::
Home » Verbatim » Verbatim - Third Term 2008 » Tuesday 14th October, 2008

Tuesday 14th October, 2008

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 14th October 2008

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Mr Speaker in the Chair

 

 

MR SPEAKER

Bouzour tou dimoun, bonzour Minis e tou bann dimoun ki pe ekout nou dan lakour.  Nou ava komans avek nou premye travay lo Order Paper e sa se Question Time e ozordi nou annan Minis Vincent Meriton, Minis pou Devlopman Kominoter ki pe vin reponn kestyon.  Nou ava komans avek premye kestyon lo Order Paper.  Kestyon 172, Onorab Terence Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Bonzour Minis, bonzour tou-l-monn. Mon kestyon pou demann Minis responsab pou Sports konbyen larzan Gouvernman in dedye sa lannen pou bann Federasyon e devlopman sports dan distrik.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker, bonzour Mr Speaker, bonzour tou Manm Onorab. Mon’n ariv isi ankor enn fwa pou reponn bann kestyon, donn leklersisman lo bann kestyon ki tous portfolio mon Minister.

Mr Speaker an se ki konsern kestyon poze par Onorab Mondon, mon Minister atraver Konsey Nasyonal pou Sports i tou le zan fer alokasyon serten sonm larzan pou kouver en pe depans par bann Federasyon ki anrezistre avek NSC.

Sa lannen i annan 29 Federasyon ki’n ganny en alokasyon.  Sa i enkli athletics, badminton, basketball, body building, domino, canoeing, chess, cricket, dart, cycling, football, gymnastic, handball, hockey, carting, kick boxing, judo, karate, petanque, tennis, squash, naze, table tennis, rugby, netball, volleyball, lev pwa, lavwal avek laboks.

Pou sa lannen bann alokasyon ki’n fer ki ziska prezan in ariv en total zis parlao R4 milyon.  Larzan ki’n ganny dezinyen pou sak Federasyon i konpri larzan pou sipor resours imen e sibvansyon pour sa Federasyon.  Dan bann ka kot i annan bann levennman sportif spesyal parey CJSOI provizyon i osi ganny fer pou preparasyon bann atlet.  Sa lannen depans lo preparasyon bann atlet in ariv R1.3 milyon.

Pou lekipman neseser pou permet bann atlet e konpetisyon ariv lo nivo neseser, nou’n depans ankor anviron R800,000.

Alokasyon pour sa lannen i konm swivan:  Athletics R125,000, badminton R85,000 basketball R125,000, body building R20,000, domino R15,000, canoeing R25,000, Chess R28,000, cricket R18,000, dart R10,000, cycling R85,000, football R130,000, gymnastic R30,000, handball R15,000, hockey R20,000, karting R20,000, rugby R12,000 kick boxing R10,000, netball R20,000, judo R55,000,  karate R52,000, petanque R20,000, squash R10,000, tennis R30,000, naze R90,000, table tennis R50,000, volleyball R125,000, lev pwa R85,000, lavwal R90,000 e laboks R105,000.  Anplis ki sa Mr Speaker nou’n sibvansyonn bann tim ki bezwen al fer va et vient ant bann zil pros pou partisipasyon dan bann konpetisyon dan ankadreman home and away.

Atraver NSC, Gouvernman in osi finans sport pou tou dan bann distrik, atraver bann rankont sport rezyonnal, sport pou tou bann group laz trwazyenmaz, lazenes, zanfan e osi bann group partikilye paregzanp zanfan avek obesite e pour sa nou’n depans R185,000.

Mr Speaker apard ki sa ki mon’n mansyonnen atraver Departman Devlopman Kominoter, Gouvernman in osi donn sipor bann lekip ki anrezistre avek Biro LadMinistrasyon Distrik avek lobzektif pou ede devlop bann sport, devlop bann klib e donn akse bann klib avek konpetisyon pou asire ankor ki nou kontinnyen propaz sa filozofi, sa politik donn tou zenn akse avek sport e osi promouvwar en stil lavi an bonn sante.

Sa lannen depans ki’n fer in ariv en sonm anviron R2 milyon, sa i enkli osi transport, lasirans e fre lasirans e osi lanrezistreman pour bann tim.  Dan sa alokasyon Mr Speaker distrik i osi ganny R4,000 sakenn pou devlop sport an zeneral.  An plis ki sa Mr Speaker Divizyon Lazenes i osi met anviron R125,000 divize par 25 distrik ki nou annan a dispozisyon travayer oubyen klib lazenes koman en kontribisyon pou organiz aktivite lwazir, edikasyonnel, rekreasyonnel e sport dan bann distrik.  Lo nivo nasyonal apard sibvansyon ki Gouvernman i donnen, bann Federasyon zot elev zot prop fon.  Parfwa zot ganny led avek kominote Olympic e parfwa avek Federasyon enternasyonal pour sa disiplin sportif.

 

HON TERENCE MONDON

Anvi nouvo defi ekonomik ki nou pe pei i bezwen fer fas avek, eski Minis i kapab enform nou Lasanble si son Minister pou organiz sa sanpyonna atletik pou kontinan Lafrik ki nou ti’n prevwar pou lannen prosenn e si son Minister in komans fer depans dan kad preparasyon bann atlet.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker mon’n koz bann zwe spesyal ki parfwa ganny organize e lannen prosenn wi nou ti’n ganny aprose par kon-Federasyon Afrik atletik pou organiz avek en Junior Athletic Championship ki ti’n ganny schedule pou fer an Zilyet lannen prosenn.

An total nou ti pou bezwen R7 milyon Roupi.  Sa ki nou’n kapab raise atraver Major Games Sponsorship Fund i R1.5 milyon.  Nou’n ganny pledge pou ankor R2 milyon pou fer nou en total R3.5 milyon e nou short par R4 milyon.  Kon-Federasyon atletik Afriken in osi pou donn en kontribisyon 150,000 Dolar.  Me sa larzan ki kon-Federasyon Atletik Afriken in donnen nou pou bezwen pey transportasyon, lozman e lezot depans – bann refri, bann zofisye e en atlet par bann pei ki pe vin partisipe.  Savedir sa 150,000 Dolar deswit in fini.  So avek en sitiasyon parey nou’n diskite, NSC ansanm avek Federasyon atletik e nou’n enform kon-Federasyon Afriken Atletik ki anvi en tel sirkonstans e sitiasyon, Sesel malerezman pa pou kapab host sa e nou’n enform zot e zot pe fer laranzman pou en lot pei Lafrik kapab host sa konpetisyon.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis dan kad larzan dedye par Gouvernman sak lannen pou bann Federasyon e devlopman sport dan sak distrik, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble lefe ki Gouvernman pe donn sibvansyon bann Federasyon sportiv, a ki lenstans ki son Minister i egzers swivi lo bann depans ouswa lo bann desizyon ki bann Federasyon zot pran anvizavi bann tim distrik dan le bi pou ankouraz plis sa devlopman sportiv dan distrik lefe ki ozordi nou vwar ki tim Agreecks baze lo en desizyon arbitrer ki’n ganny pran nou’n…

 

MR SPEAKER

Onorab kestyon.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker dan sport parey dan lezot domenn i annan bann diferan reglemantasyon, regilasyon, bann lord ki bezwen ganny swiv par tou ki deside antre ladan menm parey i pou bann Federasyon, i pou bann klib, i pou bann lekip nasyonal e sa i bezwen ganny swiv par tou depi zwer, depi managers, depi bann coach.  Mon krwar mon’n vin isi nou’n koz lo disiplin dan sports si nou oule kapab ariv a en serten nivo.

Wi, Gouvernman i egzers serten kontrol atraver nou odit bann kont akoz Gouvernman i annan serten sibvansyon ki i donnen apre atraver sa liezyon ki NSC i annan avek Federasyon i annan toultan sa dyalog ki  pran plas pou gete kimannyer nou kapab amelyor sa relasyon, e gete kimannyer nou kapab fer keksoz pli byen dan lentere bann zenn, bann sportif e osi sa sport an zeneral.

Desizyon ki’n ganny pran, i annan toultan en channel ki ou kapab appeal kont en desizyon ziska ler ki ou ariv a en desizyon final me selman parey ou konnen Gouvernman pa kapab entervenir dan bann desizyon en Federasyon akoz zot tou zot konnen ki lesey serten Gouvernman dan larezyon oubyen dan Lerop, oubyen dan lemonn pou entervenir dan zesyon serten Federasyon i kapab ban sa pei from partisip dan bann konpetisyon enternasyonal.  So i annan sa bann relasyon ki’n etablir avek bann Federasyon, i annan bann sipervizyon ki nou fer lo bann kont ki nou fer – lo kont bann Federasyon ki nou donn en serten sibvansyon e osi i annan bann dyalog ki nou mentenir lo nivo sak Federasyon e osi lo nivo komite Olympic Nasyonal.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker eski Minis i kapab enform nou Lasanble konbyen eski son Minister, oubyen NSC, oubyen Federasyon volleyball pou kontribye pou bann klib ki pe al partisip dan Konpetisyon Volleyball Sanpyon Losean Endyen ki pe al fer Sesel byento.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker volleyball i annan en sonm larzan ki mon’n mansyonnen i gannyen e nou’n toultan demann avek bann Federasyon e osi avek bann klib apard bann sibvansyon ki zot gannyen atraver Federasyon oubyen atraver distrik ki i annan en zefor pou elev fon.  Mon’n dir i annan en zefor ki ganny fer.

Ler i annan enn pti larzan nou ede, e Onorab De Commarmond i konnen e lezot Onorab osi i konnen ki ler i annan bann konpetisyon ki fer dan ka ki in nonmen dan larezyon, Departman Devlopman Kominoter, NSC i donn en sipor ler parey mon dir, i annan sa pti larzan.

Kot i konsern sa lannen mon napa en demann ki’n arive kot Departman Devlopman Kominoter me le moman ki i arive i ava ganny konsidere dan lespri e dan tradisyon ki sa i ganny fer toulezan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker swivan kestyon siplemanter Onorab Mondon, mon ti ava kontan osi demann Minis si Jeux des Iles i mazinen pou ganny fer Sesel parey in ganny prevwar.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker mon’n dir taler ki pou African Junior Athletics Championship nou’n deza annan R1.5 milyon ki’n fini raise, nou annan en pledge R2 milyon ki nou’n ganny lenformasyon lo la, so en total R3.5 milyon nou konnen ki nou pou kapab gannyen ziske Out lannen prosen e deza ler ou fer bann kalkil pou organiz Jeux des Iles 2011 nou’n estimen i pou kout nou anviron R35 milyon.  Nou pe diskite avek bann partener pour nou kapab gete ki desizyon ki nou pou pran e bann konsiderasyon ki devan nou se bann fasilite sportif ki annan dan pei.

Eski nou pou bezwen reabilite bann serten fasilite?  Eski nou pou bezwen konstrir nouvo fasilite?  Eski nou pou kapab ganny plis sibvansyon?  Eski nou pou kapab ganny plis sipor avek Sekter Prive ataver sa scheme ki ganny lanse?  Eski nou pou kapab ganny sipor avek lezot Federasyon oubyen bann body enternasyonal pou nou kapab raise pou kapab ariv sa R35 milyon.

Ziska la ozordi en desizyon final pa ankor ganny pran me selman mon plito krwar ki si nou fer zwe, nou pou fer li en lesel ki pou reflekte bann sif ki nou annan la e pou reflekte nonm sif ki nou pou kapab resevwar, mon pe koz la vilaz, zot a mazinen ki pou Jeux CJSOI nou ti servi vilaz lo zil Perseverance, nou bezwen pran tousala an konsiderasyon ler nou pran en desizyon finalman.  Me selman mon pa dan en pozisyon la pou dir ki nou pa pe organiz Jeux des Iles 2011, nou ankor an diskisyon avek tou bann partner enkli Komite Enternasyonal Des Jeux kot nou bezwen kapab deside pou vwar nou sitiasyon ekonomik, larzan ki nou’n gannyen avek sekter prive atraver sponsorship e osi larzan ki nou kapab raise avek lezot Lorganizasyon Enternasyonal avan nou fer en desizyon.

 

HON GERVAIS HENRIE

Kestyon pouR Minis se avek Reform Ekonomik ki Gouvernman pe antreprann avek IMF, eski Minis i kapab konfirmen si sibvansyon ki Gouvernman i donn bann Federasyon i enn bann landrwa kot pou ganny koupe alavenir.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker wi nou konsyan poudir i annan sa progranm reform ekonomik ki IMF pe travay avek Gouvernman Sesel e parey in ganny anonse, nou pou bezwen re-priyoritiz nou bann proze, nou bann bezwen.  Me selman mon krwar sibvansyon ki Gouvernman i fer dan sport i pa zis en depans me en lenvestisman me i osi en fason pou kapab devlop parmi bann zenn, nou tou nou ava tonm dakor si nou get sa R6.31 milyon an total ki ganny sibvansyonnen pou sport atraver diferan nivo, NSC, pou bann Federasyon, Departman Devlopman Kominoter atraver bann tim ki anrezistre avek distrik, enn pti larzan pour devlop spor dan distrik, bann larzan ki Divizyon Lazenes i depanse pou devlopman spor parmi lazenes i ede tous en gran kous nou popilasyon e donn zot serten skills, devlop dan zot serten valer e retir zot dan bann move semen.  So dan sa sans mon krwar i reste enportan ki nou kontinnyen envestir dan spor pou devlopman lazenes e osi pou devlopman en popilasyon sen me nou bezwen vwar lo ki nivo sa i pou pran plas.  Once ki Minister Finans in fini fer alokasyon Bidze pou spor pou 2009 nou ava ganny sans vwar e baze lo sa alokasyon nou ava get bann kriter e nou ava fer alokasyon.  Me selman mon pa krwar ki Gouvernman i pou retir en sibvansyon total pou Devlopman Spor akoz i en lenvestisman, en kontribisyon enportan ki i annan retonbe dan devlopman ekonomik pei endirekteman.

 

MR SPEAKER

Kestyon 173 Onorab Pierre

 

HON DAVID PIERRE

Mr Speaker eski Minis i kapab enform sa Lasanble si zot annan okenn plan pou konstrir en court petanque lo sa sit obor Greenwich multi-purpose court Mont Buxton.

 

MINISTER MERITON

Mr Speaker Mont Buxton i annan en court petanque kot Villa Karoutsou.  Sa i en teren ki demann serten pti travay pou amelyor son kondisyon akyel.  I demann fer en drenaz apre nivle teren en pti git.

Biro LadMinistrasyon Distrik an kolaborasyon avek klib petanque Mont Buxton pe antreprann sa travay.  Sa teren obor multi-purpose court Greenwich i pa konvenab akoz i en landrwa ki dimoun i monte desann, i en semen kot dimoun i pase.

Poulemoman in napa okenn demann pou en lot teren petanque dan distrik Mont Buxton.  Mr Speaker pou le moman nou pa pe vwar ki nou pe adres sa size.

 

HON DAVID PIERRE

Mr Speaker eski Minis i kapab donn nou en letan as to kan zot ekspekte fini fer sa bann travay lo sa existing court e dezyenmman dir nou si zot bezwen lalimyer, e si wi kan eski bann zwer petanque Mont Buxton i ekspekte ki sa pou ganny finalize.

 

MINISTER  MERITON

Mr Speaker dan 3 semenn a 1 mwan nou ava’n fini avek sa pti travay renovasyon.

Kestyon lalimyer mon pa konnen me selman annou ankouraze pou nou servi – ler nou fini travay pou nou fer nou spor, dan Sanmdi pou nou fer nou spor otan ki posib kot nou kapab pa servi lalimyer, otan ki posib mon dir nou kapab fer li.

 

MR SPEAKER

Kestyon 174 Onorab Prea.

 

HON NICHOLAS PREA

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis ki rezon ki sa de flood-lights lo court kot lekol Bel Ombre i reste alimen tou lannwit ziska bomaten, konbyen i pe koute?  Lekel ki pe pey sa Bill?

 

MINISTER MERITON

Sa de flood-lights i la pou de rezon.  Premyermman i pou benefis bann zenn ki servi sa court e zwe football ziske en pti pe tar.  Tou le swar bann manrmay i rankontre parler ziska dan 7.30 diswar.

Dezyenmman Mr Speaker sa de flood-lights i osi pou sekirite lekol, i donn bon lekleraz.

Mr Speaker sa de flood-lights i konekte lo sirkwi lekleraz semen, i servi en sistenm lalimyer energy saving e tre ekonomik.  I konsonm menm kantite kouran ki lalimyer lo poto.  Aktyelman sa de flood-lights pe servi anmwayenn 50 kilowat er par mwan, ki ariv anviron R100 par mwan.  E tou fre i tonm lo PUC.

 

HON NICHOLAS PREA

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis ki dernyen fwa, apard yer swar, ki dernyen fwa ki bann zenn in pratik sport ziska tar lo sa court e ki rezon – Minis in dir ki dezyenm rezon i servi pou sekirite lekol, me ki rezon ki bann lalimyer sekirite kot lekol i kontinnyen reste alimen anmenmtan ki sa bann flood-lights osi i alimen.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Ki zour apard ki yerswar?

 

MR SPEAKER

Non mon krwar ki premye parti kestyon Minis sa i pa ou, reponn plito……..

 

MINISTER VINCENT MERITON

Sa ou avek ou bann dimoun dan distrik.

 

MR SPEAKER

Dezyenm parti Minis.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Dezyenm parti mon’n dir i donn lekleraz adisyonnel pou fer sir, akoz gete, konmela ozordi kot ou lakaz, kot bann propriyete piblik dimoun i vin kase, so sa i donn lekleraz adisyonnel pou fer sir ki bann vwayou pa vin kas lekol.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis si son Minister i okouran ki i annan pa mal labi an sa ki konsern litilizasyon bann flood-lights dan bann venue sportif e Bel Ombre i pa sel distrik kot i annan sa perceive labi, Anse Etoile osi i annan en flood-light ki reste alimen preski tou lannwi lo multi-purpose court si sa i leka, ki Minister pe fer pou rektifye sa bann problenm labi ki annan dan bann landrwa kot i annan.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker mon krwar an zeneral NSC e Gouvernman osi pe travay kimannyer ki pou kapab redwir kou an sa ki konsern lalimyer, bann lekleraz lo bann sit sportif.  Sef Egzekitiv NSC in les mwan konpran ki in antre an diskisyon avek Federasyon Football pou gete kimanNyer nou kapab redwir kantite letan ki nou servi lekleraz lo bann stad.  Komans bann match pli boner e en rediksyon sa sistenm lekleraz ki nou annan lo bann stad i pa parey sa sistenm energy saving ki annan lo poto lalimyer dan sirkwi lekleraz semen parey dan sa ka Bel Ombre ki lobze kestyon.  So laba i konsonm bokou plis, mon napa sa sif lo konbyen i konsonmen me selman i bokou plis.  Nou pe travay avek bann Federasyon pou kapab redwir sa.

Lo nivo distrik i annan osi diskisyon ki’n komanse avek bann lekip ki servi bann fasilite distrik pou swa met en bwat ki ou kapab met coin ladan oubyen ou kapab met en switch e osi ganny serten kontribisyon avek bann klib ki servi sa fasilite pou kapab kontribye ver peyman bann bill ki vini kot PUC.

 

MR SPEAKER

Kestyon 175 Onorab Prea.

HON NICHOLAS PREA

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis ki desizyon son Minister i pran ler en DCC pa pe fonksyonnen dan serten distrik.

 

MINISTER   MERITON

Mr Speaker statistik ki sekretaryat devlopman kominoter in resevwar sorti kot bann distrik, i montre ki bann meeting DCC dan bann distrik pe ganny fer e ki nivo partisipasyon i satisfezan.  I touzour annan enn de ka kot serten manm pa kapab asiste pou en rezon oubyen en lot akoz serten lanpesman.

Nou annan en sistenm an plas ki bann DA i ganny demande pou swiv e dapre standar ki’n ganny etablir zot bezwen fer en meeting DCC tou le 2 mwan. Bann prezans i ganny rikorde e i annan swivi.  Dan ka kot i evidan ki en manm pa fer zefor oubyen i pa kapab vin meeting i annan formalite ki ganny fer an konsiltasyon avek sa manm pou li ganny ranplase si i neseser.  Bann DA dan distrik i konn prosedir pou swiv e mon’n ensiste avek zot ki bann meeting DCC pa ganny fer dan Mardi akoz bann MNA zot zot isi pe travay dan Lasanble Nasyonal.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker mon ti a kontan ki Minis i pran sa lokazyon pou li eksplik Lasanble kimannyer bann manm i ganny swazir, nominen oubyen elekte pou vin lo DCC e osi eksplik avek Lasanble ki rol Minis limenm dan deside ki kalite travay DCC i fer, si i mars avek MNA, si i al vizit distrik avek MNA oubyen i pa ale, si i annan en relasyon diferan si en MNA i SNP oubyen MNA SPPF.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker mon krwar i fer pros dizyenm fwa mon vin isi pou reponn sa kestyon me mon a dir ankor enfwa.  District Community Council oubyen DCC i enn parmi sa 3 striktir ki egziste lo nivo distrik pou fer sir ki keksoz i marse.  DCC, District Community Council i en lavwa bann saz lo nivo distrik.  I en lavwa bann saz ki sorti lo nivo bann sou distrik, ki konn nou sou distrik, ki konn dimoun dan sou distrik, ki konn defi dan sou distrik, ki konnen kimannyer i pou kapab donn en sipor avek LadMinistrater Distrik pou kapab lo son nivo anmenn sa lo nivo district team oubyen lo district social committee kimannyer pou adres sa bann size.

DCC i en landrwa kot nou koze, nou eksprim konsern, DA i note, apre i pas li avek de lezot lebra.  Sa 2 lezot lebra, se district social committee, se en groupman tou bann dimoun ki travay lo en baz volonter dan domenn zanfan, lazenes, lafanmiy, trwazyenm az, dezabilite, spor, mansyonnen ankor kot tou dimoun i adres bann size ki pe afekte devlopman distrik lo en baz prevansyon.

Devlop bann Progranm Lazenes, mon’n koz lo la taler diferan organizasyon i donn enn pti larzan, NSC i donn en pti larzan. Progranm trwazyenm az, pou devlop bann progranm ki devlop sa partenayat trwazyenm az avek lazenes.  Devlop progranm lafanmiy e zot vin ansanm.  Si i annan en serten size ki tous district social committee ki’n leve lo DCC then DA i donn sa lo DSC e zot travay avek.

Dezyenm lebra se District Team.  Sa pti Gouvernman dan distrik kot DA ki Chair ankor kot i asize avek reprezantan depi Land Transport, depi sanniter, la Minis i la, lasante, bann klinik….

 

(Interruption)

 

MINISTER VINCENT MERITON

Non pa MNA, MNA pa dan Gouvernman li, mazinen separasyon pourvwar dan nou sistenm Prezidansyel Onorab. Mazin byen sa, nou ti koz la e nou pa kapab prezan tonm dakor lo en keksoz e apre pas par laport deryer pou undo that

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab Order.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Espere, pa eksite.

 

MR SPEAKER

This is Question Time ou pe rod lenformasyon, pa en letan pou ou antre an diskisyon avek Minis.  Minister ou kapab proceed.

 

MINISTER VINCENT MERITON

So lo district team i annan en reprezantan tou bann Lazans dan Gouvernman e zot pran sa bann size e  anmenn dan zot Minister oubyen zot Lazans respektiv e rod aksyon, rod solisyon.  Petet pa tou ki kapab ganny fer deswit me i annan en travay, i annan en swivi ki ganny fer, i annan en priyoritizasyon ki ganny fer ki ler son tour in arive sa pti git resours ki nou kapab annan, met dan sa proze, dan sa distrik e fer li arive.

District Community Council i en lenstans bann dimoun saz, en lestans kot bann dimoun i voice zot konsern, voice zot aspirasyon devan pou permet dan distrik annan en lespas kot dimoun i kapab koze – Nou’n donn li en sans pou koze.

 

MR SPEAKER

Ok Minis fini?

 

MINISTER MERITON

So mon ava ankor ennfwa fer sir, mon’n dir taler dan mon larepons sibstansyel, mon’n ensiste avek bann DA ki nou pa fer meeting Mardi ler nou bann Koleg MNA pe travay dan Lasanble.  Fer meeting en lot zour kot zot osi zot kapab partisipe.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis si dan son lalis lo bann distrik ki pe fer zot meeting DCC Anse Etoile i osi ganny note koman enn kot i annan bann meeting regilye.  E eski Minis ti ava kapab dan sa ka enform ladMinistrasyon Anse Etoile lekel MNA sa distrik pou ki li osi i ava kapab ganny envite.

 

MR SPEAKER

Mon mazinen ki DA Anse Etoile i konnen lekel MNA Anse Etoile, i pa bezwen Minis fer sa…

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Parske zanmen i envit MNA.  Alors kekfwa Minis ti ava enform li lekel.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Onorab mon’n note e mon a pran aksyon neseser.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Katriyenm fwa ou note.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Minis ki arive dan bann distrik kot DCC i fonksyonnen e tou dimoun i ganny envite me i annan bann serten dimoun ki pa attend meeting.  Ki ou Minister i fer dan sa…

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mon krwar nou dan en laspe nou diskisyon, nou negosye.  Parler si i annan serten lanpesman, nou konpran. E mon krwar parey mon’n dir dan en rankont bann dimoun saz tou dimoun i azir koman bann saz e si i annan en dimoun vreman ki i annan en lanpesman ki i pa kapab then nou diskite avek li, nou ranplas li par en lot dimoun egalman dan sa sou distrik, ki konn sa sou distrik, ki konn defi sa sou distrik, ki konn dimoun sa sou distrik.

 

MR SPEAKER

176 Onorab Adonis.

 

HON BERNARD ADONIS

Minis avek bi pou redwir bann aksyon ilegal ki ganny komet dan simityer, eski Minis responsab pou Devlopman Kominoter i kapab enform nou Lasanble si son Minister i annan lentansyon kontinnyen avek travay fencing simityer Mont Fleuri ki t’in deza komanse en bon pe letan pase.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker mon konsyan sa bann problenm ki arive dan simityer e sa bann aksyon ki ganny komet.  Dimoun i vol fler, i vol vaz a fler lo latonm, zot pas dan simityer pou al kas lakaz dimoun e vole dan lakaz dimoun.  Mon konsyan ki i annan nesesite pou en bon fencing sirtou kote simityer ki bord avek semen Belvedere.  Me ozordi sitiasyon Bidzeter pa permet nou antreprann sa travay.  Ki nou pe konsantre lo la la se repar miray ki egziste, krepi li enpe e donn li en lot kours lapentir.  Lemoman ki Bidze i ava disponib then nou ava konsider antreprann sa travay.

 

HON BERNARD ADONIS

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis si son Minister i okouran ki serten bann latonm ki trouve dan balizaz simityer i deza trouve lo serten propriyete prive e si sa i leka eski son Minister pe fer okenn keksoz pou rektifye sa problenm.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Wi Mr speaker mon okouran e nou pe travay a’n etwat kolaborasyon avek divizyon survey.  Annefe lenformasyon ki mon’n gannyen sorti kot burial unit i montre pou dir i annan de propriyete.  Enn kot i annan 6 latonm ki tonm dan balizaz e en lot propriyete ki 10 latonm ki tonm dan balizaz.  So, i annan en travay ki pe ganny fer ant mon Minister, Divizyon Survey avek bann propriyeter konsernen pou kapab rod en solisyon amikab pou tou.

 

HON REGINA ALCINDOR

Eski Minis i kapab dir nou ki proporsyon later ki reste Mont Fleuri kot simityer pou anter le mor, silvouple.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker nou pe kontinnyelman travay pa zis dan simityer Mont Fleuri me osi dan tou bann lezot simityer pou nou kapab met a dispozisyon bann fanmiy ki perdi en manm zot fanmiy pou lanterman pou kapab ganny lespas pou fouy trou e pou antere.

Nou pe antreprann en proze kas bann ros ki nou santi i pa pou afekte bann lezot latonm ki obor pou donn plis lespas.  Nou pe osi an diskisyon avek bann propriyeter prive pou kapab ganny bann bout later an plis.  Nou pe osi travay lo de proze, enn crematorium avek mausoleum pou kapab donn alternativ kimannyer pou kapab dispose avek bann remains.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek nou ki’n arive avek sa propozisyon ki ti ganny aksepte par Minis Finans lannen pase letan i ti pe prezant Bidze kot netwayaz bann simityer ki atase avek bann parwas ti pou osi ganny fer avek son Minister.  Eski sa pe ganny fer la pou le moman oubyen eski zot pe okip zis bann simityer Gouvernman.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Ler ou dir atase avek son Minister, Minister Finans ou pe dir?

HON WAVEL RAMKALAWAN

Non, non, atase avek Minister ki ansarz simityer.  Par egzanp simityer atase avek en legliz, oke, Anse Royale i annan simityer Gouvernman apre i annan simityer atase avek legliz me, sorry Mr Speaker mon pe zis eksplik sa Minis.  Minis Finans ti dir ki Gouvernman pou antreprann netwayaz tou bann simityer so mon pe demande si sa progranm i deza anplas.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker mon satisfe avek lapropte dan simityer, zot tou mon krwar zot in fer letour, zot in vwar kimannyer zot simityer i enn bann simityer pli prop dan larezyon.  Zerb i ganny byen antretenir e Mr Gappy avek son tim pe fer en bon travay pa zis Mont Fleuri me osi Praslin, La Digue e osi dan bann parwas.  Kot i konsern sa kolaborasyon avek bann simityer prive ki ou pe dir, nou pou bezwen vwar kimannyer sa travay pe ale e mon ti a kontan en kestyon pli spesifik i ganny poze lo la an vi ki i pa ti form parti kestyon sibstansyel.

 

MR SPEAKER

Ouswa ou fer en follow up avek Minis Finans limenm.  Bon nou’n ariv lafen Question Time e nou a remersye Minis e ekskiz li parmi nou.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker permet mwan kas lareg, be nou’n fer sorti lenvitasyon pou Festival Kreol mon ekspekte tou dimoun i rann larepons atan e mon ekspekte aste enpe tiket avek nou pou kapab anbelir sa festival..

 

MR SPEAKER

Non Minis la pa ler pou fer fundraising. Question Time in fini……  Nou annan nou en first reading.

 

THE CLERK

This Act may be cited as the Petroleum Taxation Act 2008.

 

MR SPEAKER

Nou ava al lo dezyenm travay pou ozordi e sa se Social Welfare Bill, 2008 e Bill pe ganny prezante par Minis Lloyd.  Mon a ganny en Mosyon for second reading.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker mon move ki Social Welfare Bill, 2008 i ganny lir en dezyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonn sa Mosyon.

 

HON WILBY LUCAS

Mon segonn Mosyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mon ava demann Minis pou entrodwir son Bill.

 

MINISTER MARIE-PIERRE LLOYD

Mersi Mr Speaker, bonzour e bonzour tou manm Lasanble.  Parey nou konnen in toultan Polisi nou Gouvernman pou asiste tou bann dimoun ki mwen fortinen dan nou pei e osi pou ed zot kapab ed zot menm.

Sa Proze de Lwa ki devan nou ozordi Social Welfare Bill, 2008 i annan bi fer sa ki son non i dir se etablir en Lazans pou Byennet Sosyal oubyen Social Welfare.

Sa Proze de Lwa i pa lo progranm lasistans sosyal an total, plito son bi spesifik se pou kree en nouvo Lazans ki pou permet Gouvernman kontinny asiste nou bann frer ek ser Seselwa ki vreman napa   mwayen pou zot kapab satisfer zot bann bezwen debaz.

Sa nouvo Lalwa i pou ranplas sa Lalwa Means Testing Board Act 1995. Diferans prensipal ant sa nouvo Lazans e sa Lazans – sa Means Testing Board se ki sa larzan pou lasistans sosyal ki sa Lazans pou zere i pou sorti direkteman dan fon piblik savedir i pou ganny li atraver en Bidze consolidated fund ki menm sa Lasanble tou le lannen i aprouve.  Lasanble Nasyonal pou annan en rol pou zwe pou determinen ki kantite larzan Gouvernman i met dan sa lasistans sosyal letan Bidze i vin devan sa Lasanble.

En lot diferans se ki sa nouvo board anba sa Lazans i pou annan en rol stratezik olye ki adMinistratif parey konmela.  Dan sa nouvo Lazans se Sef Egzekitiv ki pou annan en rol adMinistrativ set-a-dir board pa pou zwenn tou le semenn parey konmela pou determinen lekel ki ganny lasistans.  Sa se pou rol sa Sef Egzekitiv.  Sa nouvo Lazans i pou transparan, i pou pli efektiv e osi redwir labi e bann laplikasyon pou osi ganny adMinistre, mon espere, pli vit ki konmela.

Mr Speaker aprezan permet mwan pas lo sa bann proze delwa pli an detay.  Seksyon 1, 2 ek 3 i koz lo bann size preliminer parey son tit, definisyon, enterpretasyon e i dir ki Lazans byennet sosyal pe al etablir.  Seksyon 4 i fer referans avek konpozisyon sa boardBoard pou annan li 5 manm ki Prezidan Larepiblik pou apwente baze lo bann nominasyon ki pou sorti kot 5 diferan Lorganizasyon piblik ek prive.  Parey nou’n vwar i annan Minister ki responsab pou zafer sosyal, i pou nomin en reprezantan son Minister, Minister finans, Minister lanplwa zot osi zot pou nomin en reprezantan sorti dan zot Minister.

Sa ki nou dir Chamber of Commerce li osi i pou kapab nomin en reprezantan lo sa board.  Sosyete Sivil atraver LUNGOS pou osi kapab nomin en reprezantan.  Prezidan pou apwent enn dan sa 5 manm board koman Chairperson e manm sa bann board i ganny apwente pou 3an e zot kapab ganny re-apwente.  E si en manm board i demisyonnen Prezidan pou demann sa Lorganizasyon ki ti nomin sa manm pou propoz en ranplasman.

Prezidan i osi annan pourvwar pou termin lapwentman en manm pou diferan rezon enkli move kondwit.  Si en manm li i oule demisyonnen i bezwen enform Prezidan an ekrir.  Board pou zwenn omwen ennfwa tou le 2 mwan ouswa letan Chairperson Board i demann en meeting e pou board kapab pran  desizyon fodre omwen 3 manm i prezan, 3 dan sa 5.  E dan labsans Chairman bann manm i kapab apwent en dimoun pou chair zot meeting e board i lib pou determinen kimannyer i pou fonksyonnen lo en baz pratik.

Seksyon 5 i koz lo rol sa board e rol sa board se pou etablir sa bann mezir ou standar ki pou servi pou donn lasistans bann ki dan bezwen.  Tou le 6 mwan i pou revwar sa bann mezir e fer nouvo rekomandasyon si i neseser.  I pou etablir prosedir entern apropriye e fer bann Polisi pou Lazans kapab fonksyonn avek lefikasite.

Seksyon 6 i koz lo sa Sef Egzekitiv sa board e son sa egzekitiv pou ganny apwente par Prezidan pou en peryod 3 an e osi i kapab ganny re-apwente.  I pou responsab pou ladMinistrasyon sa Lazans, se li ki pou determinen si en aplikan i merit oubyen pa merit ganny  lasistans baze lo sa bann mezir ou standar pre-determinen par board ki mon’n koze avan.  Si i annan okenn konfli lentere dan legzersis son fonksyon, Sef Egzekitif i bezwen enform board e a mwen ki board i donn li lotorizasyon i pa sipoze partisip dan okenn desizyon kot i annan konfli lentere.

Sef egzekitif i asiste meeting board eksepte dan ka kot board i santi ki i pa devret la parey nou’n dir avan me Sef Egzekitif pa ganny drwa vote letan ki i asiz lo sa board.  Prezidan Larepiblik ki pou determin kondisyon travay e reminerasyon pou sa Sef Egzekitif.  Sef Egzekitif pou annan pourvwar pou apwent dimoun konpetan pou travay avek li, i pou annan drwa demann lenformasyon dimoun prive e piblik pou li kapab pli byen determinen si en aplikan i bezwen lasistans oubyen non.

Okenn dimoun ou Lorganizasyon ki ganny demann pou lenformasyon par sa Lazans i oblize donnen dapre sa Lalwa.  Sef Egzekitiv i kapab demann en endividi, en Minister oubyen en Lazans Gouvernman pou fer lenvestigasyon oubyen donn en rapor lo okenn size ki annan relevans pour en laplikasyon.  Savedir si i bezwen demann en lenformasyon Family Tribunal i kapab demande.

Seksyon 7 i koz lo finansman sa Lazans.  E parey mon’n dir avan larzan i pou ganny aprouve dan sa Bidze ki aprouve tou le lannen.  E   Lazans i osi kapab ganny koman donasyon en kado swa en endividi oubyen Lorganizasyon lokal ou etranze e sa bann larzan i pou ganny servi pou kouver tou depans sa Lazans.

Seksyon 8 ek 9 i eksplik lo son ladMinistrasyon sirtou lo nivo finansyel savedir sa Lazans i osi bezwen fer son kont, soumi son kont ek oditer e apre ekrir son rapor finansyel ki i pou donn Minis e Minis pou soumet kot Lasanble, sa pou fer tou lezan.

Seksyon 10 i definir lekel ki kapab fer en laplikasyon e sa i dir ki tou Seselwa ki annan plis ki 18 an, ki reste Sesel e in reste Sesel pou en minimum 11 mwan avan ki i fer son laplikasyon i kapab fer en laplikasyon pou ganny lasistans si i krwar ki son mwayen pa ase pou li zwenn son bann bezwen debaz.

Seksyon 11 i koz lo laplikasyon limenm.  Laplikasyon pou lasistans i ganny fer kot sa Lazans.  Apre konsiderasyon son laplikasyon ek tou bann sirkonstans sa aplikan sa Sef Egzekitif i a fer en determinasyon lo konbyen sa laplikan pou gannyen.

Seksyon 12 i en provizyon ki pou ed redwir labi akoz anba sa seksyon i fer kler ki lasistans pou ganny donnen pou en minimum 1an, e en dimoun ki pe ganny lasistans i bezwen montre ki i pe fer en zefor pou li kapab ganny en lanplwa otreman i pou aret ganny lasistans.

Seksyon 13 i eksplike ki lasistans pou ganny kalkile baze lo ladiferans ant mwayen ek bezwen debaz en aplikan e bann mezir oubyen weights ki  bann bezwen debaz pou ganny definir anba regilasyon ki pou ganny pibliye.

Seksyon 14, 3 konponan i ganny pran an konsiderasyon pou determin reveni en aplikan.  Se tou larzan ki antre dan sa lakour lo en baz regilye.  Swa en larzan oubyen an lezot form.  I osi enkli larzan ki en dimoun i kapab gannyen lo en lenvestisman kelkonk, i osi enkli si i annan byen, apard byen ki i pe servi pou son prop legzistans debaz ki i kapab ganny konverti an reveni, savedir si i  annan en lakaz i pa pe reste ladan, me i annan en lakaz ki i pe lwe, sa larzan ki i pe gannyen pou sa rent i kapab ganny servi koman en reveni, i pou ganny konsidere koman en reveni ki pe antre kot li.

Seksyon 15 i fer provizyon pou Sef Egzekitif donn en sel peyman dirzans, en sel fwa, sa vedir dan ka bann ki nou dir emergency.  Sa regilasyon ki pou ganny pibliye apre i a dir ki kantite larzan ki Sef Egzekitif pou kapab donnen dan sa fason e Sef Egzekitif pou kapab fer en lenvestigasyon si i bezwen dan en tel ka avan ki i donn sa larzan.

Seksyon 16 dan ka eksepsyonnel Se Egzektiv i kapab demande ki olye donn en dimoun larzan dan son lanmen, i kapab ofer li swa lazistans dan form servis ou menm komodite ki i pe rode direkteman san ki i tous larzan. Par egzanp i annan de ler ou kapab donn li enpe komodite, i annan de ler ou kapab donn li en servis si i bezwen en servis.

Seksyon 17 i protez board Sef Egzekitif e lezot travayer Lazans pou  tou aksyon ki zot fer an bonnfwa. Seksyon  18 i konsider tou dimoun ki travay dan sa Lazans koman travayer servis piblik e par kont tou bann Lalwa e regilasyon ki konsern travayer piblik i pou aplikab.  Seksyon 19 i dir ki si en dimoun i refize donn lenformasyon korek ler i pe fer son laplikasyon pou lasistans, i komet en lofans e i  kapab ganny kondannen 5mil Roupi ou menm i kapab ganny 1 an prizon.  E lakour i kapab demande ki larzan malaki dan sa fason  enformasyon i korek i ganny rann apard sa konviksyon sa kondannasyon ki nou’n dir.

Si en dimoun i ganny trouve koupab pou demann e ganny lasistans malapropo, son lasistans pou koupe.

Seksyon 20, Minis pou kapab  fer regilasyon pou fasilit lenplimansyon sa Lalwa e regilasyon pou osi determinen ki kantite larzan dan form lasistans pou donnen dan diferan sirkonstans.  Seksyon 21, de ki sa Lalwa ki nou pe dir Social Welfare Bill 2008 i vin anfors, sa Lalwa egzistan ki apel Means Testing Board 1995 pou nepli egziste, savedir i pou ganny ranplase.

Pou konklir Mr Speaker mon oule fer sorti ki parey nou’n dir toultan se Polisi Gouvernman pou ed bann ki mwen fortinen.  Sa Lalwa pe anvoy en mesaz for ki sa Polisi Gouvernman pou kontinnyen me anmenmtan nou oule responsabiliz nou popilasyon, sirtou bann ki ankor zenn e for pou zot rod en travay ou pou zot fer en travay.  Konmela parey nou konnen i annan en kantite travay dan pei, e avek tou sa bann lenvestisman ki pe annan, plis ankor loportinite travay pou ouver, nou vreman vwar li imoral e inakseptab pou en dimoun pa travay si i kapab e fye lo bann ki pe travay, anmenntan i osi imoral e inakseptab pou okenn sosyete pa ed sa bann ki pa kapab malgre ki i pe fer tou zefor son bann mwayen pa permet li ganny son bann nesesite debaz pou li viv dan en dignite.  Rol sa Proze de Lwa alors se prensipalman pou ed bann ki malgre tou zefor, pou ed limenm i napa mwayen satisfer son bann bezwen debaz.

Mr Speaker mon ti a voudre sezi sa lokazyon pou fer Lasanble rapel sa proverb Sinwanr ki dir, si ou donn en dimoun en pwason toulezour ou nouri li pou en zour, me si ou montre li lapes ou nouri li pou lavi.  E atraver sa Lazans nou oule pe anvoy sa mesaz, akoz ler nou dir vilnerabilite nou dir dimoun ki mwen fortinen, i annan diferan rezon akoz dimoun i mwen fortinen e parey nou’n dir si en dimoun i kapab e i annan lezot Lazans dan Gouvernman ki pou ede pour sa dimoun kapab swa ganny en lanplwa, swa fer lezot pti biznes, nou la, i en devwar pou nou ed li pou li kapab sorti dan sa vilnerabilite.  E parey mon dir nou konnen poudir i annan de dimoun ki li i pou vilnerab pou de diferan sirkonstans e nou atraver sa Lazans nou pe dir nou pare pou ed zot.

Mr Speaker, atraver sa Lalwa, nou pe dir ki nou rekonnet ki en sosyete e en Gouvernman responsab, i annan en devwar ed tou son pep. Nou osi rekonnet ki si nou kit en dimoun lo Welfare tou son lavi nou pa pe ed li pran son responsabilite personnel, nou pa pe ed li devlop li, devlop son potansyel dan en fason diny e nob.

Mon ti a kontan demann tou manm Lasanble alors pou siport sa Proze de Lwa, ansanm konman bann Politisyen responsab bann Politisyen ki annan lepep Seselwa a ker, pou kontinnyen ede, sansibiliz nou frer ek ser ki kapab travay pou zot al rod en travay  e donk fer zot kontribisyon dan devlopman nou pei.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Deba i ouver.  Mon annan en dimoun lo lalis, Onorab Joseph François.

 

HON JOSEPH FRANÇOIS

Bonzour Minis, bonzour Manm Onorab ek tou dimoun.

Mr Speaker permet mwan komans mon lentervansyon par donn 3 ka ki mon konnen i bann ka ki tou dimoun i rankontre dan bann distrik e nou rankontre zot ase souvan. Mon ka i lo mon distrik; en manman Mr Speaker, 50an i annan, i reste dan vilaz Karyol e i carer i annan li 3 zanfan, 14an, enn, lot i 11an e twazyenm i 9an, son Mr in mor an 2006 e kit sa madanm avek 2 loan pou li peye, en loan lakaz e en loan HIL.  Mr Speaker i pran sa madanm 4 mwan pour li ganny en led depi ler ki li in apply e letan i ganny en led, i ganny li R1400 e sa led i ganny  donnen pou son zanfan, pou lapenn ki zot papa in mor e sa R1400 i a penn  si sa madanm i kapab servi pou pey son loan, let alone ed son bann zanfan e dan dezyenm lannen sa led i redwir i vin R1200.

Mr Speaker dan en lot ka, en lot madanm 38an li savoyaz i reste Bodanmyen i annan 10an depi ler in paralize, e dokter in sertifye ki sa paralize i pou permanan. Means Testing Board in ekrir li e in dir li poudir son case i pou otomatikman ganny renew tou le zan, me ki nou vwar pou 2 lannen konsekitif, apre ki son 1an in depase, sa madanm pa pe ganny son larzan, i desann malgre in paralize permanan ek son lipye, i desann e i pran 2 mwan pou zot kapab remet li lo sa sistenm sekirite sosyal.

En lot Mr mon dernyen case, li i en dyabetik, son lipye in koupe, e li tou lezan i bezwen al revwar dokter pou dokter donn en sertifika medikal pou son means testing kapab ganny renew baze lo son kondisyon medikal, ki sipoze sanze me ki pa sanze toultan.

Mr Speaker mon pe donn sa rezon akoz i  3 realite ki nou tou bann MNA dan sa lasal nou bezwen viv avek oubyen sey ede pou adrese dan nou distrik lo en baz  preski tou lezour. Sa bann realite Mr Speaker, mon asire i pa sorti dan zis sa kote latab, lo lot kote latab dan zot distrik zot pe ganny egalman en kantite sa bann ka, i pa zis pou en parti politik, egalman tou bann siporter bann parti politik pa ganny eparnye avek sa bann ka.

Mr Speaker, i kler, i kler ki bokou, bann fot oubyen bokou bann delay in arive akoz sa board ki Minis in koz lo la, Means Testing Board ki ti vin an viger apre Lalwa 1985, ti tro adMinistratif.  Alor  ki nou nou oule, nou oule en kalite reform dan nou Sistenm Welfare ki pou anmenn plis efikasite, kot pou koup sa bann gran dele letan  kot pou tir birokrasi e kot pou ed selman bann dimoun ki vreman merite, nou oule en Sistenm Welfare ki son bann kriter i obzektif  e ki pou soulaz bann vre ka, bann dimoun ki dan vre bezwen. E se sa Mr Speaker, ki pe permet mwan siport sa proze delwa e se pou sela ki nou lo sa kote latab nou pou siport sa Proze de Lwa, e i mon swe pou tou dimoun, tou bann MNA dan Lasanble fer parey.

Mr Speaker nou tou ki la dan sa Lasanble e tou bann dimoun ki pe pey zot Sekirite Sosyal an deor i kont en Sistenm Welfare ki annan labi, en Sistenm Welfare ki pa toultan zis, en Sistenm Welfare ki mank serten transparans, mank serten profesyonnalizm e en sistenm ki annan en lekor me ki pa toultan annan en leker.

En Sistenm Welfare sosyal kot board pa aprouv en ka, me sa menm ka ki pas sanze, letan in ganny fer apel  kot Minis, la i ganny aprouve apre, e sa menm kalite ka Mr Speaker i pa anmenn bokou transparans ni bokou konfyans parmi nou bann dimoun.  En Sistenm Welfare ki en privilez plito ki en drwa kondisyonnel i sa sistenm ki Minis, i sa sistenm ki nou Gouvernman e sa sistenm ki nou tou nou anvi sanze ozordi.

Sa proze delwa ki la devan nou i oule etabli en Lazans dan nou pei, pou adres welfare sosyal oubyen lasistans sosyal parey Minis in dir nou, bi sa Lazans se pou ofer lasistans sosyal bann dimoun ki napa ase mwayen pou mentenir zot ek zot fanmiy an dot mo bann vre dimoun ki vilnerab ki pou en rezon valab zot kantite reveni ki pe rantre kot lakaz i pa ase pou soutenir zot bann depans toulezour.

Mr Speaker mon pou apel sa proze delwa ki devan nou en reform, en reform dan fason ki lasistans sosyal i ganny adMinistre e delivre dan nou pei, en reform ki menm si sa Lalwa ki devan nou i zis parey detrwa paz, e pe kree zis en Lazans, me son rezilta pou ase radikal, en rezilta ki pou sorti dan en sistenm kot Gouvernman atraver son board Means Testing e en Minister ki ti pe kontrol sa  adMinistrasyon i sorti pou al kot en sistenm e en Lazans endepandan kot li sa Lazans endepandaman avek Gouvernman avek Minister pou pran desizyon lo si en dimoun  pou ganny means testing oubyen lasistans sosyal oubyen  non.

En reform kot bann kriter ki determinen si ou pou ganny lasistans i ganny pibliye, e proteze anba en Lalwa kot tou dimoun i a konnen si i kalifye pou ganny asiste oubyen non.

Mr Speaker, konpozisyon sa board i tre enportan e i osi pe mark sa sanzman lo sa reform ki nou pe koz lo la, en board ki Minis in dir pour annan 5 dimoun, 3 sorti dan Gouvernman e 2 swa dan sekter prive oubyen dan sosyete sivil, i pou osi ede pou anmenn enpe plis transparans dan sa sistenm. Alors lasistans sosyal pou nepli ganny kontrole par  Gouvernman me plito par en Lazans  endepandan avek 3 dimoun sorti dan Gouvernman e 2 sorti dan sekter prive. E la parey Minis in dir zot pou ganny apwente pou en manda 3an.

Mr Speaker rol Prezidan Larepiblik viz-a-vi sa Lazans, lefe ki nou en welfare state sa i vedir kot sistenm welfare i sorti plito lo kote leta ki dan kote prive,  i fer ki larzan ki pou adres sa welfare sosyal i sorti konman larzan piblik oubyen parey nou  dir dan fon piblik e la Mr Speaker i tou a fe normal ki Prezidan ki li in ganny elekte par lepep i apwent son Chairman e answit i apwent son Sef Egzekitif pou sa board, pou sa peryod 3an parey seksyon 4 dan sa Lalwa pe dir nou.

Lo non lepep, anba seksyon 5 Prezidan i kapab retir en manm sa board selman si i santi ki sa manm pou bann rezon swivan tel ki i pe mal delivre son travay, i pe mal kondwir oubyen i pe komet en lofans, i an kontravansyon avek sa trust ki’n ganny donn li pou fer sa louvraz, me pa pou okenn lezot rezon.

Anba Seksyon 6, Prezidan dan son kapasite koman Sef Leta li osi anba sa Lalwa i annan manda pou apwent parey mon’n dir sa Sef Egzektif ki li i pou travay direkteman avek sa board, e non pa avek Gouvernman.

Sa sistenm means testing ki mon’n koz lo la ki’n vin an viger apre Lalwa an 1995, i ti annan li en prosedir ki parfwa i pa ti akseptab, prosedir se ki en dimoun ki santi i bezwen serten lasistans i vin dan en distrik i vwar sa ki nou apel en clerk sorti kot Social Affairs, la i ranpli li en form, i atas son bill elektrik, son bill delo, son payslip oubyen okenn resi pou okenn loan ki li i annan.  La en transpor plitar dan la semenn i kolekte sa form, i anmenn sa form kot headquaters kot la en lot dimoun i verifye sa form  pou gete si i konplet.  Answit sa i ganny pase avek en zofisye pou investigate e fer rekomandasyon lo sa form.  Sa menm form ek son rekomandasyon i ganny soumet avek en board ki li i anba Minister Finans sa means testing board e la sa board i pran desizyon si i pou aprouve oubyen si i pou rezet sa aplikasyon.

Menm sa Mr Speaker, desizyon sa board i ganny retournen dan en lot Departman ki Departman Sosyal e laba en let i ganny ekrir pour  sa dimoun. Sa let, si sa dimoun pa pou gannyen i ganny anvoye dan distrik e distrik i pran kontak avek sa dimoun e la i dir li i pa pou gannyen, e si i pou gannyen i ganny kriye lo radyo, i dir li raport lasanm limero 10 Oceangate House.  Sa  dimoun letan i pa’n gannyen premye landrwa ki i taye dan bokou ka, i tay kot son MNA oubyen i ekrir Minis.  I dir ek Minis i pa normal i pa’n gannyen, i byen bezwen sa lasistans e dan serten ka Minis i re-anvoy sa let kot board e board i donn li.

Mr Speaker, sa prosedir ki mon’n koz lo la, dan serten ka ki mon konnen, annefe dan plizyer ka ki mon konnen i kapab pran 3 mwan pou en dimoun kapab ganny en tel lasistans e dan sa bann ka i serten dimoun ki dezespere.  Mr Speaker parey ou’n vwar sa sistenm definitivman i tro dousman, sa sistenm pa neseserman toultan transparan, akoz Minis pa neseserman fer sanzman avek sa ka, me ka i kapab ganny aprouve.  Sa sistenm i pa neseserman pe fonksyonn anba en Bidze, e alor son accountability i pa neseserman toultan kler e alor nou tou ki la, sirtou mwan mon tre satisfe ozordi ki nou’n ganny nou oubyen nou pe ganny propoze pou en lot sistenm.  En lot sistenm ki pou met bann pli bon kriter e en lot sistenm, ki pou retir retar.

Dapre mon resesers Mr Speaker, mon’n aprann ki en Lazans  konpare avek en Minister, avek sa board ki ti la avan i devret pli efikas, i devret pli profesyonnel, i devret donn en lasistans dan en pli kourt dele letan, e Mr Speaker i devret pli zis.  Dan mon resers mon’n osi vwar en pti pe lo ki fason sa Lazans i kapab vin pli efikas, lo ki fason sa Lazans i devret donn larepons dan en pli kourt dele letan e dan ki fason sa Lazans i devret pli zis.

Mon’n aprann ki avek sa sistenm aplikasyon, ki sa Lazans pou propoze, aplikasyon i ganny ranpli dan distrik avek sa zofisye ki sorti dan Minister sosyal, i ganny computerized e i ganny otomatikman anvoye kot zot sistenm santral, e la, lo sa sistenm computerized, sa software i a permet zot balans avek sa bann weights ki byento ki pou vin dan bann regilasyon e en desizyon imedyatman i kapab ganny pran, i pa bezwen al lo en lot Minister, pou Sekirite Sosyal, Minister ki pe responsab means testing board pou zot letan zot zwenn enn fwa par semenn e i zis ki sa CEO i zis kapab pran en desizyon baze lo sa bann weights e rezilta ki sa computer i donn li pou si sa dimoun i merite oubyen si non.

E si sa i pou leka Mr Speaker, sa dimoun pa devret pe kapab ganny en larepons plitar ki 2 semenn, si sa i leka, sa bann weights i kler tou dimoun i konnen, i pa pou neseser annan en sistenm apeal kot Minis pou dir wi i bon donn li oubyen MNA pou lager pou en dimoun gannyen oubyen non. Sistenm  i ava kler, Lalwa i ava determinen, e anmenmtan i a protez sa bann weights ki egziste, e peyman i sipoze kapab ganny fer enn pti pe  pli vit.

Sa Mr Speaker i definitivman a mon pwennvi, i pou annan enpe plis transparans e accountability.  I pou annan en pe plis transparans akoz se nou bann MNA ki pou vot lo Bidze ki sa sistenm pou servi pou travay avek, e alor dan sa Lasanble pou bezwen ganny en rapor anyel parey seksyon 8 i ganny dir. Sa seksyon ek son fon pou bezwen ganny odite par oditer zeneral e dan menm lareg parey  tou bann lezot seksyon ki resevwar en Bidze avek Gouvernman i fer, e Mr Speaker olye ki  en board ki pran desizyon lo lekel ki pou ganny asiste e konbyen, la nou a vwar en Lazans endepandan e en sistenm kler anba en Lalwa ki ava determinen lekel ki pou ganny asiste e lekel ki pa devret ganny asiste.

Pou konkli Mr Speaker, en sistenm parey i devret osi  ganny enplimante oubyen ganny fer pou home care, savedir home carer. En sistenm parey osi i devret ganny fer pou bann bursary bann etidyan pos segonder.  Parler nou koman Politisyen nou tonm dan latrap dan en kwaze semen letan in ler pou nou fer desizyon. En desizyon reform welfare sosyal i tre sansib e parfwa i menm riske politikman. Mr Speaker, parfwa nou koman Politisyen nou pri ant desizyon popilis e desizyon serye ki neseser pou responsabiliz nou dimoun e fer nou pei marse.

Sa Proze de Lwa ki devan nou i reflekte en pa pou regle en labi dan en kote, e dan en lot kote pou vreman donn bann dimoun ki merite en servis esansyel ki zot bezwen, e alor mon oule demann tou mon bann koleg dan sa Lasanble pou siport sa proze delwa e donn sipor Minis e Gouvernman pou ki i ava annan en sistenm pli obzektif.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, letan mon’n ekout Onorab ki’n koze avan mwan, mon vreman nepli konpran keksoz.  Mon a dir ou akoz mon nepli konpran keksoz,  tou sa ki sa Onorab in dir lo bann kritik ki in fer avek sistenm welfare, letan nou dan SNP nou ti fer sa bann menm kritik, SPPF ti dir tou keksoz i ok e ki tou keksoz pe mars byen e napa bezwen pou sanz nanryen, pa neseser pou sanz nanryen.  Ozordi 13an apre ki means testing board i an egzistans depi 1995, ozordi Onorab i vini e i dir avek nou basically keksoz pa akseptab, keksoz pa’n bon e ki alor la aprezan li i kontan ki poudir keksoz pe sanze e la aprezan ki keksoz pou bon.

E pourtan Mr Speaker, nou tou nou’n vwar sa bann ka parey Onorab in monsyonnen, bann dimoun ki’n bezwen  lasistans me ki’n ganny anvoy isi, fer letour Ste Anne, retourn par Ile au Cerf e vin Mahe san ki zot ganny nanryen, nou’n eksperyans sa lo en baz regilye.  Onorab Charles paregzanp i konn tre byen ki parfwa mwan personnelman mon bezwen call li, pou dir avek li, dan son kapasite, dan son lot travay sey regarde silvouple ki nou kapab fer pou serten dimoun, senpleman akoz sa sistenm pa ti pe marse.

Me sa ki trist osi avek means testing se ki in ganny itilize pou rezon politik.  Zot kapab dir sa ki zot anvi me lasistans Sosyal in reste en size kontroversyel, menm si Minis in vini in dir avek nou ki progranm Gouvernman i reste parey pou asiste bann ki mwen fortinen, mwan mon anvi dir ki sa i kapab Polisi Gouvernman me malerezman dan legzekisyon sa Polisi in annan en kantite dimoun senpleman akoz zot kouler politik in diferan zot pa’n ganny ranmase dan sa safety net, zot in ganny pase, zot in ganny oubliye e zot in soufer.

Letan par egzanp Mr Speaker, en dimoun ki paralize lo en lili dan distrik Anse Aux Pins kot Onorab ki’n koz avan mwan – letan en dimoun dan sa sitiasyon i annan li en msye ki annan plis ki  70an ki li osi tou i bezwen pran swen avek son lekor, zot menas li pou li pran son carer senpleman akoz i en lot kouler politik, mwan mon apel sa en lenzistis grav, en lenzistis ki terib, en lenzistis ki enpardonab e pourtan sete parey Minis in dir, Polisi son Gouvernman pou pran swen avek bann ki pli vilnerab, bann ki  dan bezwen e la mon anvi dir ki malerezman in annan en kantite bann failures e wi i bezwen korize bann failures me mwan lafason ki mon vwar li i pa zis en  kestyon sanz non – SMB in sanz son non in vin STC me selman i  menm zafer. In annan en kantite sa bann zafer sanz non, e Mr Speaker, letan mon’n regard sa Bill mwan, letan mon regarde ki poudir ozordi i annan kantite Bills ki pe vin devan Lasanble e Gouvernman i pa pe vin kler avek lepep Seselwa, i pa pe vin kler avek nou dan sa Lasanble. Lo en kote ou annan ou serten Bills ki ou a krwar bann Bills kot pou annan difikilte parey  welfare, la Gouvernman i vini i koz anterm wi nou pou enkli Chamber of Commerce, nou pou enkli Civil Society me selman lo lot kote – e sa mon mazinen akoz Gouvernman li i deza konnen ki i pe al fer li, Gouvernman i deza annan son progranm parski Minis Finans ti vin dir avek nou letan nou ti koz ek li lo kestyon IMF i ti vin dir avek nou  ki poudir  keksoz pe al vreman sere pou isi pou laba, alors Gouvernman letan pe pas dan sa bann sitiasyon parey i rod, civil society i rod Chamber of Commerce – e sa plitar – mon pa anvi anticipate debate lo sa Human Rights Bill me selman zis konman en legzanp, letan i annan en lot size koman human rights la  Civil Society li i ganny kit deor li, e se zis lapwentman bann dimoun ki pou lo commission or whatever li i ganny fer en lot fason.

Mr Speaker sa ki mon pe sey dir in ler pou Gouvernman vin transparan, in ler pou Gouvernman vin kler, in ler pou Gouvernman letan i anmenn en Bill dan sa Lasanble vin donn nou bann vre detay, bann vre motif deryer e pran en lalinny ki konsistan parski la pou le moman nou pa vwar sa konsistans.

Ki plan Gouvernman? Letan nou pe regarde Mr Speaker sa agency, call it whatever board, agency ensidswit,  li i pou ganny en Bidze pour li run son travay.  Lekel ki determin Bidze? Se Gouvernman ki determin Bidze. Ki vedir si li Gouvernman i trouve ki poudir ok, la mon pou ser isi, mon Polisi se pou ser isi, pou koup laba, pou fer laz carer sorti 24 an pou li vin 35 minimum pou en dimoun vin carer, pou koup lo lakantite carers ensidswit, Gouvernman li deza li i pou vini i pou zis dir ek sa board la i la, ou annan ou en Bidze, tan. Savedir Gouvernman li in fini determinen. E si Gouvernman in fini determinen mwan mon krwar ki Gouvernman i devret vin koz pli kler avek nou parske finalman tou sa ki Onorab in koz lo la bomaten napa okenn garanti ki poudir tou sa bann keksoz pou aranze parski tousala pou depann lo Bidze sa ki Gouvernman limenm li i deside donn sa agency.  I napa nanryen spesyal ki pou arive e sa madanm ki ou’n nonmen, sa madanm 50an ki annan li 3 zanfan ki son dernyen zanfan i annan li 9an,  ki si sa ki pou sanze?  Parski i pa kler, Gouvernman pa ankor dir, e sa set en keksoz ki Gouvernman ki bezwen determinen ki si sa ki i konsider lalinny lapovrete, parski finalman dan sa Bill sistenm ki pe ganny servi i egzakteman parey sistenm means testing kot Gouvernman i vin avek lenpresyon ki poudir si  en dimoun i reste dan en lakaz  e dan sa lakaz sa bann lezot dimoun i travay e li sa dimoun i dan problenm, son ka i ganny konsidere non pa koman li koman en endividi me baze lo konbyen larzan ki rantre.

Larzan i kapab rantre dan en lakaz me si mwan konman en dimoun ki’n travay, ki’n pas dan serten difikilte, wi mon kapab pe reste avek mon frer, mon kapab pe reste avek mon ser, me nou tou nou konnen kimannyer lavi i ete ozordi. Mon frer avek mon ser  zot osi zot annan zot lot preokipasyon e alor mwan mon krwar ki poudir la dan sa ka keksoz i reste absoliman parey.  Mwan ki pe vin rod lasistans, pa vin regarde konbyen mon frer i gannyen. Sa ki mon frer i gannyen sa i apel pou mon frer be  mwan koman en dimoun ki’n kontribye, koman en dimoun ki’n travay regard mwan koman en endividi e mon krwar ki dan sa ka i pou reste absoliman parey, the paper work pou absoliman parey.

Onorab in mosyonnen kimannyer pran bis, desann isi, anmenn laba, ranpli form ensidswit i pou absoliman parey parske ou annan ou 25 distrik, i pou napa  en biro santral, i pou bezwen al ankor ennfwa dan dsitrik pou sa dimoun anmenn tou son bann form ensidswit.  Mwan mon krwar ki sel keksoz ki pe sanze, se kimannyer zot pe rod koup lakantite lasistans ki pou donnen, koup lakantite dimoun ki pou kapab resevwar lasistans. This is the only thing that is changing, apard sa, son non i vin absoliman parey SMB avek STC parey mon’n dir.

Mon krwar ki poudir nou annan nou en kantite keksoz  kler. Me anplis ki sa mon pa konnen si nou’n note ki poudir dan sa Bill i napa okenn formil pou en appeal ki poudir sa dimoun once ki son ka in ganny dealt with i pou napa okenn sans pou fer appeal. Ki sa body ki pe ganny set up la atraver son CEO and everything zot ki pou pran denyen desizyon final, napa okenn appeal ki ganny mansyonnen dan sa Bill.

Mr Speaker mwan mon krwar ki poudir sa size lasistans si in al tord parey Onorab François in dir avek nou se parski  in  annan tro bokou politik. Nou tou nou rapel letan bis sekirite sosyal ki donn lasistans ti ganny stasyonnen  dan bann diferan landrwa zis pe donn larzan. Nou tou nou rapel letan ki  manyer rafal eleksyon kart idantite ti ganny ranmase e dimoun ti desann anba kot Oceangate House e apre letan nou nou ti notifye Commonwealth apre sa zot ti dir Gouvernman li, SPPF li i anvi donn dimoun sa lasistans, Mr Ramkalawan ki’n al  raport sa avek Commonwealth e alors tou keksoz in koupe.

Bann Politisyen, nou konnen tou sa la, e annou pa  sey fer krwar – bann pti papye ki nek zis pase please assist sepa lekel.  Konbyen dimoun ki zis avan eleksyon in ganny lasistans  sosyal e apre eleksyon apre lasistans in koupe. Wi in annan labi e lekel ki’n fer tou sa  bann labi pandan sa bann 13an anba means testing? Se SPPF.

E alors ozordi  mwan mon kontan tande ki poudir la SPPF in deside ki poudir  lasistans – e byensir nou konnen poudir sa i vin anliny avek sa bann progranm ki pe ganny diskit lo la ki alors pou koup keksoz. Me selman Mr Speaker nou lo nou kote nou vwar ki poudir keksoz pa kler. Mon krwar ki ozordi i en golden opportunity pou Gouvernman, atraver Minis, vin fer en statement kler lo sosyal, lo nou Welfare, vin dir  avek nou kimannyer zot pe  anvizaz Welfare dan lavenir, lekel bann dimoun ki zot krwar i devret tonm dan Sistenm Welfare, ki kalite progranm ki zot pe fer  pou ankouraz dimoun pou al dan travay e tou sa bann keksoz koumsa pour ki keksoz i ava kler pou lepep Seselwa e ki nou bann Politisyen ankor enn fwa keksoz i ava vin kler pou nou.

E la mon siport antyerman sa ki Onorab François in dir, letan Onorab François i dir ki finalman parfwa bann Politisyen ki vin viktim, Politisyen i vin viktim akoz letan dimoun in fer 15 letour in al lasanm limero 10 ensidswit apre sa i retourn kot Politisyen e dimoun letan i retourn kot Politisyen i ekspekte ki poudir sa Politisyen i kapab fer en phone call, i kapab fer en deal laba pou li kapab ganny en pti keksoz, oubyen sa Politisyen i pran sa ki li i annan e i donn sa dimoun.

Alor mwan mon krwar ki dan sa lespri transparans ki nou pe koz lo la this is the opportunity e mon espere ki poudir Minis letan i ava fer son summing up i ava servi sa loportinite pou koz klerman parske dan sa Lasanble la ziska aprezan nou’n tann Onorab Gamatis detrwa semenn pase pe dir avek dimoun ki poudir  keksoz pe vin dir devan nou,  sitiasyon lavi limenm pou vin tough.  Nou’n tann Onorab de Commarmond dan  bann serten entervansyon ki in fer e li osi tou i pe anvoy sa mesaz.  E mon konnen ki poudir letan serten Politisyen SPPF pe marse  zot pe dir avek dimoun ki poudir atansyon keksoz pe vin tough, e mwan osi tou ozordi mon dir avek dimoun si ou annan ou en plas travay rod en dezyenm, letan ou fini 4er komans rod en dezyenm akoz  Roupi pe met floaters avek li e letan i sorti anba delo i flote, zafer pe vin sal.

E mon kontan vwar ki i annan serten dimoun ki nou bat avek, i annan en madanm la ki ed nou dan en serten sans pandan break, letan i fini la i al clock pou en dezyenm travay. Tou sa la se parske keksoz pe vin dir e  si keksoz pe vin dir e nou pe koz lo Welfare vin koz avek nou kler parski dan lafason ki keksoz i ete nou, nou vwar ki poudir keksoz pa kler, e se pou sa rezon ki nou lo nou kote nou pou abstain lo sa Bill.  I kler, nou pou abstain akoz keksoz pa kler, e letan keksoz pa kler nou pa kapab nek zis vin dan fernwanr parske si non parey Onorab de Commarmond in dir nou i annan en trou, nou tonm dan en trou. Nou letan keksoz pa kler nou pa pou vot an faver parski nou kapab zis trouv nou dan en trou e nou pa anvi  en tel sitiasyon.

Alors Mr Speaker avek sa de parol mwan mon dir wi sosyete i bezwen toultan annan en safety net, pou li ranmans bann ki pli vilnerab, fodre pa ki i annan en hammock me i annan en safety net. Sa mon dakor me ozordi lafason keksoz pe ganny fer mon vwar ki keksoz pa osi kler  e pour sa rezon nou pa pou vot anfaver sa Bill me nou pou plito abstain e nou ava regarde ziska ki Gouvernman i vin kler avek sa pep akoz in annan bokou promes ki pa’n ganny akonpli. Promes pou donn carers en logmantasyon lapey me ki zanmen in ganny fer ziska aprezan, promes  kot serten dimoun pou ganny lasistans me  zot pa’n gannyen.

Mr Speaker mon anvi termin lo en dernyen pwen ki pou mwan i ti vreman trist detrwa semenn pase pou vizit North East Point village, pou mwan rantre dan en lakaz pou vwar en madanm par lao 70an ki paralize  e ki byensir pe viv zis lo son Sekirite Sosyal ki annan tou son bann mwayen – pe ganny okipe par son msye ki annan 74an. In sey fer laplikasyon ti ganny promet par manm ki poudir i pou ganny enn pti means testing, pou nobou soulaz li e ozordi sa msye avek sa madanm, en msye 74an ki pe pran swen avek son madanm 85an, mon’n ganny korize la, 85an e ki zot in fer laplikasyon e ziska aprezan zot pa ankor ganny nanryen.  E mwan mon krwar ki poudir wi defayans i ranpli me si Gouvernman i deside pou li regard vreman bann dimoun ki dan bezwen san regard sa bann aspe politik mon krwar ki nou ava vin en sosyete kot i annan bokou plis caring, en sosyete kot nou ava vreman pe pran swen avek nou bann dimoun ki pli feb.

Avek sa de parol Mr Speaker, parey mon’n dir nou lo nou kote nou pou abstain.  Mersi bokou

 

MR SPEAKER

Meeting adjourn ziska 11er

 

(BREAK)

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Bonzour tou Manm Onorab. Mr Speaker, fas a sa Bill ki devan nou, sa ki kler pour tou Seselwa ozordi, sa ki kler pou tou Manm dan kote mazoriter dan sa Lasanble se ki ozordi lemonn pe fer fas a enn bann pli gran kriz ki’n deza konnen apre the great depression dan bann 1930. Sa ki kler pou tou Seselwa ozordi e sa ki kler pou Gouvernman opourvwar se ki fas a sa sitiasyon pe annan en lenpak direk e ki pou tap Sesel e Seselwa for, nou pa kapab asize lebra krwaze. Nou bezwen rod tou fason tou mwayen pou nou prevenir tanpet e prepar nou pou okenn dezas ki sa ki pe pase lo nivo enternasyonal  pou annan lo nou pti lekonomi e se pou sa rezon ki i annan enpe letan pase en bon pe letan pase nou Gouvernman pe koz lo en reform  ekonomik ki i pe antreprann. Serten lanons in deza ganny fer dan kad sa reform – yer swar menm in annan en lanons e lezot, Prezidan Michel i fer en deklarasyon pandan weekend konmkwa byento i pou fer en ladres avek lanasyon lo sa size.  Alor sa ki kler pour nou tou, isi dan sa Lasanble se ki i kler ki nou tou nou bezwen pran nou responsabilite e prepar nou pep byen pou fer fas a sa dezas ekonomik ki pe  frap lemonn.

Mr Speaker sa Bill i enn parmi bann mezir e bann zouti ki nou Gouvernman pe met anplas pou nou kapab mitigate lefe ki sa sitiasyon ekonomik pou annan lo bann dimoun ki mwen fortinen dan nou sosyete. Akoz? Pou plizyer rezon, me parmi ma donn zis de.  Enn, SPPF depi son kreasyon, son devlopman ziska ozordi nou’n touzour e nou pou reste touzour en parti ki pou reste akote bann dimoun mwen fortinen.  E nou pou mor avek bann dimoun mwen fortinen.  Sa nou pou dir e nou pou redir malgre nou konnen i ofans dimoun sak fwa ler nou dir sa, me sa i nou rikord, sa i nou listwar, sa i  nou desten e sa i promes ki nou pou garde avek lepep Seselwa e i pa drol ki i enn parmi bann premye proze delwa, ki nou vin avek, i enn ki  tous bann mwen fortinen dan nou sosyete, i enn ki adres problenm ki nou konnen bann mwen fortinen pou fer fas  avek dan en reform ekonomik ki nou pe antreprann an rezilta bann  kriz ekonomik ki pe pase dan lemonn.  Dezyenm rezon, akoz mwen fortinen?

Mr Speaker nou tou nou konnen ki dan tou sitiasyon ekonomik difisil, dan tou reform ekonomik ki lemonn in antreprann, ki Sesel in antreprann, ki bokou pei pe antreprann si i annan en group ki vin premye viktim bann tel reform se bann dimoun vilnerab, se bann dimoun ki ganny mwens lapey, se bann dimoun ki parey nou dir i tonm dan kategori bann dimoun ki mwen fortinen e se sa group dimoun e selman zot ki sa Bill pe targete, ki sa Bill i oule sove.

Mr Speaker kontrerman lenpresyon ki’n ganny pase bomaten ki sa Bill pe al koup Welfare, kontrerman sa Bill pe al ogmant Welfare akoz nou konnen ki avek sitiasyon ekonomik difisil pou annan plis dimoun ki pou tonm viktim, pou annan plis dimoun ki pou vin vilnerab, pou annan plis dimoun ki pou bezwen sipor e se pou sa rezon nou bezwen en lenstriman, en Proze de Lwa ki pli efektiv, ki pli performan, ki mars pli byen, ki delivre pli byen, ki ferm tou laport pou labi e ki asire ki vreman sa enn ki vreman merite ki gannyen, ki koup laport tou bann mal Administrasyon, abi, problenm ki Onorab Joseph Francois in elabore bomaten.

Wi nou’n annan en Sistenm Welfare pou sa dernyen 30an in mars byen me means testing parey i ete ozordi nou ti kree li dan moman lape, in marse dan bann peaceful time.  Me nou bezwen en Lazans ki kapab marse dan moman de ger, nou bezwen en Lazans ki kapab mars vit, mord pli vit e anpar pli vit bann ki nou konnen pou tonm dan sa safety net e se pour sa rezon nou pe sanz prosedir, mekanizm donn lasistans, nou pe sanz son ladministrasyon pou tir li anba means testing board pou nou kree en Welfare Agency kot i ava annan mwens dele, mwens biokrasi e kot sa dimoun, sa Sef Egzekitiv ki ava ansarz sa Lorganizasyon i ava annan plis pouvwar pou li kapab reazir pli vit.

Me i malere Mr Speaker, enn bann premye keksoz ki mon ti vwar ler mon ti pe lir sa Bill sete zisteman sa Bill pe adres tou bann kritik, tou bann konsern ki pandan 15 an lopozisyon in annan lo nou Sistenm Welfare.

Enn bann konsern, bann kritik ki zot in touzour annan se ki nou sistenm Welfare ti annan tro bokou labi.  Konbyen fwa nou’n tann zot menm zot vin dir dan sa Lasanble e dan bann kanpanny eleksyon, dan bann diskour eleksyon konmkwa ki nou Sistenm Welfare dimoun ki merit gannyen pa gannyen, sa ki pa pe gannyen i merit gannyen eksetera.  Konbyen fwa nou’n tann sa bann kritik?  Sa Bill pe adres sa sakrifis, konbyen fwa, e bomaten nou’n tann ankor la ki sa Bill, ki nou Sistenm Welfare kimannyer i ete i tro politize, napa ase transparans zis bann ki siport Gouvernman ki gannyen.  Mr Speaker lekel ki pou krwar ki ozordi zis bann dimoun ki siport Gouvernman ki’n benefisye anba nou Sistenm Welfare.  Nou pa dan biznes nonm non me nou konn en kantite siporter, aktivis, Dirizan dan Lopozisyon ki’n deza e ki ankor pe benefisye avek Sistenm Welfare parey i ete.  Alor pa letan la silvouple pou nou vin fer politik bon marse lo en sitiasyon, lo en size sitan sensitive pou nou koman size Welfare.

Mr Speaker mank latransparans zisteman, la la in mete latransparans ladan.  Se pou sa rezon lo sa board in envit sekter prive, in envit NGO, in envit reprezantan anplis ki bann reprezantan bann Minister ki en mannyer zot tou zot a konnen ki i pase e zot a konpran ki in pase sa dernyen 15an oubyen sa dernyen 10an, 12 an ki means testing in an viger.

Latransparans, vwala dan sa Bill.  Sa Bill i fer provizyon pou nou menm nou isi dan sa Lasanble vot Bidze pou welfare e nou menm nou isi dan sa Lasanble kapab kestyonn lafason ki sa Bidze pou ganny enplimante.  Me i al pli lwen, nou menm nou dan sa Lasanble nou pou ganny en rapor anyel tou lezan ki pou table devan nou kot pou dir nou la la Welfare in anmas tan, Gouvernman ti Bidze tan, Sekter Prive in kontribye tan, bann benevolan in donn tan, bann charity in donn tan, la la ki nou’n fer avek, la la nou’n pey sa, la la nou’n asiste A, B, C, D. La la latransparans ki nou ti krwar Lopozisyon i ti toultan anvi vwar dan means testing, dan Welfare Sistenm Sesel me ki malerezman ler nou donn zot prezan zot saye e zot dir zot pa ladan e zot pou abstain.

Mr Speaker ozordi sitiasyon ekonomik politik mondyal e Sesel i ensi ki nou bezwen en nouvo mindset dan sa pei.  Nou pa kapab les nou vin prizonnyen serten politik ki nou toulede kote nou’n annan labitid anmennen.  Nou bezwen en new mindset, nou bezwen get lemonn avek bann defi ki devan nou avek en nouvo lizye e sa Bill pe esey, mon dir pe eseye anmenn nou ladan, pe esey antrenn Lopozisyon ladan, nou pe sey dir zot silvouple konpran, konpran sa sitiasyon e donn Sesel en sans oubyen parey zot moto ti deza dir sov Sesel, sov Sesel fas a kriz ekonomik mondyal ki pe afekte pei pli ris Lanmerik, in desann in ariv Lerop, la in pas Zapon, bomaten mon tande in al Sid Kore in ariv dan Lazi, demen i pou ariv Ostrali.

Mr Speaker sa ki nou pe pas ladan e sa ki pe ganny demande, defi ki nou pe ganny demande koman bann Politisyen se ki pou nou annan en nouvo langazman fas a en nouvo letan.  Se sa ki ozordi nou devwar limero enn koman bann Politisyen endepandaman ki kote latab nou ete.  Se sa met Sesel premye, se sa met Seselwa premye, se sa met ou parti an dezyenm.  Alor walk the talk ki zot in touzour talk dan sa Lasanble.

Mr Speaker me pou mwan ler mon’n get sa Bill avek lentansyon ki mon krwar in ganny anmennen, mon vwar nou pe al bokou pli lwen, mon vwar ki Gouvernman i anvi nou al bokou pli lwen.  Nou oule annan en Sistenm Welfare ki modern, ki pa zis koup labi me ki modern.  Nou oule en Sistenm Welfare ki ankouraz dimoun pou sorti from Welfare to workfare.  Nou oule en Sistenm Welfare ki fair to bann dimoun vilnerab me ki osi fair to bann dimoun ki kree larises savedir biznes e Sekter Prive.  Nou oule en Sistenm Welfare ki fair avek Gouvernman ki enplimant e ki met anplas en Sistenm Welfare.  Se sa ki sa Bill devan nou pe demande.

Mr Speaker i domaz, mon a dir i domaz, Lider Lopozisyon in fer nou konpran zot pozisyon, i domaz ki zot pe mank en loportinite pou zot kapab montre avek lepep Seselwa ki fas a sa sitiasyon difisil, fas a sa sitiasyon ekonomik mondyal e lokal difisil ki nou pe pas ladan zot pe fail pou montre ki zot zot ti pou fer.  Mon ti pe espere pou ekoute ki en Gouvernman SNP ti pou fer fas a sitiasyon lokal e enternasyonal ki nou pe pas ladan sa viz-a-vi lasistans Welfare me mon’n dezapwente mon pa’n tann nanryen. E  sel keksoz ki mon’n tande se ki zot pou abstain.  Lo la mon pa pou dezapwente akoz mon konnen, mon’n touzour konnen ki labstansyon i pa en pozisyon, e mon’n touzour konnen ki Lopozisyon zanmen in annan en pozisyon.  Zanmen in annan en pozisyon lo nanryen, zanmen i pou annan en pozisyon lo nanryen e toultan zot pou abstain oubyen zot pou met present.

Mr Speaker ozordi mon ti a kontan demann Lopozisyon pou vin kler, nou Bill i kler lo ki nou oule achieve.  Mwan mon ti a kontan demann zot an retour pou vin kler lo zot pozisyon viz-a-vi nou Reform Ekonomik.  Vin kler, vin dir pep Seselwa si ou ti’n vot pou mwan la la ki mwan mon ti pou fer.  Mon ti pou re-evalye Roupi, mon ti re-nasyonalize, mon ti pou…. Vini vin dir nou, vini vin dir nou ki zot ti pou vin fer.

Mr Speaker i nepli moman pou nou fer politik konmsi nonsensically …… Nepli letan.  Ozordi……

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Oke, back to the Bill please.

 

HON   POTTER

Ozordi nou defi  fas a sitiasyon ekonomik, fas a sitiasyon ekonomik mondyal, fas a bann dimoun vilnerab, bann mwen fortinen ki pou ganny tape pli for dan en reform ekonomik ki nou pou bezwen fer pou nou sov nou sitiasyon, pou nou anpes nou tonm dan bann kriz, pou nou anpes Victoria Street vin Wall Street fas a sa sitiasyon.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order, order…

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Nou bezwen anmenn en pe plis common sense dan lafason ki nou adres bann tel size parey Welfare e mwan mon ti a kontan dir Minis, parey mon Koleg Onorab Francois in dir bomaten, nou isi lo sa kote i kler pou nou ki nou oule achieve avek sa Bill.  I kler pou nou ki Gouvernman i oule fer, i kler pou nou ki nou oule fer pou Sesel e se pou sa rezon ki i kler ki nou pou siport sa Bill.

 

MR SPEAKER

Minister right of reply.

 

MINISTER MARIE-PIERRE LLOYD

Mr Speaker letan mon’n ekout tou sa bann lentervansyon sa ki pe pas dan mon latet se ki tou sa ki mon pou fer pa pou byen.  Petet les mwan eksplike ki i petet erezman, malerezman i la sa Bill i ariv devan Lasanble dan sa letan ki nou dir nou pe koz nou tou IMF, nou pe koz reform, nou pe koz progranm.  Me selman les mwan fer sorti en pwen, se ki sa means testing, depi ler mwan mon’n ganny Minis responsab pour Sosyal, nou pe revwar means testing.  E menm lo nivo Minister nou ti’n fer detrwa sanzman me selman at the time ti ganny dir ki pour nou al pli lwen akoz nou ti oule apwente en Sef Egzekitif pou nou al pli lwen nou bezwen sanz sa Lalwa akoz sa Lalwa means testing konmela i pa fer provizyon pour sa.  Sa means testing i en means testing board, li i ti set up sa board apre i ti dir ki board i fer.  Ti napa Sef Egzekitif, board ki ti determinen, board ki ti get tou bann laplikasyon.  E set akoz board ki ti get laplikasyon ki ti pran letan akoz sa bann dimoun lo sa board i pa ti ganny anploye aplentan.  Zot ti travay dan diferan Sekter e zot ti zwenn pou get laplikasyon.  So enler ler zot zwenn laplikasyon in en ta.  Apre donn Social Workers ki ale pou al fer assessment laba, pou vini, pou anmennen apre pou pas devan board, pou board fer sa desizyon.

Parey nou’n dir nou ti tande ki poudir i annan labi e mon krwar nou tou ki la nou pou kapab si mon demann zot en legzanp en dimoun ki ti sipoze gannyen ki pa pe gannyen e nou tou nou pou kapab donn en legzanp enn ki pe gannyen ki pa ti sipoze gannyen.  So nou tou nou admet poudir ti annan labi.  E sa i pa en kestyon politik sa, i en kestyon akoz dan sa bann landrwa kot pe travay i annan imen parey nou tou.  I en kestyon ki dan sa travay, dan ladministrasyon ler nou dir i annan kriter nou tou nou vwar nou pa fall anba sa bann kriter.  Si tou dimoun i donn lenformasyon onnetman e bann lenformasyon ki devret donnen, sa laplikasyon ti ganny process ase vitman li me sete ler ou pe donn en bout – apre petet sanmenm nou menm nou nou vini nou dir be entel i koumsa, i koumsa, i annan biznes, i monte desann 5 fwa dan en lannen, la prezan sa ki pou fer assessment i al get pli profon e i pran pli lontan.

Sa proze delwa ki devan nou mwan mon krwar pa ki i zis en sanzman non akoz i annan en gran diferans ant sa ki nou pe dir means testing konmela e sa ki nou pe met devan Lasanble la.  E sa diferans se ki parey mon’n dir, enn se ki li i pou son ladMinistrasyon sa means testing i ti annan son boardBoard parey nou vwar dan sa bann means testing i ti zis sorti dan Gouvernman, ti napa bann dimoun an deor ti reprezantan bann Sekter.  La sa enn ki nou pe dir nou pe dir nou pe pran Sosyete Sivil, nou pe pran Sekter Prive.

Prezan Onorab Ramkalawan in fer sorti poudir akoz nou met sivil lo sa enn pa sa enn human rights.  La nou la pe debat lo sa proze delwa ki nou pe dir Social Welfare Agency e mwan mon pa krwar i responsab pou nou prezan al an deor pou dir be akoz lezot komite napa isi napa laba.  Sa enn nou pou fer li pli transparan. Mon pa konnen  sa lot si pou annan, si pou napa mwan, mon pa konnen….

 

MR SPEAKER

Oke nou pe anticipate deba lo en Bill ki pe al ganny diskite plitar.  Minister, kontinnyen.

 

MINISTER MARIE-PIERRE LLOYD

Prezan ler nou pe dir Minis dir nou konbyen.  Seksyon dan sa Bill ki devan nou, sa proze de L’wa i dir poudir ki pa Minis ki pou determinen konbyen, dan nou pe sey tir politik menm ladan.  Se sa board ki prezan pou annan sa reprezantasyon sivil e osi prive, sa board ki pou determinen sa laliny povrete ki Onorab Ramkalawan in demande e prezan sa Lalwa konmela means testing i dir toulezan board i kapab gete, announ dir tou le 6 mwan.  Akoz nou dir tou le 6 mwan?  Set akoz nou konnen poudir dan sa syek, e dan sa staz ki nou pe ladan nou tou nou pe dir kou lavi i monte, progranm reform ou pa, alors i pou tou le 6 mwan i pou kapab revize sa laliny si fodre, si i neseser.  E sa laliny ou konnen kan ki i ganny determinen?  I ganny determinen parey nou dir lo kou lavi pou al gete debaz en fanmiy, en dimoun, de dimoun, zanfan whatever konbyen debaz, si i pe aste son diri, son dipen, whatever, konbyen pou koute.  So nou pa oule fer li pou enn an, 2an  prezan ki ou pou al sanz sa laliny.  Sa laliny i pou bezwen  pe ganny monitor.  E  sa mon krwar pa si nou kapab dir poudir nou pe kasyet keksoz.  Se kontrer nou pe fer li kler poudir nou pou al avek larealite, larealite de nos jours pou gete dan en 6 mwan konbyen sa in bouze e si nou bezwen aziste se sa board ki pou dir.

So mon pa kapab la dir konbyen ki i pou ete?  Konbyen sa lalinny?  Son Bidze, mon pa kapab dir konbyen sa Bidze pou ete.  Akoz Bidze nou’n dir poudir dapre sa nouvo proze delwa sa larzan ki sa Lazans pou gannyen pou li zere i pou vin dan Bidze.  Savedir ler Bidze pou vini ki zot ki pou aprouve e mon ti a demande si zot zot krwar i trop ti git dir met plis.  Si zot krwar i tro bokou, dir tir enpe.  Me zot ki pou determinen, pa mwan.  So nou pa ankor konnen la, ler Bidze a vini mon krwar – e se sa ki nou pe dir latransparans, sa nouvo Lazans se ki prezan son fon ki li i pou gannyen pou zere se Lasanble ki zot zot pe reprezant lepep Seselwa ki pou determinen konbyen Bidze nou krwar nou devret mete pou nou asiste bann dimoun ki vilnerab.  Sa desizyon i avek zot.  Oke nou pe dir lo son laspe politik – e parey mon dir mon krwar tou sa ki mon’n dir la e sa ki ankor dan sa proze de Lwa i fer kler poudir i pe tire politik.  E as for politik mwan koman Minis mon’n tann tou le de kote i konplent.  Toulede kouler.  Mon krwar pa si en dimoun i pou vini i pou dir mwan zis en kouler ki gannyen, lot kouler i gannyen.  Mon ganny tou le de bor dir mwan poudir i krwar lot kouler i gannyen.  Akoz mon mazinen kot i ete konmela sa bann dimoun zot osi zot diferan kouler.  Nou napa problenm avek sa nou.

Nou pe koz transparans e parey mon’n dir lo latransparans i kler ki atraver sa board, atraver sa Sef Egzekitif, atraver en Bidze ki’n ganny vote e atraver son rapor ki sa Sef Egzekitif sa Lazans pou bezwen soumi kot Minis e kot Lasanble i pou pli transparan, accountability osi pou la.  Savedir mwan mon pa vreman krwar e mon krwar ki nou pa devret vreman fer piblik krwar poudir sa i zis en sanzman non, i pa en sanzman non.

Nou pe dir reform, sa parey mon dir in arive la, me in arive la e mon krwar i byen ki in arive la e ankor mon dir, mon enplore ki nou fer pase sa.  Akoz ler sa reform ki nou’n tande pe vini pou vini, si i annan ki pou tonbe e nou krwar ki i annan ki pou tonbe, e i annan petet plis ki pou tonbe nou bezwen kapab nou’n fini pare, nou’n met anplas sa sistenm ki pou kapab anpar zot.  E prezan si nou pe dir en reform mon krwar definitivman i annan reform.  Reform i pa zis dan Progranm Welfare.  Reform nou pou bezwen reform depi nou lespri, depi nou latitid, depi nou fason viv, nou fason konportman e nou fason vwar keksoz.  Akoz mon dir sa?

Ler nou pe koz sa lasistans pou bann ki vilnerab, ok bomaten mon’n tann en legzanp pou dir en fanmiy ki li si i pe reste ek son lezot ki swa son frer, swa ser swa manman, swa papa nou pa kapab vin get sa larzan ki vin dan sa lakour pou nou kapab determin son laplikasyon. Ki nou pou fer la?  Ler ou pe reste dan sa lakour nou nou krwar ki pou dir en lafanmiy i annan en responsabilite anver manm son lafanmiy.  Nou krwar en paran i annan en responsabilite anver son zanfan.  Prezan set atraver sa pou nou anpes labi nou pe dir ki tou dimoun nou pou bezwen pran nou responsabilite.  Si i annan R5 mil ki antre dan sa lakour, ler mwan mon’n fer laplikasyon, i pou get sa R5 mil.  Me i bezwen gete, si i annan ankor de dimoun dan sa lakour zot osi zot laliny lapovrete ki nou pe dir i ganny determinen en dimoun i bezwen tan pou li viv lo la i pou tire sa.  I pa zis pou get sa R5,000 i pou dir be oke i antre R5,000 dan lakour 3 dimoun, mwan mon’n vin apply alors i baz lo sa R5000.  I pou bezwen get tou sa bann lezot dimoun e tou sa bann lezot depans sa lakour.

So, ankor i kler ki nou pa pe al dir pou annan mwens dimoun pou tire. Ler nou dir nou tir labi nou pa pe dir ki nou pe al fer desann kantite dimoun ki si i bezwen ki prezan nou pou dir be non ou pa pou gannyen.  Nou dir nou oule redwir labi.  E labi nou tou nou konnen ki poudir i annan e nou tou nou konnen kimannyer i vini.  E parey nou dir ler i dan en lakour,  lakour i kapab tou dimoun i travay, zis mwan mon pa travay, mwan mon vini selman mon demande, pou dir ok, get zis mwan.  Be nou nou pa devret pe promouvwar en sosyete kot sakenn zis i get zis li.  Sanmenm sa ki nou dir reform.  Nou pou bezwen en reform lo nivo nou osi, retourn parey nou ti konnen lontan ler nou viv, si mwan mon annan mon ed mon ser ki napa e kantmenm mon pa reste dan sa household avek li la, i en devwar akoz mwan, pou son dignite pou li, mon pa anvi ki i desann lannen ale, lannen  vini pou dir ki i vilnerab.  I vilnerab e mwan si mon kapab ed li mon ed li.

Mon krwar sa ki nou devret parey nou dir atraver sa Bill, sa Bill i dir sa Lazans me atraver sa Lazans i annan en kantite mesaz osi ki nou pe anvoye.  Pa mesaz pou dir nou pou redwir, la la tou dimoun prezan pa pou ganny Welfare, mesaz ki nou pe dir, nou bezwen pran nou responsabilite.  E si ou bezwen travay ou kapab travay ou travay.  Akoz konmela nou annan en kantite, nou annan en zenn 28 an ki li akoz i en droger i pe ganny R600 means testing, 28an? I pou ale ziska 60an apre i a ganny son Sekirite? Non. E nou sa i zis sa Lazans e de lot kote Minister sosyal i annan lezot progranm ki i bezwen fer pou nou kapab dir ed sa zenn, swa reabilitasyon pou li kapab al travay. Si i pa kapab travay tou lezour i a travay 2 zour i a tyake me ou bezwen kapab donn li sans pou li kapab ganny son lavi.  Se i en devwar mon krwar pou nou, son dignite koman en zonm.  Nou pa kapab zis pran li, anpar li, kit li la parey nou dir prezan i vin en hammock, mon tann in dir taler.  Nou pa kapab balans li dan hammock.  Akoz i byen ou balans li dan hammock, pa mon larzan sa, larzan i a ganny vote, pa mon larzan.  Me i pa vreman mon konsyans e mon kapab dir  mon konsyans pou sarze.

E mwan ler bann dimoun i vini, si ou vwar en ler ler i vini i ganny lapel, pa akoz mon get son politik, zanmen mon demann zot kote ti vote.  Mwan mon pou demann, li madanm – i a donn mwan tou son sirkonstans, mon a dir li be ok, la i annan ki pa travay, i annan i dir mwan ki i pe travay me i pe ganny tro pti git larzan, nou asize, mon dyaloge avek li, nou gete ki keksoz i kapab fer ankor petet pou li ogmant sa saler.  E i annan deler i annan i sorti i dir mwan mersi Minis.  In fini vwar kimannyer.  Savedir nou nou rol i la pou empower, nou nou rol i la pou ed li pour li kapab sorti ladan.  Mon konsyans pou sarze pou mwan personnelman e koman en Minis pou mwan les li tou sa lannen, ‘be oke madanm al laba sinnyen’.  I mal sa, e mon krwar koman nou profesyonnel, koman dirizan, koman Politisyen i mal pou nou ankouraz e akoz i  apel soutire.  Akoz ler ou soutir en dimoun pou vin depandan i pa byen.  Be napa dir akoz sa ki in dir konmela ek sa ki i pe gannyen, i pe gannyen e la ler nou pe fer li administrativman, profesyonelman, pli transparan, pli tou, nou pou vwar sa ki pe gannyen se bann dimoun ki vilnerab ki nou pare pou ede me si ou kapab travay ou pou travay akoz nou dir i osi devwar Gouvernman pou fer sir ki i annan loportinite e loportinite travay i annan e nou kapab fer lezot loportinite osi pou fer sir ki dimoun i kapab debrouy li.

Mon krwar Mr Speaker a se pwen mon vreman dezole ki mon’n tande ki Onorab Ramkalawan in dir i pou abstain me selman pou lepep mon krwar e piblik si nou kapab aprouv sa bill pou form sa Lazans i pou dan benefis sa dimoun, sa bann dimoun ki nou konnen ki zot osi zot in met konfyans dan nou e la nou tou nou dir zafer si i pou al pli sal, i pou al pli sal, definitvman nou nou’n pare.  Si sa Bill i pase, nou pare avek sa Lazans pou nou kapab ed zot.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Nou’n ariv alafen deba.  In ler pou nou pran en vot lo merit zeneral.  Tou bann ki anfaver sa Bill?  Okenn ki kont?  Bon nou a ganny en formal second reading.

 

(Interruption)

 

MR CHAIRMAN

I annan enn ki kont?  En formal second reading.

 

THE CLERK

A Bill of an Act to establish the Social Welfare Agency; to provide for the granting of social welfare assistance to persons of insufficient means; and to provide for connected matters.

MR SPEAKER

Mon’n ganny notice plizyer amannman lo tou le de kote.  An gro, laplipar bann amannman se bann fot tipografik eksepte petet de.  Mon krwar ki nou pou bezwen al dan en committee stage brefman.

So, nou pou konstitye nou lekor dan en committee.

 

(Committee stage)

 

MR CHAIRMAN

Nou a demann camera pou aret filmyen, tou le de, e nou ava komans diskit bann clause parey nou normalman fer.  So nou pou pran bann group clauses ki interdependent.  Mon ava komans avek clause 1 ek 2.  Ki clause 1 ek 2 i form parti sa Bill?

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker mon krwar ki ou’n fini dir ki bann lamannman par egzanp ki mwan mon’n propoze, bann lamannman ki pa vreman sibstansyel.  Dan Clause 1 ek 2 i annan en lamannman kot nou senpleman dan son tit pou azout sa mo Agency pou ki sa Bill i lir Social Welfare Agency Bill.

 

MR CHAIRMAN

Ok sel lamannman ki ou annan

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Epi lezot parey ou’n dir ou menm i bann – amwen ki i annan manm dan lasal ki annan komanter, obzeksyon ki zot oule lodge against sa bann proposal, mon krwar…

 

MR CHAIRMAN

Non, non, ou’n propoze ki nou include sa mo agency.  Ou  annan okenn komanter?  I oke.  Ki clause 1 ek 2 i form parti sa bill?  Bann ki anfaver as amended?

Clause 3 ziska 9, i form parti sa Bill. La osi ankor i annan lamannman ki’n ganny propoze.  Nou a komans avek Leader Of Government Business apre nou ava al kot Onorab Georges.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Wi Mr Speaker anba clause..

 

MR CHAIRMAN

6 mon vwar ou’n mete.

HON MARIE-LOUISE POTTER

Wi Clause 6.  Dan Clause 6 mon pe propoze pou azout bann commas e pou delete bann commas kot pa fodre.  Par egzanp; the salary, or allowances payable to, tir sa comma la apre ‘to’ and other terms and conditions of service of the CEO eksetera dan clause 6. Azout 2 comma, tir enn, azout enn.

 

MR CHAIRMAN

Clause 7 osi ou pe propoz parey?

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Clause 7 osi i menm parey, azout en comma e tir en lot comma.

 

MR CHAIRMAN

Ok, alright.  Onorab Georges 3 amannman ou’n propoze.

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Chairman mon premye amannman i enn pti pti senp lo paz 7, clause 4(5)(b) alafen i devret annan en full stop olye en semi column.

Clause 5(c) i mank sa premye mo ‘to’ tel parey i egziste dan (a) avek (b). E Clause 6(8) mon pe move pou koup sa mo such akoz si nou kit sa mo such la, on such terms and conditions nou pou bezwen azout ‘’as are applicable to the Public Service’ pou li fer sans, alor mon pe zis move ki nou koup such so that it reads ‘of the functions of the Agency on terms and conditions applicable to the public service’.  Has the same meaning.  Sa se mon 3.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Zis mon pe regarde, sa lo Clause 5(a) in annan en amendment pou retir sa comma la, that should go to formulate a standard measure….

 

MR CHAIRMAN

Minis napa problenm avek. Ok.

 

MINISTER MARIE-PIERRE LLYOD

Non…

 

MR CHAIRMAN

Mon mazinen napa okenn lobzeksyon so ki clause 3 ziska 9 i form parti sa Bill.  Tou bann ki an faver?  Oke okenn ki kont?  Personn pa kont.  Ok, ki clause 10 ziska 14 i form parti sa Bill?  I annan de amannman ki’n ganny propoze par Onorab Georges.

 

HON BERNARD GEORGES

11 ek 12 Mr Chairman.  11 ek 12.  Dan 11(1) mon pe propoz en pti amannman akoz nou annan enn pti pe tro applyanyway mwan le mon’n lir li in konfiz mwan en pti pe.  ‘A person who applies for Social Welfare assistance shall apply to the Agency to determine the level’… alor mon pe propoze ki olye ki nou met ‘A person who applies for’, nou met ‘A person wishing to applies’ or nou kapab met ‘A person who is entitle to applies’ or ‘a person who requires social welfares’. I annan plizyer formil me pou fer li en pti pe pli neat mon’n propoz ‘Any person wishing to apply’ instead of who applies for, ‘wishing to apply for social welfare assistant shall apply to the agency.

Apre dan 11(2) en comma right at the end, the last word, section 5- ‘having regard to the standard measure formulated or reviews..’ akoz sa whole, after considering i vin en subordinate clause alor nou met li ant de comma.

E 12 i en propozisyon enn pti pe pli sibstansyel.  Dan Clause 12 koman i ete, si en dimoun ki’n ganny lasistans pou 12 mwan apre i refize ganny en lanplwa, ler sa 12 mwan i fini, i ganny exclude pou li ganny ankor lasistans.  Nou konpran son rezon, nou bezwen responsibiliz dimoun e empower zot pou zot parey nou tou nou’n koz lo la bomaten.  Me mon krwar kimannyer i ete la i donn en life time ban.  Sa dimoun si in gannyen apre i pa’n travay, i pa pou zanmen ganny Social Welfare assistance ankor.  Alor mwan mon pe propoze ki nou azout at the end ki i pa gannyen for a period of 12 months.  Me mon realize ki sa osi i kekfwa pa reponn a tou bann bezwen. En lot fason kekfwa ti ava pou dir ‘is excluded from receiving social welfare assistance for so long as is deliberate failure persists.  En keksoz koumsa, zis pou dir ki tan ki i persist pou pa travay, i pa gannyen me si to no fault of his own having failed, having not done it si i pa’n al rode i pa gannyen me apre i sanz son fason fer, i ale i rode me still i pa gannyen, i devret a sa moman la kalifye instead of him being banned forever.  Se sa mon lide deryer sa lamannman.

 

MR CHAIRMAN

Yes Onorab Potter lo sa amannman Clause 12.

 

HON MARIE LOUISE POTTER

Wi Mr Speaker mon prefer son versyon the latter one kot i dir, i spesifye for so long as his deliberate failure persists.  Akoz ler nou pou met sa ki’n ganny propoze la i pa ede anvoy sa mesaz ki Minis in koz lo la bomaten, sa issue responsabiliz dimoun pou sorti lo WelfareSo nou riske si nou mentenir lamannman ki Onorab Georges in propoze, pe anvoy en mesaz kot en dimoun in lo Welfare pou 12 mwan e apre 12 mwan in refize antre dan lanplwa malgre Minister lanplwa in ofer li diferan posibilite lanplwa e alor i disqualified i asize i fer enn de louvraz odd jobs pandan enn an e la apre enn an i retournen i vin apply ankor.  So, mon krwar a mon avi si nou pou met en lamannman la sa ki’n propoze an konneksyon avek sa failure ki met onus lo sa dimoun ki pe fail pou li ganny en lanplwa, mon krwar i pli bon.

 

MR CHAIRMAN

Pou nou rikord kimannyer alors sa lamannman i lir.  Minis ou ti oule propoz en keksoz?  Yes.

 

MINISTER MARIE-PIERRE LLYOD

Mr Chairman not propoze me selman zis en komanter.  Mon krwar the key word la se sa deliberately.  Akoz si vre i pa’n kapab gannyen konmdir ou menm, in fer sa zefor kantmenm in anvoy li pou bann lezot rezon an deor li i pa’n kapab ganny en laplwa i ok.  Sa mo deliberately se ki li kantmenm in anvoy li i pa’n oule or whatever, i pa ale sa i deliberaman.  Savedir pou sa rezon ki nou pe dir labi eksetera mwan mon ti a dir nou kit li parey i ete akoz i deliberately.  Akoz si li apre enn an ler in fini apre i ale i ganny en pti louvraz, fer konmsi i ganny en pti tyake me selman apre i vin, pa ase sa larzan me selman nou vwar in fer sa zefor.  I pa kapab ganny li en louvraz R4,000 me i pe ganny li en pti R150 ler i kapab travay.  I ok, laba i kapab konsider li pou sa lasistans akoz i pa deliberately la, akoz the key word – ou ou pe sey protez sa enn ki kekfwa apre enn an i still pa ankor kapab gannyen, me kapab gannyen i napa en problenm.  In fer son laplikasyon ankor. Se ki si nou konnen ki deliberaman i pa pe fer sa zefor, deliberaman savedir li ki pou ganny ekskli.

 

HON BERNARD GEORGES

Mon dakor Minis, sa nou tou nou dakor lo la ki en dimoun ki deliberaman pa rod en lanplwa i pa devret ganny en Welfare.  Sa nou tou nou dakor lo la me mannyer sa in ganny drafte se ki si i pa, si i deliberaman pa rod en lanplwa, apre ki in lo Welfare i pa pou ganny ankor Welfare kimannyer i ete la.  He has no hope of ever getting it again.  E mwan sa ki mon anvi entrodwir set en nosyon kot tan ki i deliberately pa fer, i pa gannyen me ler i aret deliberately pa fer, si i entitle i still gannyen e ki mon pa krwar kimannyer in drafte la i…

 

MR CHAIRMAN

AG la i kapab donn enpe gidans lo – mon konpran ki ou pe dir, lafason ki in ekrir se ki zanmen i pou ganny ankor.

 

HON BERNARD GEORGES

Zanmen i pou ganny ankor in ganny ban for life…..

 

MR CHAIRMAN

Se sa ki i pe dir la ouswa i annan en lot……

 

HON BERNARD GEORGES

Of course that’s not the intention me manyer i ete la..

 

MINISTER MARIE-PIERRE LLYOD

Kimannyer i ete la i egzakteman se sa ki  deliberaman pa fer zefor,  i pa gannyen.  De ki i montre ki in fer en zefor…

 

HON BERNARD GEORGES

This doesn’t provide for sa…

 

MINISTER MARIE-PIERRE LLOYD

Non because then i en fresh application, i pou vini li ek son fresh application. Prezan ou pou dir li ou’n gannyen travay prezan?  I dir ou, ou konnen mon pe fer en pti tyake mon pe ganny sa.  Sa i pe dir i pe eksklir sa bann ki deliberaman pa oule travay.  Wi, wi i vin petet en enterpretasyon, me selman si nou pe al met apre 1an i kapab vin ankor me i ankor deliberaman pa pe fer.

 

HON BERNARD GEORGES

Akoz nou pa mete for so long as his deliberate failure persists.

 

MINISTER MARIE-PIERRE LLOYD

That’s it, something to that effect.

 

MR CHAIRMAN

What is being proposed?

 

MINISTER MARIE-PIERRE LLOYD

For so long as his deliberate failure persists.

 

MR CHAIRMAN

Alright so mon krwar ki nou kapab fer – pou nou rikord i enportan ki nou ganny sa byen.  Clerk a note pou nou enkli sa bout.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Petet mon ti pe… mon pa konnen kimannyer mon remark pou ganny regarde me selman personnelman mon trouve ki 12 mwan konmsi pou en dimoun al lo Welfare pou 12 mwan e i a pe zwe avek sistenm. I think that 12 month is too much.  Mwan mon krwar ki sa 12 months ti devret 6 months parske la kimannyer i ete i kapab ganny en Welfare pou 12 mwan e deliberately i pa pe rod travay e nou nou pou donn li Welfare?  Mon krwar ki apre 3 mwan oubyen 6 mwan ou bezwen dir avek li boy, …. Anyway sa i zis en pti…..

 

MR CHAIRMAN

Me selman sa i en lamannman sibstansyel ki mon krwar ou ti dwatet donn ase notis. Nou pa pou diskit li la.

Ok, ki bann clauses 10 ziska 14 i form parti sa Bill?  Tou bann ki anfaver?  Okenn ki kont?  Bon nou ava pran Clauses 15 ziska 21.  Onorab Potter lo 16 ek 19 ou ti annan…

 

HON MARIE LOUISE POTTER

Wi Mr Speaker dan 16 ankor zis pou azout bann commas kot fodre.

 

MR CHAIRMAN

Yes.

 

HON MARIE LOUISE POTTER

Pou azout comma apre the word goods, comma apre the word services, comma apre word whole and semi column after the word Act.

E dan Clause 19(4) pou tir ‘s’ avek allowances.

 

MR CHAIRMAN

Ok, napa okenn komanter lo la?

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Chairman mon napa okenn problenm avek son de premye, en comma apre goods ek en comma apre services. Mon pa krwar ki i neseser personnelman me i pa sanz nanryen si nou azoute.  Me comma after the word whole, mon demann mwan si i pa sanz – because that’s the way I read the section.  Whenever it appears to the Agency that by reason of exceptional circumstances the needs of a person can best be met by the provision of goods or services instead of the whole, mwan mon vwar li instead of the whole or part of any payment to which a person would otherwise be entitled –, instead of all of the payments or part of the payment to which he would have been entitled.  Tandis ki si nou met en comma, nou annan en pause after whole, i vin; instead of the whole…what? Mwan personnelman mon ti ava, mon pa ti pou met en comma la e dan sa ka nou pa ti pou bezwen met en semi column apre Act akoz it the reads as a whole – mon krwar lentansyon se pou donn li goods or services olye donn li larzan an antye oubyen en part sa ki i bezwen.  And if that is my interpretation dan sa ka mon pa krwar ki nou bezwen sa 2 dezyenm propozisyon Lonorab Potter.  Me sa 2 premye obviously napa problenm.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker nou a ganny pwennvi bann drafters, mon krwar……..

 

(Interruption)

 

MR CHAIRMAN

Eski i fer en diferans?  Ou kapab kit li..  Please eski sa miss i kapab vin devan i ava eksplik avek Komite Lasanble.  Nou kapab ganny en dimoun sorti AG’s Office…..

 

(Interruption)

MR CHAIRMAN

Non, non silvouple ou kapab vin koz – pou nou rikord en.  Ou bezwen koz dan micro, PA system……..

 

(Laughter)

 

REPRESENTATIVE AG’S OFFICE

I think whole or part which relate to the payment – so I don’t think it would change anything if we put a comma after or.

 

HON BERNARD GEORGES

But then we will have to put a comma after or

 

AG’S OFFICE

Omit it, omit it because I think whole or part relate to payment.

 

HON BERNARD GEORGES

Whole or part, ok thank you

AG’S OFFICE

So we can leave it as it is.

 

MR SPEAKER

All rightOkClause 15(2), Onorab…

HON BERNARD GEORGES

Mr Chairman mersi.  Clause 15(2) mon ti anvi sanz sa mo quantum avek sa mo maximum sum.  Akoz si nou regard 15(1) sa i fer provizyon pou en single payment pou en exceptional need ki toutafe normal e  nou tou nou dakor ki tanzantan pou annan en exceptional payment ki pou bezwen ganny fer, en one off payment pou en exceptional need.  E sa Agency i bezwen annan posibilite fer sa. Me 15(2) i dir ki sa sonm, sa payment pou ganny quantified anba regilasyon. Be mwan mon vwar ki si i eksepsyonnel i pou toultan sanze. It’s exceptional ou pa kapab prevwar. Alors ou pa pour kapab prevwar son sonm, sa ki mon ti ava swete se ki nou met en maximum sum ki sa agency i kapab debouse me up to the maximum li i ava deside instead of the quantum.

 

MR CHAIRMAN

Minister basically ki i pe dir, si dizon ou met R300 e li i merit R200 ou pa pour kapab donn li R200, ou bezwen donn li R300..

 

HON BERNARD GEORGES

Non ou kapab donn li R200 me ou pa pour kapab donn li R400..

 

MR CHAIRMAN

Si i met R400, wi, ou pa pour kapab donn li R400.

 

MINISTER MARIE-PIERRE LLOYD

The spirit of it is ok, the maximum, the ceiling – i pa pour  kapab donn R10,000 me i kapab donn..

 

HON BERNARD GEORGES

Donn whatever is necessary.

 

MR CHAIRMAN

Ki clauses 15 ziska 21 i form parti sa Bill. Tou bann ki an faver?  Okenn ki kont. In ariv ler pour nou pran en vot lo the Bill as amended. Tou bann ki anfaver lev zot lanmen.  Okenn ki kont. Mon raporte ki Bill in ganny amande. E la nou pe rekonstitye nou lekor dan en Lasanble.

 

(End of Committee Stage)

Nou a ganny nou en Motion for third reading.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Speaker mon move ki Social Welfare Agency Bill 2008 i ganny lir en trwazyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde.

 

HON WILBY LUCAS

Mosyon seconded.

 

MR SPEAKER

Nou pran en vot lo la. Tou bann ki anfaver. Okenn ki kont. Personn pa kont. Formal Third reading.

THE CLERK

This Act may be cited as the Social Welfare Agency Act, 2008 and shall come into operation on such date as the Minister may, by notice published in the Gazette, appoint.

 

MR SPEAKER

Bill in pase aprezan nou ava ekskiz Minis parmi nou e remersye li pou pas lazournen ek nou.  E nou nou ava adjourn ziska 2 er.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

The Protection of Human Rights Bill ki pou ganny prezante par Vis Prezidan Belmont. Nou a ganny en Motion for second reading.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker mon move ki Protection of Human Rights Bill 2008 i ganny lir en dezyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde.

 

HON WILBY LUCAS

Mosyon i ganny segonde Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Minis i ava entrodwir son Bill.

VICE PRESIDENT JOSEPH BELMONT

Mr Speaker, tou manm Onorab, mon swet zot bonn apremidi. I en loner pour mwan prezant avek Lasanble sa Proze de Lwa lo proteksyon drwa imen pou konsiderasyon e aprouvasyon Lasanble.

Sa Lalwa i ranforsi langazman Gouvernman Sesel anver bon gouvernans e respe pou Lalwa e lademokrasi. Annefe drwa imen i deza ganny proteze anba Sapit 3 nou Konstitisyon e bi sa nouvo Lalwa parey Prezidan Michel ti dir dan son diskour Leta Lanasyon an Fevriye 2008 se pour met anplas sa mekanizm formel ki ava permet lanket dan okenn lakizasyon, labi drwa imen, swa par en lorgan Leta, swa par en Lorganizasyon prive oubyen par en endividi.

Mr Speaker Seksyon 1 ek 2 sa Proze de Lwa i donn serten definisyon formel e spesifye kan sa Lalwa pou vin an aplikasyon. Seksyon 3 i konsern letablisman sa Komisyon Nasyonal Drwa Imen e i spesifye son konpozisyon. Komisyon pou annan en Chairman e 2 lezot manm ki pou ganny apwente par Prezidan La Repiblik. Zot ganny apwente pou 5an e zot manda i kapab ganny renouvle.  Lalwa i spesifye ki Chairman i sa dimoun ki okip pos Ombudsman anba nou Konstitisyon. Ombudsman koman Chairman set akoz se Ombudsman ki deza annan sa responsabilite pou defann bann drwa bann sitwayen kont labi zot drwa fondamantal ki ganny kouver anba Konstitisyon.  Annefe Komisyon Nasyonal Drwa Imen i konplemant e elarzi bann pouvwar ki Ombudsman i annan, paregzanp ozordi Ombudsman i pa kapab fer lanket dan zafer ki konsern aksyon bann lafors disipliner parey Lapolis ek Larme tandis ki anba sa Proze de Lwa i fer annan mekanizm pou Komisyon Drwa Imen fer bann tel lanket. Seksyon 4 Mr Speaker i klarifye bann sirkonstans kot en manm Komisyon i kapab demisyonnen oubyen ganny retire dan son post.

Seksyon 5 i konsern bann kondisyon servis bann manm Komisyon. Vi ki nou Konstitisyon i egzize ki Ombudsman pa kapab angaz li dan en lot louvraz ki peye, Ombudsman pa pour ganny lapey anba sa nouvo Proze de Lwa. Seksyon 6 i konsern bann fonksyon Komisyon Drwa Imen tel ki fer lanket e resevwar konplent labi drwa imen, fer vizit dan bann landrwa kot dimoun pe ganny detenir, revwar e fer rekomandasyon lo mezir pou pli byen respekte drwa imen e pran aksyon ki i konsider neseser pou protez drwa imen. Komisyon i osi kapab etablir striktir neseser pou promouvwar respe pou drwa serten group spesyal par egzanp drwa zanfan e drwa dimoun avek dezabilite. Komisyon i osi pou annan en pwen fokal kot i konsern bann liezon avek bann Lorganizasyon drwa imen lo nivo enternasyonal.

Seksyon 6 sa Proze de Lwa i osi spesifye en limit 2an pour en dimoun fer en konplent anba sa Lalwa. I osi spesifye bann sirkonstans kot Komisyon pa pour kapab pourswiv en lanket; par egzanp si Prezidan, Vis Prezidan ou en Minis i sertifye ki sa zafer i kapab met an koz sekirite Larepiblik oubyen relasyon ant Larepiblik avek en lot pei, ou en Lorganizasyon enternasyonal, oubyen kot i konsern en aksyon Zidisyer oubyen ki i konsern en zafer ki deza devan lakour konstitisyonnel, oubyen kot en konplent in fini ganny adrese par Biro Ombudsman limenm, oubyen kot en konplent i konsern en aksyon ki’n arive ler sa dimoun ki fer konplent i ti andeor Sesel e i pa ti konsern en aksyon ki’n komanse isi Sesel.

Mr Speaker Komisyon i ava esey rezourd konplent pou komanse par en zefor konsilyasyon ant bann parti an konfli e kot sa i pa posib Komisyon i ava fer en lanket e si lanket i montre ki en drwa imen in ganny abize Komisyon i ava met zafer devan Biro Attorney General si i krwar ki en lofans in ganny komet, oubyen i ava fer rekomandasyon avek Lotorite piblik konsernen si i krwar ki en aksyon disipliner i pou sifi. Komisyon i kapab fer rekomandasyon avek Prezidan Larepiblik pour ki en dimoun ki son drwa in ganny abize i kapab ganny serten remed e Prezidan i pou enform Komisyon lo aksyon ki i propoze pran dan en tel ka.

Komisyon pou osi enform sa dimoun ki’n fer konplent lo ki aksyon in ganny pran swivan lanket. Dan en ka kot en konplent in ganny fer kont en Manm Lafors disipliner oubyen kont en lafors disipliner an zeneral, Komisyon i ava premyerman demann sa Sef Lafors Disipliner pou fer en lanket dan sa ka e pou enform Komisyon lo rezilta lanket.  Si Komisyon i pa satisfe avek rapor lanket fer par sa lafors disipliner, Komisyon i a kapab servi son prop pourvwar pou fer en lanket.

Mr Speaker Seksyon 7 ek 8 sa Proze de Lwa i konsern travayer sa Komisyon, zot stati koman zofisye piblik, Seksyon 9 i spesifye bann pouvwar sa Komisyon par egzanp pou fer sorti somonn pou temwen pou pran levidans lo affidavit e kestyonn temwen, ou pou demann okenn dokiman, ou materyo ki i krwar i neseser pou ganny prezante avek Komisyon.  Kot i neseser Komisyon i a kapab demann en Lord Lakour pou antre dan okenn landrwa kot i krwar ki kek levidans neseser pou son lanket i egziste.

Seksyon 10 i fer provizyon pou Komisyon demann lasistans Lapolis oubyen  lezot zofisye piblik dezinnyen par Komisyonner Lapolis, oubyen Prezidan pou kondwir en lanket e fer rapor avek Komisyon.  Dan Seksyon 11 ek 12 i osi fer provizyon pou proteksyon temwen e lezot dimoun ki son drwa in ganny afekte par en lanket. E dan Seksyon 13 protez Komisyon limenm kont pourswiv par okenn dimoun pou okenn aksyon ki Komisyon in azir an bonn fwa.  E Seksyon 14 i demann Komisyon pou soumet en rapor anyel avek Prezidan konsernan travay Komisyon limenm. E i osi annan provizyon dan sa Proze de Lwa ki pou fer pou Bidze Komisyon, pou fer provizyon pou Oditer Zeneral kapab odit bann kont Komisyon.

E i osi annan anba Seksyon 16 i konsern bann lofans anba sa Lalwa tel ki kot en dimoun i refize prezant son lekor devan Komisyon apre ki in ganny somonn, refize pret serman devan Komisyon, donn fo levidans e ensilte en manm Komisyon oubyen enteronp travay Komisyon, pour sa bann lofans si sa dimoun in ganny trouve koupab i annan lanmann ki prevwar par Lalwa.  Seksyon 17 Mr Speaker i klarifye ki Lakour Siprenm i kapab ekout okenn ka konsernan en lofans kont sa Lalwa. E Seksyon 18 i donn pourvwar Prezidan pou fer regilasyon konsernan fonksyonnman sa Lalwa.

Mr Speaker sa Proze de Lwa i en lot pa an avan pour nou dan proteksyon drwa imen dan nou pei dan le sans ki i pou etablir bann mekanizm pou asire ki bann drwa Konstitisyon ki donn nou pep, i ganny respekte. I osi anlinny avek deklarasyon Nasyon Ini e Linyon Afriken lo Drwa Imen. Sa Lalwa i ava osi fer monte profil enternasyonal nou pei kot i konsern bon gouvernans e respe pou drwa imen.

Mr Speaker mon krwar sa i en bon pa an avan pour nou pei e mon rekomann sa Proze de Lwa pou laprouvasyon Lasanble. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Deba i ouver. Onorab Lucas.

 

HON WILBY LUCAS

Mr Speaker sa Bill ki devan Lasanble pe kontinnyen demontre langazman Gouvernman pou onor son bann lobligasyon konvansyonnel ki pe osi koensid pandan moman ki lepep pe angaz li dan en legzersis revi nou Konstitisyon dan ki en sapit an antye i dedye a proteksyon drwa imen.

Mr Speaker Sesel koman en leta Manm Nasyon Ini i annan en lobligasyon pou enplimant bann trete drwa imen tel ki The international Covenant on Civil and Political Rights 1966 e son 2 Protocol 1966 e 1989 e anba lartik sa Covenant provizyon i demande ki en leta manm i bezwen fer modifikasyon dan son Lalwa domestik kan i neseser avek bi pou enplimant son lobligasyon enternasyonal.

Dezyenmman, se ki sa bann Lalwa e norm i efektivman ganny enplimante dan lapratik par tou bann lorgan piblik e zot bann Zofisye tel ki Lakour, Tribinal Prosekiter, Lapolis, Zofisye Prizon, Lekol, Lopital e Militer.  Trwazyenmman, leta i bezwen kree bann fasilite neseser pou permet sitwayen kapab ganny akse e mwayen ki zot a kapab adres zot grievance lo drwa imen.

Mr Speaker se sa ki sa Proze de Lwa pe fer ozordi, malgre in vin enn pti pe an retar. E sa i pa vedir ki Sesel pa’n fer nanryen pou adres drwa imen, parkont nou’n tann koz bokou dan sa Lasanble lo konteni nou Konstitisyon ki’n ganny dekrir koman enn pli modern avek bokou bann drwa fondamantal anba sapit 3 ki nou pa vwar dan Konstitisyon serten lezot pei. Sepandan mon ava aksepte ki mwayen pou sitwayen ordiner adres zot grievance drwa imen ti telman konplike e menm ganny konsidere koman en denial pou akse avek lazistis.

Mr Speaker pou mwan mon pe get sa Proze de Lwa koman en lot pa dan direksyon promosyon e proteksyon drwa imen ki devret pe ganny sipor nou tou isi dan sa Lasanble. La mon a sit en ekstre diskour ansyen Sekreter Zeneral Nasyon Ini Kofi Annan, kot i ti dir e mon quotethe promotion and protection of human rights is a bedrock requirement for the realization of the Charter’s vision of a just and peaceful world”.

Mr Speaker an Oktob 2006 Ombudsman avek mwan menm nou ti asiste en konferans anba tenm Regional Stateholders, consultation and strenghtening of human rights protection in Law making and enforcement in Southern Africa e sa ti ganny organize par Lofis Okomiser Drwa Imen Nasyon Ini e sa ti ganny fer Sid Afrik.  I malere ki Sesel ti sel pei ki ti pe partisipe me pa ti kapab fer prezantasyon lo performans lo en Komisyon Drwa Imen.

Alor alafen sa konferans enn bann rekomandasyon se ki mezir i bezwen ganny pran pour ki tou pei manm i met anplas en Komisyon drwa imen.  Mr Speaker nou kapab annan diverzans lo rol Lopozisyon sa Komisyon me mwan mon santi ki i annan sifizaman mwayen pou permet bann remedi pli aksesib anba sa Proze de Lwa tel ki Clause 6, 9, 10 kot i koz lo fonksyon e pourvwar Komisyon e osi sa konponan lenvestigasyon i konsernen.

Mr Speaker pa tou ki fini la, akoz Clause 18 i donn Prezidan pouvwar pou fer regilasyon kan i neseser avek bi kontinnyen entrodwir lezot eleman ki a neseser pou mye fer fonksyonnen sa Komisyon parey Lartik 2 Konvansyon ki mon ti fer referans pli boner, i demande pou Lalwa domestik i ganny modifye e kan i neseser.

Mr Speaker, malgre mon pa dan Gouvernman me mwan koman en Parlmanter mon tenir kont sa devlopman ekonomik kot Sesel in bezwen antre dan en progranm reform e par konsekans lenplimantasyon sa proze delwa byensir i pou anmenn avek li en Bidze pou fer fonksyonnen Komisyon e son sekretaryat. Mon ti a kontan fer resorti ki bokou sa bann proze koumsa i kapab ganny finansman avek Lofis Okomiser Drwa Imen Nasyon Ini kot zis lannen pase zot ti met en sonm 780mil Dolar Ameriken pou finans Progranm Drwa Imen, pou en peryod 3an  pou Sesel, e la set en kestyon prezant en proze pou lasistans finansman.

Mr Speaker, avek sa lentervansyon vreman bref mon a envit tou lezot manm pou donn zot sipor sa Proze de Lwa. Mersi.

 

HON NICHOLAS PRÉA

Mr Speaker sa Lalwa ki devan nou i form par sa demars pou ki nou kapab ozordi met pei a zour avek bann Konvansyon Enternasyonal ki nou isi menm dan Lasanble nou’n ratifye.  E osi petet dan nou konteks nasyonal pou nou kapab met nou pep ofe ek sa issue drwa imen dan nou pei.  Dan lepase, menm atraver ratifikasyon Konvansyon bokou in ganny dir isi dan sa Lasanble par toulede kote e nou tou nou konpran ki malgre parey Onorab Wilby Lucas in dir, nou tou nou konpran ki keksoz ti kapab vin bokou pli avan. Nou’n menm ariv bann sitiasyon kot petet nou ti vwar lenportans ki ti devret deza annan en Komisyon anplas, mon pa pou retourn dan sa bann sitiasyon me nou tou nou konnen ki nou pe koz lo la.

Mr Speaker i annan en serten trend, sirtou dan bann pei Lafrik pou kree sa ki nou term parfwa koman bann State human rights bodies. Sa i vin apre bokou presyon swa dan sa pei limenm oubyen lo kote enternasyonal parey lo Kontinan Lafrik. Ler mon regard lafason ki sa Lalwa in ganny drafte e ki la devan nou ozordi, pou mwan i enn, parey mon’n dir i pou enn sa state human rights bodies. Akoz? Onorab Wilby Lucas in fer sorti, nou pou koz – petet nou pou kestyonn lafason ki sa Komisyon i ganny konstitye, egzakteman se sa ki mon pe fer la, lafason ki i ganny konpoze, lafason ki son bann manm i ganny nominen lo la. Se Prezidan ki pe apwent sa Komisyon.  E la ankor ou vwar pou dir i pou annan bokou kontrol ki pou ganny egzerse lo travay, lo deliberasyon, lo rekonmandasyon sa Komisyon.  Pou mwan sa pa pe donn okenn lespwar nou pei, i pa pe bouz nou pei a’n avan, i pa pe donn okenn lespwar nou pep. Pou mwan i en keksoz ki enkyetan, mwan ki’n vwar mwan sirtou tou dernyenman, dan bann dernyen lannen ki mon’n la dan sa Lasanble pe deal ek bann ka kot ou’n ganny demande pou adres sa issue drwa imen. E ler mon pe dir sa issue drwa imen i pa zis en matter of kot en Seselwa in ganny abize par Lotorite, par Lafors, par en Manm Lafors me i en keksoz bokou, bokou pli gran e bann manm lo zot kote ki’n asiste bann seminar i pou vwar pou dir labi drwa imen ki menm ozordi i annan ki pe pran plas dan nou pei i en keksoz ki bokou pli larz.

Labi en drwa Konstitisyon par egzanp kot en dimoun anba Konstitisyon i annan drwa pou li zouir son propriyete e pou li kapab tir benefis lo son propriyete me akoz lotorite i anpes li, sa osi tou nou apel en labi.  E mon hope malgre mon konsernen avek lafason ki sa Komisyon pou konstitye ki nou ava vwar bann tel labi osi tou i kapab ganny adrese par sa Komisyon.

Mr Speaker ankor parey mon dir, mon pa krwar ki nou pe fer dibyen nou pei, akoz mon pa krwar  ki en tel Konstitisyon sa Komisyon i pou anmenn lendepandans e la transparans.  I pa pou fer zistis travay ki nou nou’n fer e i pa pou fer zistis nou pei.  Anmenmtan ki mon welcome letablisman sa Komisyon, mon santi ki i mank partisipasyon  sosyete sivil ki ti kapab montre en pe plis lendepandans e transparans dan sa Komisyon e parey nou Seselwa i kontan dir, ti kapab montre nou pou dir, i kapab osi morde.

Rikord bann Komisyon Ofisyel parey sa enn ki mon pe dir bann State Commission, bann state bodies nou kapab dir i mixed. Detrwa bann tel Lorganizasyon apre serten letan zot kapab break away from Government control me lezot i kontinnyen anba sa kontrol sere.  Dan sa bann ka zot ganny apele pretander, pretender dan plas protekter, e mon krwar ki lafason ki Lalwa pe dir nou la devan nou i posib ki sanmenm sa ki nou pou gannyen. Zot zis la pou montre akoz bann Lorganizasyon enternasyon in demande ki sa pei i set up en tel Komisyon vwala, nou bezwen fer li akoz bannla in demande, sa pou mwan i pou vin pou deflekte enpe bann kritik ki annan ver nou sitiasyon aktyel. I osi pou kontinnyen anbet parfwa, parey nou’n vwar lo kontinan Lafrik, bann donater ki parfwa zot liez en led a kondisyon ki i annan respe pou drwa imen dan sa pei. Bann tel Komisyon i fer ki bann ka sansib pa ganny aborde  e Komisyon i zis get bann size ki anmennm mwens kontrovers.

Mr Speaker, kreasyon sa Komisyon byensir pou tant anvoy en warning avek bann abizer drwa imen e la petet mon pou koz enn pti pe dan ka bann dimoun ki dan bann lafors.  Seselwa petet atraver sa deba i ava antann pou dir be ok la prezan mon pou annan en lot sours en lot mwayen kot mon kapab koste  pou mwan kapab petet ganny enn pti pe zistis pou mon bann problenm. Me ankor, dan en lot konstrent ki sa Bill, sa Lalwa i mete devan nou i met en time limit e ler mon dir time limit nou’n vwar klerman ladan ki ou pa kapab al pli lwen deryer ki 2an.

Mon asire lezot manm lo mon kote pou koz lo la be kestyon la mon demande, poukwa nou pa kapab al pli lwen?  Labi drwa imen, poukwa nou bezwen met en limit avek, 2an, nou pa kapab al pli lwen ki 2an, e toultan nou tann bann Politisyen pe koz lo matirite politik, nou pe koz annan rekonsiliasyon dan nou pei, e mwan mon krwar atraver sa osi tou nou kapab abord sa term rekonsiliasyon e rekonsiliasyon ou pa kapab met en time limit lo li. Nou bezwen vwar bokou keksoz ki’n ariv, labi ki’n arive dan lepase pou nou kapab anmenn sa ki nou apel rekonsiliasyon pou nou kapab bouz devan.

Mr Speaker anmenmtan mon konnen ki kreasyon en tel Komisyon i devret anmenn pou lobzektif kontribisyon pozitiv pou ranforsi ankor sa ki nou apel sa kiltir drwa imen. Ler mon regard Konstitisyon sa board mon doute si se sa lobzektiv ki nou anvi achieve oubyen si nou pou zis vin parey mon’n dir, sa Komisyon ki nou anvi fer krwar larestan lemonn ki nou annan.

Mr Speaker mon pa pou tro lontan lo la, mon anvi zis termin avek en quote ki’n ganny fer par head l’Union Inter-Africaine des Droits de l’homme. Monsieur Halidou e mon pou fer sa quote an Angle.  “every country must make a public declaration that NGOs, Civil Society and  ordinary people can take the country to court in cases of serious human rights violations”. Mon krwar dan en tel quote ki’n fer viz-a-vi bann – parey mon pe dir, bann Komisyon lo Lafrik ki nou osi nou pou tonm ladan, i vreman serye, i vreman enportan.  Se nou prezan nou nou bezwen deside e  la ozordi nou ganny en sans isi dan sa Lasanble pou deside ki direksyon nou anvi pran. Wi i annan en attempt par Gouvernman pou set up sa Komisyon.  Wi, nou’n ratifye serten konvansyon ki demande ki nou fer tel keksoz me kestyon i reste eski nou pe fer li the right way eski ozordi nou pa pe rat sa sans pou nou fer keksoz pli bon pou nou pei.

 

HON GERVAIS HENRIE

Bonn apremidi tou dimoun.  Kan mon ti vwar sa Bill ariv devan sa Lasanble, senserman mon ti kontan. Kontan lo en kote ki konman en zenn parlmanter mon ti pou form parti sa Lasanble ki pou pe rann mon pei en faver, en faver pou kree en klima kot byennet sak endividi a ganny proteze e kot okenn aksyon ki kapab bles dignite, sekirite e liberte en endividi pa pou ganny ankouraze. Mon ti pli kontan ankor pou vwar ki rev parti SNP, mon site – ‘kot tou Seselwa i a santi zot lib e an sekirite dan son pei avek konesans ki son drwa i ganny respekte e proteze dan en sistenm demokratik par Lalwa e bann lenstitisyon ki fonksyonn byen’, parey i ganny eksprimen dan nou manifesto prezidansyel 2006 ti pou vin vre.

Me ozordi le 14 Oktob 2008 Mr Speaker, ou annan en Onorab Henrie tre dezapwente e menm ankoler dan ou prezans. Mon dezapwente e ankoler pou la senp rezon ki mon lopinyon ki nou annan en parti opouvwar ki pa senser, in ganny prouve byen. Sa Lalwa ki devan nou i pa enn senser, i senpleman en fe akonpli akoz presyon ki SNP in mete lo Gouvernman depi en bon pe letan aprezan in vin akoz presyon ki kominote enternasyonal in mete lo Gouvernman, i zis akoz SPPF i anvi zwe bon boug e montre ki lo papye i annan bann kriter ki bann envestiser i demande avan ki zot envestir Sesel.  Me eski koumsa nou oule fer keksoz? Eski koumsa nou oule ki keksoz i kontinnyen ganny fer dan sa pei? Si nou pou fer keksoz annou fer li byen.

Mr Speaker, mon’n esey mazin lentansyon sa group dimoun ki ti ekrir nou Konstitisyon an 1993, ler mon get bann drwa proteksyon ek liberte ki zot in akord nou, dan sapit 3, ki Onorab Lucas in mosyonnen dan nou Konstitisyon,  mon anvi krwar – ou osi ou ti parmi, lot zour ou ti fer nou rapel sa letan ou ti pli zenn ki mon ete konmela, ki zot in asize e zot in analiz tou bann senaryo ki kapab leve, dan lavenir Sesel e menm sey etidye  kot zenerasyon fitir i kapab esey eksplwat bann febles sa dokiman.  Eski sa proze delwa ki devan nou pa pe esey fer egzakteman sa.  Me sa ki malere se ki bokou dimoun dan Gouvernman ozordi zot ti form parti ekrir, zot ti donn lanmen ekrir sa Konstitisyon 15an pase. Eski letan nou pe fer en keksoz ki pa neseserman annan tou son ledan parey i dwatet annan, eski nou pa pe sey abiz sa menm dokiman ki zot in ekrir e pe refize ed li akonplir son lenspirasyon dan son totalite.

Mon premye konsern e klarifikasyon ki mon ti ava kontan rode avek Vis Prezidan dan son summing up se ki nivo konsiltasyon in annan avek bann Lorganizasyon non Gouvernmantal e osi Legliz ki konsernen avek size drwa imen dan Sesel tel ki CEFRAD, sosyete Lakwa Rouz, menm Lofis UNDP ki annan en Desk Human Rights an se moman pandan ki sa Lalwa ti pe ganny drafte. Mon osi anvi konnen akoz i neseser ki Prezidan selman ki apwent tou le 3 manm sa Komisyon, akoz ki lo CAA, PSAB, tribinal lanplwa ki lot zour nou fek pas dan sa Lasanble, e menm Social Welfare Agency ki’n pas dan sa Lasanble bomaten, i annan reprezantan diferan sekter lasosyete me pou sa enn i en no go zone.

Mr Speaker lekel ki mon fek tann koz lo linite e nesesite travay ansanm, pandan weekend sete Prezidan Michel ki’n fer sa lapel anfas avek sa sitiasyon ekonomik, dezas ekonomik nou’n tann dir ki pe vin ver nou, e la in annan en sans, en sans kler  pou li diriz par legzanp kot nou ti kapab ziz li byen par son aksyon malerezman mon santi mwan ganny let down.

Ankor enn fwa kreasyon sa Komisyon pou soufer avek en problenm kronik ki sa pei pa kapab get rid of akoz nou bezwen krwar ki zis en group endividi ki kapab fer tou keksoz, akoz dan sa ka nou vwar Ombudsman i bezwen ganny responsabilite ekstra pou deservi lo sa Komisyon. Lo paz 10, sa i dan Lartik 6, mon vwar en konfli lentere, vizavi son rol ki limenm li in deza zize, alor kimannyer i pou kapab paregzanp repas devan sa Komisyon.

Malgre mon konpran limitasyon resours imen, mon osi  anvi konnen akoz ki napa en limitasyon lo lakantite term ki en manm i ganny apwente lo sa Komisyon sa i dan Lartik 3, mon panse ti ava byen annan en limitasyon term ki zot deservi sa Komisyon nou vwar sa dan bokou ka, dan ka Prezidan par egzanp i ganny elekte.  Mon krwar sa i ti ava ede redwir pou bann dimoun petet sey corrupt sa bann manm sa Komisyon e rann li enpe pli dinamik e fer sir ki son rol pa ganny okenn konpromi. Me mon pli gro problenm Mr Speaker i viz-a-vi sa time bar 2 zan ki’n ganny enpoze. Mon demann mon lekor, ki Gouvernman pe kasyet? Lekel ki Gouvernman pe proteze? Kwa ki’n pase dan sa pei ki zot pa oule nou konnen.  Fransman sa time bar i en dyok.

Mon rapel sa Lasanble ki le 3 Oktob 2006 en largiman ki ti ganny servi isi menm anndan pou anpese ki en parti politik i form son prop stasyon radyo Sesel sete pou anpese vwar en lensidan en sitasyon laenn rasyal parey Rwanda en 1994, ki’n arive laba Mr Speaker? Lasasina anviron 800mil Toutsi pandan selman 100 zour. Prezan konsider sa senaryo, si sa Proze de Lwa ti an plas dan en pei parey Rwanda, eski ti pou annan lazistis laba, akoz apre 100 zour masak e apre prosedir lakour ki tarde parey souvan nou’n antann dir isi menm dan sa Lasanble, lekel ki ti pou ganny lazistis, 2an pa 20an i pa ni 200an i selman  24mwan. Alors sa time bar i senpleman pa akseptab.

Nou annan en Konstitisyon ki son Sapit 3 i garanti sa bann proteksyon me sa Komisyon i kapab infringe lo sa bann drwa si nou pa fer atansyon.  Mon osi santi ki sa Proze de Lwa pe donn Prezidan Larepiblik enpe tro bokou pouvwar, non selman atraver lefe ki se zis li ki apwent bann manm sa Komisyon me lefe ki i komandan an sef e ansarz bann Lazans ki’n deza, ki pe e ki kapab komet labi drwa imen, mon santi ki lepep pa pe ganny ase proteksyon avek son involvement all over the place. Nou vwar par egzanp i kapab anpes sa Komisyon fer en lanket dan en sitiasyon si i santi poudir i konpromiz sekirite nasyonal. Me i tro fasil pou li servi sa koman en leskiz, pou li protez zisteman bann dimoun ki otour li e ki pe defann li. Mon ti ava pli konfortab si ti annan plis checks and balances.

Mon’n dir lo komansman ki ler nou fer en keksoz nou bezwen fer li byen. Ozordi sa Lasanble pe esey elev son nivo Mr Speaker, me koman nou pou akonplir sa si nou kontinnyen aksepte bann swadizan reform me ki an realite pe fer nou mars a’n aryer.  Fransman mon santi ki lardyes egzekitiv pou esey fer pas en tel Proze de Lwa dan sa Lasanble i en latak lo dignite sa Lenstitisyon. Dimoun andeor i kestyon efikasite e senserite sa Lalwa. Kominote enternasyonal pou soke vwar ki bann provizyon sa Lalwa pa an konformite e an liniformite avek standar enternasyonal.

I annan 2 parol mon’n antann dir sorti lo lot kote latab depi bomaten, dabor manm elekte pou Anse Aux Pins ti dir nou ki parfwa Politisyen i vin viktim. Souvan i pri ant en pozisyon popilis e ant sa ki vreman reel. Leader Government Business ti demann nou pou met pei premye e parti dezyenm, de keksoz Mr Speaker ki fer mwan anvi dir sa bann mo swivan viz-a-vi sa 2 remark, e mon anvi dir sa sirtou vize ver bann zenn Onorab parey mwan lo lot kote latab. Personnelman mon’n zwenn batay SNP dan politik pou anmenn plis la demokrasi latransparans, bon gouvernnans, respe pou drwa imen, e prosperite pou nou pep, akoz mwan mon annan zanfan e mon anvi ki ler mon zanfan i ariv mon laz i viv dan en pei kot i santi li byen, kot i gou pou viv, kot i pa bezwen mantoun bann keksoz ki ozordi nou tann Seselwa ordiner mantoun tou la zournen.

Mon asire ki parey mwan, lo lot kote sa bann zenn Onorab osi i oule en meyer Sesel me annou pa bliye ki nou dan politik e dan politik touzour i annan bann ki pare pou kas kontour, i annan bann ki pou koz manti, i annan bann ki pa pou dir nou tou laverite zot pou abize, zot pou protez zot lekor e zot dalon, me pli enportan zot pou sey servi nou ledo pou zot mont pli o. Me koman bann zenn, koman en nouvo zenerasyon Politisyen annou pa les sa kontinnyen. Nou pa merit pare pou les zot get away with it. Eski nou pou pare pou nou sanz nou fason fer, sanz nou fason vwar keksoz, eski nou pare pou nou sanz nou mind set parey in popiler anndan la prezan.

I kler ki Sesel in annan en move rikord lo drwa imen, malgre sa ki kominote enternasyonal i krwar i annan bokou keksoz ki’n ganny maske isi e medya in napa akse avek bann bon lenformasyon, pou devwale e met keksoz o kler. Alor mon krwar nou merit, sirtou bann zenn Politisyen, anvoy en mesaz kler kot Egzekitiv ki nou pa satisfe avek propozisyon ki zot pe fer dir zot retravay lo sa draf e re-anvoy li isi, nou oule enn pli bon, annou pa sorti la avek nou konsyans sarze, annou pa kontinnyen soutir bann tel labi pouvwar san ki nou demann bon kestyon, san ki nou fer sir, nou ganny bann keksoz byen.  Si nou adopte sa latitid ki nou pe kontinnyen adopte akoz Egzekitif in anvoye nou bezwen pase – yer swar mon’n tann koz lo voluntary redundancy, plito nou fer sa mon krwar, i ava en pli bon opsyon pou nou. Mon pou konklir parey mon ti komanse Mr Speaker  an dizan ki mon dezapwente e menm ankoler, akoz la ankor mon vwar ki nou ti annan sans pou nou fer keksoz byen, montre lemonn poudir nou serye me non.

Onorab Préa in dir nou pe senpleman kree en keksoz ki en state human right body kreasyon en tel Komisyon pou protez zis en pti group dimoun a lonterm me eski sa rol sa Lasanble?  Non nou pe kree en keksoz pou Sesel parey mon’n dir taler. Ler bann dimoun ti ekrir nou Konstitisyon zot pe mazin lavenir Sesel dan 100an, 200an e menm plis ankor. Nou pa kapab donn tro bokou pouvwar Prezidan, Vis Prezidan en Minis parey mon’n dir ki kapab senpleman servi en clause pou protez bann dimoun ki pros avek zot  e mon krwar ki ler bann eksper enternasyonal lo drwa imen pou get bann Lartik dan sa Proze de Lwa ki devan nou ozordi, mon krwar pa, mon senserman pa krwar poudir profil enternasyonal Sesel pou monte.

 

HON ROY NIBOURETTE

Mr Speaker sa Proze de Lwa pou kreasyon en komsiyon drwa imen i donn nou Lasanble en loportinite pou reflesir lo sa konsep drwa imen e osi pou vwar spesifisite sa Komisyon dan konteks Sesel.

Drwa imen parey son non i dir, i vedir drwa pou bann imen, sa bann drwa pa kapab ganny tire avek sa dimoun, akoz i viv avek sa tou dilon son lavi se pou sa ki mon dir drwa imen i bann drwa sakre. Sa bann drwa pa kapab ganny separe avek sa dimoun.

Mr Speaker en drwa i merit byen ganny servi, se fason ki en dimoun in servi son bann drwa ki demontre si i en vre imen, en dimoun ki servi son drwa pou afekte drwa en lot, pa pe servi son drwa imen me i plito abiz sa drwa, savedir ki drwa imen i vreman trouv son valer kan en dimoun i egzers son drwa avek responsabilite. E la nou a vwar ki drwa ek devwar i mars ansanm. Mon dir ki drwa ek devwar i mars ansanm e merit ganny egzerse avek responsabilite, akoz si nou separ sa 2 keksoz nou tant pou egzers zot san responsabilite.

Annefe Mr Speaker i annan en fo konsepsyon ant drwa ek devwar.  Serten dimoun i oule fer krwar ki drwa i en keksoz ki ou enjoy, tandis ki ou merit fourni zefor pou egzers en devwar. Mr Speaker si en drwa i en keksoz ki ou enjoy, alor en dimoun pou tant pou egzers sa drwa san mazin konsekans lo lezot dimoun…

 

(Technical problem)

…en devwar. Mr Speaker, se pou la ki mon dir ki drwa imen i sakre.  Lefe ki i sakre i vedir ki personn, okenn endividi, okenn group endividi, okenn Gouvernman pa kapab abiz drwa imen. Annefe bann Lenstitisyon parey Konstitisyon, Sistenm Zidisyer e Lofis Ombudsman, i la pou asire ki drwa imen bann sitwayen pa ganny abize.  Se dan sa konteks ki sa Komisyon drwa imen, i merit ganny vwar koman en Lenstitisyon ki vin koman en gran pa dan levolisyon nou pei ver en sosyete de drwa.

Mr Speaker, dan Sapit 3 Konstitisyon Sesel depi 15 ziska 39 i dekrir tou drwa ki en sitwayen Seselwa i annan e ki leta i bezwen asir proteksyon sa bann drwa.  Sa i vedir ki sa Bill i pa premye dokiman ki konsern drwa Seselwa koman en imen.  Sa Bill pe fer nou Konstitisyon vin pli efektiv, akoz i pe kree en Lenstitisyon avek sa lobzektif.

Ziska prezan Lartik 46 dan Konstitisyon Sesel i fer provizyon ki en dimoun i kapab fer en petitisyon avek Lakour Konstitisyonnel e fer en afidavit pou challenge nenport ki ki’n vyol son drwa, me sa i annan bann kou e i pran bokou letan. Lot fason, si i en dimoun i kapab anmenn son case kot Ombudsman e la son ka i pran ziska 1an pou ganny deal avek.  Dan sa ka lofis Ombudsman i osi napa ase pouvwar neseser pou fer son travay parey i ti a swete.

Mr Speaker, sa Human Rights Commission pou annan en fonksyon pli zeneral e pli larz. Fonksyon sa Komisyon i pou zeneralman deal avek bann ka ki konsern laliberte e drwa imen. Sa i a fer ki bann dimoun ki santi zot drwa in ganny afekte zot a santi zot soulaze akoz pou annan en landrwa ki zot pou kapab ale, pou zot ganny rekour.

Sa ki tre enteresan e enportan dan sa Bill se ki i fer provizyon ki tou rapor sa Komisyon pou ganny table devan Prezidan Larepiblik.  Sa bann rapor pou bezwen ganny depoze devan Lasanble dan en dele 1 mwan, sa i a fer ki nou Lasanble i a ganny enformen lo tou ka pou zot reaksyon.

Mr Speaker dan dernyen rapor finalize par USA Department of State, date Mars 2008, le 11, i dekrir ki Gouvernman Sesel in zeneralman respekte drwa imen son bann sitwayen, me avek serten problenm ki’n ganny raporte.  Mr Speaker, se la ki sa Komisyon Drwa Imen i rantre dan Sesel parey dan bokou pei.  Sa Komisyon i a la pou investigate bann problenm e met li dan perspektiv.  Avek sa Mr Speaker mon soulinny lenportans sa Bill.  Mersi.

 

HON REGINA ALCINDOR

Mersi Mr Speaker. Drwa imen, dignite imen, ek drwa laliberte i bann keksoz fondamantal ki protez en endividi, e personn pa devret zwe avek oubyen aras li, ou met sa drwa an danze e sa Bill ki devan nou pe vin rod laprouvasyon pou kree en Komisyon ki pou ede protez sa drwa.  Oubyen pli enportan regard dan bann labi kont drwa imen ki’n ganny vyole ouswa pa’n ganny respekte.

Konstitisyon Sesel, i fer provizyon pou ki sak sitwayen ki ne i kapab zouir en lavi an sekirite, e Sapit 3 (1) i liste sa bann drwa ki tonm anba drwa imen.  Me i annan en kantite kestyon ki nou kapab poze lo sa bann drwa.  Eski tou dimoun i konn sa bann drwa? Eski sa bann drwa i ganny respekte isi Sesel? Malgre ki wi, tou sa bann drwa i lo papye e i ganny ekrir an nwanr ek blan. Lefe i reste ki pou bokou dimoun sa zafer drwa imen i ankor en size delika ki zot krwar i konsern Politisyen e avoka selman kan an realite zot drwa i konsern zot plis ki bann ki fer Lalwa akoz i protez zot.

Pou bokou Seselwa sete selman avek retour miltiparti ki zot ti tann koz lo sa zafer drwa imen ouvertman.  Mon ankor rapel Mr Speaker ki sete sanmenm sa lepok kot Lider Lopozisyon koman en Pret a tou lokazyon ki i ti gannyen i ti dir ki fodre nou protez nou drwa e fodre ki nou pa zanmen les personn vyol sa drwa e ki nou bezwen protez nou dignite imen. Sete li ki ti santi sa nesesite ler ti annan tro bokou sitiasyon labi lo drwa imen ki ti revey lepep Seselwa e sa lepok zis  li ki pa ti per koz lo drwa imen.  Se li sa zonm ki’n debout akote lepep Seselwa pou lager pou zot drwa e i ankor pe fer li.

I ti santi sa devwar koman en Pret kan i ti pe pres La Bonne Nouvelle pou sansibiliz son pep akoz dan lepok parti inik tro bokou dimoun ti per akoz sistenm ti pe teroriz zot. Sa ki ti debout pou reklanm son drwa ti ganny menase, ganny fer disparet, ganny met dan prizon oubyen deporte zis pou satisfer enn pti group ki ti’n vyol pourvwar, ki ti santi ki sa bann dimoun ki ti ouvertman koz lo drwa imen ti ganny gete koman en menas pou zot laliberte. Sete sanmenm sa lepok Mr Speaker, ki ler Father Wavel ti ganny lokazyon pou koz lo sa drwa e edik pep Seselwa lo zot drwa atraver son bann omeli ki Mr Rene ek SPPF ti met en ban lo li pou anpes li fer okenn lapres ki ti ganny transmet lo radyo.  Sa dan limenm ti en vyolasyon son drwa e laliberte lekspresyon ki i ti annan dan son Legiz. Sanmenm sa ki nou pe dir fodre proteze ozordi.

Sa ki pa ti bon 15an pase ozordi nou pe rekonnet i bon, sa bann letan tou drwa ti ganny oprese zis pou satisfer legois detrwa diktater, me ozordi Mr Speaker mon dakor ki nou pe dir ki sa drwa fodre ganny proteze e respekte akoz i fondamantal.

Seksyon 2 i koz lo disciplinary forces ki tre enportan pou konpran byen kler lekel bann lafors disipliner ki nou pe koz lo la. Seksyon 3 i koz lo konpozisyon sa letablisman. Mon vwar ki sa osi pa ase reprezantatif malgre ki nou en pti pei, Mr Speaker nou problenm labi drwa imen i konpleks.  Seksyon 3, Clause 2 i fer propozisyon pou ki Ombudsman i vin Chairman sa letablisman me si nou regard Lartik 143, Konstitisyon Sesel i dir ki sa dimoun, a person holding office of Ombudsman shall not hold any other public office. Me si toulede Lotorite pou pe fonksyonnen, eski sa dimoun pou met 2 sapo? Ki pou arive?  Nou pa pou kapab annan menm dimoun dan tou le de pozisyon koman latet sa 2 Lotorite, i osi bon fer resorti ki anba lartik  6 sa Lalwa, Clause 2 i fer provizyon ki pou annan lenstans ki sa Komisyon pou bezwen pran case ki ganny deal avek par lofis Ombudsman, anba schedule 5 Konstitisyon.  La mon pa ganny en konpran Mr Speaker, ki pou arive, eski pou konsilte son prop lekor, par ler mon demann mon lekor ki degre serye ki nou serye lo sa zafer drwa imen.

Ler mon ti lir sa Bill e ler mon ti’n konpran ki post Ombudsman pou aboli ziska ler ki Minis i eksplike, me ler mon’n ekout Onorab Nibourette ler in dir  ki enn ler en case devan Lofis Ombudsman i pran plis ki 1an avan ki i vwar en solisyon mon demann mwan kimannyer i pou fer lo sa Commission.

Dapre bann norm enternasyonal ki ganny adopte par Nasyon Zini, detrwa bann fonksyon enportan i devret ganny enkli dan sa morso Proze de Lwa, asir langazman leta pou satisfer nou lobligasyon konsernan drwa imen, edik piblik an zeneral ki enkli bann dirizan nasyonal, oubyen Politisyen e fonksyonner piblik lo bann  lenplikasyon pratik drwa imen dan lavi tou lezour.  I pa zis en keksoz ki ou ek mwan nou konnen me i plito sa ki ou eksperyanse dan  ou lavi.  Nasyon Ini ek Commonwealth ki Sesel  i form parti i egzize pou met bann lanfaz lo lenplimantasyon, bann standar enternasyonal konsernan drwa imen.  Lartik 2 i koz lo restriksyon, Seksyon 6(1) i dir ki dimoun i kapab osi demann en lot endividi oubyen Lorganizasyon apropriye pou prezant son konplent  e pou osi reprezant li dan bann prosedir Komisyon si i santi ki li i pa pou kapab.  Sa i son drwa reprezantasyon.  Akoz menm Lartik 46 nou Konstitisyon Sesel i fer li byen kler ki sa i son drwa.  Me sa Lalwa pa kler i koz zis lo sa dimoun limenm pou reprezant son lekor, pou reprezant son konplent devan Komisyon, savedir si dapre sa Lalwa si sa dimoun i santi ki i pa kapab reprezant son lekor, i pa kler si i kapab ganny drwa rod en lot dimoun pou fer sa pour li.

Mr Speaker nou pe koz lo bann drwa fondamantal, drwa imen, mon krwar ki i tre enportan pou nou met sa morso Lalwa anlinny ek Konstitisyon avan ki nou met li a’n aplikasyon. Nou pa kapab kontinnyen fer Lalwa ki kontradwir ek kanmarad oubyen ki pa’n an akor avek Konstitisyon. Kestyon se lo ki baz nou met sa restriksyon ki dapre 2an ou pa ganny drwa met ou case devan sa tribinal pou rod lasitans pou vyolasyon ou drwa.  Eski nou pe maske nou lakok oubyen i annan proteksyon pou serten dimoun anba sa clause?

Lo nivo enternasyonal, human rights abuse i sizere ki otan ki ou ankor vivan ou ganny drwa rod rekour pou okenn vyolasyon ou drwa anba ou Konstitisyon. Kote sa manman ki vwar ki son zanfan in ganny abize par Lotorite i ale pou al rod rekour si deza Lalwa pe met en dele letan 2an. Mr Speaker dan larealite 2an pa zanmen ase pour ou kapab fini met en case devan. Zis pran par egzanp lensidan le 3 Oktob kot nou bann dirizan ti ganny kas latet.  Semenn pase in fer egzakteman 2an, case i ankor ankour konpansasyon pa ankor ganny peye.  Prezan ozordi ler mon get Lalwa ki devan nou i pe vin met en time bar, i fer mwan poz kestyon kan nou konnen dan praktikalite sa bann kalite case i mars dan slowtrack akoz zot in met sa time bar? I kler Mr Speaker ki sa clause pa la par aksidan me plito konman en proteksyon pou serten.

Ozordi nou pa kapab vin fer Lalwa pou proteksyon drwa imen san regard deryer pou vwar bann sikatris ki ankor ovif lo leker serten nou sitwayen.  Sa size drwa imen i tro enportan pou nou ferm nou lizye e nou leker lo sa ki’n pase akoz i en size ki si ou pe rod vre lazistis ou bezwen ouver tou liv lepase pou ganny laverite.  E Seksyon 6(2) i met en lobzeksyon. Mon pa vwar kimannyer mon pou kapab siport sa Lalwa koumsa Mr Speaker.  Kote sa bann dimoun ki santi ki dan lepase zot drwa in ganny vyole, pou ganny rekour si pa devan sa Komisyon? Nou konnen ki i annan ki’n ganny terorize, met dan prizon, napa kalite vyolasyon ki zot pa’n sibir e i pa zis poudir ki zot pa pou ganny drwa met en case devan sa Komisyon, mwan mon pa vin siport sa kalite Proze de Lwa.  Nou pe koz lo drwa kan anmenmtan nou pe met bar pou anpes lazistis ganny fer. Clause 4 i koz lo vyolasyon drwa imen me i pa koz lo dignite imen, ki vin son laspe moral ki devret vin premye e dan bann konvansyon enternasyonal souvan dignite imen i vin avan drwa akoz sa koman ou ne ou gannyen atraver ou Kreater, pou Sesel i otreman.  Ti pou osi senp si sa Clause ti’n fer referans avek Konstitisyon kot i  koz lo dignite drwa laliberte, sa size ti devret vin byen kler.

Mon pa vwar rezon malgre ki pou annan en Komisyon zot pou bezwen espere pour pran lord avek Prezidan lo ki aksyon zot pou pran.  Limenm ki pou apwent bann dimoun, limenm ki pou donn zot pourvwar malgre ki nou konnen ki Komisyon i devret endepandan.  Prezidan pa devret sa enn ki donn lord kimannyer Komisyon pou fer marse, pou fer son travay e kimannyer pou pran bann desizyon serye. Sa Komisyon pou li transparan i devret annan lendepandans total e otonomi.  Sa ki enportan pou en tel enstitisyon se bann kriter fondamantal. Annefe kan i met sa Komisyon an mars li i devret la zis pou resevwar sa rapor san okenn enterferans.

Seksyon 7 i koz lo sekreter sa Komisyon, mon vwar ki la osi i annan en mank gender parity dan son lekspresyon. Mannyer i ete i pa kler si en madanm osi i ganny drwa ranpli sa pozisyon akoz nou fer referans ek scheme selman. Si sa i leka la osi i montre serten  diskriminasyon kont bann madanm ki petet ti a kapab osi deservi sa pos sekreter.  I bezwen byen kler, Seksyon 16, i bezwen byen kler ler nou koz lo Lotorite ki desid santans. Eski sa pou ganny kouver anba Seksyon 17, eski Komisyon pou ganny Lotorite kondann dimoun, an gro sa lyen ant lartik 16 e 17 i bezwen ganny byen klarifye.

Mr Speaker, ler mon pe fer mon resers mon’n dekouver ki pou etablir en Komisyon Drwa Imen i annan bann gid lo baz enternasyonal ki devret ganny adopte e depi 1982/93 tou bann pei ki etablir Komisyon pou Drwa Imen i servi sa bann gid e prensip.  Mon pa konnen si prosesis sa Lalwa in pran kont bann norm e gid ki egziste dan sa ki nou apel Paris Principle ki gid bann pei, e i ganny rekomande par Nasyon Zini.  Mon santi ki si sa ti leka ozordi nou ti pou pe apros en proze de lwa ki vreman protez tou dimoun san kit personn deryer akoz sa gid i osi demande ki tou bann size ki annan pou fer avek drwa imen  i ganny kontribisyon e partisipasyon tou kous popilasyon. Eski in annan sa konsiltasyon ek piblik avan ki nou’n zis amenn sa Lalwa devan Lasanble?  Mon pe lev sa size akoz mon konnen ki okenn Lenstitisyon ki annan pou fer avek drwa imen pa’n ganny konsilte.  Akoz? E Paris Principle i egzize ki tou Lalwa ki annan pou fer avek proteksyon drwa imen civil society i devret partisip ladan.  E si nou ti’n swiv sa bann prensip e gid nou ti pou’n dabor konsilte avek bann civil society isi Sesel, ek bann NGOs tel parey CEFRAD ki petet ti ava annan en serten kontribisyon pozitiv pou fer anver sa Lalwa.

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker mon rapel ler mon ti enn pti garson en fwa pou Nwel, tel parey in arive avek nou tou, ki lev boner pou al get anba larb de noel pou gete ki mon ti’n gannyen apre ki mon’n pas parey tou zanfan in fer en lannwit antye dan lekspektasyon ki pou annan en zoli zouzou, e mon ti tre dezapwente ler mon ariv obor larb de Noel, e mon’n vwar ki mon ti pe ganny en boul. Boul pa ti en dezapwentman me lefet ki mon paran ti’n wrap li byen ki avan menm ki ou tir son papye lo la, ou ti konnen egzakteman ki si sa ki ou ti pe al gannyen e mon rapel ziska ozordi sa lensidan in dezapwent mwan akoz in retir enn pti pe en lekspektasyon e en sipriz ki mon ti’n pas lannwit avek.

I tris pou dir ki sa Bill in annan egzakteman menm lefe lo mwan ki sa lensidan ler mon ti pti pti, akoz ler mon’n lir lo gazette ki dan sa gazette ti pou annan en Protection of Human Rights Bill mon leker ti sote e mon ti dir ar tre byen apre tou sa letan ki nou’n met sa dan nou manifesto SNP, e zot kapab al regarde e zot ava vwar ki nou pei i bezwen en tel Komisyon – apre ki mwan menm mwan mon ti’n drafte en mosyon pou anvoy devan Lasanble pou demann sa, me ki mon pa ti’n anvoye pou serten rezon personnel mon ti dan en gran lazwa ler mon ti vwar ki dan sa issue Gazette ti pou annan en Bill lo sa size.  Malerezman koman mon’n ouver sa Bill mon’n annan egzakteman menm dezapwentman  ki Lonorab Henrie in koz lo la taler. E ozordi set avek en leker tris, byen tris menm ki mon vwar ki ankor ennfwa Mr Speaker, ankor ennfwa nou’n mank en loportinite pou nou ganny sa ki ti ava kapab pli bon keksoz ki nou ti a kapab ofer nou lekor.  Akoz Mr Speaker, sa Bill ki devan nou ozordi i selon mwan e mon konnen selon nou tou lo sa kote akoz lontan nou pe koz lo la, i pa ni al ase lwen e i pa ni esey reponn sa bann problenm ki i devret pe vize.

Mr Speaker dan sa lannen Konstitisyon sirtou, mon pa ti la taler me mon sir ki Vis Prezidan pa’n mank loportinite pou fer nou rapel ki sa se lannen ki’n ganny dedye a Konstitisyon e sa Bill i ariv a en moman apropriye, mon krwar ki i otan plis dezapwentan ki dan en lannen kot nou focus se lo Konstitisyon e kot nou ti’n devret kapab fer pli byen nou’n anmenn devan nou Lasanble, oubyen Gouvernman in anmenn devan nou Lasanble en Bill ki pa plis ki the lowest common denominator ki nou ti a kapab anmennen. Mr Speaker sa i en lokazyon tre, tre tris. Mon sir ki avek konsiltasyon, avek plis konsiltasyon, si in annan okenn e i pa paret mwan ki in annan akoz tou bann dimoun, tou bann Lazans ki nou nou’n koz avek in dir nou zot osi zot pa’n ganny konsilte, mon sir ki avek konsiltasyon nou ti an kapab fer en bokou, bokou, pli bon travay ki sa ki devan nou ozordi.

Mr Speaker, i pa akseptab – i pa akseptab pou en pep ofer son lekor the bare minimum zis pou satisfer serten kriter Lazans enternasyonal san ofer son lekor the best that it can possibly offer e nou’n kapab fer li. Ler nou ti pas nou Konstitisyon, ler Konstitisyon ti ganny drafte an 1992/93, The Charter of Fundamental Rights and Freedom sa ki nou’n apel chapter 3 dan sa proze ki devan nou ozordi was the best that we could offer this country, i en charter ki parmi bann ki pli etofe, ki pli plen ki pli konpleks dan bann Konstitisyon modern ki annan ozordi, donk nou kapab fer li ler nou anvi. Kestyon ki mwan mon pe poz sa Lasanble atraver ou, e par bye prezantater sa Bill apremidi, Vis Prezidan, se akoz ki nou’n swazir pou pa fer li dan sa fwa.

Mr Speaker, nou annan nou parey mon’n dir, en Konstitisyon ki annan li en Bill of Right, en Charter of Right konplet, osi konplet ki nou’n kapab fer li. Nou annan nou en Konstitisyon ki’n prevwar en lakour spesyal, Constitutional Court pou determin bann kestyon konstitisyonnel.  Nou annan nou en provizyon dan nou Konstitisyon ki dir ki Constitutional problems pou pran priyorite lo tou, nou annan nou en mekanism ki pa parfe, wi, Onorab Nibourette malerezman i pran tro lontan pou la senp rezon ki Lakour Konstitisyonnel i syez zis mardi apremidi dan en semenn. Annefe Mr Speaker, apremidi mon’n an retar pou ariv dan sa Lasanble akoz mon ti ankour devan Lakour Konstitisyonnel pou prezant en zafer ki pe al komans ganny ekoute lo en breach, en drwa fondamantal enn mon kliyan, ou plito parey nou devret dir en alleged breach akoz Lakour pa ankor statye si i annan en breach or not. E nou annan en mekanism ki fer li pa ser, akoz pou fayle en case devan Lakour Konstitisyonnel i kout zis 1200 Roupi.  Denozour i pa en sonm inabordab, i en sonm ase rezonnab. Donk nou annan tou sa bann mekanism, ki la pou fer ki en dimoun ki santi ki son drwa in ganny vyole i annan akse a lazistis.

Si nou pe anmenn en Human Rights Commission ozordi i bezwen pou en rezon apard sa bann ki nou Konstitisyon menm i prevwar. Sa Lalwa ki devan nou ozordi i bezwen vin ranpli en rol ki pa egziste deza akoz otherwise i pointless, anmenn en lot Lalwa ki pou fer egzakteman menm keksoz ki pe ganny fer par sa ki egziste deza. E se la Mr Speaker, kot mon vwar ki nou’n mank en gran loportinite akoz sa Lalwa ki devret fer sa i pa’n al osi lwen ki i ti a’n merite e mon pa kapab konpran akoz i annan en kantite legzanp. Lonorab Alcindor apremidi in koz lo bann prensip Nasyon Ini avek Commonwealth, bann guidelines lo ki si sa ki devret dan en Human Rights Commission Acts e la devan mwan Mr Speaker, mon annan 2. Mon’n swazir 2 pour nou vwar enn pti pe kote, ki pou nou i defayans e mon’n pran 2, mon’n pran sa ki pou Ireland, akoz, akoz ozordi Ireland i paret i en bon dalon pour nou pei – partou e tou bann keksoz ki nou annan nou al rod en ekspert sorti Ireland.  Alor mon’n dir be annou gete kimannyer Ireland i fer li, akoz i paret ki it’s the flavour of the month ou plito the flavour of the year e mon’n regard sa ki’n arive Sid Afrik, akoz Sid Afrik set enn sa pei kot son Konstitisyon in ganny met an viger apepre anmenm moman ki pou nou, 93/94. Alor pou regarde ki manyer ki zot zot in fer fas avek en Human Rights Commission.

Premye diferans se ki zot zot pa kas okenn kontour, zot pa apel zot Lalwa en Protection of Human Rights Act ki mon pa vreman vwar akoz nou’n deside apel pou nou en Protection of Human Rights Act akoz nou annan protection of human rights dan bann lezot Lalwa parey mon fek dir, e sa enn  i pa senpleman en Lalwa ki la pou protect human rights, far from it.

Zot zot apel zot Lalwa the Human Rights Commission Act e parey bomaten nou ti pe set up en Agency nou’n ti’n bliye apel li en Agency e Lonorab Leader of the House in rektifye sa lerer.  Sa ki nou pe fer la se ki nou pe apwent en Human Rights Commission me nou pe kasyet li deryer en baravan, Protection of Human Rights. Annefe nou Lalwa i senpleman lapwentman en Komisyon e eksplik nou ki sa Komisyon pou fer e lekel ki pou lo la, egzakteman parey bann lezot. Me kot nou Mr Speaker, nou pan’n al ase lwen se ki ler nou regard Clause 6 sa Bill, devan nou e nou regard bann fonksyon sa Komisyon nou’n vwar kimannyer bann fonksyon in meg annefe sel keksoz ki nou vwar la, se ki sa Komisyon pou regard enpe dan bann konplent pou al get enn pti kou kord gard avek prizon si i santi li neseser pou regard en pti pe bann safe guards, pou rekomann aksyon epi pou fer sa fonksyon ki li i annan, son rol i plito investigatory.

Sa ki nou pe fer nou pe kree en Lazans pou al investigate bann alleged human rights complaints setou ki nou pe fer.  Be oli loportinite ki nou’n manke? Oli promosyon respe pou drwa imen, oli promosyon proteksyon pou drwa imen, oli devlopman awareness dan nou pei, dan nou popilasyon pou drwa imen, oli rekonmandasyon ki pou ganny fer a nou Lotorite Leta pou zot progresivman met anplas bann mezir pou protez  drwa imen. Oli en fonksyon, fer bann letid, prepar bann seminar, bann workshop, oli en demann pou leta donn lenformasyon a sa Komisyon. Tousala Mr Speaker, pa la e tou sa la i egziste dan Human Rights Commission Sid Afrik. Oli en rol etidye bann Lalwa pou vwar si zot an reg avek Konstitisyon avek drwa imen ou non, oli en rol konsiltasyon avek bann lezot Lazans Nasyonal e enternasyonal ki annan pou fer avek human rights pou ki nou pei i kapab evolye li osi, tel parey sa de keksoz i egziste dan Lalwa Ireland, napa Mr Speaker.

Mr Speaker, oli posibilite pou sa Komisyon al Ankour avek enn bann dimoun ki’n vin konplent devan li ki end up Ankour anba sa bann provizyon ki taler nou’n fek koz lo la.  Oli sa posibilite pou sa Komisyon al donn sa dimoun en koudmen Ankour tel parey i egziste dan tou le de sa bann Lalwa, ou pou vin an kour koman sa ki nou appel amicus curiae, friend of the Court pou donn son pwennvi lo sa pwen ki devan lakour swa an faver sa konplenan, swa an faver leta.  The role Mr Speaker, en Human Rights Commission tel parey mwan mon vwar li, set en rol bokou pli gran ki zis vin en investigative body ki nou nou’n donn li, sa ki nou pe fer la, nou pe envant en konstab, setou ki nou pe fer la. Nou pe envant en konstab ler nou ti annan en sans atraver sa Komisyon al bokou pli lwen, the teaching function, en fonksyon kot sa Komisyon limenm li pou anpes ki i annan labi demen, i disseminate, i donn lenformasyon, i anmas lenformasyon e i donnen, i koz avek Gouvernman, i fer sir ki bann keksoz pa repete, tou sala Mr Speaker, avek tou respe ki mon annan pou Vis Prezidan e bann dimoun ki’n imazin sa Lalwa, i pa egziste. E la se pou sa rezon ki mon’n dir nou’n mank en gran lorportinite e sirtou dan lannen Konstitisyon kot sa ti ava en keksoz ki nou ti a kapab dir avek fyerte ki dan sa lannen Konstitisyon nou’n donn en Lalwa ki pou protez e ki pou elabor sa Konstitisyon ki pou fer en fason pour ki bann Lazans pou enplemant sa Konstitisyon, pou anmenn enpe plis sa ki nou apel sa kiltir konstitisyonnel dan nou pep e dan nou menm, komansman par nou menm. Nou’n mank selon mwan en gran loportinite.

Of course i annan enn de pti keksoz ladan ki nou  kapab dir, enn son bann fonksyon nou kapab dir ler nou dir sa Komisyon i kapab rekomann aksyon pou inhibit enjoyment of human rights. Nou kapab dir be la la i kapab rekomann ek Gouvernman, that’s not the point Mr Speaker, annefe sa ki nou pe fer, son premye rol nou’n donn li en rol lanketer to enquire in to – son premye rol, selon mwan, en Komisyon i devret parey sa de pei ki mon’n site, i devret pou promouvwar respe pou e proteksyon bann drwa imen. Sa se son premye rol, pou edike pou disseminate lenformasyon, pour gather and disseminate pou fer sir ki olye ki i annan labi drwa pou li investigate plitar, son premye rol ti devret pou anpes annan sa bann labi, sa selon mwan e selon bann lezot pei ki parey nou i devret pe fer.

Mr Speaker, anplis ki sa, mon pa vwar ki i annan sifizaman kriter lendepandans e lenparsyalite dan travay Komisyon. An Sid Afrik, e nou pa bezwen blindly swiv tou sa ki lezot pei i fer, apre tou nou en pei, nou en pep souvrenn nou fer bann keksoz ki adapte avek nou, me mon ti ava kontan vwar dan sa proze delwa en statement ki sa Komisyon pou deservi son fonksyon dan en fason endepandan, enparsyel without fear or favour, affection,  malice or ill will i egziste sa dan proze delwa Sid Afriken, i en keksoz ki mon krwar ki nou ti a kapab met li isi, ne se res que pou fer nou mazinen oubyen  fer sa Komisyon mazinen ki i pa la zis koman en board, me i la pou fer en serten travay  dan en fason endepandan ek enparsyel.

Mon ti ava osi kontan vwar lo lot kote meday ki en lanpesman, en seksyon ki dir ki okenn lorgann leta napa drwa enterfer avek oubyen obstruct travay sa Komisyon akoz travay sa Komisyon i pou fer li kont leta. E mon ti kontan vwar en langazman ki leta i donnen dan sa Proze de Lwa ki tou son bann organn pa pou obstruct sa travay. Ankor enn fwa tel parey  in ariv Sid Afrik. E mon ti ava al pli lwen, mon ti ava dir ki leta i devret donn en langazman, mon ti ava kontan vwar en langazman ki i pou ed sa Komisyon, ki angaz son lekor pour ed sa Komisyon pou fer son travay. La nou ti ava kapab konpran ki sa Komisyon i ti ava kapab pe al fer en travay konesan ki i annan en sans triumph dan son misyon.

Mr Speaker mon poz la enn pti kou, pou dir en lot keksoz, Lonorab Alcindor taler in koz lo, gender bias ki in vwar dan enn sa bann seksyon, dan enn sa bann Clause devan nou – mon ti ava kontan ankor enn fwa e zot in tann mwan dir bokou, bokou fwa, annou sey koman en nasyon get away from his/him toultan, e sa 2 Proze Lalwa ki mon annan devan mwan i montre nou sa 2 fason pou fer. Proze delwa Irlann partou kot i annan he i met she – he or she, he or she – does away with gender bias, zot fer, that’s the modern way of drafting. Sid Afrik i totalman neutral, i pa mansyonn ni he, ni she i mansyonn ‘a person, a member of the Commision where a member of the Commission, the member of the Commission shall’.  I annan 2 fason pou fer, annou silvouple fer li pou ki nou pei i kapab evolye e ki nou pa reste toultan dan en sitiasyon kot tou bann Lalwa i maskilen,  tou bann dimoun ki pou ganny apwente se bann zonm e apre poudir ‘ar be non pa traka anba Interpretation and General Provisions Acts i annan en seksyon ki dir the male shall include the female’. Sa se en largiman avoka.  Mon krwar sa bann Lalwa ki nou annan i devret al bokou pli lwen ki sa akoz Interpretation and General Provisions Acts Irlann osi i annan enn, Sid Afrik osi i annan enn, tou bann pei ki ti Angle i annan enn parey egzakteman e zot  zot in kapab fer sa demars, nou osi nou kapab fer li. Sa ti en parantez Mr Speaker.

Mr Speaker, mon pa kontan sa akimilasyon pourvwar dan lanmen Ombudsman tel parey lezot dimoun in  fer resorti mon pa vwar, personnelman mon pa vwar akoz ki Ombudsman i devret li osi vin the Human Rights Commissioner e ler ou pou zwenn li, ler i pou introduce son lekor ki ou pou dir? Eski i pou dir Human Rights Commissioner who is also the Ombudsman, oubyen i ou dir i an the Ombudsman who is also the Human Rights Commissioner, oubyen i pou dir I am the Ombudsman and the Human Rights Commissioner. Akfer nou al met dan en sel lanmen – touris, airport, Aldabra, Vallee de Mai, lasante, akfer nou fer sa? who ever the Ombudsman is pou le moman se enn nou koleg, Mr Dodin ki en Avoka ki fer tre byen son travay e ki mon annan bokou respe pou li, me akfer fodre nou akimil – eski napa sifizaman dimoun dan nou pei? Eski napa en boug kek par ki kekfwa in fer li en karyer, dan en keksoz e ki ankor annan talan pou li kapab donn o servis son pep, pou nou kapab fer li vin the Human Rights Commissioner?  Eski napa sa dimoun? Eski fodre nou kimil pozisyon  Mr Speaker? E  dan sa kimil pozisyon eski nou pa vwar ki i annan en problenm, mwan mon pa pou apel li neseserman en konfli lentere mon pou vwar, mon pou apel li en konfli letan akoz en dimoun ki annan tro keksoz pou fer nou ganny montre i pa kapab fer okenn son bann keksoz osi byen ki i ti a fer si i ti annan zis en keksoz pour li worry about.

Mon pa kontan osi Mr Speaker, bann fason ki sa bann lapwentman pou ganny fer san konsiltasyon dan proze tel parey i ete devan nou.  Mwan mon’n fer propozisyon konsiltasyon, e la mon’n vwar ki i annan en lot proze konsiltasyon e i kler, avan ki nou al pli lwen ki se zot proze konsiltasyon ki pou pase, akoz i annan 22 zot e se pa nou proze konsiltasyon ki pou pase akoz i annan 11 nou me that’s not the point deza i en pa dan en bon direksyon.  Kimannyer ki sa in ariv isi san ki bann dimoun ki’n konsevwar sa proze pa ti’n vwar  ki ti annan sa nesesite pou konsiltasyon that’s the question that I ask, that’s the mindset ki malerezman nou pe viv avek e bann dimoun ki’n konsevwar sa proze i annan.

Mon pa kontan osi Mr Speaker sa letan, sa limit letan parey in ganny dir, pou egzamin en vyolasyon drwa imen. Akfer 2an, nou Kod Sivil i dir ki ou kapab anmenn en keksoz dan 5an, Lakour Konstitisyon ou bezwen al devan li dan 3 mwan, deza sa i anba en gran kantite kritik, e zot pou kontinnyen ganny kritik e mon pe devwal okenn sekre ler mon dir ki enn bann keksoz ki Constitutional Review Committee in deza ganny demande pou etidye se sa pti lapse letan. Akfer ki la prezan nou’n al rod en 2an arbitrer. Ki annan ki mazik avek 2 an? Akoz nou pa anvoy li lo 5an tel parey tou bann ka sivil? Akoz ki fodre nou met en limit letan at all? Si i annan en vyolasyon drwa imen, eski nou pou dir avek en boug, ‘sorry chief vre ou drwa imen in ganny afekte selman letan in pase e nou pa kapab get ladan e alors viv avek ou problem’.

Mr Speaker mon pa ti la ler Vis Prezidan in donn son leksplikasyon, me mon ti a kontan si i pa’n eksplik nou akoz ki kekfwa dan son summing up i ava kapab donn nou en rasyonnal, en rezon akoz Gouvernman i anvi  ki sa letan i ganny limite. E vwala Mr Speaker, avek sa detrwa  parol, mon oule eksprim mon dezapwentman.

Mon dezapwentman koman en dimoun ki’n travay bokou dan domenn Lalwa, konstitisyonnel dan disatisfaksyon ki ankor ennfwa parey mon’n dir taler dan en lannen kot nou ti kapab ofer nou meyer kado ki posib, nou pa’n e nou’n deside in annan en volonte pou nou pa fer li, mon dezapwente Mr Speaker akoz parey mon’n dir taler nou ti a kapab fer pli byen e  nou’n swazir pou pa fer li.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Avek sa nou ava adjourn, ziska 4pm.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Nou a pran ankor zis en entervenan lo sak kote apre nou a – i vreman fer so. I oke ek zot, i agreab avek le 2 leaders.

 

HON RAMKALAWAN

Mr Speaker ou krwar ou anvi pran en entervenan parski la konsantrasyon, lasaler.. Mon feel sorry plis pou ou. si nou pou pran enn lo sak kote plito nou adjourn and we will start a new..

 

MR SPEAKER

Ok we will meet next Tuesday.

(ADJOURNMENT)