknik mon pe demande ki sa amannman lo dezyenm parti Mosyon i ganny konsidere par loter e Lasanble.  Ki Mosyon avan lir koumsa.  Sa Lasanble Nasyonal Sesel i siport tou zefor dan lalit kont Leptospiroz e demann Gouvernman ek lasosyete pou zwenn ansanm ek en progranm pli determinen ouswa entegral deratizasyon kont sa pes ki pe afekte tro bokou fanmir dan pei.

Mr Speaker, pou konklir mon anvi fer en demann ek ou, pou SBC pou demann se ki dan en progranm spesyal deba lo sa size ki Lasanble Nasyonal pe fer ozordi i pas an antye.  Rezon se ki sa Lasanble in anmenn en bon deba lo sa size, en deba a mon’n avi ki vreman enformatik pou sansibiliz piblik avek.  Dan lot kote ava montre ki sa Lasanble i konsernen e pe zwe son rol ansanm avek bann lezot akter pou edik pep e mon demann tou manm pou siport mon demann.

 

MR SPEAKER

Onorab ou realize ou’n met en amannman devan Lasanble.  Problenm mon krwar se ki ou amannman i enpe sibstansyel dan lesans ki lespri deba so far se ki en lapros entegral i pa zis enkli zis eliminasyon sa pes me osi prevansyon, tretman e plizyer fason diagnosis, ledikasyon, kantite largiman in ganny mete.  So pou anmenn li zis lo deratifikasyon parey ou’n dir mon krwar i pou violate nou Order 32. Ou ti’n dwatet anvoy ou amannman in writing 48 hrs avan sa kot Clerk Lasanble Nasyonal.  So, lo sa ground nou pa pou permet sa amannman.

 

HON SANDY ARRISOL

Mr Speaker, Leptospiroz in en size ki’n preokip plizyer dimoun tou dernyenmman.  Akoz.  Senpleman swa en dimoun ki nou konnen, swa en fanmir, swa en dalon in admet lopital ouswa in menm perdi son lavi atraver sa maladi e kestyon ki plizyer dimoun pe demande ozordi se eski Minister Lasante pe pran sa koman en ka serye.  E mon kontan lafason ki Onorab Payet in esplik sa bomaten, kot in donn en legzanp kot en dimoun ti vin kot li e lafason ki li in fer.  Kestyon ki mon pe demande se eski Minister Lasante oubyen eski Dokter zot pe vreman pran tou bann ka ki vin kot zot serye kot i annan sa konsiltasyon ant sa Dokter ek sa pasyan.  Oubyen senpleman kot konmela bann Dokter zis i pran notes e donn ou en preskripsyon ou al pran e ou al dan lakour.  Le bout enportan ki mon’n apresye mon’n tann koz lo la bomaten se lafason ki i ganny transmet, kot ozordi Sesel dimoun nepli asosye Leptospiroz avek sa ki bwar baka oubyen baka parey ti ete lontan, kot ozordi tou dimoun nenport ki dimoun, zanfan koman adilt i ganny sa maladi.  Prezan mon problenm se rol medya pou edik dimoun parey mon’n tann koz lo ledikasyon, lafason ki medya i transmet sa.

Mon rapel 2 mwan pase letan Leptospiroz ti en pe alarman dan Sesel, medya ti pas sa ase souvan e lafason ki medya ti pas lavertisman pou koz en pti pe lo Leptospiroz ler mon ti get sa mon ti vwar poudir lera ki ti ganny plis ladvertisman.  Kot ti montre nou lera pe tay, taye, kot zot antre, kot zot sorti, ki zot manze.  Me ledikasyon pou edik nou pep en pe plis mon santi i manke.  Par egzanp kot bomaten nou’n tann koz lo plizyer zannimo ki kapab transmet sa maladi.  Kestyon ki nou pe demande se ki konbyen nou dan lakour, bann vwazen, dan nou kominote ki konnen poudir plizyer zanimo i kapab transmet sa maladi me pa non direkteman avek sa vermin limenm.  Alors mon santi ki medya i devret zwe en role en pti pe pli enportan konsernan sa maladi.  Me anmenmtan ki medya ti pas sa ladvertisman ti annan en dernyen pti bout kot ti dir ou kapab telefonnen lo sa nimero e ou a ganny serten leklersisman me ler mon ti pas dan distrik, en madanm ti dir avek mwan pou dir letan i ti telefonn lo sa nimero i ti ganny dir poudir sel keksoz ki zot pe ofer se en konsey ki fason ki ou kapab gard ou lakour prop me napa pwazon neseser pou partaze oubyen pou donn dimoun oubyen pou vann avek bann dimoun dan kominote pou ed en pti pe pou konbat Leptospiroz.

Me kestyon ankor ki ganny demande se si ou napa bann pwazon neseser, si nou pou kapab vreman konbat Leptospiroz oubyen lera.  Sel fason se pou nou kapab kit nou landrwa oubyen nou lakour prop e a sa pwen mwan mon ti a kontan profite pou felisit lekip lanbelir ki mon annan dan distrik St Louis.  Ki actually la pe al lo 3enm semenn, zot in swazir bann spots dan distrik kot zot pe fer bann netwayaz en pti pe anplis ki toulezour pou gard distrik prop.  E ler nou pe koz lapropte i konsern tou dimoun endividyelman, pa neseserman zis distrik oubyen bann gran Lorganizasyon me nou menm an zeneral kot nou reste e nou vwazen.  E mon ti a kontan profite pou demann serten pti kestyon an dout an mezir avek sa size Leptospiroz, eski nou kapab vreman konbat Leptospiroz si nou napa bann zouti ek bann pwazon neseser.  Eski Minister konsernen pe vreman deal avek bann dimoun o serye, sirtou bann dimoun ki pe zet salte dan bann landrwa ki pa apropriye.  Eski Minister lasante pe vreman deal ek tou maladi koman en ka priyorite san prenan kont son sentonm, san prenan kont si in ganny en pti lafyev, san prenan kont kote sa dimoun i sorti.  Eski Minister Lasante pe vreman pran tou maladi koman en ka serye.  Sa i mon de pti kontribisyon Mr Speaker e avek sa mon ti a kontan donn mon sipor sa Mosyon.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker, mon krwar bokou in ganny dir lo sa size.  Alor mon pa pou tro long.  Mon ti a kontan komanse an dizan ki mon vreman apresye ton e lapros ki nou’n pran lo sa size ozordi bomaten, i kler ki lo en size parey nou pa kapab difere akoz ozordi sa size in depas son dimansyon lasante ou lanvironnman.  In vin en size plito e MOSYON akoz mon asire ki nou tou ki la dan sa Lasanble ozordi nou’n ganny touse par en pros, en zanmi oubyen en fanmir ki’n ganny afekte e ki’n mor avek sa maladi.

Sepandan Mr Speaker, permet mwan pou dezagree avek Leader Lopozisyon kan bomaten i ti dir ki i sanble ki sa kanpanny in fek komans avek soumisyon son MOSYON oubyen swivan bann lartik ki petet in aparet dan bann papye.  Mon krwar nou tou nou konnen ki kanpanny kont lera e sa maladi ki lera i anmennen in en size on-going, ki’n touzour preokip Minister lasante pli presizeman seksyon lasante lanvironnman.  Devan mwan i annan plizyer rapor, i annan plizyer proze, i annan plizyer progranm ki Minister in deza met anplas par lepase e i osi annan nouvo propozisyon ki pe ganny fer pou anmenn sa kanpanny lo en nivo.  Alor i kler ki sa size in enn ki depi lontan i lo latab.

Nou a menm rapel Mr Speaker, ki letan ki ou ti Direkter Lasante Piblik ou menm personnelman, plizyer repriz nou’n vwar ou lo televizyon, ou’n anmenn en batay feros kont enfestasyon lera e ti menm annan en lepok kot tou distrik ti annan en Komite deratizasyon.  Mon menm  rapel ki menm bann MNA ti annan en lepok ki nou ti form parti sa bann Komite dan bann distrik e resers ki mon’n fer dan sa domenn in osi montre mwan ki menm ou thesis ki ou ti fer pou Master’s Degree in Public Health e ki ou ti soumet an 1994.  Ti en resers tre konpreansif e syantifik ki ou ti fer lo Leptospiroz e sa size enfestasyon lera e dan sa menm dokiman ou ti fer plizyer rekomandasyon ki’n a la baz e ki’n gid Minister Lasante dan son kanpanny kont lera ziska prezan.  O fet sa ki pe arive ozordi Mr Speaker se ki nou pe senpleman entansifye oubyen entansifye nou leokri kont sa malady.  Nou pe demann ki plis i ganny fer akoz byensir parey nou tou nou konnen in annan logmantasyon dan fatalite tou resaman.  I malere mon a dir ki parfwa nou pa atas ase lenportans avek bann size parey ziska ki problenm i ariv closer to home parey angle i dir.  E se le moman ki problenm i komans ariv closer to home ki nou komans sound the alarm bells e nou komans demande ki plis keksoz i ganny fer.

Mon santi ki pou tro lontan nou’n gaspiy bokou letan pou nou get sa problenm pirman koman en problenm medikal, koman en problenm Minister lasante.  Sak fwa in annan en ka Leptospiroz ki’n ganny raporte, sak fwa ki’n annan en fatalite ki’n arive, nou’n toultan plito pe lager, pe

bark avek the wrong tree e nou’n toultan pe sey met blanm lo Minister Lasante e sa in anpes nou koman bann endividi oubyen petet koman en Lasanble get sa problenm dan son pli gran dimansyon.  Ozordi mon kontan ki Leader Lopozisyon, lopozisyon dan son lansanb e Lasanble nou’n realize ki sa problenm i bokou pli gran ki zis en problenm Minister Lasante.  E ki nou’n tir nou latansyon lo atak Minister Lasante pou sa problenm e nou’n realize ki’n ler pou nou aret met blanm, in ler pou nou aret kritike, kritik medya, kritik lasante, lanvironnman e ki nou pe retourn sa problenm kot nou e ki olye koz lo problenm nou pe rod solisyon e nou pe sey travay lo en progranm ki kapab aboutir a en solisyon ki byensir i enplik nou osi ladan.

Mr Speaker deba ki nou’n fek antann lo sa size depi bomaten in demontre natir sa problenm, in demontre konpleksite sa problenm, menm dapre Onorab Dokter Payet ki en spesyalis medikal in esplik nou difikilte menm pou diagnose sa maladi ki parfwa bann Dokter menm i bezwen fer fas avek.  E nou’n menm aprann e sa i trakasan ki apre ki sa maladi in ariv dan son dezyenm staz kot sa ki Dokter i apel bann staz emorazik, i menm tro tar pou ou pou menm servi antibiotik pli for ki ou administer.  I pa servi e alor son solisyon ki mon krwar nou tou nou’n agree se prevansyon e kontrol.  Son solisyon se anpes nou ganny sa maladi in the first place, son solisyon se gard nou lantouraz, nou lakour, nou lanvironnman prop e pa les nou lakour vin en food source pou sa pes.

Leader Lopozisyon dan son prezantasyon in dir ki lontan ti annan zis bann lera koko, bann lera ki ti manz kopra e sa bann lera mon krwar ti apel ratus ratus. I vre Mr Speaker, lontan nou ti apel sa bann lera, lera koko oubyen lera sou devlopman me ozordi sa lepok in fini.  Ozordi nou annan bann lera lavil, ti annan en lepok mon ti tann nonm lera lasose, mon pa konnen si sa bann menm kalite, ozordi nou pe koz lo bann lera affluent, bann lera gra ki manz byen e bann lera ki vwayaz vit e sa bann lera dapre bann experts lo la, ozordi sa bann lera i apel bann lera Norvezyen.  Mon pa pou kapab dir li dan son term siyantifik akoz pangar zot a riy mwan.  Me selman nou pe koz lo en lot nivo lera e Ii en bann lera ki asosye avek devlopman, devlopman nou pei, devlopman nou pep.  Mon krwar pou nou konnen akoz ozordi nou annan sa kantite lera se ki lera i en prodwi devlopman e pli nou devlope, pli nou fer plis lakaz, pli nou enport plis, pli nou konsonm plis, pli nou zet plis, plis nou gaspiy plis.  E si nou pa kontrol nou devlopman, si nou pa etablir en bon balans ant devlopman ek sanitasyon, en bon balans ant devlopman ek gaspiyaz, se sa son rezilta e son solisyon se pa cure sa maladi me anpes nou kontrakte sa maladi in the first place.

Mr Speaker, mon kontan ki ozordi nou’n realize ki sa problenm i en problenm kominote e ki alor annou retourn sa problenm dan kominote.  Annou retourn sa problenm dan sak lakaz, dan sak lakour.  Mon krwar nou’n depase sa staz kot nou pe dir edik dimoun plis, donn dimoun plis lenformasyon lo lera.  Mon santi ki ozordi mazorite Seselwa i konnen ki lera i propaz Leptospiroz e lamazorite Seselwa i konnen Leptospiroz i touye.  Mon krwar ki petet nou kanpanny i devret al lo en lot nivo, i devret al lo en nivo kot nou bezwen konvenk nou pep, konvenk nou kominote lo danze sa lespes, lo danze gard lera oubyen gard en lanvironnman otour nou ki vin en food source pou sa pest.  Mon krwar i enportan ki nou pep i ganny konvenki ki lera i enn bann zannimo pli entelizan.  Tou resaman dan mon resers mon’n dekouver ki lera i parmi bann zannimo pli entelizan ki annan e i annan menm deba ki dir ki i pli entelizan ki lisyen e lera i annan menm en saying ki dir ki si ti napa imen se lera ki ti pou kontrol lemonn.

So i enportan ki nou konvenk nou pep lo sa laspe rizer ki lera i lera e ki nou pa zis tret li koman zis en pest ki la kot lakour ou’n anvoy en ros ek li oubyen whatever. Me nou pran bann mezir serye pou nou fer sir ki nou drenaz kot lakour pa pe ankouraz lera, lafason ki nou sonny zannimo pa pe ankouraz lera, mon’n fek aprann ki lasel lisyen i en sours manze pou lera e pou mwan par egzanp mon pa ti konnen si i sitan al sa nivo.  I enportan ki nou fer nou pep konpran lafason ki nou dispoz nou salte dan lakour e dan bin piblik sa osi nou pe donn lera en food source pou li vin peple e vin reprodwir.

Mr Speaker petet in ariv en moman kot nou bezwen revwar osi lafason kot nou dispoz nou salte Sesel.  Dan plizyer pei ki’n osi fer fas ek sa bann problenm zot pe sort out zot bann bins, zot bann restan.  Petet nou, nou pe pran manze organik, manze mouye, manze pouri, manze sek, manze papye, nou pe met tousala ansanm dan en sel bin bag e pe, nou al zet laba dan bin.  Menm lafason ki nou bann bin osi pe ganny okipe ennler zot dir nou sitwayen i zet bin andeor bin.  Me si sa bin i sitan sal ki ni menm ou pa oule atrap li avek en gal, kimannyer ou ekspekte nou sitwayen pou al lev sa bin, sa bin ki deza sal pou li met son salte ladan.  So i enportan ki nou get tousala dan son dimansyon, dan dimansyon ki i devret ete e ki nou atak sa problenm e nou komans edik nou pep pou nou kapab komans sort out nou bann bins.  E sa pou mwan i pou si oule solisyon dirab ou soutenab pou nou kapab kontrol avan ler menm nou koz lo eliminasyon lera.  Mon menm aprann ki petet popilasyon lera Sesel i bokou plis ki nou popilasyon imen.  I vre i annan pei ki zot dir, mon’n lir dan enn de zournal dan zournal lopozisyon ki i annan bann pei parey l’Inde, parey sepa mwan ki kote, bann pei pov ki bann dimoun i dormi anba pon anba isi, anba laba ek lera e zot pa ganny Leptospiroz.  Mon krwar dan sa bann pei se ki imen pe compete ek lera pou manze.  E mon pa krwar dan sa bann pei i annan plis lera ki imen.  Me ler nou get nou groser popilasyon i tre probab ki popilasyon lera in out numbered popilasyon imen e sa i fer nou travay vin bokou pli difisil dan sa direksyon.  Alors Mr Speaker in ler pou nou komans travay pou en solisyon komen e mon a dir an siportan sa Mosyon annou komans yer.  Mersi bokou.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, pou etre vreman bref lo sa Mosyon, mon krwar en kantite in ganny dir e pa anpese pou azout enn de pti keksoz.  Nou rekonnet nou tou sa problenm ki lera pe donn nou dan nou pei.  E mwan, mon rekonnet osi ki lontan, vre lera ti egziste me selman pa ti sa kantite, apre dimoun ti enpe eparpiye alors ou ti napa sa ta salte kot lakour e pou lera vin sa kantite kot nou.  Me o fir e anmezir ki nou devlope i kler pou mwan ki nou pou anmas tou sa lour, si mon kapab met li konmsa.  E lera ki en vermin mon kapab dir tre rizer, tre danzere i pou kontinnyen deal ek nou si nou nou pa pran mezir neseser pou nou deal ek li avan ler i tro tar.

Mr Speaker, mon rekonnet par egzanp letan mon get dan rezyon distrik Cascade, Providence e tou sa ek tou sa ta konblaz, i byen mon kontan mwan in annan konblaz sansan nou ti pou napa landrwa pou fer en kantite keksoz lo la.  Me avek konblaz osi letan ou get son bann ros ki in ganny mete pou anpes degradasyon later, disab, nou vwar poudir la osi, dan tou sa bann trou ros la, lera in peple in ogmante, i enkrwayab, menm lizour.  Lontan ou ti a dir lera i mars plito aswar me la menm lizour.  Nou vwar osi, Cascade i en landrwa kot i annan dump site la ankor bann landrwa kot lera i akimile, i vin en kantite e tou sa, e letan ou get Providence sa ta lendistri ki annan la, son bann rigol tou sala.  I fer ki lera i peple pli bokou.  Mazin byen en lera i peple omwan 4 a 6 fwa dan en lannen e a sak fwa ki i fer son porte akout 5, 6 piti.  So sa i montre ki son popilasyon i pou ogmant bokou, bokou vit si nou pa kontrol li atan.  E lefe ki nou’n dir ki lera i marse sa vedir i montre ou kot tou sa landrwa la, i kapab sorti Providence, i pou al sepa kote.

Mr Speaker, nou pran bann laboutik, bann laboutik osi partou lobor nou vwar ki kantite salte parfwa ki annan.  Tou sa i bann landrwa ki mon panse mwan lo kote lanvironnman i devret annan plis vizit, plis aksyon ganny pran.  Mon pa pe shift sa burden lo lanvironnman tousel, nou rekonnet nou tou ki i en problenm kominoter.  Nou osi rekonnet ki zis pou nou met latrap pou lera i pa pou rezourd problenm lera.  Ou touy enn de lera me nou aksepte ki pou son kontrol pli efikas fodre absoliman nou anpes li peple, e anmenmtan nou kestyon latrap, met tapet whatever sa i donn en pti koudmen me selman son kestyon kontrol prensipal se anpes li peple.  E alors mon krwar la lefe ki sa Mosyon i devan nou mon demann ki tou Lotorite konsernen sirtou i annan enn ki pou bezwen pran lead ladan.  Mon panse i kote lanvironnman, kote lasante lanvironnman i bezwen pran lead ki nou organiz dan tou distrik, opli vit posib bann progranm detanzaot, mon krwar nou bezwen fer en nespes kanpanny serye pou tou distrik.  Konmsi aksyonn enpe anmenmtan, kot en pti pe parey St Louis mon vwar in komans ganny fer, Ladminstrasyon Distrik laba, i pe fer li byen e mon krwar nou, nou devret vreman lans en kanpanny serye.  Diran lannen antye pou nou vwar si i napa en lefe pozisyon apre enn an ki nou pe fer sa pou kapab ede met sa popilasyon lera ater net.

Avek sa i vre detrwa lannen pase la, Cascade nou pa’n ganny bann ka Leptospiroz me i annan en lannen 3 an pase, mon krwar nou ti annan nou 7 ka enn deryer lot.  Mon pe dir ki an dizan sa mon pa pe dir ki Cascade in ganny eparnye, sa vedir li osi i ladan e nou tou nou ladan ansanm e alors mon lans en lapel ek Lotorite konsernen pou ansanm avek nou e nou bann manm Lasanble mon swete letan ki kanpanny i ganny lanse nou vin osi en nespes pioneer ladan.  Nou donn en koudmen serye pou mobiliz nou popilasyon pou nou kapab si oule donn en koudmen zeneral e si nou remarke i annan bann problenm nou bezwen esey raporte e sey fer en fason atan pou sey met keksoz anba kontrol pou kit distrik prop.  E an fezan sa mon garanti i a ede pou kontrol sa vermin, ki vreman nou tou nou pa kontan li e ki i donn nou sa maladi ki deadly.

Mr Speaker avek sa mon pou siport sa Mosyon e mon ti a demann osi tou dimoun pou donn koudmen e siport sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Right of reply, Leader Lopozisyon.

 

HON WAVAL RAMKALAWAN

Premyerman permet mwan pour remersye tou bann manm ki’n fer en kontribisyon par ekspriman zot lekor direkteman me anmenmtan osi mon plis ki sir par anmezir ki deba in deroule bann facial expressions in montre ki poudir menm si pa tou dimoun ki’n koze me i annan an zeneral sa sipor pou sa MOSYON.

Mwan osi tou mon byen apresye kimannyer deba in deroule lo sa Mosyon paske i annan serten keksoz ki nou bezwen met politik totalman deor.  E mon krwar ki obviously in ler pournou kapab fer en pa pli devan dan sa direksyon kot nou kapab regard enpe bann size ki konsern nou tou lo en nivo Nasyonal kot initil nou sey fer en fason pou nou rod political mileage ensidswit.  E kot lanmor i konsernen, kot maladi i konsernen, sa i enn bann areas kot mon krwar nou koman en Lasanble obviously nou pou kapab fer en pli gran kontribisyon dan devlopman nou pei pou nou anmenn devan sa bann konsern so that zot kapab ganny adrese e an fezan sa nou popilasyon i kapab pli byen edike, pli byen aware of bann danze ki otour nou e byensir ledikasyon parey toultan nou dir i egal lalimyer.

I annan plizyer komanter ki’n ganny fer ki mon krwar i byen apropriye.  Kantmenm mon anvi komans avek lamannman ki Onorab William ti anvi prezante.  Mon konpran pwen ki Onorab Speaker in avanse devan, me selman mon osi konpran ki kalite konsern ki Onorab William ti anvi mete.  E mon zwenn, mon krwar ki somewhere dan nou fason panse nou rezwenn kanmarad e sa i enn osi bann pwen ki mwan mon ti anvi met lanfaz lo la.  Sa aspe pou ki i annan en progranm serye vizib ki ganny fer e i bezwen in the first instance target vermin nimero enn, se lera.  Paske se li la dan en serten sans ki vin nou lennmi nimero enn.  Alors mwan, mon ti ava demande ki nou pa perdi sa lide ki Onorab William in sey anmenn devan e ofet si nou ti a kapab met lanfaz pou ki i annan Gouvernman avek bann lezot Lorganizsyon i sey regarde kimannyer nou kapab pran en aksyon.  Nou tou nou’n acknowledge ki poudir popilasyon lera in ogmante dan diferan fason, nou tou nou’n mansyonnen kote nou vwar zot bann porte piti ki zot fer ensidswit.  Donk mon krwar ki ti ava bon pou nou kapab sezi en kou sa sitiasyon alarman pou nou dir, right i annan en konsern la, popilasyon lera in ogmante, plis dimoun pe mor avek Leptospiroz e alors annou regarde kimannyer nou nip en kou sa problen.  Pa neseserman in the bud, paske ou a krwar konmsi in fleri, parey Dokter ti dir, in pet anfler ki alors annou sey regarde kimannyer nou fer li.

E se la kot dan en serten sans mon pa konnen si Onorab William in osi anmenn sa lo sa pwen ki mwan, mon ti fer kot konmsi nou’n vwar ki Aldabra i annan en problenm kabri, kabri pe anpes torti kapab ganny son nouritir.  E pourtan i pa spread enpe partou me selman i annan en problenm lanvironnman.  Alors ki SIF in dir get sa, la avek bann led avek bann Lorganizasyon enternasyonal, nou pou al tackle sa problenm kabri, 200,000 dolar, mete, detri kabri.  Alors mwan osi mon pe regarde kimannyer dan sa lalit kont Leptospiroz, vermin nimero enn pou nou regarde ki posibilite pou bann Lorganizsyon met zepol ansanm pour dir be la i la, annou met 100,000 dolar oubyen 200,000 dolar menm, 400,000 whatever konmsi donn sa sitiasyon en shock treatment. Servi elikopter, la i annan 2 Lazans elikopter, servi elikipter pou al met li dan bann landrwa kot dimoun pa kapab arive me kot i soz, fer li available, fer sa bann pwazon.  Onorab Theresine i valab sa pwen ki in fer resorti, me selman si nou kapab fer li en shock treatment omwen nou ava konnen ki poudir be regarde la nou’n netway en kou parey clean up the world, ennfwa dan en lannen, nou donn the world en shock treatment.  La pandan sa weekend nou’n pase, tou sa bann dimoun in gete i dir zot dimoun ti annan sa bann vye zafer kot zot.  Me selman la loportinite in donnen pou annan bann fasilite kot en kanmiyon pou pase ou pa bezwen al pey en pick-up ensidswit.  So sa i mon premye pwen. Mon krwar ki ti ava bon pou ki Lotorite konsernen i regarde kimannyer nou kapab envestir en larzan paske anmenmtan osi dan sa kanpanny i annan en kantite dimoun ki parfwa i rode pwazon pou li kapab okip son prop lakour.  Ratex ennler ou a krwar konmsi in vin en pti jackpot, ou konnen parey jackpot. Konmsi ou a krwar in vin jackpot lera sa.  Konmsi ou a krwar enn ler i pa ni tro fer zot gran keksoz.  E apre osi parey nou konnen konmela i annan sa problenm kot ou bezwen servi en humane way pou ou detri bann pest paske si non, serten dimoun i dir ou pa kapab touy li en kou an gran, ou pa kapab soz konmsi fodre ou donn li enpe letan me antre tan i fer en ta dega paske sa lera ki’n manz sa pwazon, petet bann expert i ava dir.  From sa ki mon’n konpran, in manz sa pwazon aprezan i ape fofile, 2 zour 3 zour avan i mor e letan i pas dan son lirin aprezan, i osi annan en trace sa pwazon ki alors sa osi tou i posib ki i fer ki letan prezan ou ganny kontaminen, la ou pa ni ganny zis Leptospiroz, ou ganny ratex tou.  Konmsi i vin 2 eleman, so i vin enpe pli serye e petet sanmenm sa ki’n fer sa dezyenm soz Leptospiroz ki nou pe gannyen kot dimoun i pou plito ganny lemorazi enpe pli vit.  Ou pa konnen ki bann keksoz ki ladan.  Donk sa i premye pwen ki mon vreman apresye  lafason ki Onorab William in met sa.

Dezyenm pwen nou’n koz lo waste collection e sa Onorab Potter in fer resorti, obviously this is another area kot Sesel koman en pei nou bezwen regard sa.  Ou al dan bokou lezot pei, ou al Moris ou trouv en kanmiyon salte devan ou, i pa pe emit sa kantite loder.  Nou tou nou konnen akoz se paske i annan plis lafreser, i pli fre e alors decay i pli tarde.  Me tandis ki isi kot nou tou dimoun, tou drayver, zis koman i vwar en kanmiyon salte ou sey fer fason pou ou overtake. Mon’n pti piti ki pe al ganny 2 an le 28 Oktob zis koman i vwar en kanmiyon Star, ou ou pankor vwar, li in fini vwar.  Donk mon krwar ki poudir nou bezwen absoliman regard sa ankor ennfwa kot maybe ankor ennfwa menm sa waste collection ki atir lera, lafason ki nou fer li, kekfwa nou pou bezwen koman en pei mazin anterm tir waste 2 fwa par zour, oubyen pou nou regarde kimannyer nou pou edik nou dimoum pour dir avek li ki ler kanmiyon salte i pase.  E sa nou’n vwar tou dimoun ki’n vwayaze i soz akoz Langleter, en legzanp ki mon pe servi ou pa trouv bann sak plastik dan vwazinal tou lezour la semenn pase zot konnen ki poudir se pa Zedi la kanmiyon salte i pase.

Me nou mon krwar i enportan pou nou edik nou pep pou ki met sa bann ler ki kanmiyon salte pou pase, ankouraz dimoun pou ki en salte pa reste overnight pou li pouri.  Parfwa ou get sa bann pov dimoun ki pe tir sa bann salte, sa kantite delo ki pe koule, konmsi mwan pou mwan, parey Dokter Payet in dir parfwa menm bann lekipman i pa ase.  Ou ou frisonnen ou pe get sa boug ki a pe tir sa kalite salte.  Maybe this is another area kot nou bezwen regarde e deza letan ou pe regard sa bann delo ki pe koule ensidswit e nou tou nou konnen ki poudir sa bakteri Leptospiroz, kot i annan delo se la kot i thrive. Alors nou menm nou nou a pe fer nou prop maler.  So mon krwar ki i enportan pou nou regard sa aspe waste collection paske ankor ennfwa mon krwar ki i enportan pou nou tackle sa.

Entervansyon Dokter Payet definitivman mon pou apresye en kantite, koman en profesyonnel in fer sorti plizyer pwen.  Dan son entervansyon i annan en keksoz ki mon krwar i enportan en kantite e sa legzanp ki Dokter Payet in donnen lo konsernan sa pasyan ki i ti pe trete, mon krwar i bezwen ganny servi koman en legzanp pou nou tou.  Dokter Payet in fer resorti ki li in kestyonn sa dimoun, in nobou dyalog avek sa dimoun, koz ek li byen e finalman in nobou fer sa dimoun menm tir son soulye.  E li Dokter Payet se la ankor ennfwa kot nou retournen e dan sa progranm forum. Dokter Gedeon osi tou ti fer resorti sa ki Dokter Seselwa i annan en lot lapros e ki ou annan ou en pli gran posibilite pou ou, si ou annan sa maladi pou li ganny detekte e pou ou ganny tretman si ou deal ek en Dokter Seselwa.  Paske ek en Dokter Seselwa ou kapab plenny ou sor, sa Dokter Seselwa kekfwa i deza konn ou avan ki ou’n vin devan li avek sa lafyev e alors i kapab avan menm ki ou ou donn li ou history li i deza konn serten keksoz.

Me malerezman i annan en problenm langaz.  Tou Dokter i dir avek ou, tou dimoun ki dan Minister lasante i dir avek ou.  E mwan mon’n fer first hand experience avek sa.  Anviron 2 mwan pase ankor ennfwa mon’n trouve mwan lopital kot Casualty e mon’n rantre, mon’n trouv en zenn Dokter.  Letan mon’n regarde li mon dir be sa i en Seselwa.  Mon dir, bonzour Dokter.  I pa reponn mwan.  Prezan mon dir good evening Doctor. I pa reponn mwan menm.  Wi, mon dir bonzour toultan mon pa zanmen dir bonswar, mon en bon Franse.  E apre ki mon al dekouver ki poudir sa Dokter i en zenn Dokter Cubain ki’n fek vin Sesel e ki i annan en problenm angle, i annan en problenm kreol.  E letan ou pe mazinen i dan Casualty; Casualty kot pe deal ek emergencies. E ankor ennfwa la ou kapab demann ou, en emergency i vini kot ou bezwen annan sa dialog avek en Dokter pou li konnen ki tretman i pou fer, ki lot aksyon i pou fer e ou bat avek en boug ki annan sa problenm langaz, nil by mouth konmdir en lekspresyon medikal.  Donk i annan sa problenm e la ankor ennfwa i osi annan problenm kot i annan serten Dokter etranze ki letan ou al klinik, li i asiz la, ou ou asiz laba e i zis demann ou kestyon, i pa ni parfwa get ou figir kimannyer ou soz ensidswit, i a pe zis ekrir letan ners pe tradwir sa ki i pe dir.  E ou konnen parfwa nou bann granmoun ti kontan, i dir i gou lontan letan ou al kot Dokter, Dokter i met kouta-kouta enpe partou avek ou.  Konmsi i tous ou i konnen ki soz e konmela zot pa ni tous ou.  Ok teknolozi in avanse, la menm yer swar nou pe gete lot BBC pe dir ki menm the white coat, the white coat pe ganny gotten rid of paske zot pe dir the white coat ki Dokter i mete set enn bann sours prensipal pou lenfeksyon. Alors la prezan Dokter ni kravat i pa pou ganny drwa mete, i pou vin dan en pti tabliye.  I pou met en pti tabliye ki letan, letan ki i ava vwar ou i a met son pti tabliye e letan i fini avek ou i a tir sa pti tabliye i a met dan bin ki konmsi ou bann bakteri i ava al avek.

So mon krwar ki e sela kot kritik i vini vizavi Minister lasante e sa kritik i pa pou ale tan ki dimoun letan i vin kot Dokter i pa santi ki poudir i a pe ganny sa latansyon e atraver sa latansyon i ape resevwar sa tretman ki neseser.  Donk mon krwar ki this is another point ki nou bezwen regarde e mwan parfwa mon anvi propoze ki petet ki letan nou ganny tou sa bann Dokter etranze petet zot devret fer en korse an kreol.  Fer en kors an kreol zis koman zot vini pou zot kapab koz avek sa dimoun paske parfwa osi sa bann health workers, pa tou bann health workers ki pe tradwir, ki pe tradwir egzakteman sa ki ou dir.  Lotrozour en madanm, mon krwar mon’n deza servi sa legzanp, en madanm in al soz, i dir avek sa Dokter lertan mon dormi vant anba, sa dimoun ki ti la, pa ti en ners, i ti en soz i dir, when she sleeps upside down. Prezan sa madanm ki konpran angle i dir, fiy mon pa en sov souri mwan.  So konmsi parfwa tousala se bann keksoz ki mon krwar nou bezwen regarde letan nou pe abord tou sa bann size, kominikasyon ensidswit.

En lot pwen ki’n ganny fer resorti, mon krwar Onorab Pierre avek Onorab Arrisol zot bann pwen in vreman spot on, lo kestyon netwayaz e tou. Me i osi annan en pwen ki’n fer resorti vizavi nou lisyen.  Petet ankor ennfwa la dan sa ledikasyon nou bezwen soz dimoun paske Sesel nou annan nou en tradisyon, nou donn manze lisyen aswar, e nou tou nou konnen ki arive, dan fernwar, bokou dimoun bann manze ki reste, nou ale nou donn sa laba sa lisyen e apre nou ferm nou laport nou antre anndan.  E enn bann pwen ki pe ganny fer sorti par Environmental Health se ki letan nou kit sa bann zafer, si lisyen in kit manze la lera i vini i donn bal e apre i annan problenm.  E I’m sure e bokou dimoun i dir avek ou ki i pa donn son lisyen manze aswar paske letan ou donn manze lisyen aswar, i pares, i al dormi.  Letan ou ou rantre dan ou lasanm, li osi tou i rantre dan sa ki pou li.  Alors bokou dimoun i dir avek ou i meyer pou ou donn manze ou lisyen bomaten pou ki bomaten la i soz epi aswar paske i pou en pti git lafen.  I pou en pti git agresiv osi tou ki alors i ava vey voler letan i vini.  Me sa i pou annan en lot lefe lo kote lizyen paske lizour i pou pli fasil, paske lizour i pou annan plis mouvman e nou tou nou konnen ki lera i en vermin ki pa kontan bann mouvman e alors sa lisyen osi tou i ava mazinen ki mon pa pou al zis al dormi alors mon bezwen fer sir mon manz tou mon manze paske si non mon pou dan problenm letan in ariv aswar.

So kekfwa sa bann pti pti keksoz ki nou osi nou bezwen regarde.  E letan mon lo size lisyen mon krwar i osi enportan pou nou la konmela ki tou dimoun i anvi en pti lisyen, mon pa konnen bann Chihuahua sepa ki zafer la.  Konmela ou pase ou trouv serten zonm, grannwanr pe drive son pti lisyen i la dan kwen son lebra.  Ou vwar lisyen pe anbras dimoun, dimoun i kontan zot zannimo and this is good me selman ankor ennfwa mon konnen ki poudir parmi bann ka Leptospiroz kot dimoun in mor tou dernyenman i annan ka kot sa dimoun in ganny sa maladi atraver zannimo kot mon krwar ki SSPCA i bezwen endik dimoun vizavi sa bann soz lisyen.  E parfwa, ou konnen dimoun i sonny son lizyen dan lakaz li, akoz toulezour i la, i pa santi sa bann loder.  Ou enn ler ou antre dan lakaz dimoun ou dir be zot ki pe arive la, sa loder i vin zwenn nou, napa kalite soz ensidswit.  Nou konnen sa bann zafer akoz nou fer kanpanny, nou rantre dan lakaz dimoun nou, nou konnen.  So mon krwar ki la osi tou nou bezwen annan enpe ledikasyon pou nou montre nou bann dimoun konmsi kimannyer nou okip nou bann lisyen pou ki finalman nou pa ganny afekte nou lefe ki lisyen i enn sa bann porter sa maladi.

An konklizyon mon ava dir ki mon’n vreman apresye sa nouvo sens d’humour, it’s good to have a sense of humour. Mon’n riye letan bann nouvo manm in mansyonnen ki poudir lera i sorti St Louis i kapab al Anse Etoile, i bon e mon krwar ki fodre nou devlope sa sense of humour me selman anmenmtan parfwa sa bann sense of humour fodre nou fer sir paske parey nou dir, when you live in glass houses ou bezwen fer sir, you don’t throw stones. Paske mwan pou mwan i annan en lot vermin ozordi, ki parfwa mon demann mwan si i ti anmenn maladi ki touye konbyen Seselwa ti pou’n mor.  En vermin ti komans Shenar Estate ozordi i Mahe, Praslin, La Digue partou.  La nou’n aprann ki poudir i annan en dezyenm streak ki’n antre e la ozordi i pe atak coco-de-mer, i pe atak nou bann pye palm.  Konmela ou pase tou bann pye koko fey i nwanr e sa se white fly. Fodre nou mazinen kimannyer kontrol i enportan pou nou sezi li paske nou koman en pei tropik i fasil pou bann diferan maladi ganny propaze, ganny anmennen partou kote……

 

(Technical problem)

Paske ankor enn fwa sak fwa en dimoun i mor avek sa maladi se nou koman en sosyete ki vin pli pov.  E mon ti a kontan terminen pou dir ki sa Mosyon letan nou pe pas li nou osi mazin bann dimoun ki nou’n konnen ki malerezman in tonm viktim sa maladi, dimoun ki nou’n kontan, dimoun ki nou’n konnen, dimoun ki pa’n ganny sans pou zot nobou vwar zot zanfan ariv kot zot ti ava kontan zot zanfan arive.  Ki pa’n nobou viv sa lavi ki zot ti ava kontan. Alors mon osi dedye sa Mosyon pou zot tou e pou zot fanmir ki ozordi pe viv san sa bann dimoun.

MR SPEAKER

That the question be now put. All those in favour. Inanim.  Mosyon in pase, e nou ava pran lot Mosyon lo Order Paper. Onorab Vel, 20 minit ou krwar ou pou kapab fer ou prezantasyon.  Ok, nou a pran dezyenm Mosyon lo Liniversite Sesel.

 

HON JENIFFER VEL

Mr Speaker, pou ariv Liniversite e posed en degree i reste en rev pou bokou zenn dan plizyer pei ensi byen ki isi Sesel.  Laspirasyon nou lazenes i ozordi bokou pli o, en gran poursantaz zenn ek kapasite akademik ek vokasyonnel i annan sa dezir pou pourswiv zot letid avanse, nou bann zenn konmela i aspir ver plis e ver sa ki pli meyer e zot pa zis kontante avek ledikasyon pos segonder.  Nou bann zenn i anvi achieve zot self-actualisation level e politik Prezidan Michel i egzize pou delivre lo bann rev e aspirasyon lazenes Seselwa.  Nou sistenm aktyel i enn ki donn bann bon baz en fondasyon solid ki’n permet zenn Seselwa fer letid partou atraver lemonn.

Mr Speaker, en Liniversite Sesel i vedir bokou, avan tou i reprezant plis loportinite pou nou bann zenn, lazenes Seselwa pe deza set zot sights tre, tre o.  Sa Liniversite i a servi koman en veikil pou ede realiz zot bann rev ek lanbisyon.  En Liniversite Sesel i reprezant laspirasyon ek vizyon en pep ki anvi bouz ver sa ki Prezidan Michel i apel en knowledge based society. I osi reprezant lanbisyon nou Gouvernman pou anmenn nou pei devan, pou nou pei stand out in a globalization world e anplis pou achieve son full potansyel.  I reprezant en pei e en pep ki posed bann gran rev ek lanbisyon.  E se sa bann rev ek lanbisyon ki pou fer nou pei achieve sa greatness ki i deserve. Mr Speaker ler nou regard aktyalite Sesel ozordi i kler pou vwar ki Sesel pe bouz ver en nouvo letap.  Sesel nou’n ozordi kree en nouvo middle class, en group dimoun eze, afliyan e tre prospere me sa i pa aret la, i annan ankor bokou lezot dimoun dan sosyete sirtou bann zenn ki a zot tour pe aspire pou elev zot nivo lavi.

Mr Speaker ledikasyon se lakle pou fer zot arive fer sa e en Liniversite Sesel pou annan en rol pivotal pou zwe dan sa legzersis.  Mr Speaker stratezi Prezidan Michel pou 2017 se pou double nou GDP e enn bann core pre-requisite pou nou kapab arive fer sa i atraver nou resours imen.  En Liniversite Sesel i en pa odasye e neseser pou garanti ki nou annan sa kalite resours imen ki dezirab.  Permet mwan pou sit Singapore koman en legzanp.  Singapore i en pei ki partaz bokou realite komen avek Sesel, i enn pti Leta Zil ki pa posed okenn resours an abondans me Singapore in nobou reisir batir en lekonomi solid e performan baze otour devlopman son resours pli presye, son resours imen.  I avek konfyans ki mon dir ozordi ki fitir nou pei i rezid dan son resours imen, se an forman nou dimoun pou adopte en kiltir ekselans dan travay ki nou pou reisir bouz ver lavan.  Stratezikman Sesel pe pozisyonn li koman en lider dan larezyon, en rol ki nou deza pe ranpli dan diferan domenn tel ki lanvironnman, nou welfare and benefits system, e osi dan corporate services. Letablisman en Liniversite Sesel Mr Speaker pou alors ede ranforsi nou pozisyonnman koman en lider rezyonnal.  Nouvo ladminstrasyon Prezidan Michel pe diriz nou workforce ver en delivery based environment. E sa i pe fer sa leading from the front. De zour an zour nou vwar ki Gouvernman Jj pe delivre lo son bann promes, e sa Liniversite pe delivre lo promes en meyer lavenir pou tou Seselwa.

Mr Speaker dapre resers ki mon’n fer avan nou Lendepandans an 1976 ti annan vreman en pti minorite ki ti kapab pourswiv zot letid avanse Liniversite e sa pti group ti swa zanfan ou bann pros sa trantenn fanmir ki ti annan larzan pou pey zot letid.  Fodre note Mr Speaker ki sa letan nou nivo illiteracy ti osi bokou o.  Dimoun pa ti pe meet kriter pou kalifye pou letid avanse dan Liniversite.  An  1977 letan ki Gouvernman SPPF ti lans sa nasyon Seselwa lo son nouvo direksyon ti napa okenn nesesite pou nou pei annan son prop Liniversite.  Me toudmenm Mr Speaker Gouvernman ti santi li neseser pou ofer a serten etidyan labours pou al fer letid avanse.  Sete a sa moman ki sa prosesis seleksyon ti ganny demokratize e ouver.  Akse avek letid avanse ti ganny donnen lo merit ou kapasite akademik, pe enport si ou sorti dan en fanmir eze ou non.

Mr Speaker menm si mon napa rikord date depi sa bann lannen, bann rikord sa dernyen 10an in donn nou en lendikasyon kler, an 1996 selman 49 etidyan ki ti al Liniversite a letranze.  An 1997 sa ti ogmante pou ariv 93 etidyan.  An 1998 sa ti 86 etidyan, an 1999 e an lannen 2000 sa ti 104 etidyan.  Depi 1996 ziska 2000 an total 332 etidyan ti al fer zot letid Liniversite.  Depi lannen 2001 ziska prezan sa sif in ogmant par preski 62 poursan pou ariv ziska 873 etidyan ki’n al etidye a letranze.

An 2005, 167 etidyan ti al a letranze pou pourswiv zot letid.  Mr Speaker a ler aktyel i napa en rikord definir lo lakantite etidyan ki’n ganny train ziska prezan, me depi 1996 ziska prezan i annan plis ki 1200 dimoun ki’n al etidye Liniversite.  A ler aktyel i annan anviron 445 etidyan ki ankor pe etidye a letranze.  Mr Speaker, kou par etidyan par lannen i varye.  Pour en etidyan ki pe swiv en kors ki pe ganny fund par en Lorganizasyon enternasyonal e ki anmenmtan resevwar lasistans avek Gouvernman.  Sa i kout Gouvernman anviron R33,000 par lannen par etidyan.  Parkont par en etidyan ki son letid pe ganny finanse antyerman par Gouvernman sa i kout anviron R49,000 a R220,000 par lannen par etidyan.  Si nou al pli profon nou pou vwar ki sak lannen lakantite larzan ki Gouvernman iI envestir dan letid avanse in ogmante sorti R17 milyon an 1996 pou ariv R45 milyon an 2006.  Mr Speaker sa bann sif i montre ki kantite sa Gouvernman in envestir dan ledikasyon avanse pou son pep.

En Liniversite Sesel pa pou vedir ki nou bann etidyan pou aret al a letranze pou etidye, parkont en Liniversite Sesel ki focus dan bann areas kot i annan plis demann pou nou pei ava ganny ofer lokalman e pou lezot pou plis spesyalize sa i a ganny fer a letranze.  Mr Speaker sa i a fer ki plis zenn i ava ganny ekspoze avek letid pli avanse.  En Liniversite Sesel pa pou zis atrakte bann dimoun lokal me osi dan larezyon e sa pou definitivman en plus pou nou anterm ki nou annan bon kondisyon lavi isi Sesel e osi i fer ki bokou dimoun atraver lemonn i aspire vin dan nou pei e pou vin etidye isi Sesel e pou viv isi pou en plus pou zot e anmenmtan en plus pou nou pei.

Mr Speaker sif i montre ki lakantite etidyan ki pe kalifye pou pourswiv zot letid avanse a letranze in ogmante atraver bann lannen.  I enportan note ki sa bann sif i reprezant bann etidyan ki’n meet sa kriter etablir par Gouvernman pou kalifye pou en labours.

Mr Speaker sa kriter i en minimum 18 pwen dan legzanmen ‘A’ Level kot en ‘A’ i egal 10 pwen, en ‘B’ 8 pwen, en ‘C’ 6 pwen, en ‘D’ 4 pwen e grade E ki egal 2 pwen.  Alors kriter pou en etidyan kalifye pou en labours finanse antyerman par Gouvernman i en minimum 3 ‘Cs’. Sepandan Mr Speaker, sa i pa vedir entry criteria dan en Liniversite, ler ou fer en analiz lo sa kote, anviron 250 etidyan i kalifye par lannen pou etidye o nivo Liniversite.  Me fas avek nou bann financial constraints i pa posib pou Gouvernman anvoy tou sa bann etidyan al etidye a letranze, alors se le meyer parmi le meyer ki ganny sa loportinite.

Anplis Mr Speaker, i annan osi bann dimoun ki apre zot letid zot in al direkteman dan lanplwa e over the years zot in gather ase leksperyans e zot ti a voudre pourswiv zot letid avanse afen ki zot ariv lo en nivo pli konpetans.

Mr Speaker koman en zenn e anplis en zenn graduates mon senserman krwar ki bann dimoun i merit en tel sans pou pourswiv zot letid avanse e avek en Liniversite devan nou laport, mon sir ki bokou sa bann zenn pou apresye en tel linisyati.  Menm si statistic in prouve ki nivo ledikasyon ek training dan Sesel in ogmante, rikord in osi montre ki i ankor annan en mankman skills lo serten nivo par egzanp managerial professional e technical. E sa i fer ki nivo expatriate employment in ogmante par 12 poursan nou labour force.

Mr Speaker, tar dan bann lannen 1970 ler nou ti lans nou lo nou larout nou pep ti ganny gide par en lespri volontarya, nou tou nou ti ralye ansanm ler ti annan okenn keksoz pou fer dan nou pei.  Mon sit sa batiman dan lekel nou pe asize koman en legzanp, sa batiman ti ganny konstrir sou par sou e kas par kas e nou tou nou ti fyer pou mize pou fer ki ozordi sa batiman in arive vin sa ki i ete.

Mr Speaker mon pa pe sizere ki nou retourn dan en klima kot nou miz en sou par en sou, mon pe senpleman dir ki nou tou nou devret santi nou konsernen e etidye nou konsyans pou vwar kimannyer nou kapab kontribye endividyelman ver sa proze.

Mr Speaker bann Onorab SPPF pe lans en linisyativ ki vize ver ranmasaz fon pou sa proze Liniversite.  Bi sa linisyativ se pou ralye nou distrik deryer nou dan en zefor proaktiv pou nou enkli e donn sans tou nou dimoun pou kontribye ver zot fitir e fitir zot zanfan.  Koman bann district leaders, i nou responsabilite pou konsyantiz nou dimoun lo sa demars e pou lead sa zefor e pou raise fund anver sa proze.

Mr Speaker, sa komitman ki bann MNA SPPF pe pran dan sa lasal ozordi i pa ni enn ki senp, ni fasil, nou pe adisyonn travay lo en workload ki deza ase sarze.  Mwan personnelman mon pe pran sa responsabilite tre tre serye.  Mr Speaker en tel linisyativ parey mon’n dir i enn ki bezwen partisipasyon tou dimoun a tou nivo e tou fason posib.  Sa i pou nou Liniversite, nou premye Liniversite e tou Seselwa i merit form par sa Liniversite.  Pou sa maman ki pa kapab afford letid avanse pou son zanfan, sa pou fer ki li osi i ava kapab benefisye atraver  en tel linisyativ.  Pou sa koleg travay ki anvi ki son bann skills i ganny rekonnet enternasyonalman atraver en degre, sa osi pou tre avanse pou li.  Alor Mosyon pe demande pou siport lentasyon Gouvernman pou etablir  en Liniversite Sesel.

Mr Speaker, I beg to move. Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonn Mosyon.

HON MICHEL MARIE

Mon segonde Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Nou annan nou apepre 8 minit.

 

HON MICHEL MARIE

Mr Speaker, Sesel i en pti pei e nou popilasyon pa gran, me lanbisyon pou pep Seselwa i tre gran, ozordi nou Lasanble parey Onorab Vel in dir i dan en batiman ki lo sant kiltirel Nasyonal.

Mr Speaker bokou Seselwa in kontribye dan realizasyon sa proze, pourtan mon rapel ti annan en kantite kritik ki ti dir ki konmkwa sa batiman i tro gro pou Sesel, gete Mr Speaker ozordi napa plas pou nou menm asize.

 

(Interruption)

HON WAVAL RAMKALAWAN

Point of Clarification, konmsi…

MR SPEAKER

Ou kapab annan kritik dan pei pa neseserman ou annan lopozisyon.

 

HON WAVAL RAMKALAWAN

Pa ti ganny drwa kritike. Lekel ki pou dir sa?

 

MR SPEAKER

Onorab Marie has the floor, kontinnyen.

 

HON MICHEL MARIE

Ankor Mr Speaker, nou ti ganny dir ki Sesel pa kapab met ton dan bwat.  Ozordi sikse IOT I koz pou limenm.  Mr Speaker Sesel ozordi I annan li 3 tankers ki pe fer flote nou paviyon atraver lemonn.  Mr Speaker ou konn tre byen ki bann lespri pesimis ti dir ki Seselwa pa pou zanmen annan son prop tankers. Seselwa i tre entelizan, anbisye e forward looking, an dot mon nou en nasyon ki’n ganny kree pou nou osi fer letid pli o ki posid dan okenn Liniversite.

Permi pou kreasyon sa proze Liniversite i vin dan en bon moman kot tou nou bann sistenm ledikasyon pe donn nou pli bon rezilta e nou pep i swaf pou plis e pli o nivo konesans.  Mr Speaker dan Liniversite Sesel pou ed nou devlope e konsolid plis nou larises primer e sa se nou resours imen.  Plis dimoun pou ganny sans akse avek a en onivo konesans e sa an retour a ede pou met plas dan en knowledge based society par lekel Prezidan Michel in lans lapel.

Mr Speaker, en Liniversite pou ed nou sosyete reflesir e reazir pou solisyon nou bann defi.  Avek plis konesans nou a vin en nasyon ki komans mazin an term solisyon e non pa mazin tou keksoz an term problenm.  Liniversite Sesel pou en lot loportinite dan lagrandisman nou lekonomi.  Sa pou posib avek plis graduates ki pou antre dan lemonn travay.  Ozordi SIM i en zistwar sikse, SIM in prouve ki Seselwa i kapab delivre higher quality education. SIM pe donn kour nivo Liniversite.  E Mr Speaker sa i devret ganny pran koman en vot konfyans dan nou bann lecturers Seselwa.  Mwan mon napa dout ki nou proze Liniversite pou ede konsolid nou zenn demokrasi.  Sa Liniversite pou met an plas en platform kot Seselwa i kapab partaz nide e esanz nide ki a servi koman en katalis pou fer bann sanzman pozitiv pou Sesel.  An siportan sa Mosyon mon pa oule dir ki Liniversite Sesel pou donn solisyon tou nou problenm me parkont mon vwar li koman en lot zouti enportan dan sa nouvo staz nou devlopman.

Ozordi apremidi mon note pou vwar Dokter Rolph Payet isi dan Lasanble, mwen ki 40an marmay 60 parye nou dir lo street ki pe pran defi kreasyon nou Liniversite.  Dr Payet i kapab servi koman en legzanp vivan sa nouvo lespri letid e konesans avanse ki nou Gouvernman i oule met akse pou donn tou pep Seselwa, ki annan lanbisyon e abilite pou etidye.

Mr Speaker, mwan mon oule lans lapel avek tou Seselwa pou siport sa proze.  Ansanm koman en pep nou kapab fer li.  Mon konsyan ki si en proze i merit avanse, i merit ganny bon planifikasyon, nou napa swa, nou bezwen fer li byen.  Ozordi nou viv dan en monn ki dominen par konesans e par lenformasyon, dan sa monn se zis bann ki odasye e bann ki oze pou reve ki reisir akoz sa ki pa reve i mor Mr Speaker.  Sesel e Seselwa fodre sezi sa moman dan listwar pou nou fer son mark, Liniversite.  Sesel i enn sa proze pli enportan ki nou pei i zanmen anbark lo la.  Wi, Mr Speaker sa i en proze anbisye e osi en proze ki pou koute.  Me si nou koman en nasyon nou pa kapab ralye otour sa proze nou garanti ki i pa pou ganny tou son sikse ki i merite.  La i moman pou nou oze, pou nou avans devan e i moman pou nou sezi sa defi ki devan nou e fer sa defi vin en meyer loportinite pou tou Seselwa.  En loportinite ki pou garanti lavenir nou pei e pou bann zenn dan sa nouvo monn ki pou ganny dominen par selman bann ki annan lenformasyon e ki annan konesans.  Mon annan loner pou siport sa Mosyon akoz mon konnen ki diferans letid Liniversite in fer dan mon lavi e ki diferans i pou fer dan lavi bokou zenn Seselwa.  Mr Speaker mwan mon swete ki nou Lasanble i siport sa Mosyon akoz ledikasyon se lalimyer e nou pep i bezwen plis lalimyer pou avans devan.

 

MR SPEAKER

Bon, nou ava adjourn ziska 4er.

 

(Break)

 

MR SPEAKER

Nou ava kontinnyen ek deba, mon oule fer bann manm konnen ki napa personn lo lalis, Onorab Prea.

 

HON NICHOLAS PREA

Parey labitid petet apre ki mon’n fer mon’n pti entervansyon byen kourt, pou kapab enn de reaksyon.  Mr Speaker, Mosyon limenm kimannyer in ganny ekrir pou mwan, mon ti pou napa okenn problenm pou mwan siport en tel linisyativ ki bon e osi tou ki ti pou lev nivo ledikasyon.  Pou lev nivo nou bann dimoun ki at the end of the day ti pou bon pou nou nasyon pou nou move forward. Me anmenmtan Mr Speaker nide deryer sa etablir sa Liniversite i bezwen petet re ganny vwar oubyen si i pa tro tar.  Regard labaz en pti pe osi tou, fer en pti pe letid lo labaz ledikasyon e kalite ledikasyon ki nou komans gannyen ki nou zanfan i komans gannyen depi byen boner.  Dizon depi komansman lekel primer akoz la mon krwar i bezwen annan en problenm kot nou kapab improve lo la.  Zis mon ti oule tous sa pti bout lo la Mr Speaker me parey mon’n dir kimannyer in ekrir limenm li sa Mosyon mon ti pou napa okenn problenm avek sa me parey in ganny fer sorti semenn pase, mon krwar mon osi mon believe dan sa lekspresyon Atorni Zeneral, mon bezwen fer en desizyon avek mon konsyans e lafason ki sa Mosyon in ganny prezante, e lafason ki’n ganny segonde.  I pa vedir ki mon pe partaz menm pwennvi avek mon bann koleg, mon krwar i annan tro bokou politik ki’n ganny anmennen ladan e mwan mon pou viv avek mon konsyans e mon pa ni pou pran ni en vot kont, ni en vot pou.  Mon pou abstain lo sa Mosyon.

Mr Speaker mon dir tro bokou politik akoz ou ki la ozordi dan sa sez Speaker i annan plizyer Manm Onorab ankor, Onorab William par egzanp, Onorab Ramkalawan ki ler mwan mon ti rantre kolez mon ti zwenn zot deza dan bann laklas pli o e zot tou, zot pa ti sorti dan en fanmir gran blan, zot pa ti sorti dan en fanmir annan bokou larzan, ti napa okenn fanmir ki ti annan en serten enfliyans me sete zot perseverans.  Sete zot prop lentelizans e zot lanvi aprann avek en vizyon ki en zour mon pou vin sa ki mon anvi vini, mon pou fer mon rev vin en realite.  Alor pou mwan ozordi dan en tel Mosyon ki sipoze en bon Mosyon pou mwan tann en prezantasyon kot nou vin koz lo sa pti group ki ti annan larzan, sel pti group ki ti kapab anvoy zot zanfan lekol.  Nou vin koz lo le 5 Zen, Koudeta and all that. Mr Speaker in ler pou nou met sa akote, si vreman nou en  Lasanble ki nou anvi move forward in ler pou nou met sa akote.  En bon Mosyon annou vini nou prezant li byen.  E mwan parey labitid kot i bon mon pou toultan dir i bon e mon pou apiye, me la poulemoman sa Mosyon pou mwan in fini ganny detenn avek politik e mon pa kapab vot kont mon konsyans Mr Speaker.

Mr Speaker serten remark ki’n sorti vizavi sa Mosyon, nou’n koz lo batiman, byensir i nou lafyerte si en batiman ozordi ki nou ladan lepep Seselwa in kontribye.  I annan bokou keksoz ki nou’n kontribye ladan me ozordi nou pa vwar narnyen.  Taler mon ava mansyonn enn de legzanp me pa ti pou osi bon ki demen nou batiman ki nou reprezantan lepep ki nou ti pe al ladan pa ti ava fer sorti en kontribisyon kot lepep Seselwa dan plas en pei etranze ki pe fund totalman sa batiman ki pou vin la koman kiltir lepep Seselwa, koman reprezantasyon lepep Seselwa.  Ler nou fer bann komanter koumsa vwala koman mwan mon bezwen reakte akoz mwan, mon pa santi okenn fyerte ki demen nou pou bouz dan en batiman ki nou pou napa en sense of belonging. Wi, nou pou reprezantan lepep, wi nou pe debat pou lepep, wi nou pe reponn laspirasyon lepep me nou napa fyerte akoz  en batiman ki nou napa par ladan.  Ki parey toultan dir nou napa en par ladan.

Mr Speaker parey mon’n dir mwan koman en manm elekte dan mon distrik pou la dezyenm manda loter Mosyon in fer sorti ki nou koman manm Lasanble, nou ki’n ganny elekte, nou annan en rol pou nou zwe e zot lo kote SPPF zot pou al komans fer serten travay dan distrik.  Wi i normal zot, zot annan tou fasilite, tou sans al fer travay dan distrik, what about us. Nou lo kote lopozisyon, otan ki nou annan bann kalite politik parey ki deza i annan dan pei, nou pa pou kapab al fer menm travay, nou ti a kontan fer menm travay pas sa linisyativ, ralye sipor pou sa linisyativ.  Kote nou fer sa.  Depi Zanvye avek en nouvo DA Bel-Ombre mon’n anvoy let parti let pou sey negosye pou mwan ganny akse avek sant sosyal pou mwan fer en meeting, ziska ozordi bos plat.  Kimannyer mon pou komans sa linisyativ, koman mon kapab ralye dimoun pou dir be ok, i annan en bon linisyativ la lanse par Prezidan.  Swiv mwan annou donn sipor, koman mon pou fer sa Mr Speaker mon pa vwar.

Mr Speaker, parey mon’n dir taler i annan plizyer fason ankor kot nou kapab ganny…. ok, at the end of the day, nou pe pouse pou sa linisyativ e en bi dan pouse se rod funding. Napa problenm avek sa.  Me i annan bokou lezot landrwa osi kot nou kapab ganny funding. Ki pli bon sours funding si nou pe mazin nou bann zenn parey loter Mosyon in fer sorti.  Pe mazin pous nou bann zenn ki en porsyon sorti dan Children’s Fund. Ozordi Children’s Fund nou tou ki la nou’n kontribye for so many years, ozordi Children’s Fund parfwa ou per pou ou koz lo la, ou per pou ou kestyonnen lo la.  Pourtan i en fon ki pou nou tou, ki nou tou nou annan par ladan.  Nou tou nou kontribye, sak labyer, sa Guinness ki nou aste, i annan en kontribisyon ki al lo la.  Ozordi pa ti a gou nou kontribisyon pe al dan lasosyete me ki nou vwar.  Parfwa ou tande en dimoun in fer en semen kot li, tyek ki’n pey kontrakter in ganny sorti dan Children’s Fund. La ozordi nou pe fer Liniversite pou nou zenn, pou pous nou zenn pou al sa nivo ledikasyon pli o akoz nou pa kapab ganny en fon ki sorti dan Children’s Fund.

Mr Speaker mon koz koumsa, mon kestyonn bann linisyativ akoz vreman mon pa vwar parler lide deryer e lonekte deryer.  Sharing and Caring Trust Fund. In etablir years ago, oli ozordi, i sipoze ler i en trust fund, bokou dimoun i annan shares ladan.  I annan par ladan, zot fer kontribisyon ladan, ki’n arive avek.  Oli kont, lekel ki rann kont, lekel ki annan akse avek sa bann fon.  Nou koz lo linisyativ, nou koz par egzanp sa batiman and all that. I annan plizyer linisyativ ki ti demann public contributions. Pou repar airport, apre latak mersener, mon rapel ti annan en demann piblik, e piblik ti kontribye, apre ki ti arive larzan.  Me nou pa konnen ki’n arive ek larzan me plito nou ti ganny led etranze pou kapab fini repar airport. E la ozordi mon pa konnen how far manm lo kote parti mazorite pou ale, mwan mon santi vizavi sa linisyativ me mwan mon santi ki lafason ki Mosyon in ganny prezante, e la fason ki segonder Mosyon osi tou in anmenn son lentervansyon, in gat enpe si oule Mr Speaker, linisyativ, lide deryer sa Mosyon.

Mr Speaker mwan mon’n touzour pozitiv, okenn keksoz ki pozitiv mon pare pou mwan siporte akoz parey toultan mon dir sa ki bon pou mon pep, sa ki bon pou mon pei mon pare pou mwan donn mon sipor.  Se pou sa rezon mon pa pou dir plis ki sa, mon annan enn de keksoz mon ti kapab dir me selman mon santi ki poulemoman mon pe fer en kontribisyon.  Mon pa konnen si zot pou pran mon kontribisyon koman negativ and all that, me selman mon fer en kontribisyon dapre mon konsyans, i kapab pa parey mon bann koleg lo mon kote latab me sa i pirman dapre mon konsyans akoz mon pa ti pou dir narnyen la apremidi me lafason ki sa Mosyon in ganny prezante in fini ganny detenn atraver politik e sorry mon pa pou kapab pran en vot lo sa Mosyon.

 

HON TERENCE FRANCOISE

Mr Speaker, pou mwan koman en zenn graduates si oule ki’n ganny sa loportinite pou swiv mon degree dan en Liniversite a letranze mon santi mwan tre fyer kot ozordi…

 

(Technical problem)

 

… en tel Mosyon ki’n ganny prezante par Onorab Vel.  Sa Mosyon pe demande ki Lasanble pou siport letansyon Gouvernman pou etablir en Liniversite Sesel.  Pou mwan Mr Speaker i vreman en gran linisyativ e mon krwar ki i pou anmennn bokou lavantaz pou nou pei espesyalman pou dan domenn ledikasyon e kalifikasyon bann Seselwa.  I pou annan en gran lavantaz pou bann endividi espesyalman bann zenn e pourkwa pa tou lezot laz sitwayen menm bann ki pli aze ki’n pran zot retret.

Ler nou mazin bann adilt ki’n fini rantre dan lemonn travay, ki annan sa kapabilite pou fer en degre pou ogmant zot konesans dan plizyer sekter e ki annan konstrent kan zot travay pe ofer zot sa loportinite pou al fer letid Liniversiter, i annan ki menm refize si i sa pli bon kandida pou plizyer rezon e rezon ki serten i donnen se ki sa laz ki zot in arive, zot pa santi zot alez pou al dan en lot pei pou al swiv en letid pli avanse.  Zot santi ki zot pa kapab kit zot zanfan deryer e parfwa menm avek pa en manm lafanmiy.  I osi koz problenm ler zot bezwen anmenn zot fanmiy avek zot, sa zis pou mansyonn serten.  Si nou get lo kote zenn Mr Speaker en tel lenfrastriktir pou donn zot sa loportinite pou reste dan zot pei e ganny sa sans pou etidye, melanz avek tou bann lezot zenn ki pou etidye dan en Liniversite.

Mr Speaker en zenn i rankontre bokou difikilte pou adapte o komansman son letid Liniversiter dan en lot pei e i menm zafer ler zot retournen spesyalman nou bann etidyan Seselwa ler ou’n fini etablir ou dan en landrwa ki parfwa bokou pli gran ki Sesel.  Nou bezwen osi mazinen ki en Liniversite pa zis donn kour pou degre, i annan bann kour ki nenport dimoun i kapab peye e al atenn pou ki zot kapab aprofondi zot konesans pou serten eleman dan zot travay ou dan zot lavi personnel.  Pou sa bann dimoun en Liniversite Sesel pou fasilit sa.  I pou ed sa group Seselwa ki’n pran zot retret e anvi al pran en kour ki pou ed zot fer en bann part-time menm si i pa afilye avek zot dernyen travay ki zot ti pe fer oparavan.

Mr Speaker en tel demars par Gouvernman i montre klerman ki sa Gouvernman i annan son pep a ker, i en Gouvernman ki oule vwar sa pei avanse e i espesyalman annan en lanvi pou donn plis zenn sa loportinite pou ganny en kalifikasyon pli avanse e osi lezot laz sitwayen ki annan sa lanvi pou aprofondir zot konesans.

Gouvernman Sesel i anvi ki Sesel i vin parey sa ki Prezidan Michel ti dir en knowledge based society parey mon koleg loter Mosyon in refer sorti.

Mr Speaker loter Mosyon in osi fer resorti ki parey dan stratezi 2017 i annan serten sekter kot Sesel i devret konsantre son resours pour ki i ede ogmant larises nou pei.  Pou elabor lo la, sa linisyativ en Liniversite pou osi parmi enn bann stratezi pou permet sa larises.  En Liniversite pou ede devlop e ed lezot sekter dan lasosyete parey i pou annan en logmantasyon dan bann dimoun kalifye pou bann sekter ki an demann par egzanp dan domenn teknolozi.  Sa pou ede redres nou problenm workforce kalifye lo serten nivo dan plizyer Minister e osi dan sekter prive.  Parey Prezidan in dir ler ti pe adres bann CEO’s semenn pase se ki nou bezwen mazin dan lefitir e sa i rezon pou mazin e lev nivo tou travayer dan tou domenn dan Gouvernman e dan sekter prive.  I ti menm azoute ki nou bezwen kalite travayer ki kapab ranpli bann pozisyon sirtou lo nivo management e pa zis dan konpannyen ki baze isi Sesel me bann konpannyen ki pe ganny devlope globalman e lo nivo rezyonal.

Mr Speaker nou osi bezwen mazinen ki si nou pou kontinnyen train en pti group dimoun ouswa train maksimonm dimoun avek sa resours ki nou annan an dot mo se en rediksyon lo lakantite etidyan ki pou deplase pou al letid a letranze e ogmant lakante Seselwa ki a ganny en kalifikasyon lo nivo Liniversiter e si nou fran avek nou lekor i pou annan 4 fwa plis etidyan ki pou kapab swiv zot letid dan Liniversiter.

Ozordi Gouvernman i vwar li annan sa kapasite pou devlop en Liniversite pou benefisye plis dimoun e menm benefisye nou bann vwazen dan larezyon.  I osi annan lavantaz pou sekter prive kot zot osi zot pou kapab ganny bokou plis travayer Seselwa ki kalifye avek en degre e zot osi kapab swazir pou anvoy serten zot bann travayer ki apre bokou  leksperyans zot kapab al Liniversite.  E deza i annan bokou lakonpannyen sekter prive ki pe donnen zot sipor en tel proze.

Mr Speaker, sa Liniversite pou ganny akredite par bann lezot Liniversite tre renonmen e nou pou annan lapiy avek sa 2 gran pa ki nou’n deza komans fer, sa se American Institute of Medicine ki ti vin etablir li Sesel 2001.  I enportan note ki alokazyon son premye graduation enn sa graduate ti fer resorti ki Sesel i en lanvironnman ideal pou en etidyan etidye, ki pe swiv en kour avanse tel ki Dokter.  I ti menm azoute ki in kapab fer son letid san bokou distraksyon, apre USAIM Mr Speaker.  Nou kontinnyen par larive premye lannen Manchester University ki sitye Langleterre pou ki bann etidyan Seselwa ki kalifye i swiv son prop lannen isi Sesel.  I osi annan MBA ki pe ganny fer par bann travayer Minister Ledikasyon e anplis bann etidyan Departman Teknolozi dan lekol segonder ti osi swiv zot B.Ed kot Lenstiti Nasyonal pou Ledikasyon (NIE).

Ler nou vwar sa bann sikse i fer nou konpran ki Sesel ki kapab delivre letid Liniversiter pou son pep.  Mon pou kontinnyen par osi fer resorti ki i pou ede fer bann lesanz avek bann Liniversite dan lezot pei e plis dan bann Liniversite dan Losean Endyen.  Lesanz i kapab vin dan diferan form kot en group etidyan i al fer son premye lannen dan en lot Liniversite a letranze e lezot i vin Sesel e sa i redwir kou Gouvernman pou anvoy zot sa letid konplet dan sa pei.  Bann etidyan dan tou le de form pou benefisye.

Mr Speaker mon pou toutafe dakor ki nou bezwen get enpe nou resours imen e get enpe bann stratezi lo kimannyer nou pou arive fer fas avek sa challenge ansanm avek tou sitwayen Sesel an zeneral pou zwe son rol e fer li vin en realite.  Annou pa bliye ki dan sa lemonn ozordi kalifikasyon ek training pe vin sa ki pli enportan pou vann nou pei lo en lot nivo.  Nou bezwen admet ki konmela si ou napa kalifikasyon ek training i difisil pou ou rantre dan lanplwa.  In ariv sa moman kot nou bezwen fer konpetisyon lo kalite ek servis olye pri sa prodwi, en lenvestisman lo sa nivo i pou byensir donn bokou, bokou plis Seselwa nivo akademik, pli o nivo ki zot kapab pou ki zot kapab pran bann post avek kalifikasyon solid e pran bann pos kle sirtou lo kote management. Sa pou donn valer travay bann Seselwa e mon asire ki bann Seselwa pou pran sa loportinite e montre ki i annan bokou ki kapab ariv lo sa nivo.

A sa pwen mon ti a kontan fer resorti ki en Liniversite i annan osi bokou benefis kot i pou sitye.  Sa landrwa pou annan en devlopman lo kote biznes, i pou kree bokou plis lanplwa dan sa distrik kot i pou ete e anplis Mr Speaker, distrik Anse Royale i deza dan en zonn kot bokou lenstiti kle ledikasyon i sitye.  Sa se Politeknik, ‘A’ Level studies, American Institute of Medicine e ki plan in fini finalize pou li vin dezyenm lavil osi kot bokou pou a dispozisyon bann zabitan.

En Liniversite pou osi anmenn en plu pou nou distrik, si Gouvernman i finalize son plan pou entegri li dan distrik Anse Royale.  Alors Mr Speaker mon demann tou zabitan Anse Royale pou reflesir byen lo en tel linisyativ, i pou anmenn bokou loportinit pou nou distrik, pou nou bann zabitan, ki pou fer nou distrik pa zis vin dezyenm lavil me osi en learning centre kot i pou fer li ganny plis popilarite e bann kondisyon ideal pou bann biznes e mwan mon toutafe dakor mon pou donn mon langazman pou ralye mon distrik pou siport sa lantrepriz.

Pou konklir Mr Speaker mon ti a kontan ki Gouvernman Jj i en Gouvernman loportinite, loportinite pou tou dimoun, zenn koman vye, i enportan ki nou dimoun i sezi sa loportinite ler ki i aparet devan zot e maksimiz tou zot potansyel.  A sa pwen Mr Speaker mwan mon pou donn mon full siport en tel Mosyon e mon krwar si nou anvi vwar nou dimoun avanse, bouz pli devan, mon krwar zot devret siport sa Mosyon. Mersi.

 

HON VICKY THERESINE

Mr Speaker parol pli sokan ki mon’n tande pandan sa dernyen 10an i enn ki mon’n tande tou resaman kot en zenn i demann en lot akfer en Linversite isi Sesel.  I ti esplike ki en pti pei parey Sesel pa bezwen en Liniversite, i pa pou kapab zanmen annan en Liniversite e ki sa zis SPPF pe gaspiy larzan pou fer politik.  Mon dir petet sa zenn in zis dir sa san pran kont lenportans sa Liniversite ou petet in pas sa remark atraver bann diferan parol ki limenm li in tande partou dan bann kwen semen.

Mr Speaker mon lans en lapel ozordi dan sa Lasanble lo non tou nou bann Seselwa ki tou dirizan sa pei Sesel ki swa son apartenans politik ou relizyez ti a kapab inifye par deryer en tel proze e fer en sel lavwa.  Ralye nou dimoun par deryer sa Liniversite Onorab Prea i kapab  ganny fer  dan diferan fason, nou kapab senm bann bon mesaz pou sa Liniversite dan nou vizit kan nou fer kot bann lakour.  Nou kapab senm bann bon mesaz anver sa Liniversite dan bann rasanbleman ki nou organize parey nou’n fer tou resaman.

Mr Speaker i annan bann moman desisiv dan listwar en pep kot son bann dirizan i bezwen fer en laprev zot matirite e met zot bann pti zouzou politik dekote e azir dan lentere e pour benefis zot pep.  Mr Speaker sa i enn sa bann moman, sa proze Liniversite Sesel in tonm a pwen, mon konfidan ki pep Seselwa in pare pou relev sa defi.  Kestyon i plito eski serten nou bann dirizan in pare zot a zot tour.  Ledikasyon i aport bokou iliminasyon pour en endividi, ledikasyon i ekler sosyete dan lekel nou pe viv, ledikasyon i briye atraver listwar pou gid sivilizasyon imen pou sorti dan fernwanr parey nou ti ete dan lepase.

Mr Speaker en Liniversite i senpleman en lenstitisyon letid avanse, en lenstitisyon ki kalifye pou grant degre a tou nivo dan diferan e en varyete size.  En Liniversite i ankadre tout en liniver konesans e posiblite lo lot kote ou annan pep Seselwa, en nasyon kirye, motive e tre kapab.  Wi, koman en nasyon nou koste e konpetan e sa zouti ki apel ledikasyon pou ganny byen plase dan lanmen Seselwa e Liniversite Sesel i sa veikil ideal pou form nou pep pou fer fas avek lemonn a lavenir.

Mr Speaker mon oule termin avek en senp refleksyon, mon konn en zenn manm responsab e byen edike ki’n fer li en swa ase difisil, in opte pou li reste Sesel e fer grandir son zanfan, e in sakrifye son sans pou li al etidye a letranze.  Sa i en legzanp ki mwan mon konnen e mon asire i annan bokou lezot ankor parey.

Liniversite alors i a ofer plis loportinite e sans a tou nou pep menm dan kad sa enn zenn manman.  Lo non tou bann zenn Seselwa, lo non tou bann single mothers dan nou pei mon oule avans mon sipor anver nou proze, nou Liniversite Sesel.  Mersi.

HON MARIE-ANTOINETTE.ROSE

Mr Speaker, Mosyon ki devan nou pe demann Lasanble pou siport lentansyon Gouvernman pou fer en Liniversite Sesel.  Mon lentervansyon ti pou abord sa 2 size dan son konteks ekonomik ek politik.  E la mon ti pou koz lo politik dan son sans pli larz e mon realize ki i annan serten eleman politik ki pe osi antre dan sa deba ki mon ti a kontan aborde.

Mr Speaker bokou de la nou’n benefisye atraver en scholarship Gouvernman, menm si toultan nou antann ki lentelizans dimoun i ne avek.  Son lentelizans pa kapab zanmen ganny transformen dan ledikasyon si i pa ganny sans devlop li atraver en sistenm skoler ki bon.  Nou tou nou pou bezwen admet ki Sesel i enn bann rar pei ki aktyelman ofer son bann etidyan depi lakres ziska Liniversite e mon’n tann Onorab Prea koz lo kalite ledikasyon e mon kapab garanti li ki dan progranm SPPF lanfaz pe ganny mete lo kalite ledikasyon ozordi.  Nou tou ki la nou’n eksperyans ki savedir lavi Liniversite preski nou tou atraver nou bann letid e etan ki ledikasyon i en prosesis kontinnyel, de tanzaot nou vwar nou pe retourn lo ban Liniversite pou al fer kek course avanse.  Mon vwar Onorab Ferrari pe regard mwan.  Mon realize ki pandan parti inik i ti ganny sans fer en degree sosyolozi an France ler lemonn ti ankor pe ed nou ganny labours.  Onorab David Pierre in al fer en degre avanse menm pei ki mwan mon’n al fer e ozordi i en zonm edike.  E lo kote SPPF mon vwar ki nou bann MNA plizyer zenerasyon nou osi nou’n ganny sa sans pou al devlop nou bann talan ki nou’n ne avek me avek loportinite nou’n al fer letid dan plizyer Liniversite atraver lemonn.

Mr Speaker ler mon koz lo sa sans mon pe koz lo loportinite ki Gouvernman in ofer nou, in ofer sa pep e konpozisyon nou Lasanble legzanp rezilta politik SPPF pou fer ki ledikasyon de kalite i vin a dispozisyon dimoun ordiner.  Semenn pase Onorab lo lot kote ti demann en kestyon Minis Finans, en kestyon enportan, nou’n pret larzan plizyer milyon e kote nou larzan in ale.  Mr Speaker ozordi i le moman oportinen pou nou realize ki sak lannen Gouvernman i depans plizyer milyon roupi pou ofer  nou bann zenn loportinite.  Pandan  sa dernyen 9an sa Gouvernman in depans R137.15 milyon lo letid avanse, sa i anviron $23 milyon, Gouvernman in depans li en minimum mon dir en minimum R350,000 lo sak etidyan ki al fer en premye degre, sa i en sonm anviron $60 mil par etidyan.  Pou bann letid plis spesyalize parey medicine sa i double, parfwa  menm triple, mwan mon ti napa $60,000 pou al etidye e mon asire i menm zafer pou Onorab Vel, Francoise, Payet, Marie, Adonis, Mondon, Pool, Pierre e larestan.

Plizyer lannen plitar nou’n fini etidye, nou’n retournen nou pe travay, nou dan Lasanble, serten in menm deside pou pa retournen e petet nou pa rann nou kont ki sa det ki Gouvernman in fer pou pey nou letid i ankor pe peye.  Ler Seselwa ordiner pe ganny demande pou fer savings lo depans forex sa sakrifis ki zot pe fer se zisteman pou ki Gouvernman i kapab kas, kas sa forex ki i gannyen pou pey tuition ek stipends pou nou bann zenn ki pe etidye.

Mr Speaker i enportan nou konpran sa kalite zesyon e sa politik Gouvernman SPPF an sa ki konsern lenvestisman son resours imen e lefe ki i pa zanmen ezite pou envestir dan son pep, menm si i drwa, menm si i bezwen prete pou fer li, menm si ozordi nou ankor pe pey det ki nou’n fer konmdir sansan.

Mon dir sa akoz semenn pase nou’n osi aprouv en bond $30 milyon pou Gouvernman kontinnyen pey sa det ki’n fer, in fer det pou ofer sakenn de nou sa loportinite, sa sans pou devlop nou.  Se dan sa loptik Mr Speaker ki nou osi bezwen vwar sa pli gran portre nou pei e sa se kote Gouvernman i oule anmenn sa pei.  E a mon’n avi mon vwar Sesel pe rantre dan en nouvo letap devlopman.  Bann lannen 70 nou ti dan lalit Lendepandans, Liberasyon, eksetera.  Bann lannen 80 ti bann lannen tir dimoun dan lapovrete e met zot dan lakaz e ofer zot loportinite ledikasyon debaz.  Sa ti bann lannen nation building. Bann lannen 90 nou ti pe definir nou demokrasi dan en lanvironnman milti-parti, nou ti lo en learning curve, nou ti pe come of age, sa letap ki nou ladan, premye deseni sa nouvo syek pou mwan, set en letap kree larises pou pei e pou Seselwa.  Target pou enkli plis sekter prive dan fonksyonnman nou pei, redwir responsabilite Gouvernman e an konsekans redwir son lafors travayer, nou pe etablir bann mekanizm pou ganny plis forex dan nou lekonomi e krwasans dan lakantite lenvestisman ki pe ganny fer dan Sesel, i tou bann endikater ki nou’n fini rantre dan lepok wealth creation. Me wealth creation pa kapab ganny fer dan labsans en pep ki edike e ki konn tre byen kimannyer i pou zer byen sa larises ki i anvi kree.  Nou bezwen en educated work force avek nivo ledikasyon tre o, sa ki nou apel high end education. Tan ki nou rekonnet ki 2 pilye lekonomi lapes ek tourizm i depan lo resours ki kapab ganny destabilize dizour a lannmen, devlopman nou resours imen i lenvestisman pli dirab pou nou pei, nou vwar nou pei ki deplizanpli pe ofer bann servis banker, finansyel, e la nou vwar ki byento dan Lasanble nou pou al deal ek bann Lalwa finansyel. Security, Insurance,Mutual Fund, etc, sa li lendikasyon kler ki nou diversifye nou baz ekonomi e ki nou pe met bokou lanfaz lo devlopman lendistri servis dan nou pei, en lendistri ki depan zisteman lo nou resours imen.  Pozisyonnman Sesel pou vin nouvo Singapore Losean Endyen tout an prenan kont nou senplisite kreol, ki fer sa ki nou ete en target anbisye me enn ki nou bezwen fer si nou oule anmenn nou politik ekonomik dan en nouvo letap.  Se la kot kreasyon en Liniversite, en rev tre anbisye ozordi pou ede kree sa resours imen o nivo ki nou bezwen pou sa nouvo lanbisyon politik nou pei.  E bomaten mon ti antann Onorab Ramkalawan par egzanp pe dir ki i annan bokou Dokter etranze ki dimoun pa konpran, ki mon toutafe dakor avek, me sa i laprev ki nou bezwen train plis dimoun lokal.  I pou osi klerman pozisyonn Sesel koman enn bann emerging economies, atir etranze pou vin etidye dan nou pei e devlop serten fakilte letid o nivo dan lemon.  Par egzanp sant bio-diversite, sant maritim, eksetera ki o nivo e sa i pou pozisyonn Sesel koman en lider dan serten fakilite spesifik.

Mr Speaker pwen ki mon oule fer se ki Sesel pa pe zis kree en Liniversite pou benefis direk me ki kreasyon en tel lenstitisyon i al anlinny avek plan sa Gouvernman dan sa nouvo letap ki nou’n antre ladan.  I al anlinny avek nou politik ekonomik, Gouvernman SPPF pou kree larises, nou zero politik pou vin en leader dan Losean Endyen, nou politik sosyal pou kontinnyen tenir bann ki en gap dan larises.  I riske kit deryer, nou politik SPPF pou met zonm o sant devlopman e nouvo politik ladministrasyon Jj pou anmenn nou pei lo par avek kouran mondyal.  Se sa bigger picture ki nou merit pe regarde ozordi apremidi e kreasyon sa Liniversite se zisteman pou etablir bann lantrepriz soutenab pou Sesel e pou plizyer zenerasyon ki pou presed nou.

Mon’n antann apremidi ki Onorab Prea in koz politik Sesel, ton politik ki sa Lasanble in pran e pou mwan pozisyon Onorab Prea mon swete i pa pozisyon lezot manm, i en pozisyon ki i sad, i tris akoz i paret mwan ki dan sa Lasanble nou pe komans etablir en canon, en group mo ki pa devret ganny servi dan sa Lasanble.  Sak fwa en manm SPPF i nonm SPPF, i nonm Gouvernman SPPF i nonm Gouvernman Jj la konmsi deba in antre dan en staz politik, nou dir Blair Government, Labour Government. Nou dir tousala e i paret mwan ki lopozisyon sak fwa nou servi sa bann mo konmsi i annan en Lalwa ki’n ganny ekrir ki nou pa sipoze servi sa bann mo e la deba i vin politik.  Listwar ledikasyon Sesel Onorab i relye avek listwar politik Sesel.  Ou pa kapab separ sa 2.  Nou dakor ki avan 77 ti annan serten dimoun ki ti al etidye me politik Gouvernman apre 77 i en politik ki ti baze lo ledikasyon, e nation building ti premyerman baze lo lozman e ledikasyon, nou pa kapab separ sa 2.  E pou mwan si sa i lapank ki lopozisyon pe pran i very sad, i osi very sad ki en manm elekte dan en distrik i vin dir nou apremidi ki i pa pou ganny sipor son distrik etan donnen ki in ganny elekte 2 fwa dan sa distrik.  I pe san menm fer en zefor pou al dan sa distrik pou rod sipor, sanmenm rod fason ki fason i kapab ganny sipor pou sa Mosyon, in fini touy sa pti baba an nesan, in fin abort sa nide avan ler menm si i donn li en sans.

Nou’n tann Onorab koz lo Children’s Fund, Children’s Fund i kapab fer son kontribisyon e nou ozordi apremidi dan sa Lasanble nou pe koz lo kontribisyon ki nou bann manm nou annan pou fer anver sa lantrepriz e la i fer mwan riye ler mon tann Onorab koz lo pa kapab fer kontribisyon akoz pou en parti ki abitye demann larzan lepep kontribisyon pou nenpor ki keksoz ki zot fer.  Mon krwar zot ti pou konpran sa tre byen, zot ti pou kapab ralye zot bann dimoun, zot bann siporter ankor enn fwa demann zot pou fer kontribisyon akoz zot in fer li a plizyer repriz, zisteman pou sa lantrepriz e mon krwar lepok ki nou anvi antre ladan, nou bezwen zot sipor, nou ti a kontan zot sipor pou antre ladan, se en lepok volontarya, en lepok kot nou partaz responsabilite, Gouvernman pe sorti dan sekter biznes, i pe donn sekter prive sans pou partisipe.  In ler pou nou pei rantre dan sa lepok kot nou tou nou ralye ansanm pou en bonn koz, ledikasyon Onorab Marie in byen dir, ledikasyon se lalimyer e pou nou i very sad ki lopozisyon i kont en lenstitisyon ledikasyon e mon mazinen labourzi i sel fason pou zot vwar lalimyer e se lo sa baz ki mon salye kontribisyon bann MNA SPPF pou ralye zot distrik deryer zot pou lev fon pou konstriksyon sa Liniversite.  Sa lantrepriz i enn ki demann en zefor e kontribisyon Nasyonal e se pour sa rezon ki SPPF li i pe diriz sa zefor Nasyonal pou lev fon pou Liniversite, nou pe fer li ansanm pou lanmour Sesel e nou pe demann lopozisyon pou zwenn nou dan sa zefor.  Me si zot konsyans i dir zot pa siport li, pa siport sa Mosyon alors listwar i ava note e se pa nou ki pou ziz zot, mon krwar se zenerasyon alavenir ki pou ziz zot lo la.  Mersi.

 

HON JOSEPH FRANCOIS

Mr Speaker, letan nou koz lo linisyativ en Liniversiter nou pe koz lenportans konesans e skills dan nenport ki pei kot ou ete.  Mr Speaker napa okenn dout ki konesans ek skills i de keksoz esansyel ki tou dimoun i anvi e bezwen pou zot etablir zot dan en monn ki ranpli avek defi ek konpetisyon.  Konesans ek skills zot de fakter primordyal e determinen pou nenport ki pei atraver lemonn avanse ekonomikman e dan amelyorasyon standar lavi bann zabitan.  Mr Speaker alor i san dout ki nou bann manm sa 4enm Lasanble Nasyonal nou devret pe back up e ankouraz Gouvernman a tou pri pou elev nivo ledikasyon dan nou pei. Lenvestisman dan ledikasyon o nivo i lenvestisman dan nou prop lavenir, dan lavenir nou zanfan e lavenir nou pei.  Sak sou ki nou met dan ledikasyon e dan ledikasyon nou pep i larzan byen depanse e larzan byen kalkile.

Mr Speaker mwan osi mon pou al en pti pe dan sa lalinny akoz i neseser ki Sesel anba bann misyon nob byen targete e anbisye sa pei in akonplir progre remarkab dan nou sistenm ledikasyon lo preski tou nivo, menm malgre nou napa nou prop Liniversite.  Nou’n depas lespektasyon lemonn lo kwa ki enm pti pei parey Sesel i kapab fer dan domenn ledikasyon dan zis enm pti peryod letan.

Mr Speaker fodre fer resorti ki sa sistenm ledikasyon ki nou Gouvernman SPPF in etablir in anmenn bokou sikse e se li ki moter oubyen labaz sa nivo degre devlopman ki nou pe vwar dan nou pei ozordi.  Mr Speaker sa i en fe, i pa en zistwar, i politik me i politik ki vre e merite e nou pa devret kanmi pou dir sa.  I enportan pou nou rekonnet ki bokou nou bann dirizan ki lo sa latab, isi la lo sa latab dan Lasanble, ki si pa Gouvernman SPPF ki’n fer sa reform neseser dan ledikasyon an 1977 mwan sertennman mon pa ti pou la.  Me Mr Speaker sa i pa vedir ki Gouvernman in ase fer dan domenn ledikasyon e aprezan i bezwen zis konsolid son pozisyon. Non, me anefe i annan en pli gran defi devan nou, sa se defi pou devlop Sesel dan sa ki nou apel en information and knowledge based society. Apre ki nou sistenm ledikasyon in permet akse preski tou nou dimoun avek en ledikasyon debaz savedir enformasyon esansyel pou batir nou lavenir, an prezan Gouvernman in vwar li neseser pou envestir dan perfeksyonnman akademik nou bann dimoun.  Sa i enportan si nou oule sirviv dan sa lemonn ranpli avek defi e konpetisyon.  Sa i esansyel si nou oule zwenn nou target stratezi 2017.

Mr Speaker dan sa lemonn kot konpetisyon i entansif, kot teknolozi pe sanze tre rapidman de minit a minit la kle pou prosperite en pei.  En pti nasyon parey Sesel avek zis 85,000 zabitan ki napa ni en gran resours eksplwatab, se atraver en pep tre edike, kalifye e inovativ ki pou kapab diriz nou ver sa larout prosperite.  Mr Speaker se atraver en lafors travay ki teknikman solid e inovativ ki pou kapab devlop bann prodwi oubyen bann servis avek valer adisyonnen parey nou dir value added services and products.

Mr Speaker lavantaz en Liniversite i en kantite pou nou bann biznes.  Koman en zenn profesyonnel e en zenn Manm Lasanble Nasyonal mon rekonnet ki nou nasyon i pa kapab donn en pli bon valer bann servis ek prodwi ki nou lekonomi i depan lo la, si nou pei pa devlop en sekter.  En sekter ki pou devlop nou resours imen, nou resours imen ki pou kapab dirize ver sa sekter prive ki nou toultan koz lo la.  Kot i ava annan en bon antreprener pli skillful e bon konesans lo la fason ki zot kapab zer zot antrepriz pli byen.  Mr Speaker, la mon pa pe koz  zis lo bann gro biznes ki annan gran kapital pou envestir, mon pe osi mazin bann zenn peser ki zot osi ti ava bon pou zot annan sa konesans ek skills pou servi teknolozi modern tel ki GPS, radar, teknolozi kominasyon e bato pli sofistike pou zot kapab lapes avek e ogmant zot reveni.

Mr Speaker, mon pe osi mazin bann zenn etidyan ki aktyelman zot pe etidye dan bann lekol Teknikal parey lekol Lagrikiltir oubyen SIT, ki zot osi avek bon konesans zot osi zot kapab reve pou konn servi teknolozi modern pou ogmant prodiktivite swa dan domenn agrikol oubyen dan domenn elektronik.

Mon konnen ki larzan i souvann fwa en problenm me avek konesans ek skills sa bann dimoun pou pli byen prepare e pou vin pli enovativ e devlop zot biznes. Mr Speaker, en Liniversite i annan en kantite lavantaz lo pli bon gouvernans ki lopozisyon toultan i koz lo la zot osi.  En sosyete avek konesans ek skills i a ogmant kapasite enstitistyonnel dan nou pei, dan Gouvernman e osi byen dan sekter prive.En sekter  prive i kapab vin pli efektiv, en sekter prive ki nou tou nou koz lo la pou bezwen en bon formasyon.  Avek plis konesans ek skills nou sosyete sivil i a kapab vin pli for e zwe en rol konplemanter dan devlopman nou pei, en sosyete byen edike pou san dout amelyor klima lenvestisman Sesel bokou plis ankor.  Mr Speaker, devlopman resours imen dan en pei parey nou’n dir se lakle pou progre.  Bann pei ki’n devlope se sa ki zot in fer, bann pei parey Saudi Arabia, Qatar, Israël, Singapore e menm Moris pros obor nou se sa ki zot pe fer ozordi.  Bann pei ki zot zot in fini devlope

parey Langleter, Lafrans, Lalmanny, Lanmerik e lezot.  Apre ki zot in eskpwat zot bann resours natirel annekse sel fason pou mentenir soutenabilite ekonomik zot bann pei se atraver en progranm entansif e agresif pou devlop zot resours imen.  Sekter prive dan bokou sa bann pei in zwe en rol tre enportan pou ariv lo sa nivo devlopman lemonn e Sesel.  Mon swete ki nou sekter prive i osi ankouraze e fer parey pou nou pei.

Fodre fer resorti, Mr Speaker, nou isi Sesel ki deza nou standar lavi i tre o, e se sa ki nou ti bezwen pou nou devlop en resours imen ki nou kapab dir nou pou realiz nou stratezi 2017.  Napa en lot semen, napa en lot fason.  Isi Sesel malgre ki nou popilasyon i tre pti i kler ki i annan en kantite dimoun ki annan konesans debaz parey loter Mosyon in eksplike pou zot kontinnyen zot letid pou ganny en degre Liniversite me poulemoman parey in ganny dir zis en pti fraksyon sa bann dimoun ki’n arive fer li pou bann rezon ki’n ganny eksplike pli boner.

Annou regard ankor en pti pe statistik, Mr Speaker, bann etidyan ki la mazorite fwa zot kalifye pou scholarship oubyen labours zot in plis ou mwen sorti dan bann lekol pos segonder tel ki ‘A’ level Studies oubyen Seychelles Polytechnique. Konmela i enkonpor business e visual arts.  Dan ‘A’ level studies, pandan sa dernyen 5 an apepre 1514 etidyan in graduate e dan Business Studies, diploma and certificate apepre 827 etidyan in graduate. E sa i fer an mwayenn lo en baz anyel anviron apepre 400 zenn etidyan in pas zot legzanmen sorti laplipar ditan dan sa de lekol.  Me selman an mwayenn apepre 85 sa bann etidyan ki ganny labours pou al etidye direk akoz zot in kapab fer li pou ganny sa 18 pwen ki demande.  E apepre selman en ventenn dimoun sorti, bann dimoun in service, savedir bann dimoun ki deza pe travay ki zot in ganny sa sans ganny en labours pou zot al kontinnyen etidye.

Alor, Mr Speaker zis Sesel tousel i deza annan plis ki 350 etidyan tou le lannen ki zwenn kriter akademik ki Liniversite i demande e plis ki 60 dimoun ki deza dan lanplwa zot osi zot zwenn kriter Liniversite lo en baz mature student e sa nou pa ni menm pran kont bann etidyan ki sorti lekol NIE ki zot osi zot pe swiv premye lannen ou dezyenm lannen pou ganny en bachelor dan ledikasyon oubyen en MBA oubyen MA. E nou pa ni menm pe koz bann etidyan ki sorti SIM ki pe fer ACCA. Lalis i ankor long akoz tou le lannen nou pe vwar bann outstanding students ki zot zot pa sorti dan ‘A’ level Studies me petet zot sorti dan SHTTC, zot sorti dan NIHSS oubyen dan SIT ki zot osi zot anvi sa sans pou zot kapab ganny en degre Liniversite.

Alor Mr Speaker, i montre ankor ki tou lendikativ i la ki nou’n pare pou en Liniversite pou nou, se nou.  Nou sitiasyon aktyel parey Onorab Françoise in esplike, The University Of Seychelles, American Institute Of Medcine, in fek graduate 24 Dokter pli boner sa semenn e sa 24 Dokter i bann sorti dan 130 etidyan ki aktyelman pe etidye dan sa Liniversite.  La mazorite sa bann etidyan zot deza pe fer en serten faz zot letid aletranze e laplipar zot zot sa ki nou apel bann overseas students, laplipar i sorti UK, Lanmerik, Lenn ek Kenya.  Sa i montre nou ki si nou blend nou zoli lanvironnman avek fasilite letid o nivo, i montre ki nou kapab atir etranze pou etidye se nou.  Sa i pou osi en debousman ekonomik pou nou.

Mr Speaker prezidan Michel in koz plizyer fwa lo empowerment nou bann dimoun lokal pou ranplas bann pos ki pe ganny okipe par etranze e trwakar ditan sa i ganny aplodi par lopozisyon.  Prezidan i koz lo maximise bann loportinite dan domenn ekonomik lokalman.  Prezidan i osi souvannfwa in koz lo efficiency dan sekter piblik e promosyon en kiltir ekselans dan nou pei.  Alor la i en premye pa pou nou realiz tou sa la, sa long life learning ki en Liniversite pou anmennen se nou se sa bann fasilite ki nou pei pou bezwen.  Lefe ki sa linityativ pou en Liniversite Sesel i ankor dan son faz lanfans permet mwan eskprim mon bann swe ek lide dan realizasyon sa proze ensi byen ki bann demann zabitan mon distrik Anse Aux Pins lo sa size.  Mon pe demande ki bann manm fondater sa Liniversite i konsider envestir otan posib dan bann teknolozi modern e apropriye pou fasilit e ankouraz devlopman sa Liniversite.

Parey nou konnen Mr Speaker, si nou oule realiz nou kapasite e kapasite nou pei pou adopte e servi o maximum teknolozi avanse i pou bezwen depan direkteman lo en sistenm ledikasyon Tertiary oubyen ledikasyon onivo.  E dan sa ka pou nou, en Liniversite pou en katalis en tel devlopman.  Atraver devlopman en rezon teknolozi kominikasyon, Mr Speaker, tel ki e-Learning Centre pou kapab fer ki staz inisyal Liniversite i kapab zwenn bokou plis nou bann dimoun.  Se atraver electronic libraries pou permet nou bann dimoun ganny akse avek learning materials on line, pou ganny akse avek on line tutorials, devlopman e fasilit distance learning pou bokou pli bon.

Electronic registration system, Mr Speaker, pou osi en posibilite, e akse avek plizyer sistenm lenformasyon atraver lemonn.  Byensir sa pou fer akse lenformasyon bokou pli gran, bokou pli vit e a en kou bokou pli bon marse e ogmant nou kapasite pou resers e menm devlopman letid ki nou apel Curricular Studies oubyen Curricular Studies Development. Alor sa i ava fer desann sa kou ki Liniversite pou bezwen pou komans avek, i ava redwir groser sekretaryat sa Liniversite e an menmtan i a bokou pli byen fasilit part time learning e redwir pri ki en etidyan pou bezwen peye pou li swiv bann kour dan sa Liniversite.

Mon dezyenm lide oubyen mon dezyenm swe se ki mon pe demann bann fondater sa Liniversite e mon kontan Chairman Fondater sa Liniversite i la avek nou apremidi, pou konsider devlop bann nongraduate courses osi dan sa Liniversite pou ki i ava pli byen maximise resours ki sa Liniversite pou anmennen dan nou pei.  Bokou Liniversite atraver lemonn zot fer li, tel ki bann short courses, zot itiliz zot laboratwar, zot fer bokou seminar.  E fodre fer resorti, Mr Speaker, nou’n perdi en kantite dan nou pei akoz nou mank en Liniversite.  Souvannfwa nou pa’n kapab host bann seminar enportan, bann seminar ki kapab ed nou pou devlop nou sistenm resers pli byen akoz nou mank fasilite ek en Liniversite i bezwen.

Mon trwazyenm swe Mr Speaker, se sa komite ki Gouvernman i konsilte bann dimoun ki annan bokou leksperyans dan domenn resers sirtou nou sosyete sivil e byensir nou bann dimoun ki dan sekter piblik, bann ki nou apel bann highly trained technicians pou ki nou ava maximise litilizasyon ekspertiz lokal dan devlopman e realizasyon bann courses ek bann modules ki sa Liniversite pou ofer Gouvernman ek sa komite.  Mon ti a kontan ki i konsider entegrasyon nou bann lenstitisyon lokal ki poulemoman i en pti pe eparpipye enpe partou tel ki SIM, NIE, SIT ek lezot pou ki zot osi zot kapab swiv en sel vizyon anba sa parasol Liniversite Sese.  Atraver sa nouvo Liniversite, mon swete i a maksimiz nou resours natirel parey nou’n toultan dir nou en living biodiversity laboratory e nou a servi sa pou promot en lot form tourizm dan nou pei.

Mon pou demann nou sistenm banker, Mr Speaker, sirtou bann Labank Komersyal pou antre an partener direk avek Gouvernman pou devlop bann sistenm loan ki kapab vin pli condusive pou bann etidyan ki zot kapab finans zot prop letid zot menm lokalman.

Finalman Mr Speaker, mon ti oule osi lans en lapel avek bann lezot lenstitisyon finansyel lokal oubyen enternasyonal an zeneral pou regard byen sa linisyativ e ed Gouvernman dan devlopman e promosyon sa Liniversite.  Nou medya e STB zot annan en rol primordyal pou market en tel linisyativ.  Alor pou fini Mr Speaker, ansanm avek bann zabitan Anse Aux Pins nou aksepte pou devlop bann diferan fason pou nou osi kontribye finansyelman pou en tel proze e mon sipliy i tre sagriman me mon sipliy avek tou bann lezot koleg enkli bann koleg dan lopozisyon pou zot osi regarde kimannyer zot ansanm avek zabitan zot distrik ki’n elekte zot pou regarde kimannyer zot osi kapab kontribye.  vAvek sa mon pou donn tou mon sipor sa Mosyon e ankouraz mon bann koleg pou fer parey.

 

MR SPEAKER

Onorab Ferrari i reste 8 minit.  I depan lo ou. Si ou pou al pli long, nou a move on.  Onorab Georges, Onorab Potter.  So, nou ava ……..

 

(Interruption)

HON FERARI

Nou ava kontinnyen ziska ler nou a fini.

 

MR SPEAKER

I annan en kantite dimoun lo lalis.  Sa Mosyon pou stand over until next Tuesday.  i enposib pou nou fini ozordi avek tou sa bann dimoun ki reste.  Nou ava adjourn ziska mardi prosen.

 

(Adjournement)