::
Home » Verbatim » Verbatim - Second Term 2007 » Tuesday 19th June, 2007

Tuesday 19th June, 2007

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 19th June 2007

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Bon.  Bouzour tou dimoun.  Nou ava komanse avek Order Paper. Kominikayson ki nou annan se ki mon oule Manm konnen ki apartir ozordi, nouvo Clerk par enterim pou Lasanble Nasyonal se Madanm Azemia.  Parey zot konn tre byen, Madanm Banks in retire e donk depi ozordi, tou kominikasyon ki annan pou fer avek Lofis Clerk i bezwen ganny fer avek Madanm Azemia.

Papers napa okenn Mosyon ki’n ganny mete devan Lasanble pou challenge okenn papye.  Alor, mon ava move pou bann kestyon.  Sa ki nou pe al fer la bomaten i premye fwa ki nou fer li, kot nou annan nou 2 Minis pe vin reponn en kestyon.

Rezon ki mon’n desid koumsa se natir sa kestyon ki klerman annan 2 konponan.  En konponan Minister Lanvironnman e en konponan Minister Land Use and Habitat.

So, nou ava annan nou en joint reply by sa 2 Minister pour sa kestyon.  Apre tou, lobzektif kestyon se pou nou ganny lenformasyon.

Vandredi, mon’n resevwar en let sorti kot Onorab Waven William ki’n bezwen kit pei an irzans e in enstri mon Lofis pou demann Onorab Leader of Government Business, Madanm Potter pou demann sa kestyon dan son plas.

Mon’n osi deside pour pa antre dan en Komite Lasanble akoz mon’n ganny lasirans le 2 Minis ki teknisyen prezan pou senpleman pe montre bann slide e ki a okenn moman, pou napa okenn lentervansyon par bann teknisyen.

Donk alors, mon ava demann Madanm Potter pou demann kestyon.  Mersi.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab, e tou bann envite.

Mr Speaker, delapar Manm elekte pou distrik Grand Anse Mahe, Onorab Waven William, mon ti a kontan demann Minis pou Lamenazman Later ek Labita si i kapab donn en Statement lo sa sit proze devlopman pour en nouvo Quarry dan distrik Grand Anse Mahe e mon ti a demann Minis dan son Statement pou elabor sa bann pwen swivan:-

1.     Ki garanti ki pou napa en gran lenpak lo sa lanvironnman e bann zabitan?

2.     Ki garanti ki sours delo pa pou ganny afekte dan rezyon Grand Bois?

3.     Pou eksplik enpe akse semen pou al lo sa sit?

4.     Kan eski sa sit pou vin an operasyon e konbyen letan i pou reste an operasyon?

MR SPEAKER

Bon.  Avan ki Minis i komans reponn kestyon, mon ti ava demann bann Manm Onorab ki par deryer sa screen pou nou bouz en pti gin, pour ki dan en fason

zot a kapab vwar larepons letan pe donnen.  Minister proceed.

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, Manm Lasanble Nasyonal, tou dimoun ki alekout, sirtou bann zabitan Grand Anse, bonzour.

Parey ti ganny raporte dan lapres tou dernyenman, Gouvernman in sinny en Lakor avek en Lakonpannyen Sinwan, Qindao Construction Group pou devlop e eksplwat en Quarry Grand Anse Mahe pou en peryod 5an renouvlab avek Lakor Gouvernman.

Mr Speaker, mon ti a kontan profit sa lokazyon pou mwan eksplik enpe plis an detay kontenir sa Lakor e anmenmtan, reponn bann kestyon Onorab William lo sa size.

Lo sa bann size ki konsern lanvironnman, avek ou permisyon parey ou’n dir Mr Speaker, mon pou demann mon koleg, Minis pou Lanvironnman Minis Jumeau pou koz lo sa en pti pe pli tar.  Pou mwan kapab byen esplik sa Lakor ki mon’n mansyonnen, mon pou fer referans lo sa plan trwa dimansyon ki zot vwar devan zot lo legran.

Mr Speaker, parey Lasanble i a konstate, sa proze Quarry i annan plizyer konponan.  Savedir i annan en sit kot Quarry limenm pou sitiye, setadir kot ros i ganny kase.  Sa i sitiye deryer montanny Sefal a en latitid 250 met parey nou vwar la.  Pli ba lo en teren enpe pli plat a en latitid 220 met, i annan en sit kot sa Lakonpannyen pou fer bann loperasyon kraz ros.  Isi nou apel sa Crushing Site. Sa i demontre an blan.  Sa ki an blan lo sa projection.

Dan bor semen piblik Grand Anse, pli ba parey nou  kapab vwar isi i annan en pti bout later anviron 1280 met kare ki Gouvernman pou pas en bay 5an avek sa Lakonpannyen pou en depo kot i kapab vann son bann prodwir tel ki makadanm, lapousyer ros, blok ensi-d-swit.  Savedir ki piblik ki vin aste prodwi Quarry pa pou bezwen mont kot Quarry limenm e zot pou ganny zot servis la anba.  Pou li kapab prepar son sit Quarry Crushing Site e komans kas ros, sa Lakonpannyen pou bezwen konstrir a son prop kou, sa morso semen A1 ziska A2 ki nou vwar lo sa plan la, sa bout an rouz.

Mr Speaker, ler i a’n fini fer sa morso semen, sa Lakonpannyen pou servi sa semen ki egziste parey nou vwar an kouler blan pou li transport son bann prodwi Quarry kot son depo isi anba dan bor semen.

A sa pwen, mon ti a kontan eksplik Lasanble akoz Gouvernman in swazir sa landrwa Grand Anse Mahe pou fer en Quarry. Apre tou bann letid teknik ki nou’n fer, nou’n vwar ki sa landrwa par rapor a son pozisyon lo lakot was Mahe, son izolasyon ek zistans avek bann landrwa rezidansyel, son fotografi, vezetasyon, fasilite akse semen avek lanfrakstriktir tel ki delo ek elektrisite i landrwa ideal pou antreprann en tel Quarry.

Parey nou vwar lo sa plan, sa Quarry Site limenm ek son Crushing Site i kasyet antyerman par deryer Montanny Sefal e son latet i donn 380 met oter.  Quarry Site i apepre 250 met e Crushing Site i apepre 220 met an altitid parey mon ti’n dir.  Lakaz ki pli pre avek sa landrwa i trouve en zistans anviron 700 met.

Mr Speaker, pou Lasanble pli byen konpran sa sitiyasyon, mon ti a kontan fer en pti konparezon avek sa 2 Quarry ki egziste ozordi.  Quarry CCCl Providence.  Lakaz pli pre avek sa Quarry i sitiye lanmwatye sa zistans, setadir, 350 met e napa okenn latet montanny ki kasyet li.  Quarry UCPS, Quarry Ile du Suet i sitiye 600 met avek landrwa rezidansyel, me son Crusher Site Anse Dejeuner i sitiye 110 a 150 met avek landrwa rezidansyel.

Mr Speaker, mon’n koz lo sitiyasyon sa Quarry lo lakot Was Mahe koman enn parmi bann fakter kle ki’n anmenn nou pou swazir sa landrwa.  Sa Quarry i tre byen sitiye, pou ede deservi tou sa bann proze ki pou ganny konstir alavenir lo lakot Was Mahe, tel ki lotel Port Launay, lotel Emirates, Qatar, Grande Police, pti lotel e konstriksyon lakaz lo lakot Was.

Proksimite sa Quarry ek sa bann proze pou redwir kou transportasyon materyo ek sirkilasyon bann gro kanmiyon lo semen lakot Les.  Byensir Mr Speaker, Gouvernman i rekonnet ki sa i riske koz en serten lenkonvenyans pou bann zabitan sa Housing Estate anba Grand Anse, sirtou dan bout semen ki pas obor sa Housing state parey nou kapab vwar la.

Mr Speaker, pour sa rezon sa akor i fer provizyon pour sa Konpannyen konstrir a son prop kou, en lot akse ki sorti depi kot zot depo obor semen, pou vin zwenn semen ki egziste a sa pwen A4 parey nou vwar.  Sa i pou sa nouvo semen ki zot pou konstrir.  Sa semen an kesyton se sa lalinny ver ki nou vwar lo legran e i pou bezwen ganny konstrir o pli tar dan en peryod 18 mwan, apre ki Gouvernman ava sinny en Lagreman Komersyal avek sa Lakonpannyen.  Mon’n fer referans a sa pwen a en Lagreman Komersyal ki pou ganny sinnyen ant Gouvernman ek Lakonpanyen Qindao Construction Company.  Sa Lagreman Komersyal pou enkli tou bann provizyon ki’n ganny fer dan sa Lakor MOU e pli enportan ankor, tou bann mezir ki pou ganny pran pou sovgard nou lanvironman swivan en letid lenpakT lanvironnman ki’n fini ganny fer.

Parey mon’n dir okomansman, mon koleg Minis Lanvironnman pou elabor lo sa size.

Mr Speaker, apard bann benefis ekonomik pou pei ki sa twrazyenm Quarry pou anmennen, Gouvernman, anba sa Lakor pou benefisye avek en royalty 7 poursan lo reveni total sa Lakonpannyen tou le mwan, atraver lavant bann prodwi Quarry. Gouvernman pou osi resevwar en lwaye pou sa 1280 met kare kib later ki i pou lwe avek sa Lakonpannyen pou son depo.  Lo en baz R30 par met kare, menm rate ki nou servi pou Providence Industrial Estate. Sa pou anmenn Gouvernman R38,400 par an adisyonnel.

Sa pwen Mr Speaker e avek ou permisyon, mon a pas laparol avek mon koleg Minis Jumeau pou koz lo bann laspe lanvironnman.  Mersi.

MINISTER RONNY JUMEAU

Mr Speaker, Manm Onorab, Bouzour.  Proze Quarry Grand Anse Mahe in pas atraver en Environment Impact Assessment Class One pou evalye son lenpakt lo lanvironnman sa landrwa.  Bann konsern lanvironnman i tonm dan 2 kategori.  Premye i lenpakt sa proze lo bann landrwa rezidansyel e lavi toulezour bann zabitan sa landrwa e dezyenm i lenpakt lo lanvironnman limenm, sirtou lo biodiversite ek sours delo dan sa landrwa.

Dan ka lenpakt lo bann lakaz dan sa landrwa, sa Quarry pou ganny pozisyonnen parey zot in fek tande, dan en fason ki i pou kasyet par deryer Montanny Sefal ki en montany granit 380 met oter.

Dezyenman, parey mon koleg Minis Morgan i fer resorti, dan tou sa Quarry lo Mahe, sa pou Quarry ki pou sitiye pli lwen avek landrwa rezidansyel.  I pou anviron 700 met avek bann lakaz pli pre e anplis ki sa, par deryer en montanny.

Ankor, parey in fek ganny eksplike par Minis Morgan, bann Quarry CCCL e UCPS i bokou pli pre avek bann landrwa rezidansyel.

Trwazyenmman, sa Lakonpannyen ki pou fer marse sa Quarry pou bezwen servi bann lekipman teknolozi, mezir ek metod ki pou minimiz tapaz e sekous bann blasting ki i pou fer e osi lakantite lapousyer ki son bann loperasyon pou koze.

Lezot mezir se divert semen ki mont kot Quarry pou bann gro kanmiyon ek masin pa pas obor bann lakaz.  Met en sirfas konkret ki pou deservi sa Quarry pou ankor enn fwa minimiz lapousyer, osi byen ki lerozyon.  Servi en sistenm drenaz, filter crops ek sediment traps pou anmas bann delo, later, lapousyer ek lezot sediman ki sorti lo Quarry. Minimiz lakantite pye dibwa ek lezot vezetasyon ki bezwen ganny tire e entrodwir en progranm rebwazman pou ranforsi bann vezetasyon ki deza la, pou servi koman en baraz ou back up pou minimiz tapaz ek lapousyer e met kontrol lo ler ki sa Quarry pou kapab fer son diferan kalite loperasyon.

An sa ki konsern bann lenpakt lo lanvironnman ek biodiversite, laplipar vezetasyon otour sa sit sa Quarry i bann lespes entrodwir e anvaisan, apard enpe plant andemik lo latet montanny.  Kot i neseser, sa bann plan andemik pou ganny replante dan lezot landrwa.  Sel laplant ki nou pou bezwen vey de pre e pran swen avek se bann Bwa Mediz ou Jellyfish Tree e sa i sitiye lo en lot montanny.  Sa ki nou vwar la, ki ganny anserkle ki koni koman Bernika oubyen Montanny Palmis ki separe avek Montanny Sefal par vale larivyer Grand Anse.

Premyerman, landrwa kot bann Bwa Mediz i sitiye lo Bernika pou ase lwen avek Quarry, pou minimiz okenn lefe advers lo sa bann plan.  Anplis ki sa, sa Quarry pa pou lo kote Montanny Sefal ki vir avek Bernika.  I pou plito lo lot kote Montanny Sefal, ki fer ki Montanny Sefal pou ant sa Quarry ek landrwa kot bann Bwa Mediz i ete lo Bernika.

Dezyenmman, bann mezir pou minimiz lakantite lapousyer ki mon’n mansyonnen oparavan, pou servi koman en proteksyon anplis.  Mon Minister pou toudmenm monitor bann Bwa Mediz tre pre, pou detekte si i annan okenn lefe advers lo zot osito posib.

Konsern prensipal kot i konsern sours delo Gran Bwa ek larivyer Grand Anse.  Sa pou pran tou mezir posib pou anpes lapousyer ek labou polye sa bann landrwa.  La serten bann mezir ki mon’n deza koz lo la i aplike.  Enn se pou met en sirfas konkret lo semen ki pou deservi sa Quarry pou minimiz lapousyer ek lerozyon.

En lot se pou konstrir en sistenm drenaz filter crops ek bann basen ki pou anmas bann delo, later, lapousyer ek lezot sediman ki sorti lo Quarry ek son semen.

Pou konklir, mon ti a kontan asir zabitan Grand Anse e piblik an zeneral ki tou bann prekosyon neseser pe ganny pran.  Mon Minister pou osi annan en sistenm monitoring tre pre pou detekte okenn lezot problenm ki leve.  Mon pou dakor avek zot ki en Quarry pa en sit fasil pou zere me mon krwar nou’n met ase kondisyon pou fer sir ki sa proze i pa anmenn move lenpak lo zot e nou lanvironnman.

 

MR SPEAKER

Bon.  Minis pou Litilizasyon Later napa narnyen ki ou oule azoute?

 

MINISTER JOEL MORGAN

Non.  Mon krwar pa.

MR SPEAKER

Bon.  Alors nou ava pran bann kestyon siplemanter.  Onorab Leader Government Business.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Delapar Onorab Waven William, mon ti a kontan demann Minis akoz en trwazyenm Quarry?

2.  Ki pou arive si i annan okenn dega ki ganny okazyonnen avek lakaz bann zabitan Grand Anse Mahe?

3.  Akoz Gouvernman pa’n tender sa proze?

 

MINISTER  JOEL MORGAN

Mr Speaker, problenm mank materyo debaz konstriksyon in plizyer fwa ganny souleve e adrese dan sa Lasanble menm.  I kler ki avek sa krwasans ekonomik ki nou pei pe eksperyanse pandan sa bann dernyen lannen, sa 2 Quarry lo Mahe ki pe ganny eksplwate par Lakonpannyen UCPS e CCCL pa’n kapab satisfer antyerman sa gran demann pou bann materyo.  Kontenir sa plan stratezik Gouvernman pou double larises nou pei pandan sa prosen 10an.

Sitiyasyon mank bann prodwi materyo pou Quarry Mr Speaker pou agrave.  Sa 2 Lakonpannyen avek zot bann resours ki zot annan pa pou kapab satisfer sa demann materyo konstriksyon pour sa bann proze dan Sekter Touris, Lapes, Konstriksyon Lakaz ki pou ganny antreprann pandan sa peryod e dan lefitir.

Mr Speaker, se pour sa rezon ki Gouvernman ti’n deside pou fer en trwazyenm Quarry dan sesel.

An sa ki konsern sa dezyenm kestyon Mr Speaker, ki i arive si i annan okenn dega okazyonnen avek lakaz bann zabitan Grand Anse?  Apre ki nou’n tann bann detay lo sa Quarry, Gouvernman in panse ki napa okenn risk ki sa i arive.  Me koman en proteksyon, Gouvernman pou met en kondisyon dan sa Lagreman Komersyal, pou fer sir ki sa operater i pran bann lasirans neseser avek Lakonpanyen.  Lasirans pou protez bann zabitan ek zot lakaz kont domaz ki kapab okazyonnen.

Parey mon’n dir Mr Speaker, sa zistans ki donnen, nou pa panse ki pou annan okenn domaz avek bann lakaz.  MNA, Waven William ti’n deza fer en demann avek mwan pou en meeting avek bann zabitan vilaz Grand Anse la pli ba pou nou kapab eksplik zot pozisyon.  E etan donnen ki in bezwen ale, osito ki i retournen, mon pe planifye Mr Speaker pou fer en meeting avek bann Zofisye mon Minister  ek bann Zofisye Minister Lanvironnman, pou fer en leksplikasyon avek bann zabitan vilaz Grand Anse lo sa Quarry.

Trwazyenm kestyon Mr Speaker i konsern tender. Sa Quarry in ganny fer:- in ganny ofer a sa Lakonpanyen Sinwan Mr Speaker dan en kad Lakor Korperasyon ant Gouvernman Sinwan ek Gouvernman Sesel, swit a vizit Prezidan Hu Jintao deryenman isi.  Se pour sa rezon Mr Speaker, ki nou pa’n al lo tender e nou’n al dan en Lakor direk avek sa Lakonpanyen Sinwan.  Mersi Mr Speaker

 

HON NICHOLAS PREA

Mon pou annan en kestyon byen bref pour Minis MLUH, apre mon pou annan enn pou Minis Lanvironnman.

Ankor, petet Onorab Leader Government Business in tous en pti pe petet en pti pe plis an detay lekel sa Lakonpannyen Sinwan.  I paret en Konpannyen nouvo.  Anfen bokou dimoun ……. (Interruption)

 

MR SPEAKER

Kestyon Onorab Prea, kestyon.

 

HON NICHOLAS PREA

Se sa.  Lekel sa Lakonpannyen Konstriksyon, si i en nouvo Lakonpannyen? Si i fek anrezistre Sesel?  Petet lekel son bann:- si i annan en local partner?  Sa pou MLUH.

Pou Minis Lanvironnman.  Minis ou’n dir ki en EIA ti ganny fer me ler ou regard lafason ki kestyon in poze e la ki Minis MLUH in konfirmen ki en meeting prezan pou al ganny fer avek dimoun, si sa EIA bann zabitan Grand Anse ti okouran e parey dan tou proze ler i fer en lenpakt lo en distrik ki zabitan sa distrik i okouran, zot vin donn bann input si sa ti leka.  E apre, pou demann Minis osi si zot in pran kont ki lefe ki i annan en water table dan sa area e sirtou i pe provide delo pou larivyer Grand Anse, si lefe blasting, mon pa konnen si zot pou annan en sistenm control blasting i pa pou en lefe negativ lo sours delo?

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Annefe, Qindao Construction Company, the parent Company, China State Corperation ki pe travay Sesel, i annan plizyer lannen.  E lakor in fer avek zot e Lakonpannyen ki pe eksplwat Quarry isi se China State anba zot parent Company, Qindao Construction Company?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER RONNY JUMEAU

Kot i konsern EIA.  EIA limenm i pou ganny met lo public display parey EIA i ganny fer dan sa semenn ou lot ki pe vini.

E pou adres bann konsern dimoun Grand Anse, ekzekteman parey mon koleg Minis in enformen, la nou pou fer en meeting spesifik ek bann zabitan Grand Anse, pou fer prezantasyon e pou get okenn konsern spesifik ki zot, zot annan.

Kot i konsern blasting, i annan serten dan sa bann rekomandasyon EIA i annan rekomandasyon ki konsern ground vibration. I annan en lalis 7 rekomandasyon ki’n ganny fer ki Lakonpannyen pou bezwen fer sir i swiv.  Anmenmtan, atraver PUC, i pou kontinnyen monitor sa site, monitor flow delo akoz i pou annan en rate lo delo eksetera, pou gete si sa blasting pe, atraver son bann vibrasyon dan later pe afekte sa water catchment.

MR SPEAKER

Onorab Pool.

 

HON ANDRE POOL

Mr Speaker, mon premye kestyon i annan pou fer avek pri materyo konstriksyon.  Eski si ki nou’n ganny eksplike la pour annan en lefe sibstansyel oubyen enportan lo pri materyo konstriksyon dan Sesel, si zot annan en lide lo la?

E mon dezyenm, eski Gouvernman i pran konsiderasyon, an vi ki parey Minis in eksplike, i pou annan mouvman bokou pli regilye bann gro veykil lo nou semen lo sa lakot rezyon Was.  Eski zot in pran konsiderasyon en bon progranm maintenance, pou fer sir ki nou semen dan sa rezyon i reste dan bon kondisyon?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Annefe, pou reponn premye kestyon lo pri materyo konstriksyon.  Nou konstate ki lentrodiksyon en trwazyenm Quarry dan Sesel pou anmenn plis konkirans, setadir plis konpetisyon dan sa Sekter e Gouvernman i espere ki sa i ava ede pou kit bann pri bann materyo konstriksyon a en nivo rezonnab e afordab pour bann dimoun ki pe bezwen materyo konstriksyon.

I annan plizyer eleman ki antre dan kou pou prodwir, par egzanp lapousyer ros, blok ensidswit.  I annan eleman lokal, i annan eleman eksteryer, par egzanp siman ki ou bezwen enporte pou fer blok e pri siman i enportan.  E nou pa espere ki avek sa trwazyenm Quarry Mr Speaker sa i ava ede stabiliz e menm petet fer enpe plis konkirans e fotespere i a kapab redwir enpe kou materyo konstriksyon dan pei.  Se sa nou hope. Se sa ki nou anvi vwar atraver sa trwazyenm Quarry osi Mr Speaker.

An sa ki konsern mouvman bann veykil lour lo semen, nou’n deza fer Land Transport akouran.  Nou’n met zot okouran pou dir ki nou annan sa plan pou sa trwazyenm Quarry e nou’n montre zot bann larout prensipal kot sa bann gro transpor pou servi pou bann gro proze ki mon’n koz lo la, par egzanp lo kote Port Launay/Cap Ternay.  Lo kote Grand Police ensidswit, e Land Transport i ava prepar son lekor an akordans avek sa pour en progranm maintenance pou bann semen.

 

MR SPEAKER

Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, mon premye kestyon se pou demann Minis, etan donnen ki dan bann dernyen lannen, nou’n trouv Gouvernman abandonn proze danm pou li al dan desalinasyon e apre sa, in annan en Water Committee. Mon pa konnen, nou pa ankor zanmen ganny zot rapor final.

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Kestyon, Onorab.  Kestyon.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Eski Minis i kapab dir avek nou si Gouvernman, atraver sa proze finalman pe abandonn sa sit Grand Anse koman sel sit ki nou kapab ganny en dezyenm danm?

Mon dezyenm kestyon i lo kontrol.  Eski Minis i kapab rekonfirm avek nou, konsernan bann kontrol, pou fer sir ki the quality of water, parski ler ou pe regard li son Blasting Site i plizourmwen lo sa larivyer Grand Anse.  Kimannyer pou kontrole pour ki i annan good quality of water ki bann zabitan i kapab gannyen anba, akoz dan lepase, nou’n vwar menm sa bann siltation ensidswit, tou sa bann kontrol, apre sa i nepli annan kontrol espesyalman osi ki kot i annan pli gran Quarry isi UCPS, zot pa ankor zanmen kapab kontrol li parey zot in dir nou dan lepase?  Mersi bokou.

 

MINISTER RONNY JUMEAU

Mersi Mr Speaker.  Bann proze danm dan lepase osi tou, mon ti mansyonn en proze water tunnel sorti Grand Anse pour al Rochon i ankor anba letid.  Nou pe diskit ek diferan potential contractors bann teknolozi ki pou servi, sirtou pou sa tinnel ki pour en nouvo kalite proze Sesel e nou pa’n abandonn okenn plan me anmenmtan, mon pa kapab donn zot okenn detay fitir pou sa danm, pou sa tunnel akoz nou anba diskisyon.  Se pour sa rezon ki sa Kontra ki’n sinnyen, sa Memorandum ki’n sinnyen ek sa Lakonpannyen Sinwan pou sa Quarry i pou 5an.  Se pour anmenmtan ki sa Quarry pe egziste, nou pe kontinny tou bann letid delo e la i vin lo kestyon Onorab Prea osi ki pertinan, pou nou vwar ki defi si i annan, loperasyon sa Quarry i annan swa atraver vibrasyon, swa atraver lezot mezir.  Lezot  fakter ki nou’n mansyonnen.  Lapousyer, siltasyon i annan lo sa site, lo sa catchment e si i pou viab pou nou kontinnyen ek bann proze swa tinel ouswa danm alavenir.  Se sa ki nou’n limit li pou 5an, pou nou kapab revwar  dan sa peryod, olye donn li 30an whatever en bon peryod pou sa kantite lenvestisman ki i pou fer.

E nouvo aktivite atraver PUC, monitor sa site tre byen akoz i pa en sit parey nenport lezot sit ki’n fer ziska prezan.  I en lekseryans ki nouvo pour nou dan sans ki dan sa landrwa kot i ete, pour nou vwar pandan sa 5an ki mezir ki nou bezwen pran, si nou kapab contain sa bann mezir, si bann keksoz ki nou pa’n prevwar paske nou’n sey prevwar tou sa ki nou kapab dan sa leksperyans ki nou annan e apre 5an, nou ava pran kekfwa before five years, nou ava’n fini finaliz nou bann diskisyon ek bann Lakonnpanyen lo tinel ek danm, kimannyer pou konstrir, ki grander pou konstrir.  Par egzanp si i annan en danm dan sa landrwa, i pou afekte semen par egzanp.  Ki pou arive avek sa semen akoz i dan sa vale kot sa danm pou ete eksetera.

So, diskisyon i ankor on. I pa vedir nou’n abandonn okenn plan pou lavenir pou fer okenn danm oubyen tinel dan sa landrwa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon 25(2).  Parey zot konn tre byen, Order 25(2) i donn Speaker diskresyon lo ki kantite Supplementary Questions ki kapab ganny demande e pou kestyon letan e lakantite dimoun lo mon papye devan mwan, mon pou limit Supplementary Question pou zis en kestyon.  So, Onorab Mondon.

(Interruption)

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker, Minis pa’n reponn mon dezyenm parti lo kontrol.  In reponn zis mon premye parti.

 

MINISTER RONNY JUMEAU

Mr Speaker, mon ti krwar letan mon ti pe koz lo bann monitoring lo bann keksoz ki nou pou fer mon ti pe kouver an zeneral lo …..

(Interruption)

 

MR SPEAKER

So, the Minister pe refer ou to son larepons avan. Minister. I ok Minister. Mr Mondon.

HON  TERENCE MONDON

Kestyon i senp.  Ki pou arive apre tou sa bann mezir, sa bann prekosyon, sa bann kondisyon neseser ki’n met anplas pou fer sir ki nou sours delo i ganny proteze e nou vwar ki sa Quarry i ganny lenpakt, still i annan lenpakt negativ lo nou sours delo.  Mersi.

 

MINISTER RONNY JUMEAU

Enn, se vreman ek bann mezir nou pe pran.  Nou pa tro ekspekte en gran lenpakt si sa bann mezir i ganny aplike strikteman.  Kot sa sit ou vwar li, kot sa A2 i ete la kot sa triyang ek son Quarry i ete.  Ant li ek larivyer Grand Anse anba i pa en lapant.  Li i annan en pti latet, en ridge la apre i desann.

I annan lezot ………… dan sa rezyon.  I annan bann streams sezonnal.  Me se sa ki nou pou kontinnyen toultan monitor atraver PUC osi lo kalite delo.  Lo pa zis kalite, lakantite delo, son  water flow e anmezir ki bann rezilta i sorti, nou pou adres okenn bann rezilta negativ si i annan, anmezir ki i sorti.  Nou pou bezwen konnen ki bann rezilta negativ, si i en keksoz ki nou kapab korize atraver sa Lakonpannyen limenm, bann kontrol lo Lakonpannyen, oubyen si i annan sanzman ki pe arive ki nou pa’n prevwar, ki la nou pou bezwen adres li a sa moman ki nou pe vwar sa bann keksoz pe arive.  Akoz nou nou pou bezwen monitor li strikteman presizeman akoz nou pa’n abandonn okenn proze delo la.  Si nou ti’n abandonnen, savedir nou les zot fer sa ki zot oule, i vin mwen irzan.  Lefet ki nou ankor pe etidye posibilite en tinel ek en danm ek lezot potential contractors, diskit bann dimoun, bann ezenyer, i vedir anmenmtan, nou bezwen fer sir ki sa sit ek son loperasyon napa bann lenpak negativ e …..… okenn lenpak ki annan …….. dan sa bann negosiasyon sa bann kozri ki nou pe fer ek bann ezenyer, ek bann ekspert lo posibilite konstri danm ek tinel.

 

MR BERNARD GEORGES

Mr Speaker mon kestyon i pour Minis litilizasyon lamenazman later, mon kestyon se eski minis i kapab eksplik nou anba ki rezim legal en lakor bilateral ant 2 prezidan i kapab override lalwa National Tender Board e si son minister in pran konsiderasyon restriksyon anba State Land and River Reserve’s Act avan konsider sa proze antre dan son memorandum of agreement. Mersi.

 

MINISTER MORGAN

Mr Speaker sa kestyon i annan en konponan legal ki dan mansyon avek State Land and River Reserve’s Act e si mon memwar i servi mwan byen sa lenstriman legal pa la avek mwan la me si mon memvwar i servi mwan byen tou bann later ki parlao 5 arpan ki pe ganny vann i bezwen ganny met lo tender. Sa sit Mr Speaker pa pe ganny vann i pe ganny lwe pou en peryod 5 an.  Sa ki nou pe nou pe anvizaze fer la se en fixed project pour sa peryod parey Minis lanvironnman in mansyonnen.

Rezim legal ki’n permat sa Gouvernman override sa lalwa i mon krwar in ganny fer dan lentere nou pei Mr Speaker, in ganny fer dan lentere sa lakor ki nou ti’n sinnyen akoz Gouvernman i santi parey mon’n dir oparavan poudir etan donnen ki nou annan sitan kantite krwasans dan devlopman lo kote lenfrakstriktir dan nou pei pou nou al rod en lot operater rapidman ki annan sa konpetans, ki annan sa kapasite pour li fer en travay pou anmenn bann prodwir rapidman lo marse etan donne ki nou annan tou sa bann gro proze ki pe monte i pour en limiting factor i pou met nou retar. E larepns ki mon kapab donnen la a sa pwen se sa bann rezon ki in ganny servi pour nou pran sa desizyon pou nou pran sa desizyon pour fer sa lakor direk.  Me selman si Onorab pa satisfe avek sa larepons mon kapab refer the matter to biro atorni zeneral e demann li pou donn en klarifikasyon enpe pli detaye lo la.

 

MR GEORGES

Mersi Mr Speaker. Lonorab pa satisfe avek sa larepons.  Mon ti a kontan ganny en..

 

MR ELIZABETH

Eski minis i kapab dir avek sa Lasanble letan ki i annan bann devlopman lotel dan Was Mahe si sa memorandum agreement avek sa lakonpanyen i fer provizyon pou donn priyorite pou ganny materyo konstriksyon avek bann lakonpanyen ki angaze dan devlopman sa bann lotel?

 

MINISTER MORGAN

Pa neseserman Mr Speaker.  Sa ki sa lobzektif sa trwazyenm Quarry se pou ogmant volim total materyo konstriksyon dan nou pei.  Etan donnen ki nou’n sitiye li pou en rezon ki mon dir lo lakot Was Mahe i pou natirelaman annan en lavantaz lozistik pou deservi sa bann gran proze lo lakot Was.  Me i pou napa okenn sistenm priyorite  ki nou pou donn sa bann proze viz a vi konsomater ordiner ler i vin pou ganny bann prodwir materyo konstriksyon.  Sa lakonpanyen i ava prodwir son bann Quarry products son bann materyo e i ava vann li lo en baz parey i vann avek tou dimoun e parey i ganny fer konmela.  Mersi Mr Speaker.

 

MR FERRARI

Mr Speaker mon ti a kontan demann minis ki vi ki Onorab Waven William manm pour Grand Anse in servi Lasanble pou demann sa bann kestyon lo sa proze, eski i polisi gouvernnman pou zot desid lo en proze san lanpler, san okenn konsiltasyon avek MNA en distrik e selman reponn bann kestyon apre ki zot in fini deside sa ki zot zot anvi fer dan en fason konpletman ignore zabitan oubyen reprezantan bann distrik.  Mersi.

 

MINISTER MORGAN

Mon pa krwar i korek pou dir ki nou napa okenn konsiltasyon avek MNA sa distrik lo sa size.  MNA sa distrik in servi lanons ki Gouvernman in fer Mr Speaker pour li vin anmenn sa matter dan Lasanble parey Onorab Ferrari in dir pou donn en lesplikasyon avek sa Lasanble Nasyonal e avek tou bann dimoun ki konsernen avek sa proze Quarry. Lo kote Gouvernman nou’n konstate e nou’n konsilte avek MNA e avek lotorite distrik lo kestyon Quarry. Nou’n enform zot ki nou annan plizyer proze ki nou pe regarde, i annan proze parey minis in dir water tunnel i annan proze posibilite en trwazyenm danm depandan lo letid ki nou ankor pe fer e antretan i annan sa proze Quarry.

MNA in santi li apropriye pou anmenn sa kestyon la mon krwar pou klarifikasyon e mwan mon konfortab pou reponn sa kestyon me osi in santi li apropriye pour nou zwenn avek bann zabitan sa distrik pour nou eksplik zot ki sa proze pou anmennen, ki son lenpak e ki bann fakter ki zot bezwen pran konsiderasyon ouswa ki nou nou bezwen pran konsiderasyon ler nou pe enplimant sa proze.

Mon krwar se sa prosesis konsiltasyon avek distrik ki pe ganny fer.  Me selman mon ti a kontan fer sorti en pwen, napa okenn distrik ki oule en Quarry tou distrik ler ou nonm Quarry i dir ou met dan en lot distrik, tou distrik pa anvi bann proze parey prizon, parey Quarry, parey bann proze ki annan serten lenpak lo zot distrik.  A en pwen Mr Speaker en Gouvernman i bezwen pran en desizyon pou met en proze en landrwa pour li kontinnyen anmenn benefis ekonomik pou nou pei.  Mon pa pe dir dan sa larepons ki nou pa’n konsilte okontrer nou’n koze me selman mon oule zis fer resorti poudir en proze Quarry parey lezot proze ki enpe difisil pa pou popiler dan okenn distrik.  Sa ki enportan se sa sit ki nou’n swazir. A nou avi i annan en lenpak minim lo sa vilaz lo lasosyete Grand Anse an zeneral e lo bann zabitan an zeneral. I difisil Mr Speaker pou ganny en sit lo Mahe ozordi kot ou kapab met en Quarry mon krwar tou manm Lasanble pou dakor avek mwan lo sa size.  I tre difisil, ou bezwen akse avek delo, ou bezwen akse avek elektrisite trwa faz, ou bezwen akse an term lozistik pour semen, e i tre tre difisil pour nou ganny en sit parey se enn la ki nou’n swazir ki annan tou sa bann fakter tou sa bann eleman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR COLIN DYER

Mon ti a kontan demann minis pou lanvironnman akoz ki son Gouvernman in deside gard sa proze en sekre apre menm ki en EIA in ganny fer avan anons li avek lepep olye les zot konnen ki pe pase avan tou dokiman final i ganny sinnyen.

 

MINISTER JUMEAU

Mon pa tro sir ki Onorab i oule dir par gard li en sekre.  Dek ki Gouvernman in mazinnen pou fer en Quarry la ler i ti ape diskite kote i pou fer en trwazyenm Quarry avan ti annan sa diskisyon e nou ti dir annou regard bann diferan sit e ti en kestyon difisil e en fakter difisil e konman nou ti mazin posibilite fer li la nou ti les MNA konnen. Natirelaman bann diskisyon ant MNA i pa neseserman nou’n asiz (?) nou minister osi, i pa’n en keksoz ki’n  fer an piblik e li in partaz son sousi, dimoun lanvironnman in partaz zot sousi eksetera. E MNA a en moman in dir, e mon ti ganny enformen sa menm avan ki ti etablir sa kesyton ki i ti a kontan ki nou lotorite dan Gouvernman, lotorite konsernan sa de minister partikilyerman e petet delo osi ki nou zwenn ek son bann zabitan e nou diskit sa.

Me parey zot in vwar atraver bann repons keksoz in bouz sirtan vit ki kekfwa nou pa’n kapab fer bann kote piblik ositan vit ki nou ti an kapab me nou pou fer sir ki atraver la piblik pou konnen an zeneral me osi piblik Grand Anse sirtou bann dimoun ki pou direkteman kot sa Quarry i ete, anba sa Quarry pou ganny tou bann lenformasyon neseser. E parey mon’n dir nou lo kote lanvironnman, nou bann kontrol, nou bann monitoring i en keksoz ki kontinnyen. E si i annan keksoz ki leve ki nou pa’n prevwar nou pou still annan sa pouvwa pou nou entrodwir okenn mezir enkli kontrol anplis ki nou bezwen akoz sa i pa static situation e de ki travay i komanse nou pe monitor tou bann lefe menm si Quarry pa ankor ouver ler i konmans travay lo semen parey zot vwar semen i lot kote larivyer,  nou pou bezwen monitor. Alors si i bezwen entrodwir bann mezir an mezir ki travay pe fer nou pou fer li pa vedir la ki nou’n mete. La nou annan en lalis apepre   88 mezir ek rekomandasyon pa vedir ki nou pa kapab azout keksoz lo la an mezir ki dimoun i eksprim zot konsern, dimoun i vini i dir nou i annan en defi ki kefwa nou pa’n prevwar nou bezwen ekout zot e nou bezwen entrodwir bann mezir an mezir ki sa proze i demare.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon dernyen supplementary question Onorab Andre.

 

MR CLIFFORD ANDRE

Mr Speaker mon ti a kontan demann minis pou konfirmen si Gouvernman Sesel in donn en lease oubyen i atraver en lakor leksplwatasyon ant le de Gouvernman ki sa proze in ganny fer angiz ki bann zabitan sesel i kapab ganny materyo konstriksyon ek i pou alivyet presyon lo sa de Quarry akoz nou konnen ki i annan dimoun ki pe esper materyo konstriksyon 2er 3er bomaten.

 

MINISTER MORGAN

Mon konfirmen ki Gouvernman in sinny en memorandum of understanding swivan en lakor bilateral ant sa de Gouvernman Lasin ek Gouvernman Sesel pou eksplwat en trwazyenm Quarry. Sa ki mon osi konfirmen se ki la prosennman nou pou sinny en commercial agreement pou konkretiz tou sa bann laspe sa MOU enkli bann lapse komersyal, bann laspe anvironnmantal e bann laspe fizik ou eksplwatasyon e devlopman sa proze.  Sa ki nou pe fer la Mr Speaker i pa en lease strikteman dan le mo akoz nou pe travay lo en prensip allocate en site e nou pe travay lo en prensip royalty pour bann materyo ki pe ganny prodwir e ki pou ganny vann.  Parey mon ti dir dan mon leksplikasyon, Gouvernman pou obtenir 7% lo reveni total lavant bann prodwi materyo konstriksyon lo sa sit. An prensip nou pa pe lwe sit.  Sa ki nou pe lwe se sa bout anba, 1280 met kare e larestan i pe ganny allocate pour eksplwatasyon.

 

MR SPEAKER

Fini avek kestyon nimero enn. Avan nou al lo kestyon nimero 2 mon ti a ekskiz Minis pour lanvironnman parmi nou e mon ti ava demann tou bann MNAs pour retourn dan zot plas silvouple.  E si ti kapab zis fer desann..Minis si ou teknisyen ti kapab fer desann sa tablo apre i ava dekonekte pandan break. Ki nou retourn dan lanvironnman normal, sa vedir nou ava ganny lalimyer tou keksoz.

 

 

 

MR SPEAKER

….Kestyon nimero 2, Onorab Ramkalawan.

 

 

MR RAMKALAWAN

Eski Minis i kapab enform Lasanble konbyen zabitan Anse Etoile i lo lalis esper lakaz e konbyen parmi zot i krwar pour ganny en lakaz sa prosen 5 an. Mersi.

 

MINISTER MORGAN

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab pour ou kestyon; ozordi i annan 332 aplikan ki lo lalis lakaz dan distrik Anse Etoile ki pe esper pour ganny en lakaz.  Zot a rapel ki le 18 Zen 2006 Prezidan La Repiblik, Prezidan James Michel ti fer en langazman ki sa Gouvernman pour konstrir 5000 lakaz dan sa prosen 5 an e ki tou dimoun ki ti lo lalis lakaz sa letan pour ganny asiste avek en lakaz.

Mr Speaker le 18 Zen 2006 ti annan 282 dimoun lo lalis lakaz Anse Etoile ki parey Prezidan Michel ti dir, sa Gouvernman i reste ferm dan son langazman pour asiste zot avek en lakaz. Ozordi mon minister pe  antreprann konstriksyon 3212 lakaz enpe partou lo Mahe, Praslin ek La Digue.  Sa sif i enkli sa 2056 lakaz ki nou pe fer lo Zil Perseverance e ki konstriksyon pe progres ase byen.  Nou osi annan en total 2079 lakaz ki pe ganny propoze pou fer, etale lo sa peryod letan.  Dan sa 2079 ki pe ganny propoze Gouvernman in pran desizyon pou met 552 lakaz adisyonnel lo zil Perseverance. Zofisye mon minister pe osi regard posibilite pou akomod plis lakaz ankor lo sa zil.

Sa i fer, Mr Speaker, ki nou plan lenvestisman pour sa prosen 4 a 5 an i pou donn nou 5,291 lakaz an aproksimasyon. Mr Speaker i enportan note ki sa sif pou kantite lakaz ki nou pe propoze pou kontinnyen ogmante pou reponn demann ofir-a-mezir ki nou prepar proze lo bann morso later ki Gouvernman i annan potansyel pou fer devlopman lakaz lo la. Dan distrik Anse Etoile limenm proze lakaz ki pe ganny propoze i enkli konstriksyon 24 lakaz lo en morso later ki annan parcel number H6831 La Gogue. Nou’n fini prepar bann desen pour sa proze e in ganny soumet avek lotorite Planning pour laprouvasyon.

Nou ekspekte met sa proze lo tender osito ki nou ganny laprouvasyon Planning e nou ava soumet pou finansman ver lafen sa lannen. Si tou keksoz i mars dapre plan konstriksyon a demare boner lannen prosenn depandan lo disponibilite finansman.  Mr Speaker nou estimen ki sa proze pou kout anviron 7.2 milyon roupi.  Nou osi anvizaze fer en devlopman lakaz lo morso later H4238 osi anler La Gogue ki en gran morso later ki donn 27,350 met kare.  An se moman bann zofisye mon Minister pe fer en letid fezabilite pour sa proze.

Lefe i reste Mr Speaker ki tou zabitan Anse Etoile ki ti lo lalis lakaz le 18 Zen 2006 pour ganny asiste avek en lakaz dan sa prosen 5 an. Serten pou ganny aziste dan distrik limenm, serten lo zil Perseverance e lezot lo bann proze ki pe ganny fer lo Mahe.

 

MR SPEAKER

Kestyon siplemanter.  Onorab.

 

MR RAMKALAWAN

Mr Speaker tre senp – baze lo larepons Minis, eski Minis i kapab zis konfirmen ki i a pe koz lo sa 282 dimoun ki lo lalis e non pa sa 332 antou ki in mansyonnen ki pou ganny en lakaz dan sa prosen 5 an.

 

MINISTER MORGAN

Mr Speaker larepons i kler.  Langazman Prezidan se ki tou bann dimoun ki ti lo lalis lakaz le 18 Zen 2006 pour ganny en lakaz. Sa vedir mon pe koz prensipalman lo sa 282 dimoun ki ti lo lalis lakaz sa letan la.  Me Mr Speaker mon’n osi mansyonnen ki nou progranm lenvestisman dan sekter lakaz i kontinnyen. Set-a-dir nou pa kapab kit bann dimoun ki pe apply konmela deryer.  Nou pa kapab annan en backlog ankor.  E fir an mezir ki nou bann proze i ganny met anplas nou pour osi kontinnyen pran bann nouvo ka pour kontinnyen asiste bann dimoun ki dan bezwen pour en lakaz avek en lakaz.

 

MR ROY NIBOURETTE

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis, lefe ki sa proze Lil Perseverance i en proze nasyonal,  si i kapab eksplik nou kimannyer sa bann lakaz pour ganny distribye onivo distrik.

 

MR SPEAKER

Minis pa forse pou reponn sa kestyon. Mon kapab repoz sa kestyon koman en kestyon direk akoz en kestyon parey mon mazinen i required ase sufficient notice.

 

MR JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker mon kestyon pour Minis i konmsa. Vi ki Prezi dan ti fer son lanons le 18 Zen 2006 e ki ozordi nou le 19 Zen 2007, eski Minis i kapab dir nou lo sa 5291 lakaz ki aktyelman anba proze oubyen anba konstriksyon konbyen oubyen ape pre konbyen ki’n fini ganny konplete pandan sa premye 12 mwan depi ki Prezidan in fer son lanons lo sa 5291 lakaz.

 

MINISTER MORGAN

Mon ti a’n efe dir sa sif ler mon ti fer louvertir proze lakaz Grand-Anse. I annan ape pre 386 ki’n fini ganny delivre pandan sa dernyen 12 mwan.

 

MR NICHOLAS PREA

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis, dan distrik Anse Etoile apard bann proze Gouvernman si i annan okenn proze adisyonnel parey ki pour tonm anba Land Bank oubyen bann ki Gouvernman i help bann fanmiy atraver Finans, bann proze konmsa.

 

MINISTER MORGAN

Byensir Mr Speaker. Nou annan detrwa proze land bank ki tonm dan distrik Anse Eoile ki ongoing pour le moman epi nou annan nou bann proze anba nou bann proze pti payot avek special housing kot nou asiste bann fanmiy e ki mon pou reponn taler dan en kestyon ki pe ganny demande.

 

MR SPEAKER

Lo kestyon nimero 2, mon ti oule senpleman fer remark ki i annan en kantite bann manm sirtou bann manm ki’n ganny elekte direkteman ki’n demann kestyon plizoumwen parey, konbyen zabitan dan zot distrik pe esper lakaz. Pour Minis pa retourn la 25 fwa, so mon ava enstrir Minis si i kapab donn sa bann lenformasyon bann manm elekte in written form. Kestyon nimero 3, Onorab Mondon.

 

MR TERENCE MONDON

Mon kestyon pou demann Minis pou eksplik nou Lasanble desizyon son Minister lo propozisyon lotorite distrik Takamaka pour rezerv en porsyon sa morso later leta ki T2069 ki bord avek lanmer Anse Marie-Louise pour aktivite piblik anmezir ki nou kontinnyen gard sa bon balans  ant devlopman e aktivite tradisyonnel nou pei tel ki piknik, lapes artizanal e lezot aktivite lanmer.

 

MINISTER MORGAN

Mon annan gran plezir pou enform Lasanble ki Gouvernman in aksepte propozisyon lotorite distrik Takamaka pour rezerv en porsyon sa morso later T2069 ki bord avek lanmer Anse Marie-Louise pour aktivite piblik parey in demande.  Sa later ki pou ganny rezerve pou aktivite piblik i form parti en pli gran morso later ki mezir en pti pe plis ki 4 ektar.  Preski tou son bor lanmer i donn en longer 165 met e en larzer mwayen 85 met ki fer en total sirfas 1.4 ektar pour ganny rezerve pour piblik.

Mr Speaker sa desizyon Gouvernman i anlinny avek desizyon ki ti ganny pran resaman pour gard sa morso later ki obor lanmer Anse Royale koman en landrwa lwazir e rekreasyonnel pou aktivite piblik.  Mon ti a kontan profit sa lokazyon pour reazsir sa Lasanble ek tou Seselwa ki Gouvernman pou kontinnyen fer sir ki anmezir ki nou pei i devlope, nou pou kontinnyen sofgard akse obor lanmer pour piblik e landrwa kot nou kapab fer aktivite tradisyonnel tel ki piknik e lezot aktivite lanmer.

Nou panse  i enportan ki ler viziter i vin Sesel, Mr Speaker i devret kapab annan sa kontak direk avek Seselwa ordiner pour zot ganny sa vre leksperyans kreol dan tou son laspe,  nou kiltir, nou ospitalite, nou fason viv e nou panse. Bann tel landrwa lwazir e rekreasyonnel a ofer zot sa posibilite e a konplemant sa ki zot vwar dan bann etablisman touristik.  Anmenmtan Mr Speaker mon pou pran sa  lokazyon pour resir Lasanble osi ki Gouvernman pou kontinnyen ensiste ki tou bann nouvo devlopman proze touristik ki vin dan nou pei i kontinnyen donn akse avek nou bann dimoun lokal dan sa bann etablisman e pli enportan a bann lans ki par devan sa bann etablisman.  Sa Prezidan Michel in koz lo la  e si i neseser Mr Speaker, nou ava entrodwir lalwa pour fer li leka.  Pour le moman Mr Speaker nou annan korperasyon  mazorite, si pa tou bann lotel lo sa size.  Me si sitiasyon i deteryore e nou komans ganny bann problenm akse, mon minister avek departman zafer legal pou entrodwir bann mezir neseser pou fer sir ki tou dimoun i annan akse avek bann lans piblik dan tou sa bann sit, i form parti nou polisi, i form part nou krwayans fondamantal e nou Gouvernman pou fer sir ki sa i leka.

 

MR SPEAKER

Kestyon siplemanter, Onorab Potter.

 

MRS POTTER

Mr Speaker mon ti a kontan si Minis ti a enform sa Lasanble si son minister dan en pros avenir i annan okenn lentansyon soumet en proze delwa devan Lasanble pour ranforsi lalwa ki egzistan, kot i konsern akse lo lans e delimitasyon en morso bann lans kot i annan bann devlopman pour bann aktivite lwazir tel parey kestyon Lonorab Mondan i sizere – pour fer li vin obligatwar pour tou bann fitir envestiser pou rezerv sa drwa olye les li size negosiasyon parey i sanble in leka ziska aprezan.

 

MINISTER MORGAN

Mr Speaker lo sa kestyon mon a pran detrwa lenstans. Si ou pran Proze Maya, Anse Louis i deza dan lakor ki nou ti sinnyen avek zot pour lease pour sa sit, i deza annan en konponan kot zot in lease en landrwa obor lotel pour kapab park e pour dimoun annan akse lo lans.

Dan ka proze Port Launay, lakor ek lease i provide pour menm keksoz, set a dir en bon proporsyon sa landrwa pour ganny reserve pour akse piblik, aktivite piblik e osi pou dimoun kapab annan akse pour al lo Lans. Mon krwar kimannyer nou ete la lo sa size Gouvernman pe monitor sa sitiasyon de tre pros akoz parey mon’n dir dan nou krwayans en touris i vin Sesel e i pa devret ganny izole dan en lanvironnman kot i napa kontak avek Seselwa. En touris i vin Sesel dan nou fason panse pour li annan en leksperyans kiltirel a’n antye, non selman lans, non selman diving, non selman lapes me osi kontakt avek nou dimoun.  E si i neseser Mr Speaker parey mon’n dir nou pe monitor tre pros si i neseser nou pou fer li vin en lenstriman legal, nou pou fer li vin en lalwa kot nenport ki proze ki vini,  i donn e i garanti en akse piblik rezonnab pour al lo lans par devan en tel proze.

Lo bann sit ki pour Gouvernman, i fasil pour nou kontrole akoz se nou ki pas sa lease, sa bay avek sa proze e nou kapab met sa koman en kondisyon. Problenm i vini Mr Speaker kot i annan bann sit ki prive. La nou napa sa kontrol pour le moman pou ensiste ki lo sa bann sit i annan akse e si nou vwar ki sitiasyon i deteryore, sitiasyon i pa dan faver sa ki mon’n dir la, nou pour entrodwir bann mezir neseser parey mon’n dir.

 

MR RAMKALAWAN

Baze lo larepons Minis eski premyerman i  ti kapab dir avek nou ki clause i annan dan lease pour Cap Ternay ek Lemuria pour ki i annan sa akse etan donnen ki sa de later ti later Gouvernman e dezyenmman eski Minis letan i a pe dir nou ki Seselwa, e Prezidan pe ensiste lo akse avek bann letablisman, eski i pe dir avek nou ki dezorme tou Seselwa i kapab paregzanp rantre Lemuria e pran en drink oubyen okenn lezot letablisman touristik san ki i ganny anpese pour li rantre par gard sekirite etranze.

 

MINISTER MORGAN

Dan la Lemuria i annan en provizyon dan lakor ki zot ti sinnyen avek Gouvernman pour zot donn akse piblik avek letablisman spesifikman pour al kot Anse Georgette. Ki’n arive Mr Speaker, in ariv difikilte pandan plizyer letan lo enplimantasyon sa lakor ki nou ti annan avek sa lotel. Rezilta se ki Lemuria in tonm dakor avek Gouvernman e zot in sponsor, zot in finans en akse alternativ ki pa pas dan golf course akoz golf course ti problenm prensipal pour al lo lans – ki pa pas dan golf course, e i annan en trail ki’n ganny devlope ki desann prezan pou al Anse Georgette Praslin.

An sa ki konsern Cap Ternay, negosiasyon i ankor pe kontinnyen me lakor pou dan lalinny sa ki mon’n dir.  Fodre nou rapel Mr Speaker ki Cap Ternay i annan 2 lans. I annan Anse Souyak apre i annan en lot lans lot kote ki vir lo kote lanmer.

La nou pe vwar avek zot kimannyer nou kapab pli byen enplimant sa ki mon’n dir dan en fason ki i minimize disruption, i minimiz sa disturbance ki bann kliyan pou gannyen e anmenmtan i permet dimoun pour annan akse ler zot bezwen al bor lanmer.

An sa ki konsern akse lib, Onorab Ramkalawan in nonm mwan Lemuria, mon krwar ki polisi bann lotel  konmela se ki ou annan en rezervasyon, ou vini dapre ou rezervasyon ou vini ou pran en drink, ouswa ou ale ou dinnen or whatever. Mon krwar sa kestyon Mr Speaker i bezwen ganny adrese par Minis ki responsab pour tourism akoz sa i form parti polisi tourism.  Me sa ki mon kapab dir se ki mon krwar ki nou devret kontinnyen annan en sistenm kot dimoun i kapab annan  akse avek bann lotel pour zot al lwazir, pour zot annan en fasilite pou al manze avek zot bann zanmi, zot bann fanmiy dan en fason rezonnab ki pa kree en lenpakt negativ lo kalite sa letablisman.

 

MR BERNARD GEORGES

Mr Speaker la ki Minis in dir ki sa de letablisman, Port Launay ek Maya in ganny lease par Gouvernman avek sa de landrwa, eski mon ti a kapab demann Minis si provizyon State Land and River Reserves Act ti ganny pran an konsiderasyon dan sa de lease. Son parol, pa pour mwan. Mersi.

 

MINISTER MORGAN

Wi mon parol Onorab, mon napa okenn problenm ek sa.  Mr Speaker Lonorab pe anmenn mwan dan en direksyon la ki ilegal anterm son legalite sa bann lease. Lafason ki nou nou regard sa bann keksoz se ki Sesel ozordi i ouver pour lenvestisman domestik e foreign direct investment lo nivo enternasyonal.  An mazorite an se moman, nou bann proze i ganny met lo tender lo sit SIB lo website SIB lo nivo nasyonal e enternasyonal.  E nou resevwar gann tender pour bann proze baze lo sa ki nou mete anterm son master plan ouswa son konsep pour sa sit.

Dan ka Maya, ki ti arive, Mr Speaker si ma mémoire i deservi mwan byen, sa sit ti’n deza ganny lwe avek en endividi anba Tec-Tec Hotel.  Sa nouvo lakonpannyen ki ti vini, ti aste sa par sa lakonpannyen Tec-Tec e efektivman ti take over sa remainder sa lease ki ti annan sa letan la.  Apre in retourn kot Gouvernman e in dir avek Gouvernman, mon oule fer en gran lenvestisman, mon oule met en nouvo proze lo sa sit 5 zetwal e mon ti a kontan pour mwan kapab zistifye mon lenvestisman, pour mwan kapab  annan mon  retour lo mon lenvestisman, mon return on investment, mon bezwen enpe plis ki sa ki reste dan sa lease egzistan ki mon’n aste avek previous owner Tec-Tec. E a sa pwen Mr Speaker Gouvernman ti donn son lakor plizyer lannen pase pour nou extend sa lease pour en nouvo peryod pour permet sa envestiser fer lenvestisman ki rantab e pour li kapab annan en return on investment ki rezonnab pour son proze.  Mon krwar ki vwala ki lafason ki nou ti antre dan sa lease Maya. E mon espere ki mon’n kapab reponn ou kestyon.

 

MR SPEAKER

Dernyen Supplementary Onorab Elizabeth.

MR FRANK ELIZABETH

Eski Minis i kapab dir avek Lasanble si son Gouvernman i annan lentansyon pour anmenn en proze delwa devan Lasanble pour elarzi definisyon domenn piblik dan lalwa Sesel pour les Seselwa pas lo propriyete prive pour ganny akse avek bann lans sirtou bann propriyete ki baliz avek bann lans.

 

MR SPEAKER

Sa kestyon ki Minis in fek reponn.  Minis si ou santi ou’n reponn sa kestyon ou kapab refer li to your answer provided earlier. Mon anba lenpresyon ki Minis in reponn sa kestyon Onorab Elizebeth.

Nou a move lo kestyon nimero 4.  Onorab Mondon

 

MR TERENCE MONDON

Mon kestyon se pour demann Minis kan eski konstriksyon sa 3 lakaz anba special housing e sa 2 lezot anba pti payet scheme ki ti ganny liste koman priyorite pour lannen 2007 pour afen komanse.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker, Mersi Onorab pour ou kestyon. Mr Speaker mon Minister ti pran responsabilite pou enplimant bann lakaz anba scheme special housing e pti payot an Novanm 2005.  Avan sa ti Minister Gouvernman Lokal sa lepok ki ti antreprann sa kalite proze.  Sa scheme special housing ti an prensip ganny entrodwir pour kapab ed bann dimoun ki ti pe reste lo bann propriyete zeritye.

An mazorite lakaz sa bann dimoun ti dan move leta me zot pa ti kapab pran en loan pou aranz zot lakaz akoz later pa anrezistre dan zot non.  Depi ki mon Minister in pran sa responsabilite, an tou nou’n konplet 56 lakaz anba scheme special housing e i annan 93 ka ki konstriksyon in fini komanse e i dan diferan staz.   An tou Mr Speaker nou’n resevwar plis ki 670 demann sorti kot bann lotorite 24 distrik pour fer lakaz anba scheme special housing.

Lefe ki nou ti pe resevwar tro bokou laplikasyon pour fer lakaz anba sa scheme, sa ti anmenn konstrent lo nou bidze. Ansanm avek bann distrik nou ti revwar  en stratezi koman fer pou kapab redres sa sitiasyon.  Nou ti tonm dakor ki tou distrik i selekte 3 proze priyoriter lo zot lalis pour enplimante paralelman avek lezot ki anba konstriksyon konmela pour komanse.

An Mars sa lannen nou ti resevwar sa 3 ka ki distrik Takamaka i konsider koman priyorite. Me fodre fer remarke ki deza ti annan 4 anba konstriksyon a en kou total plis ki R998,000 e de ki konstriksyon ti’n fini terminen, ti reprezant R319,937. dan sa 3 ka ki mon’n mansyonnen nou’n resevwar kotasyon pour 2 e depi Avril nou’n soumet avek Minister Finans pou finansman pou komans sa 2 proze.  Kotasyon pour sa trwazyenm kar pe ganny finalize.Mr Speaker koman nou a ganny laprouvasyon neseser avek Minister Finans  konstriksyon sa 3 lakaz ava komanse.

An sa ki konsern bann ka anba proze payot nou annan antou 14 ka ki’n rikorde  pour distrik Takamaka.  Ladan 4 i dan diferan staz konstriksyon tandis ki nou anvizaze komans lenplimantasyon sa 10 lezot disi lafen sa lannen.  Kou total sa 4 proze ki nou’n fini komans enplimante i anviron R324,000.  I osi enportan note ki nou’n konplet 2 proze ki reprezant R114,000.  Fodre note ki  problenm prensipal ki nou rankontre dan lenplimantasyon bann tel proze parey dan distrik Takamaka se ki bann kontrakter pa montre en gran lentere pour fer  sa bann tel proze. Sa i akoz lamazorite bann landrwa kot sa bann proze pe ganny fer i lwen e napa semen loto ek transpor ki fer ki i annan bokou sarwa. Sa i osi elev nou kou sa bann proze.

 

MR SPEAKER

Supplementary, Onorab Mondon.

 

MR MONDON

Parmi sa 83 ka anba special housing ki in deza komanse, si Minis i kapab dir nou – i annan parmi ki kontrakter pe pran en kantite letan. Ki desizyon son minister pou kapab finaliz bann proze ki’n komanse, ki la i date detrwa lannen.

 

MINISTER MORGAN

I en kestyon enportan mon krwar ki aplik pour tou bann distrik.  Nou problenm prensipal ki nou annan Mr Speaker se  nimero enn; kontrakter. Ler mon dir kontrakter mon pa pe dir ki kontrakter pa pe fer en bon travay.  Kontrakter i annan plizyer kontrent ki zot fer fas avek pour zot kapab enplimant bann pti proze lo en baz enn isi, enn laba, enn en lot landrwa. Premyerman i annan problenm akse, dezyenmman i annan en problenm disponibilite materyo konstriksyon, trwazyenm problenm i annan disponibilite mendev, e katribyenmman i annan problenm – bann pti kontrakter serten zot, zot  annan problenm management zot resours e zot  proze pou fer sir ki tou bann proze ki  zot pe fer i mars byen e a menm nivo ansanm.

Sa bann diferan proze ki nou annan dan bann diferan distrik i reprezant bokou travay. I reprezant bokou travay pour mon minister, i reprezant bokou travay pour bann kontrakter.  Me sa ki nou vwar konmela avek sa  kantite konstriksyon ki annan dan nou pei se ki kontrakter in etal zot bann resours enpe partou.  Rezilta se ki serten kontrakter i annan plizyer proze ki in donn kotasyon, ki’n al tender board, tender board in award contract ki’n komanse parey dan ka Onorab Mondon me prezan ki pe ganny retar pour li enplimante akoz in etal li tro bokou lo tro bokou proze e tou sa bann lezot kontrent ki mon’n mansyonnen, materyo konstriksyon,  mendev akse, planifikasyon proze i fer ki prezan li i ganny retar avek proze.

Mon Minister in sey pran en lapros enpe pli strikt avek bann kontrakter kot nou donn zot bann let e nou pran bann aksyon neseser anterm bann warning e menm dan bann serten ka nou’n termin kontra  pour nou kapab redres sitiasyon.  E mon oule fer kler avek sa Lasanble ki i pa ositan fasil ki ou termin en kontrakter e ou ganny en lot demen pou take over. I pa fasil akoz i annan bokou kontrakter ki annan bokou travay e dan serten ka kot nou’n termin proze akoz retar, akoz lezot problenm management resours, nou pa’n reisir ganny lot kontrakter dan limedya pou ranplas sa enn. So nou pe travay avek bann kontrakter anmenmtan nou pe met bann mezir neseser Mr Speaker pou asire ki proze i ganny fer me mon ti a demande ki bann Lasanble osi i annan sa konprenezon ki sitiasyon i tre difisil lo teren anterm lenplimantasyon serten proze dan serten landrwa.

 

MR SPEAKER

Mon ava pran ankor en supplementary. Onorab Alcindor.

 

MRS REGINA ALCINDOR

Mr Speaker eski Minis i kapab eksplik Lasanble ki sa proze pti payot la i zis pour Takamaka, oubyen etal enpe partou.

 

MR SPEAKER

Minis in deza reponn ou kestyon. Annefe Minister, kestyon nimero 4 i tonm enpe parey kestyon nimero 2 kot i annan en kantite kestyon pe antre lo pti payot dan zot distrik. So mon ti ava advise Minister pour..

 

MRS ALCINDOR

..Pe rod enpe detay lo kimannyer i marse.

 

MR SPEAKER

..ekrir bann dimoun dan zot distrik, bann manm elekte, lo sitiasyon pti payot dan zot distrik. Mon krwar ki Minis in reponn ou kestyon lo proze pti payot.

 

MR RAMKALAWAN

Non Mr Speaker, Minis in dir poudir i annan plizyer proze me i pa’n dir nou si pti payot i en lakaz an tol, i en lasanm..

(interruption)

..ki si sa.  sa ki nou pe rode.

 

MR SPEAKER

Nou press ek time. Ou annan ou en minit pou eksplik zot sa proze, kwa sa pti payot.

 

 

 

 

MINISTER MORGAN

Mersi Mr Speaker, mersi Lonorab pour ou kestyon. Annefe nou proze pti payot in ganny nonmen akoz i annan en progranm Gouvernman ki’n komanse pour elimin bann lakaz ki dan move kondisyon dan nou pei. Set-a-dir i annan  bann lakaz, paregzanp bann lakaz ki an tol ouswa bann lakaz en bout i an blok, en bout i an tol kot nou pe ede dan tou bann distrik pour dapre rekomandasyon ki lotorite distrik i fer avek nou e dapre bann ka ki zot prezante devan nou, nou annan en finansman kot nou ede sa fanmiy atraver proze ki nou fer nou menm pour rezon management resours pour refer e amelyor zot bann lakaz.  I kapab ki paregzanp nou rekouver en lakaz. I kapab paregzanp ki nou refer en lasanm-ben an blok. I kapab paregzanp kotnou refer tou bann lanbouftaz dan en lakaz ki’n ganny andomaze. I kapab ki nou refer planse. Tou sa bann eleman konmsa i tonm anba nou proze pti payot e i form parti polisi nou Gouvernman pou amelyor standar lakaz dan tou bann distrik.

 

MR SPEAKER

Bon nou ava al lo kestyon nimero 5.

 

MR MONDON

Mon kestyon pou demann Minis pour eksplik desizyon son Minister  lo sa bann proze swivan pour distrik Takamaka.  (i) sa 16 younit 3 lasanm lo later ex-Dormini Victor ki ti sipoze komanse depi Out 2005. (ii) sa propozisyon 100 younit lakaz lo later Leta T2525(ex-Desaubin)  Quatre Bornes. (iii) sa bann proze lakaz anba special housing ki son minister pe ganny difikilte enplimante.

 

MINISTER MORGAN

Mersi Onorab pour ou kestyon.  Avan mon komans reponn nimero enn ek nimero 2 Mr Speaker avek ou permisyon, mon krwar mon’n kouver kestyon nimero 3.

Mr Speaker sit kot Mr Dormini Victor ti ganny idantifye ansanm avek detrwa lezot kare later ki ti baliz avek par ladministrasyon distrik Takamaka pour fer en proze lakaz ki ti pou parsyelman ganny finanse par Shelter Afrique an 2001.   Letan nou ti ganny sa lenformasyon lo kote mon minister nou ti fer serten resers kot biro lanrezistreman later kot nou ti reverifye sa e rezilta ti konfirmen ki annefe sa bann kare later ti pour Gouvernman.  Apartir de la zofisye mon minister ti travay lo en plan pour sa proze lakaz 43 younit ki ti pou etal lo tou sa bann morso later a en kou total R12.8 milyon sa letan.  Parmi ti osi propozisyon pou fer 6 younit semi-detached bungalows avek attic lo sa morso later ki Mr Dormini Victor ti pe reste lo la.

Malgre ki nou ti demare avek proze Mr Speaker nou pa ti kapab komans konstriksyon sa 6 younit akoz parey mon’n dir Mr Victor ti pe reste lo sa enn morso later. A’n akor avek distrik nou ti annan lentansyon bouz Mr Dormini Victor dan enn bann lakaz ki ti pou pare premye lo sa sit pour fer plas pou kapab antreprann konstriksyon sa 6 younit lo sa later kot i ti ete.

Boner an lannen 2002 letan  travay lo proze lakaz ti’n komanse, Mr Victor ti’n vin ek laprev konmkwa i ti annan en promes de vant avek sa ansyen propriyeter pou aste sa morso later kot i ti ete. Annefe Mr Speaker, Mr Victor ti’n fini pey defen Mr (Ethelred??) St Ange pour sa morso later. Me Mr St Ange ti mor avan i ti ganny sans sinny papye transfer.  Mon minister pa ti okouran sa tranzaksyon. Mr Speaker avek sa nouvo lenformasyon zofisye mon Minister ti antre an negosiasyon avek Mr Victor pour Gouvernman aste sa morso later avek li. Sete boner lannen 2006 ki sa tranzaksyon ti ganny finalize.

Pandan sa letan kontrakter ti’n fini konplet proze avek konstriksyon selman 35younit avek en valer R10.551 milyon dan sa 43 ki ti’n propoze. Nou pa ti kapab antreprann konstriksyon  2 lezot younit lo en morso later akoz difikilte ek teren. Lefe ki nou pa ti kapab met sa morso later a dispozisyon kontrakter pou kontinnyen proze sa kontrakter ti’n demobilize an 2004. An 2006 apre ki negosiasyon avek Mr Victor ti’n terminen, lotorite distrik ti demann ki MLUH i konstrir bann lakaz flat 3 lasanm lo sa morso later olye enplimant propozisyon orizinal.  Tou-d-swit nou ti reviz plan e propoz 2 blok 8 younit 3 lasanm pour fer antou 16 lakaz 3 lasanm lo sa site.

Mr Speaker nou ti negosye revizyon dan pri avek Allied Builders ki ti kontrakter orizinal. Nou ti tonm lo en lagreman 6.17 milyon roupi e an Novanm 2006 zofisye mon minister ti anvoy file kot minister Finans pour laprouvasyon.  A sa pwen ozordi nou ankor pe negosye avek Minister Finans pour ganny finansman neseser pour fer sa dezyenm faz sa proze.

 

MR SPEAKER

Kestyon siplemanter

 

MR MONDON

In  pran zis sa premye morso, apre i pou al lo dezyenm?

 

MINISTER MORGAN

Si i oule mon pran lot Mr Speaker..

 

MR SPEAKER

Pran tou..

 

MINISTER MORGAN

Mr Speaker dezyenm faz sa kestyon sa propozisyon 100 younit lakaz lo later leta T2525 Quatre Bornes. Dan sa ka sa proze nou’n fini fer en letid fezabilite e en letid topografik ki pe permet e ed nou dan bann travay preliminer. Annefe bann arsitek dan mon minister pe aktyelman travay lo konsepsyon sa proze. Sa feasibility study in ed nou determin en progranm travay pour lenplimantasyon proze limenm. Nou pe planifye ki avan konstriksyon lakaz i komanse nou divert sa semen ki pas lo laplenn lo sa later pour permet nou maksimiz lo potansyel sa platform.

Mr Speaker nou plan se pour servi platform laplenn aktyel pour konstriksyon 50 younit ki a form parti premye faz sa proze. Dezyenm faz sa proze i a konpri konstriksyon ankor 50 lakaz dan rezyon an deor laplenn e trwazyenm faz pour ganny antreprann  lo sit kot bann lakaz tanporer i ete konmela. I annan posibilite pour fer ankor 16 younit adisyonnel lo sa platform. Mr Speaker si tou keksoz i mars dapre nou plan nou ekspekte finaliz bann desen pour sa proze ver dernyen kar 2007 akoz i en gro proze e soumet sa avek lotorite Planning pour laprouvasyon neseser boner lannen prosenn.

Lenplimantasyon proze limenm i a kapab komanse ver dezyenm kar 2008 depandan lo disponibilite finansman a sa moman.

 

MR MONDON

Si Minis i konfirmen ki sa bann younit, proze ki i pe dir  16 younit 3 lasanm e sa bann lo ex-Desaubin pour ganny fer dan sa prosen 3 an, 5 an.

 

MINISTER MORGAN

Mr Speaker, wi mon kapab konfirmen i pour form parti nou stok adisyonnel over and above sa ki mon’n mansyonnen pli boner anterm nou plan lenvestisman aktyel.

 

MR RAMKALAWAN

Mr Speaker en kestyon senp. Eski Minis i kapab dir avek Lasanble, espesyalman bann manm ki’n ganny elekte direkteman – kote eski zot kapab oubyen si i posib pour zot ganny lalis bann dimoun ki pe esper lakaz, konmsi bann dimoun ki pe fer demars lakaz pour nou kapab asiste nou bann dimoun dan distrik, pour nou kapab konnen kan zot ti fer pour ki letan nou ekrir en let i meaningful. Kote eski nou kapab ganny sa silvouple.

 

MINISTER MORGAN

Mr Speaker avek ou permisyon mon a pran sa kestyon.  Parey Prezidan Michel in anonse dan son diskour yer swar, pwen fokal pour vin lotorite ladministrasyon distrik pour tou bann aktivite an sa ki konsern sa kominote ek sa distrik, setadir lenformasyon lo bann laplikan lakaz, sitiasyon sa bann aplikan, e tou lezot laspe pour vin atraver ladministrater distrik ek son biro.

 

MR SPEAKER

Dernyen supplementary, Onorab Ferrari.

 

MR JEAN – FRANCOIS FERRARI

Mon kestyon Mr Speaker i swiv sa enn.  Eski Minis, mon pa konnen si i dan son konpetans, si i kapab dir nou si sa travay lenformasyon ki DA pour donnen i pour osi aplik pour bann MNA ki dan lopozisyon.

 

MINISTER MORGAN

Mr Speaker mon krwar sa kestyon i bezwen ganny mete avek Minis ki responsab pour devlopman kominoter.

 

 

MR SPEAKER

Bon, nou adjourn ziska 11 er. Mersi.

 

(Break)

 

MR SPEAKER

Bon nou ava repran nou travay.  E nou annan nou 2 Bills devan nou e nou ava pran premye Bill. Public Sector Special Pension (Amendment) Bill 2007. Motion for second reading.

MRS POTTER

Mr Speaker mon move ki Public Sector Special Pension (Amendment) Bill 2007 i ganny li en dezyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde.

 

MR POOL

Motion seconded Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon mon envit Minis pou prezant son Bill.

 

MINISTER  DANNY FAURE

Mr Speaker Sir, manm Onorab Lasanble Nasyonal bonzour.  Mon annan plezir pou prezant zot ozordi sa proze delwa pou amann lalwa Public Sector Special Pension 2005. Sa lalwa ti ganny aprouve par Lasanble Nasyonal le 26 Zilyet lannen 2005 e vin anfors aparti le 1 Zanvye 2006. Lozektif sa lalwa se pou kapab rekonpans bann ansyen travayer sekter piblik e parastatal ki pa’n benefisye avek en pansyon Gouvernman ler pansyon servis piblik ti abolilir le 1 Zanvye 1979 e osi bann ki ti travay ziska le 31 Desanm lannen 2004 e ki ankor vivan.  Depi sa lalwa in vin anfors 415 ansyen travayer sekter piblik e parastatal pe benefisye avek en pansyon 400 roupi tou le mwan par lao zot pansyon sekirite sosyal. Apre en revi, Gouvernman i rekonmande ki sa lalwa i sanze pou pran an konsiderasyon bann ka swivan:

Premyerman bann ansyen travayer sekter piblik ek parastatal ki ti annan 60 an ler zot ti pran zot retret parey bann travayer konmela i kapab pran zot pansyon ler zot in ariv sa laz.

Dezyenmman; bann ki ti pran zot retret pou rezon lasante me pa neseserman fodre ki zot ti’n pas devan board medikal.

Trwazyenmman; bann ki zot plas travay ti ganny aboli ouswa zot ti bezwen kit travay akoz ti napa plas.

Katriyenmman; bann ki’n konplet en total 10 an travay kot i pa’n neseser ki sa letan servis ti devret kontinnyel.

Mr Speaker, Sir, sa pansyon i pran lefe le 1 Zanvye lannen 2006. Avek sa lamannman e parey Prezidan Michel ti anonse lannen pase bann ansyen travayer sekter piblik e parastatal ki tonm dan sa kategori ava kapab zot osi benefisye avek sa pansyon ki ava ed zot dan zot lavi apre ki zot in travay dir pou devlopman nou pti Sesel.  Mon rekomann ek Lasanble ki sa lamannman ki devan nou i ganny aprouve.

 

MR SPEAKER

Bon, deba i ouver lekel ki oule entervenir?  Onorab Gamatis.

 

MRS JINETTE GAMATIS

Mr Speaker sa Bill, Public Sector Special (Amendment) Bill 2007 ki’n ganny amande i montre  ki nou Gouvernman dizour i pran kont bann bezwen son pep e osi donn bann rekonpans kot i neseser.  Mon kontan ki sa Bill pe fer provizyon pou kouver bann seksyon ki pa ti’n enkli anba sa sekter e sa ti fer ki serten..

(technical problem)..

..malere.  Mr Speaker mon ti’n fer remarke dan mon diskour bidze lannen pase ki parfwa ler sa bann dimoun ki tonm anba sa bann kategori pa ganny zot merit, bann fardo finansyel i tonm lo zot fanmiy e sa ti anmenn bokou problenm finansyel dan sa bann fanmiy. Mon’n osi apresye lide ki bann dimoun ki pou annan serten lenvalidite anba sa kategori pa pour neseserman bezwen annan en sertifika board medikal.

Mon’n osi apresye ki bann dimoun ki ti’n manke ganny sa bann merit ava ganny rekonpanse prenan kont depi Zanvye 2006.  Avek sa bann lamannman mon sir ki bann dimoun dan mon distrik Port Glaud avek ganny touse e vin devan pour zot  rod zot merit. Dan mon vizit ki mon fer dan distrik, mon’n toultan rankontre serten zabitan ki ti ava apresye keksoz ganny fer dan sa fason.

Mr Speaker mon ti a osi fer remarke ki bann dimoun ki annan serten merit dan nou sosyete menm  pa fon pansyon me lezot tel ki pansyon vev, zanfan etc.  zot ganny alerte par bann lotorite distrik oubyen sa bann departman konsernen olye zot menm esey lager akoz parfwa serten sa bann dimoun zot menm zot konfiz dan zot prop zentere. Sa i ava ede pour tir serten presyon lo sa bann dimoun e fasilit sa prosedir.  Avek sa mon pou donn tou mon sipor sa Bill pour byennet zabitan mon distrik e  lepep Seselwa an zeneral. Mersi Mr Speaker.

 

MRS JEOVANA CHARLES

Mr Speaker permet mwan dir enn de mo lo lannen 2007 avan mon fer mon lentervansyon proper lo lamannman sa lalwa ki devan nou ozordi.

Mr Speaker sa lannen i en lannen ki’n diviz nou enpe gras a bann levennman ki’n arive.  In en lannen ki’n mark nou politikman me in osi reini nou apre enpe letan e mwan mon santi mwan tre fyer e parmi bann ki lepep dan son sazes in siporte baze lo lekel..

 

MR SPEAKER

Onorab Charles nou pou al lo Bill devan nou.

 

MRS J. CHARLES

Nou pe al lo Bill Mr Speaker. Baze lo lekel ki zot krwar i senser dan son parol e osi lekel ki zot krwar pou meyer reprezant zot dan sa Lasanble. Mr Speaker mon pe dir sa akoz nou tou isi nou’n koz lo en Lasanble serye, e mon pe vin lo Bill. Nou’n koz lo bezwen pour en Lasanble serye e ler nou koz lo en Lasanble serye nou bezwen donn bann bon lenformasyon kredib e korek akoz sa i en fason montre ki nou senser avek nou parol e senser dan sa ki nou fer.  Mr Speaker. Konman mon premyer lentervansyon dan sa Lasanble apre mon katriyenm manda mon ti a kontan set record straight an korizan Onorab Ramkalawan pou dir li ki se mwan premye dimoun..

 

MR SPEAKER

Onorab annou ert serye. Al direkteman lo Bill. I pa moman apropriye pou reponn Onorab Ramkalawan i pankor koze al direkteman lo Bill.

MRS J. CHARLES

Mr Speaker nou pe koz en Lasanble serye..

 

MR SPEAKER

Wi nou pe al lo Bill. Madanm Charles annou al lo Bill ki devan nou silvouple.  Mersi.

 

MRS J. CHARLES

O.k. Mr Speaker.  Ankor en lot pa dan en bon direksyon ki nou vwar devan nou ozordi. Nou Gouvernman i en Gouvernman lepep alor i pa zanmen vwar li difisil pour li fer serten sanzman, oubyen serten azisteman, oubyen fer serten koreksyon si i vwar ki i annan serten lenzistis dan keksoz ki pe ganny fer.  Mr Speaker pou mwan ozordi set egzakteman ki sa proze delwa pou lamannman lalwa Public Sector Special Fund pe fer.

Gouvernman atraver son sazes in vwar ki sa proze delwa pa ti pe kouver en bon nonm travayer ki ti pe travay dan sekter piblik e parastatal pa ti pe ganny rekonpanse, vedir sa group dimoun pa’n benefisye avek en pansyon Gouvernman ler pansyon servis piblik ti aboli an zanvye 1979 e osi bann ki ti pe travay ziska le 31 Desanm 2004 ler zot ti pran zot retret pour en rezon ou en lot oubyen ler zot ti’n ariv zot laz retret.

Gouvernman alor apre ki sa lalwa ti ganny aprouve par sa Lasanble an 2005 e vin anfors an 2006 in demann en revizyon pou rekonpans sa bann travayer ki pa ti pe ganny kouver. E sa se bann travayer ki ti pe travay dan sekter piblik oubyen ki bann ki ti pe travay dan parastatal ki ti annan 60 an ler zot ti pran zot retret parey i leka ozordi.  Me Mr Speaker ozordi en travayer i kapab pran son retret a laz 60 an.

Mr Speaker en lot group travayer ki pa ti pe benefisye anba sa proze delwa ti sa enn de, napa bokou zot, ki ti bezwen pran zot retret pour rezon lasante, me san laprouvasyon bord medikal.  Ou pour dakor ek mwan Mr Speaker ki bokou fwa desizyon bord medikal i enn ki bokou dimoun pa kapab konpran e sa bann dimoun ti napa swa me pou pran zot retret zot menm.

Mr Speaker en lot group travayer ki ti osi mal sanse atraver sa lalwa sete bann ki ti perdi zot travay pour en rezon ou en lot me ki pa zot lafot.  Mr Speaker pour mwan ozordi set egzakteman sa bann fot ki sa lalwa pe korize e akoz i en bon pa dan en bon direksyon mwan mon pou donn Minis tou mon sipor pour sa proze delwa.

 

MR SPEAKER

Bon i paret napa okenn lezot entervenan.  Ok Onorab Ramkalawan.

 

MR RAMKALAWAN.

Bonzour Minis.  Mr Speaker i annan enn de parol ki’n ganny eksprimen bomaten e mon vreman apresye sa bann parol ki’n ganny eksprimen. E mon krwa ki i annan en zefor defini pou sey koriz serten lenzistis ki’n arive dan lepase. E parmi sa bann lenzistis ki Lasanble trwazyenm repiblik in arive korize an relasyon avek pansyon sete paregzanp letan nou ti pas lamannman pour ki en dimoun ki ti komans travay laz 15 an i ti a kapab claim sa bann lannen avan pou li kapab ganny en pansyon parske avan sa lalwa ti dir ki fodre ou ti komans travay 18 an.  En  lot keksoz osi tou ki nou’n kapab – en lenzistis ki nou’n kapab korize se zisteman en relasyon avek pansyon limenm.

E ozordi mon vwar ki i annan en lot morso, en lot size ki tanzantan nou koman politisyen nou koz lo la e dan sa lasnble nou’n abord sa size a plizyer repriz e mon kontan vwar ki i annan en lot pti bout ankor la ki sa lalwa pe korize.  Me selman mon krwar ki anmenmtan osi  – e sa Bill napa problenm mon krwar napa problenm pour nou siporte akoz zisteman si i pe koz en lenzistis i ape ed dimoun pour zot ganny en keksoz pou lapenn ki zot in travay ensi-d-swit mon krwar i bon.

Me i osi annan serten keksoz ki nou bezwen regarde e mon krwar ki a son moman apropriye ki dan en serten sans mon krwar in fini pase me selman still Gouvernman pa ankor oule anmenn li, mon krwar nou pou  bezwen regard ankor the whole issue of pansyon, be it the Special Pension Fund, be it son lalwa pansyon limenm paski i annan keksoz ki Gouvernman pou bezwen regarde  dan en fason pli global.  E sa i pour osi annan pou fer avek gratwite paske parey nou konnen pansyon avek gratwite ordinerman zot mars ansanm. E zisteman sa ki nou apel larzan tarmaz sete enn bann size ki ankor ennfwa ti ape koriz en lenzistis dan lepase kot serten dimoun kot sa zafer unestablished avek established e tousala ti’n obou fer ki en dimoun ti kapab ganny en pansyon.

Sa Bill ki devan nou obviously parey mon’n dir i pou anmenn en serten konsolasyon e enn bann parol ki mon anvi vreman apiye bomaten se parol Lonorab Jinette Gamatis.

Onorab Gamatis in dir fer dimoun konnen, enform dimoun.  Onorab i annan full rezon letan i pe dir sa parski souvannfwa isi Sesel si ou pa konn en keksoz, si ou pa monte desann pour ou fer demars zanmen ou ganny sa ki pour ou.  Onorab Speaker ou osi tou ou’n dan sa pozisyon konman manm elekte dan ou distrik sa bann zafer larzan tarmak. Konbyen dimoun ki nou isi dan sa Lasanble letan nou’n vizit zot letan zot in rakont nou zot zistwar lavi ki nou’n kapab dir avek zot be tyonbo en kou ou annan en pti mwenza laba ou e atraver sa nou’n nobou ed zot pou ganny  dimoun  ki pou al sinny zot form pour zot kapab ganny en gratwite ki ti pour zot.

E Onorab Gamatis  parey mon pe dir mon pou siport sa parol ki i pe dir e paski menm si sa i sanze pou annan en kantite dimoun ki pa pou konnen ki pou dir sa in sanze e ozordi mon panse ki Gouvernman i dan en pozisyon parski i annan tou sa bann rikord National Provident Fund, i annan tou sa bann diferan rikord pour ki zot pran kontak avek sa bann dimoun ki kalifye.

Nou annan rikord bann dimoun ki’n mor e in mete ki pou dir lalwa i ava pran lefe le 1 Zanvye 2008, pran kontak avek sa bann dimoun pou dir avek zot be zot annan en larzan la.  Paski isi parey nou tou nou konnen i rar ki ou ganny en let ki pe enform ou vin tel landrwa pour ou kolekte en larzan amwen ki ou ou’n ale ou menm ou e in dir ek ou telefonnen semenn prosenn vini apre, vin vwar madanm entel al dan lasanm 208, al dan lasanm 206 monte desann, monte desann oubyen ziska ki en dimoun ki dan rn pozisyon lotorite i anmas telefonn e i fer an call. Donk sa mon krwar i enportan.

Letan mon’n mansyonn pansyon parski pansyon ek gratwite toultan zot pre ek kanmarad e la ankor ennfwa mon pou al anlinny avek sa ki Onorab Gamatis in mansyonnen.  Sa zafer pour ki parfwa dimoun i kapab malere parski enn bann keksoz ki nou bezwen regarde osi konman en pei se sa zafer le 1 Zanvye 1979 e Onorab Speaker ou menm ou ou konnen ki mon’n deza anmenn serten mosyon dan sa Lasanble pou koz lo gratwite bann dimoun ki’n servi dan Gouvernman e la nou pe koz lo nou manman lo nou papa lo nou granpapa ki’n servi dan Gouvernman me ki akoz sa letan ti napa sistenm gratwite e sistenm gratwite ti pran lefe le 1 Zanvye 2001 or 2002 zot in ganny left out completely. Zot annan zot letan servis parey bann lezot dimoun me zot  zis akoz zot in aret travay avan sa dat zot ganny left out completely tandis ki son konfrer ki li in kontinnyen travay in ganny son laz parski  sa dimoun li in arête, pa akoz i ti anvi arête me akoz son laz malerezman i ganny penalize e pourtan in rann servis leta. E mwan mon krwar sa i en lot size ki mon ti a kontan met devan minis finans parski mon konnen ki poudir sa i enn bann size ki prezidan Michel dan son kanpanny eleksyon 2006 i ti met sa konman  en lenzistis ki i pou korize. Mon kontan vwar ki minis i balans son latet dan en fason afirmativ i mazin sa.

E mon swete ki tre byento minis i ava anmenn sa devan parski annou  pa bliye ki plis ki nou tarde avek sa bann zafer Special Pension avek sa bann sitenm gratwite, bann dimoun ki’n travay, bann dimoun ki’n   transpire pour zot nobou fer viv zot fanmiy, dousman, dousman enn par enn zot pe ale e mwan mon lapel se ki, ok. ou kapab fer tou bann provizyon legal pour ki zot pti zanfan ensidswit – be mwan mon dir si ou’n travay i bon osi pour ou zouir sa ki ou’n travay. I bon osi ki ou a ganny en keksoz dan ou lanmen ou ava fer sa ki ou anvi.

Donk Mr Speaker mwan mon napa problenm pou siport sa. Me i annan en klarifikasyon ki mon ti ava kontan minis i fer     letan i pe sum up, mon ti ava kontan si minis ti a kapab eksplik Lasanble sa provizyon bann dimoun paregzanp ki ti ape tous en pansyon, ou konnen letan pansyon ti freeze le 1 Zanvye ’79 ti annan dimoun ki ti’n fini kalifye sa 10an anba vye lalwa pansyon  e zot pe ganny sa ki nou apel pansyon angle e zot letan nouvo lalwa pansyon in rantre an lefe zot pansyon i pa’n baze lo zot dernyen lapey ki zot ti pe gannyen, letan zot ti aret travay avan ki lalwa pansyon ti rantre an efe.  E alors la zot pe mars, konmsi nou annan en two speed zafer la.  I annan bann dimoun ki zot pansyon ti freeze e zot pe tous sa parey nou pe dir pansyon angle e apre sa nou annan en lot group travayer sesel ki a pe tous zot pansyon dapre ki zot pansyon i ganny computed dapre zot dernyen lapey letan zot ti retire e se sa sa lalwa 2005 ki nou pe pas ladan. E souvannfwa, e sa i aplik dan laplipar ditan sa pansyon ki nou apel pansyon angle ki peye par Gouvernman byensir, me selman i zis son non, i mwens ki si ou ti pou travay li baze lo dernyen lapey ki sa dimoun ti pe gannyen, parski i posib ki en dimoun in aret travay lannen 2002, me selman i pa kalifye li akoz lalwa pansyon pa ti efektiv  ti annan en lot keksoz. E se pour sa ki sa lalwa i fer provizyon pou bann dimoun ki ant ’79 avek 2004, parski 2004 la    nou rantre dan en nouvo letap lo sa bann zafer pansyon in fact ki bring us back to basically what was happening in 79.

 

Alor si minis ti ava kapab eklersi si sa bann dimoun ki tonm dan sa kategori ki pe tous pansyon angle ki’n travay pandan 10 ant ’79 avek 2004, anba whether zot pansyon i kapab ganny worked out to their advantage baze lo dernyen lapey ki zot ti pe resevwar letan zot ti aret travay.  Sa mon ti ava kontan si minis ti ava eklersi sa parski mon krwar anmenmtan osi i kapab annan en serten lenzistis la ki ti ava bon pour nou korize dan lavantaz nou pep.

Alors Mr Speaker avek sa de parol mon krwar ki mon napa okenn problenm mwan personnelman pour mwan siport bann provizyon dan sa Bill e mwan toultan si i annan en keksoz ki konsern pansyon pour nou rekonpans nou bann dimoun ki’n travay pour zot batir nou pei ki ozordi zot pli vye, mwan toultan mon pou siporte pour zot resevwar en keksoz ki pou ede soulaz zot vye zour. Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR MICHEL MARIE.

Bonzour Minis.  Mr Speaker mon vreman kontan ki nou Lasanble bomaten pe ganny sans vot lo sa bann amannman anmennen par minis finans.  Mon osi rekonnet ki Prezidan Michel in gard son parol avek lepep Seselwa.  Pou mwan sa bann amannman i pa bokou me i signifikan, akoz pour mwan i pe ranforsi nou lazistis sosyal ki pwen santral nou parti e moter nou Gouvernman.  Sak lannen ki pase dan sa pei i gou veyir kot en zour ler nou’n vye nou kapab dir nou’n viv ere.  Sa bann amannman pou benefisye bokou dimoun dan Mont Buxton mon konn en bon pe e mon mazin mon granmanman la bomaten ki’n travay ULC, i pa’n ganny son R400.    E bomaten sa lenzistis a ganny korize.

Ler mon’n pase mon’n fer mon konpanny mon’n dir avek bann dimoun fer mon konfyans, fer JJ konfyans akoz dan Lasanble mon pour debat pour ki sa lenzistis i ganny korize. E bomaten  nou Lasanble pe ganny sans fer li.  Mr Speaker sesel in antre dan en staz kot nou pa koz zis ozordi me nou koz demen. Nou pe koz en lavenir kot ler nou travay dir, ler nou pran nou retret nou pou annan plis larzan dan nou pos e se sa ki mon pou siport sa bann amannman anmennen par minis finans.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Annou annan serten lord ladan, si nou anvi koze silvouple annou lev nou lanmen akoz le moman mon papye i vid I will ask the Minister to reply. Onorab Leader of Government Business.

 

MRS  POTTER

Eskiz mwan mon ti’n lev mon lanmen petet mon pa’n atir ou latansyon.  Mr Speaker mersi, enn de mo mon ti oule dir an sipor sa Bill ki devan nou.

Mr Speaker pou mwan ssa Bill i fer mwan realize ler mon get listwar pansyon, lalwa pansyon sesel i fer mwan realize ki Gouvernman SPPF ki’n opouvwar sa dernyen 30 an pa pou zanmen repoze osi lontan ki annan serten nou sitwayen ki pe ganny kit deryer lo sa size pansyon.  Sa Bill i osi fer mwan realize Mr Speaker ki i pran letan pour en pei, en Gouvernman pou koriz bann lenzistis lepase.  E zisteman sa Bill pour mwan i pe koriz en lenzistis ki li a son tour ti pe koriz en pli gran lenzistis ki ti arive dan nou listwar konsernan pansyon Seselwa.

Si nou rapel lider, lopozisyon in  fer mansyon lo la an 1978 Gouvernman ti abolir pansyon angle e sa lepok byen koni konman pansyon angle en pansyon ki ti zis benefisye bann established staff pou koriz en lenzistis e ti ranplas li plitar an 1991 avek lalwa sekirite sosyal pou fer sir ki tou sitwayen Seselwa ler i ariv en laz retret i ganny li en sekirite vyeyes.

Me sa demars pa ti fini la nou ti realize ki avek sa lalwa sekirite sosyal ti annan serten lenzistis dan limenm ki ti pe ganny komet pou serten lezot kategori dimoun. E se sa ki ti pous Gouvernman an 1991 pou entrodwir sa ki nou ti apel pension scheme. E pension scheme li i ti ganny entrodwir pou kapab a son tour fill, ranpli bann loop hole ki lalwa sekirite sosyal pa ti pe kapab ranpli, e ti fer li obligatwar, pension scheme pour ki bann anplwayer i pey, R50 pou bann travayer ki zot ti anplwaye e sa ti ava siplemant reveni ki en sitwayen aze ler i pran son retret i ti a kapab gannyen.

Me Gouvernman ti al pli lwen ankor pou rekoriz ankor en lenzistis o size bann non-established staff kan an 1996 e 1998 ti amann ankor lalwa pansyon pou fer li posib ki bann dimoun ki mye koni konman tarmak ti kapab ganny en serten konpansasyon e pansyon.  Nou tou dan sa Lasanble bann ki’n la dan sa Lasanble presedan nou konn tre byen e nou’n pas dan sa listwar tarmak.  Mr Speaker an lannen 2006 Gouvernman ti realize davantaz ki ti annan serten amelyorasyon ki nou ti bezwen fer avek pension scheme me avek devlopman avek ekspektasyon, avek nivo lavi ki nou sitwayen in abitye avek Gouvernman ti realize ki avek sa sekirite sosyal e sa fon pansyon anba pension scheme pa ti pou ase pou en dimoun ver son laz retret viv avek.  E set avek sa lobzektif ki Gouvernman ti ankor ennfwa antreprann en lamanman mazer oubyen en reform mazer kot pansyon i konsernen e ti etablir sa ki nou konnen ozordi konman pension fund e ki plitar nou annan en Bill ki ankor ennfwa pou amande pou amelyor sa fon e bann benefis ki ofer.

Mr Speaker mon’n fer en pti traze dan sa listwar pansyon sesel pou montre bon lentansyon ki Gouvernman in annan dan sa domenn tou dilon. Si in annan kek lenzistis ki’n ganny komet, in ganny komet pou bann rezon ki vreman an deor kontrol Gouvernman ki sa swa finansyel, administrative ou legal. E pou montre ki i reste touzour lentansyon Gouvernman pou fer sa demars kontinnyel, pou fer sa demars kontinnyen pou gete kote ki i annan fason pou amelyore, kotr ki pou annan fason pou azoute, kote ki annan fason pou fer sir ki demen ler nou menm nou ler nou ariv nou laz retret nou pran nou retret dan dinite san nou vwar nou pe mandyan dan bazar oubyen anba laboutik Adam Moosa parey nou bann gran paran ti subject dan bann lepok avan liberasyon.

Mr Speaker pli enportan pou mwan ankor sa Bill in montre ki Gouvernman i ekoute, i ekout sa Lasanble, i ekout mazorite e i ekout lopozisyon.  Mon krwar nou tou nou konnen ki a plizyer repriz sa size pansyon in vin size deba, size kestyon, size mosyon e size diskisyon dan sa Lasanble. E pour sa mon felisit Gouvernman ki’n montre sa bonn volante. E avan mon terminen Mr Speaker mon ti a kontan dir avek minis ki lo nou kote nou pou siport son Bill san okenn ezitasyon.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mon pou pran ankor en entervenan Onorab Dyer avan mon donn minis Right of reply. Mon santi ki nou’n exhaust debate. I ankor annan en Bill devan nou,

 

MR DYER

Mr Speaker sa amannman ki devan nou ozordi ki minis in etable mwan mon pou siport li akoz parey bokou manm – detrwa manm lo parti mazoriter ki’n koze Onorab Marie i nouvo dan Lasanble e Onorab Potter e Onorab Charles ki mon  panse zot menm zot ti siport sa vye proze delwa ki ti freeze pansyon ’79 e ozordi zot in aksepte sa lamannman konmkwa i pe koriz lenzistis lepase.

Mon kontan pou vwar sa e mon kontan ki zot admet poudir en lenzistis ki’n ganny komet dan lepase i pe ganny korize ozordi.  Mon krwa  poudir, i annan en kantite de nou in partaz sa lopinyon ki sa Lasanble ki la ozordi, sa nouvo Lasanble ki’n ganny elekte pou travay pour sa prosen 5 an i se sa Lasanble ki pou anmenn sa sesel pli devan, i se sa Lasanble ki pou inifye lepep Seselwa ennfwa pou tou. E pour  sa  zot in apel li en Lasanble serye.

Nou vwar ki sa Gouvernman ki’n anmenn sa morso proze delwa pou rekonnet sa bann dimoun ki pa ti ganny rekonnet an ’79, ki rekonnet fri zot travay ki pa ti ganny tro rekonnet an ’79 sa nou welcome linisyativ Gouvernman pou koriz sa e mon panse ki zot a pe travay lo lezot lenzistis ki’n ganny konmet dan lepase pou ganny korize ozordi.

Toudmenm mon pa pou long, mon ti a kontan minis dan son suming up, dan son repons i donn nou leklersisman paregzanp si en dimoun in travay 5 an dan Gouvernman avan ’79 e in fer 5 an    dan Gouvernman apre ’79 ki li i pa ti’n travay 10 an, son pansyon ti’n ganny freeze, son gratwite e ki la prezan sa amandman i a pe pran li an konsiderasyon e si sa bann dimoun ki’n travay sa bann letan zot pou ganny back dated zot pansyon si zot pou ganny en back pay, pou sa bann letan servis ki zot in donnen e mon krwa sa i ava en pli gro lazistis anver sa bann dimoun, en koreksyon anver sa lenzistis ki ti’n ganny komet dan lepase.  Mr Speaker avek sa de mo mon pou donn mon sipor total sa mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Minister Right of reply.

 

MINISTER DANNY FAURE

Mr Speaker mon ti a kontan premyerman remersye tou bann manm ki’n fer kontribisyon lo sa proze delwa ki devan nou. Avek ou permisyon Mr Speaker mon ti a kontan kit bann pwen ki’n ganny resorti anba sapit klarifikasyon ler nou diskit sa lot proze delwa lo pansyon limenm.

Lot pwen ki mon ti a kontan fer sorti Mr Speaker se kestyon donn lenformasyon.  I annan en kantite zefor ki pe ganny mete par lotorite Seychelles Pension Fund pou kapab donn plis lenformasyon, plis leksplikasyon nou popilasyon sirtou nou bann dimoun ki bezwen sa lenformasyon pour zot benefisye kot pansyon i konsernen. Sa statezi kominikasyon in komanse, nou pou bezwen entansifye li e board Seychelles pension fund in agre ki sak fwa ki i annan en SI en Statutory Instrument ki ganny pase devan Lasanble Nasyonal nou bezwen osi servi li pour nou kapab eksplik nou bann dimoun donn sifizan lenformasyon pour nou bann dimoun konpran ki pe pase.

E lo sa not Mr Speaker mon ti a kontan remersye tou nou bann manm Lasanble Nasyonal pou siport lo sa lamannman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mersi bokou. I paret mwan ki i annan lagremen inanim lo Bill limenm, donk mon ti ava demann Lasanble si zot anvi al dan Committee Stage.

 

 

 

MRS POTTER

Mr Speaker avek ou permisyon mon ti a kontan move ki nou sot staz komite anba order 88(1) nou standing orders.

 

MR SPEAKER

Avan nou pran ou mosyon mon krwar nou bezwen pran en vot lo general merit. Tou bann ki anf aver lev zot lanmen?  Okenn ki kont? Mon ti byen alors pou dir zot tou zot siporte.Okenn ki segonn mosyon par leader of government business.

MR ANDRE POOL

Seconded Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon nou ava sot staz konmite.

 

AG CLERK

A Bill of An Act to amend the Public Sector Special Pension Act (Act 9 2005)

 

MR SPEAKER

Bon, a motion for third reading

 

MRS  POTTER

Mersi Mr Speaker. Mon move ki the Public Sector Special Pension (Amendment) Bill 2007 i ganny lir en trwazyenm fwa.

 

MR POOL

Mosyon Seconded Mr Speaker.

 

 

MR SPEAKER

Ok ki Bill i ganny lir en trwazyenm fwa.

 

AG CLERK

This Act may be cited as the Public Sector Special Pension (Amendment) Act 2007.

 

MR SPEAKER

Bill in approved so alors nou ava bouz lo dezyenm Bill ki devan nou e sa se the Seychelles Pension Fund (Amendment) Bill 2007.

 

MR RAMKALAWAN

Nou’n vot lo merits nou pa’n vote lo Bill.

MRS POTTER

Mon move ki Seychelles Pension Fund (Amendment) Bill 2007 i ganny lir en dezyenm fwa.

 

MR POOL

Mosyon Seconded Mr Speaker

 

MR SPEAKER

Ok, deba i ouver.  Ok Minister Faure.  Yes, yes Minister.

 

MINISTER DANNY FAURE

Mr Speaker Sir, sa proze delwa devan Lasanble Nasyonal ozordi i annan pou kontinnyen devlop e moderniz fon pansyon sesel bi nou Gouvernman e parey prezidan larepiblik in fer sorti se pou annan en sistenm pansyon pou travayer ki  ler zot ariv en laz retret zot a kapab viv dan en konfor debaz ki a ede pou mentenir zot standar lavi parey ki ler zot ti pe travay.

Sa bann amannman i prensipalman reprezant bann rekonmandasyon ek propozisyon ki ganny fer par manm fon pansyon ek anplwayer pandan bann meeting ki biro fon pansyon sesel ti fer, ti pe donn leksplikasyon sirtou dan bann landrwa travay depi le 15 Septanm 2005 ziska  le 23 Mars 2006.

Mr Speaker avan mon prezant bann lamannman mon oule sezi sa loportinite pou enform sa Lasanble ki fon pansyon pe fer en letid pou vwar lenpak ki pou annan lo fon pansyon  si en manm i vonlonterman pran son retret a laz 55an. Fon pansyon pe osi fer letid lo en scheme ki pou etablir en kont spesyal dan fon pansyon kot manm a kapab fer kontribisyon lo en baz volonter e ki sa manm ava servi pou rezon lasante konman en legzanp.

Mr Speaker Sir, bann amannman ki pe ganny propoze i swivan: seksyon 18 i fer provizyon ki manm fon pansyon ki kontribye dan fon pansyon pour en minimonm peryod 5 an,  me pou le moman i pa reste sesel ki si i oule, i a kapab kontinnyen kontribye dan fon pansyon sesel pou li benefisye avek en pansyon e lezot benefis ler in ariv laz retret.  I annan bann Seselwa ki kontribye dan fon pansyon me pou le  moman pour en rezon ou en lot pe travay a letranze avek bi pou vin pran zot retret dan nou pei. Zot kapab fer kontribisyon atraver zot labank oubyen atraver zot reprezantan isi.  Dezyenm amannman i dan seksyon 20; i fer provizyon ki si en manm fon pansyon ki’n aret travay avan ariv laz retret pou rezon personnel ouswa i perdi son travay ki si i oule i a kapab kontribye dan fon pansyon, sa kontribisyon mandatwar pour en period 5 an avan ki i repran son travay. Sa ankor i pou benefisye bann manm enkli bann madanm ki deside pou aret travay pour en serten letan pou okip zot zanfan ou zot fanmiy ou pour en lot rezon e apre retourn travay ouswa pran zot retret si i ganny son laz retret.

Trwazyenm amannman se dan seksyon 37 dan sa seksyon si ou en pansyonner fon pansyon e ou mor apre ki ou’n komans benefisye avek ou pansyon e si ou Mr ouswa ou madanm i ganny en pansyon retret avek fon pansyon alor i pa pou kapab benefisye avek sa pansyon both surviving spouse pension.

Alor anlinny avek sa nouvo lamanman ki’n ganny etablir devan nou Lasanble Nasyonal sa madanm oubyen sa Mr sa pansyonner pou kapab benefisye avek en pansyon ekivalan 50% pansyon son madanm ou Mr an adisyon avek son pansyon.  Pou rezon byen soutenir fon pansyon e pou lemoman fon pansyon pa kapab donn 100% pansyon si son Mr ou son madanm sa pansyoner pe osi ganny en pansyon retret avek fon pansyon.

Sa peryod ziska 2 an in spesifye pou finansyelman osi protez fon pansyon anvi ki manm napa ase kontribisyon pou soutenir en pansyon son madanm ou son Mr apre 2 an ki in pran son pansyon.  Mr Speaker sa bann amandman ki’n ganny etable i  swiv sa polisi pour nou kapab elarzi polisi egalite e osi kree plis lazistis an sa ki konsern fon pansyon sesel.  Plitar Mr Speaker mon ti a kontan eksplik nouvo regleman, bann rules ki fon pansyon pou pibliye ennfwa ki sa bann lamannman i ganny ofisyelman aprouve par nou Lasanble nasyonnal.

 

MR SPEAKER

Bon deba I ouver.  Onorab Theresine.

 

MS VICKY THERESINE.

Mersi Mr Speaker. Sa proze delwa ki devan nou ozordi Seychelles Pension Fund i merit ganny vwar selon de kriter.  Premyerman i devret vwar si sa Bill i reponn swe bann seselwa ki kontribye dan fon pansyon sesel.  Dezyenmman nou devret vwar si sa Bill i respekte bann prensip en bon sistenm pansyon.  Mr Speaker permet mwan profit sa lokazyon pou koz en pti pe lo fon pansyon.

Annefe en sistenm pansyon i en karakteristik tou sosyete modern. Dan tou sosyete modern letan en dimoun i deside aret travay e pran son retret, sa dimoun i ganny en reveni ki permet li viv. An dot mo en pansyon se en reveni ki ranplas saler ki en dimoun ti gannyen letan i ti pe travay. Ou annan 2 kalite pansyon, ou annan pansyon baze lo sistenm lasirans sosyal ki i en drwa iniversel, sa vedir en dimoun i tous son pansyon letan i ariv laz pansyon  menm si i pa’n kontribye dan sa fon pansyon letan ki i ti travay.

Isi Sesel sa pansyon i apel sekirite sosyal. Isi Sesel sa pansyon i donnen anba fon sekirite sosyal.

Ou annan en lot kalite pansyon ki li i baze lo si sa pansyonner ti fer en kontribisyon dan en fon pansyon letan i ti ankor travay.  Lakantite pansyon ki sa dimoun pou touse, i pou baze byensir lo lakantite larzan ki in kontribye.  Mr Speaker ozordi dan lemonn bann fon pansyon i en gran sours finansman. Larzan fon pansyon i ganny plase dan bann lenvestisman pou anmenn plis larzan pour bann dimoun ki benefisye anba sa fon.  A sa pwen mon ti a kontan felisit board fon pansyon Sesel, pour bann lenvestisman ki zot in fer avek larzan fon pansyon. Sa bann lenvestisman pa riske.

E Mr Speaker kriter debaz en bon fon pansyon se ki i zis e solid.  En fon pansyon i zis letan i permet bann dimoun ki’n kontribye dan sa fon pou tous en bon pansyon letan i permet sa dimoun tous lezot benefis avan zot tous zot pansyon e osi anpes bann dimoun ki pa’n direkteman kontribye dan sa fon abiz lo kontribisyon lezot dimoun.  En fon pansyon Mr Speaker i solid letan larzan ki dan sa fon pansyon i byen ganny manage pour ki letan in ariv ler pou tous son pansyon, en dimoun pa ganny dir ki napa ase larzan dan fon pansyon.

Mr Speaker selon sa de kriter, mon pou dir ki sa lamannman lalwa fon pansyon i en bon keksoz. Annefe kreasyon en pansyon vev ek orfelen pour permet bann dimoun ki depann lo reveni en pansyonner pou kontinnyen ganny en sours reveni menm dan ka kot sa dimoun in mor. Sa lamannman dan lalwa fon pansyon i zis akoz i permet en Seselwa ki’n kontribye pou 5 an, e apre  in deside al etablir li a letranze i kapab kontinnyen fer son kontribisyon mandatwar e plitar tous son pansyon. Sa lamannman i osi zis akoz i adres serten lenzistis. Paregzanp parfwa malgre ki i ti a kontan kontinnyen travay, en travayer pa kapab fer li pour plizyer rezon.   Si sa dimoun  in travay  pour 15 an, i pou kapab kontinnyen kontribye lo en baz regilye dan fon pansyon menm apre ki in pran en repo, ou petet 2 an ziska ki sitiasyon i amelyore.   Mr Speaker personnelman mon konn bokou dimoun ki kontribye dan fon pansyon e ki sa larzan pansyon i reprezant bokou pour zot.

Mon ti osi swiv deba piblik avan ki sa fon pansyon ti ganny lanse. Lepep Seselwa ti eksprim plizyer swe paregzanp zot ti swete ki i annan en pansyon vev ek orfelin e ki dimoun ki kontribye dan sa fon pansyon i kapab a en moman donnen retir enpe sa larzan pour fer en depans parey lasante, mon pran zis en legzanp lo la e plizyer lezot ankor.

Mon kontan pou vwar ki ozordi fon pansyon i aksed demann bann pep Seselwa kree en pansyon vev ek orfelen.  Sa i montre ki lepep i ganny ekoute. Mon pou felisit a sa pwen bann MNA SPPF ki’n la avan ki’n toultan pe lite pou amelyor benefis sa fon pansyon, kresyon en pansyon vev ek orfelen in montre ki Gouvernman SPPF i ekout son bann MNA.

Mr Speaker avek sa bann lamannman mon vwar solisyon pour plizyer dimoun ki mon koz avek lo sa bann size e sa i soulaz mwan. Mon swete ki alavenir letan fon pansyon pou’n amelyor son sitiasyon finansyer i ava kapab satisfer bann lezot swe lepep Seselwa paregzanp pour zot kapab retir larzan dan sa fon pou kouver serten depans enportan e irzan.  Mr Speaker mon pou donn mon sipor lo sa Bill, mon pou felisit Gouvernman pour en linisyativ parey.

 

MR SPEAKER

Nou annan bokou dimoun lo lalis. Onorab Mondon.

 

MR TERENCE MONDON

Mersi Mr Speaker, ou’n byen swazir mwan akoz mon pour tre bref.

Mr Speaker ler en Gouvernman i revwar en morso lalwa avek en bi pou akomod bezwen son pep, dan nou kote mazorite nou tre fyer e ankouraze. Nou fyer premyerman akoz nou pe fer en lot pa dan bon direksyon parey in ganny dir pli boner. Nou osi ankouraze akoz nou konnen ki dan sa lamannman nou pe donn plis loportinite nou lafors travayer kontribye pour son vye zour.  Nou pe osi donn nou frer e ser Seselwa ki’n travay dir e menm dan bann kondisyon difisil pou afen  rekolte li osi en lot benefis dan son bann lannen travay, parey nou’n wvar pli boner anba Public Sector (Amendment) Bill. Pour mwan sa lamannman i osi demontre sa zefor kontinnyel ki pe ganny fer ozordi pou amelyor sekirite finansyel nou pep.

Lo sa note Mr Speaker, permet mwan fer en pti kontribisyon.  Parey nou tou nou konnen se zonm ki fer lalwa e lalwa i la pour ganny revwar e amande, pa zis ler nou swazir i neseser me osi ler nou konnen i pou donn plis loportinite e anmenn plis benefis pour nou frer e ser Seselwa. Sa zefor i bezwen kontinnyen e ozordi mon napa okenn dout ki nou Gouvernman pou al pli lwen ankor dan son demars pou garanti sekirite finansyel sak sitwayen Sesel.

I enportan ki anmenmtan ki nou kree nouvo e meyer kondisyon pou lepanouisman nou pep, nou osi pran ankont nou febles lavi modern.  Ler mon pe koz lo sekirite finansyel i enportan ki nou tou nou donn lanmen enkilke en nouvo kiltir lenvestisman dan nou pep e sirtou dan nou zenn. Nou zenn i bezwen konnen  – i non selman konn bann swa lenvestisman ki annan ozordi me i osi bezwen kapab mezire e evalye son bann swa.  Mon pe demann avek Gouvernman ozordi pou devlop serten mekanism sirtou la kot nou pe koz nouvo vizyon pour nou bann distrik pou enkilke en kiltir lenvestisman dan nou zenn.

I ekstrememan enportan ki nou devlop en kiltir lenvestisman dan nou pep e pa zis loportinite lenvestisman. Avek sa detrwa mo mon oule remersye Minis Faure ek son lekip pou anmenn sa de lamannman devan nou Lasanble e ki ankor ennfwa demontre zefor spesyal ki pe ganny fer dan lentere nou frer e ser Seselwa. Mon swete ki Minister i osi port en latansyon spesyal lo sa pwen ki mon’n souleve.

Sa zefor i devret pe kontinnyen dan tou sekter nou sosyete.  Sa nouvo kiltir lenvestisman dan nou zenn i bezwen ganny met anplas.

 

MR SPEAKER

Onorab Georges i reste nou 5 minit, ou krwar ou pou..

(Interruption)

Oke 7 minit.

 

MR B. GEORGES

Mr Speaker mon pran laparol ozordi avek en malanz lazwa e latristes. E mon devret dir ki  mon latristes i vin en pti pe pli grav anmezir ki mon ekout bann lonorab lot kote koze, spesyalman mon oule dir  Lonorab Theresine ki’n koz byen, byen prepare, in fer en zoli lentervansyon me in ofer si mon kapab dir, in ofer paren sa bann problenm pansyon avek move dimoun.

Mr Speaker les mwan eksplike sa ki mon anvi dir. Me avan sa les mwan dir akoz mon annan enpe lazwa ozordi. Pour dezyenm zour konsekitif mon vwar en sanzman dan fason ki Gouvernman i ekout nou lo sa kote latab. Mardi pase mon ti dir lo size day care e zot tou zot ava rapel ki ti devret annan, selon mwan, en sibvansyon ki ganny donnen pour bann dimoun ki pa kapab afford pey day care pour zot zanfan. 5 zour plitar, Prezidan in reponn mon lapel yer e in sizer ki son Gouvernman pou al met sa anmars.

 

MR SPEAKER

Onorab Bill.

 

MR B.GEORGES

Dezyenm keksoz ki donn mwan lazwa dan menm direksyon, se sa Bill ki devan nou ozordi.  Ler sa lalwa ti pase Mr Speaker an 2005, mon ti fer en lentervansyon parey bokou nou lo sa kote latab ti fer, e enn bann premye keksoz ki mon ti demande, enn bann premye konsiderasyon ki mon ti demann ganny pran ti les bann dimoun ki al viv a letranze kontinnyen  fer kontribisyon, annan at least sa posibilite pour zot kontinnyen fer kontribisyon.  Anplis ki sa mon ti demann avek Gouvernman konsidere ki kantmenm en dimoun pe resevwar en pansyon, en surviving spouse sa pa devret en baryer pour li resevwar en lot.

Mr Speaker parey labitid, sa bann lide ki nou nou ti annan e ki nou ti’n met devan, ti ganny kit trankilman ater e ozordi – e se sa rezon mon latristes, ozordi nou tann felisit Minis avek son lekip, Gouvernman SPPF, bann MNA SPPF ki’n vin la avan pour zot linisyativ, pour zot foresight e pour zot kouraz sanz keksoz ler fodre sanze.

Mr Speaker sa size pansyon parey in ganny dir taler par lonorab lider lopozisyon i en size ki nou tou i tous nou aker e nou tou nou konnen, se pour sa rezon ki nou tou ozordi nou pou vot an faver sa bann lamannman akoz nou tou nou swete ki nou annan meyer keksoz ki arive pour nou pep. E ler mon tann lonorab Gouvernman, konpran mwan byen, mon pa pe fer sa koman en kritik, mon pe zis met sa bann parol devan akoz nou devret regard keksoz dan konteks.  Ler mon tann zot pe pran tou laglwar e tou linisyativ pour sa fon pansyon ki Gouvernman in met anplas mwan mon pa vwar li konmsa, mon vwar li annefe en loportinite manke akoz bokou sa bann keksoz ti la Mr Speaker. National Provident Fund, Widows and Orphans Fund, pansyon Angle tou sala ti la. Oke i pa ti dan en striktir parey nou ti a kontan vwar li e parey i ete ozordi me tou sa bann keksoz ti la. Taler ler nou pe koz lo special pension pour bann dimoun Gouvernman – Speaker si Gouvernman pa ti’n abolir le premye  Zanvye 1979 sa ki in retourn avek pou remete an 2004 nou pa ti pou’n pas dan tou sa bann problenm, nou pa ti pou’n annan tou sa bann dimoun ki’n mank en loportinite, ki pa’n annan pansyon, ki’n mor avan zot in kapab ganny en pansyon.  Ki sa lalwa in vin tro tar, pou ed zot ler zot ti bezwen.

Annou regard li an konteks, annou pa dir ki se Gouvernman SPPF ki annan telman foresight ki’n vwar keksoz.  Annou regard li an konteks, annou dir ki si zot pa ti’n tire, an 1998, nou pa ti pou bezwen re-anmennen ozordi.  E mon retourn..

..wi Mr Speaker mon ti’n dir ou – e mon retourn ozordi lo menm sitiasyon. Si nou ti’n ganny ekoute lannen pase, olye vin isi avek en tablo rizid e dir non, parey toultan nou ganny dir. Virgil, isi en  semi-colon par laba nou toultan pare pou sanze. Me en keksoz en pti pe pli enportan, toultan nou en pti pe tro rizid, non, non sa pa dan proze, Gouvernman ler i santi li byen i ava fer li.  Fer li Mr Speaker by all means me pa vin dir ki Gouvernman i sel e inik lespri ki kapab fer sa bann keksoz.  Annou pa tap nou lekor lo nou ledo ler sa pa merite. Annou annan limilite pou dir tel parey Gouvernman i annan defwa in fer bann keksoz ki i pa ti’n devret fer e in bezwen koriz li plitar, sa enn osi i enn sa bann legzanp.

Mr Speaker mon ti dir ler mon’n komanse – ou a permet sa koman mon dernyen parol, ki parenaz sa lide pansyon i devret lo sa kote latab rather than lot kote laba. Obviously se Gouvernman ki pou bezwen anmenn en Bill akoz se Gouvernman ki Gouvernman ki opouvwar. Me selman annou pa bliye ki sa dimoun ki’n anmenn mosyon apre mosyon pou demann pansyon, pou demann gratwite, pou demann pansyon tarmak, pou demann special pension se pa lot ki Lonorab Lider Lopozisyon ki ziska ki mon ganny laprev kontrer se sa enn dimoun dan sa Lasanble ki’n lager plis e pli for pour ki rezim pansyon i ganny ennfwa pour tou amande.

Mr  Speaker mon pa la isi ozordi pour rod laglwar kot laglwar pa fodre tel parey en dimoun in sey fer bomaten..

 

MR SPEAKER

I reste ou en minit.

 

MR B GEORGES

Mersi, me selman Mr Speaker mon ti a kontan zis dan sa minit ki reste mwan dir ki nou pou siporte parey mon’n dir sa lamannman akoz i en lamannman zis, sa 3 lamannman ki devan nou me annou fer li, e zot osi mon swete avek limilite. Nou tou nou la pou rod sa ki meyer pour nou popilasyon. Si en lentervansyon in sorti isi, si en lide in sorti lo sa kote, kantmenm zot pa donn nou, kantmenm zot pa rekonnet sa, pa sey pran li pour zot e fer krwar ki tou keksoz ki sorti i sorti kot zot avek zot bann predeseser.

Mr Speaker mon vwar ki ou annan en swe pour ou al dezennen, mon pa pour tard ou..

 

(Interruption/laughter)

MR SPEAKER

..Onorab nou ti tonm dakor ki ou pou al 7 minit e la ou  pe al dan repetisyon. Tedious repetition, so wrap up.

 

MR B GEORGES

Mon remersye ou.

 

MR SPEAKER

Meeting adjourn ziska 2 er.

 

(Adjourned to 2pm)

 

MR SPEAKER

Nou ava kontinnyen avek deba lo Bill ki devan sa Lasanble. Mon oule fer manm rapel ki nou pe antre enpe dan repetisyon e sertennman in ler pour nou vin avek nouvo largiman.  I paret mwan i annan en lager lekel ki’n anmenn reform pansyon dan Sesel. Mon krwar ki nou bezwen kit sa e move on to new argument. Mon annan en lalis devan mwan. Mon pour swiv sa lalis.  Onorab Joseph.

 

MR JOSEPH FRANCOIS

Mr Speaker mwan osi mon oule donn mon sipor sa bann amannman ki devan nou. I tre kler Mr Speaker ki sa Seychelles Pension’s Fund Act 2005 ki ozordi nou pe amande ti vin an viger an Zanvye 2006.  E bann dimoun ki kalifye en pansyon anba sa Act ti komans ganny zot benefis an Zanvye. Nou osi konnen ki sa Act ti ranplas sa Seychelles Pension Scheme Act ki ti egziste depi 1991.  E sa ti avan milti  parti.  Sa i permet nou vwar kote lide en tel fon pansyon i sorti. Mr Speaker mon salye sa gran zefor ki staff Pension Fund in fer pou al dan tou distrik dan Sesel e dan bann landrwa travay depi lannen 2004 pou fer sir ki nou bann dimoun i konpran bann plizyer benefis ki sa fon pe ofer e ki fason zot kapab kontribye.  Annefe ti ava osi tre byen si lezot lorganizasyon sirtou bann dan Gouvernman tel ki MLUH, Lanplwa etc. ti a osi fer parey a lavenir kot i annan serten sanzman enportan ki i fer nou bann dimoun dan bann distrik e dan bann landrwa travay okouran tre byen sa bann sanzman.

Se atraver sa ki sa bann travayer fon pansyon in fer ki ozordi Gouvernman in vin avek 3 amannman pli enportan ki direkteman swe bann travayer vizavi sa sistenm pansyon. Me non pa lide lopozisyon.  Si pou donn kredi Mr Speaker mon ti a prefere donn kredi sa bann staf fon pansyon ki’n fer sir bann Seselwa atraver pei in angaz zot atraver sa fon.  Mr Speaker premye amannman i tous sa plizyer santenn seselwa ki bezwen vwayaze e al reste a letranze pour en peryod letan tanporer.

Parey nou konnen i annan bokou Sesel, sirtou graduate liniversite ki apre zot in konplet zot letid pour en degre, zot komans travay dan Sesel pour en peryod letan, swa dan Gouvernman, oubyen dan sekter prive e apre sa zot ti ava kontan kontinyen zot letid a letranze, swa pou fer en Master, swa en PHD, alors sa amannman Mr Speaker i fer provizyon ki si zot in travay pou omwen en peryod letan pa mwens ki 5 an ki souvannfwa i leka zot osi zot kapab kontinnyen pey zot kontribisyon mandatwar e volonter pour ki zot pansyon pa ava ganny afekte.   Alors zot kontribisyon pa pou ganny enteronpe pour sa moman ki zot pou absante dan pei.

Egalman Mr Speaker bann dimoun ki al travay a letranze akoz zot lekspertiz i permet zot, oubyen pour ganny plis leksperyans tel ki bann ners, dokter dan domenn lasante, oubyen pour bann dimoun ki al fer bann travay domestic dan bann plizyer pei tel ki bann pei mwayenn oriyan, parey nou konnen ki bokou Seselwa i kontan ale,  sa amannman i fer ki zot osi zot kontribisyon pa pour bezwen ganny enteronpe pandan ki zot al aletranze.  Annefe si zot kapab pey an forex, mon krwar i ti ava menm pli bon pour nou.

Mr Speaker sa dezyenm amannman i en amannman ki tre, tre enportan pour nou bann dimoun ordiner sirtou bann madanm ki souvannfwa zot bezwen enteronp zot lanplwa pou okip en nouvo ne, oubyen pour en rezon medikal oubyen menm deside repran zot ledikasyon skoler.  Zot osi zot a kapab  kontinnyen pey zot kontribisyon mandatwar e volonter  pour en peryod menm ziska 5 an andeor lanplwa. Sa i a fer ki bokou bann paran ki ti a kontan  ed zot zanfan zot menm, ed devlopman zot zanfan zot menm, zot ava kapab fer li san ganny afekte.

Trwazyenm amannman Mr Speaker i fer provizyon pour ki dan en fanmiy paregzanp, ki en papa avek en manman tou le de fek antre dan laz retret apre zis enn ou de lannen ki swa papa ou manman in pran retret, i pe komans tous son pansyon, i arive mor, e sa dimoun sirtou sa enn ki in kit deryer i vwar li dan pozisyon difisil bokou fwa pour li fini deal avek bann det ki’n kit deryer, oubyen bokou fwa i annan bokou zanfan ki bezwen bokou lasistans finansyel. Avan sa Mr Speaker sa dimoun malgre ki in  ti kontribye en kantite dan fon pansyon son partner li si li osi in ariv sa laz retret, i pa ti kapab ganny en pti larzan anplis pour li pey sa bann det lo en baz tou le mwan.

Alors en tel lamannman i a soulaz sa dimoun kont sa bann lenkonvenyans finansyel.  Mr Speaker i ankor annan lezot benefis ki ti a dezirab pour en dimoun ki’n travay preski tou dilon son lavi e kontribye dan sa fon pansyon, tel ki parey, Minis in fek dir pli boner, redwir laz retret pour 55 an.  E parey nou konnen i annan dan sekter prive bann travayer tel ki Cable and Wireless, i vwar son bann travayer pran retret laz 60 an, Barclays Bank 50 an etc, alors i annan plizyer kategori travay sirtou travay manyel ki neseser bokou lenerzi ek kondisyon fizik ki zot osi zot ti a swete retire en pti pe pli boner ki laz 60 an.

Mr Speaker en scheme spesyal pour bann zenn parey Minis in dir pli boner, sa zenn li ki son demann pa parey pour lezot, li koman en zenn i petet, i ti ava anvi kontribye avek bi make use of sa voluntary fund lo en kont spesifik petet pour li aste oubyen pour li repar son lakaz dan son vye zour, oubyen peyman ledikasyon son zanfan, oubyen menm fer serten tretman medikal sirtou aletranze.  Sa vedir li osi en tel benefis dan medium term i ti ava en gran rekonpans pour li.

E petet Mr Speaker, menm petet en scheme atiran ki pou ofer en fon spesyal pour bann dimoun ki self employed tel ki petet bann peser, planter, bann travayer dan cottage industry ki zot osi zot ti a kontan dan zot vye zour rezouir en bon pansyon letan zot in santi ki zot nepli kapab kontribye dan sa metye.  Tou sala Mr Speaker i pa zis mon swe me swe bokou dimoun dan sa bann sekter. Me nou konnen ki sa bann  scheme anba Seychelles Pension Fund i nouvo. E alors i bezwen pran enpe letan pou grandi e vin matir. Mr Speaker nenport ki ekonomis i kapab dir nou pou garanti en pansyon pour nou bann dimoun i enportan ki sa fon i bezwen reste soutenab.  Annefe dan plizyer pei i pran li an mwayenn, en minimum 10 a 15 an pour en fon pansyon piblik grandi e vin soutenab.  Nou’n vwar levidans bann fon atiran sirtou dan bann lakonpannyen prive dan plizyer pei devlope ki’n plito pli zoli ki soutenab e apre dan serten sa bann pei nou vwar ki Gouvernman in bezwen rantre  pou asiste bann dimoun ki’n perdi zot pansyon dan sa bann travay prive letan sa bann fon in collapse. Annefe an Langleter sanmenm sa lannen nou’n vwar ki fon pansyon, en gran lakonpannyen prive Hampshire in collapse e plis ki 5,000 dimoun in perdi zot benefis.  E anefe dan sa dernyen 10 an, in dokimante i annan plis ki 125,000 dimoun langleter ki’n perdi zot pansyon atraver bann fon ki’n collapse dan bann konpannyen prive.

Singapore paregzanp Mr Speaker i byen ki zot pran zot retret a laz tre zenn, 55 an me si nou get byen sa bann dimoun i kontribye ape pre 24% zot saler dan sa bann fon pour sa servis ki zot pe gannyen pour ki sa fon i kapab vin soutenab.  Alors Mr Speaker se parler bann tel lobstak sirtou bann risk lenvestisman lonterm, bon striktir lamenazman finansyel sa lorganizasyon e sirtou soutenabilite sa fon avan ki in matir, i fer ki Gouvernman pa kapab toultan enplimant tou bann benefis ki ti a swetab anmenmtan. E non pa i pe rezet lide lopozisyon e apre plitar claim paren parey Onorab Georges in dir nou.

Mr Speaker pour fini, mon apresye ki sa bann amannman i pran kont sitiasyon aktyel ki nou dimoun pe fer fas avek ensi byen ki nivo matirite kont fon pansyon. Sa i fer ki fon pansyon i reste azour dan sa lanvironnman aktyel ki Seselwa pe viv ladan.

 

MR RAMKALAWAN

Mr Speaker mon annan detrwa pwen ki mon ti a kontan fer e anmentman petet Minis ti ava kapab eklersi nou lo la anmenzir ki i fer son final summing up. Mon premye pwen i baze lo the new 4(A) kot i fer provizyon pour en Seselwa ki’n travay enpe sesel e apre in al reste a letranze pour li kapab kontinnyen fer son kontribisyon e byensir avek bi pour li finalman resevwar en pansyon.

I annan de pwen ki mon ti ava kontan si Minis i eklersi mwan lo la. Enn se lo ki baz ki ou pou work out son pansyon, parski bann regilasyon, aktyelman mon mazinen i ava annan nouvo regilasyon me si i ti kapab donn nou  en apersi, bann regilasyon aktyel i dir avek ou ki ou pansyon, parey nou ti ganny bann latab, kimannyer the amount ki ou pou gannyen,  i baze lo ou dernyen saler at the time of retirement. Donk si sa Seselwa in al deor, e in kontinnyen kontribye, eski son pansyon pou ganny baze lo son last salary avan i ti al deor oubyen lo kwa ki son baz parski ou kontribisyon ki ou fer la pour le moman  – Pension Fund son bann rates i fixed, the mandatory contribution, ok the volontary one, sa i mars lo en diferan nivo me son  soz mandatwar i la i fixed e sa i permet ou ganny ou pansyon menm si ou pa fer okenn kontribisyon volonter.

E dezyenmman baze lo sa – lefe ki la i annan sa posibilite, si Minis ti ava kapab anmenmtan osi fer nou konpran ziska aprezan, dizon bann Seselwa ki’n kontribye dan fon e aprezan ki’n al a letranze, lefe ki i annan en nouvo sanzman la ki pe arive, bann ki petet ti ava’n kontan kontribye e aprezan sa peryod letan enn an, – enn an mon krwar dernyen fwa ti’n sanze, pour ki si ou annan en break – mwens ki enn an, sa break ki ou annan dan employment ki kapab permet ou kapab kontinnyen, eski Minis pe anvizaze ki sa lalwa i ava kapab osi annan li en retroactive effect kot sa dimoun ki ti ava’n kontan kontinnyen kontribye pour li ganny en pansyon ki konmsi i ava kapab, swa i anvoy sa kontribisyon dan en lumpsum pour kouver sa bann mwan ki i pa’n kapab fer en kontribisyon  etan donnen ki lalwa pa ti permet me ki la lalwa i permet e ki la kantite lannen depi ki sa lalwa in vin into effect i ankor pti git, in fact 2006 ki in pran lefe, i less than 2 years, ki konmsi ti ava permet pour parey bomaten nou pe koz konsernan bann koreksyon bann lenzistis, konmsi kouver sa lenzistis la ki – nip it in the bud, so to speak. Mon ti ava kontan ganny enpe eklersisman lo la.

Dezyenm pwen ki mon ti ava kontan fer se i konsern seksyon 37 parski sa seksyon 37 i enn ki mwan personnelman mon rapel mon ti koz for lo la letan ti pe prezant the mother Act kot nou ti pe koz anterm maintaining life styles, konmsi kimannyer si de dimoun – spesyalman de dimoun ki’n pran pansyon enn i mor e aprezan the income dan sa fanmiy pour de pansyonner avek lanmor enn, sa income i desann en kantite e parfwa i kapab ase difisil pou maintain sa life style. Donk mon welcome sa lamannman ki aprezan in ganny fer pour ki sa dimoun, the surviving spouse i kapab kontinnyen ganny en pansyon.

Enn bann pwen ki mon espere nou ava kapab fer e petet will be good at some stage e la mon pe fer en propozisyon at some stage pour nou kapab regard ankor the whole pension Act parski  mon rapel letan i ti pase,  an 2005 ti pe fer serten propozisyon kot ou bezwen les sa fon komans etablir son lekor, parey sa ki Onorab Francois in dir, konsernan bann pension funds ki si ou pa fer atansyon i kapab collapse. E zisteman sa legzanp ki ou’n donnen langleter kot zot pe sey re-egarde ankor kimannyer pou etablir bann fon ki soutenab. E donk si petet apre en serten letan ou kapab regard the whole Act parski enn bann keksoz osi ki mon krwar i pou enportan e mon espere ki sa prosen 5 an parey Onorab Potter ti remind mwan ki mon pou lider lopozisyon, si pandan sa prosen 5 an petet nou ti ava kapab vwar serten bann propozisyon ganny fer. Paregzanp anmezir ki nou pe regard life expectancy dan Sesel e ozordi letan ou pe regard tou bann rapor, ou regard bann statistics ki sorti kot MISD i donn ou en serten lendikasyon ki life expectancy i pe diminyen e nou tou ki la dan sa Lasanble, nou dan nou distrik e nou vwar, nou asiste lanterman, nou an kontak ek nou bann dimoun, nou vwar ki deplizanpli le moman ki en dimoun i pran retret, en pti git letan apre avan ki i ganny 70 an, kekfwa menm avan i ganny 65 an ou tande ki tel dimoun in mor ensidswit.  E sa i fer ki nou bann dimoun menm si nou pe koz tou sa bann zafer lo pension fund, nou pe koz lo kimannyer nou pou pran swen avek bann dimoun dan zot bann vye zour ensidswit, deplizanpli i pe ariv sa sitiasyon kot dimoun pa pe ganny sans pour zot enjoy zot retirement akoz lanmor i vini pour diferan rezon.

E se pour sa rezon ki enn bann opsyon ki mwan mon ti ava kontan at some stage, nou osi aborde paregzanp la – mon retourn ankor lo sa zafer letan en dimoun pa akoz i pe resevwar en pansyon ki pou anpes li resevwar en surviving spouse pension me pour retourn ankor avek sa size lumpsum, the choice pour ki letan en dimoun i ariv son retirement age, swa i deside pour li pran 50% son volontary contribution ki i kapab fer sa ki i anvi avek. Si i anvi al deor ensidswit i kapab enjoy en kou avan i mor parski parey mon’n dir bomaten i pa zis akoz ki ou pe travay ki zis ou zanfan ki bezwen enjoy sa ki ou’n travay. Ou osi tou you have a right to enjoy the fruits of your labour. Ki i ti ava kapab apre sa work out son pansyon lo en lot baz, si in pran 50% apre sa ou work out son pansyon lo son nouvo kontribisyon.  E sa ti ava osi permet ki paregzanp en dimoun, parey bomaten nou’n tann koz lo bann proze pti payot ki pou fer en lasanm-ben vin beton, aranz en tol ensidswit bann zafer konmsa, ti a kapab permet en dimoun osi letan in ariv son laz i pran son responsabilite limenm parski mwan mon enn ki pa krwar ki Gouvernman i bezwen pran tou responsabilite.  Be sa dimoun in kontribye dan son pansyon parey atraver life insurance, ozordi kot ou kapab pran en loan avek kontour life insurance, e sa dimoun letan in ariv son retirement age i dekouver ki poudir la i annan li en larzan i kapab refer planse son lakaz, oubyen fer so lasanm-ben vin beton, met en flush toilet olye ki ou pe tir tou lemwan sepa konbyen larzan lo social security, sa dimoun i kapab fer sa.  Dan en fason pour nou fer dimoun osi vin pli responsab anmenmtan osi vin endepandan, sa dimoun i fer sa ki li i anvi.

Donk avek sa 2 pwen,  parey zot in vwar mon pa enterese lekel ki ti anmennen, lekel ki pa ti anmennen, lekel ki isi, lekel ki laba me selman i enteresan ki letan en manm in fer serten komanter ki mon’n trouv Minis tou fer en zoli smile. E Onorab Potter osi tou in partaz sa menm smile parski nou bezwen – kekfwa akoz bann nou, nou konn enpe ki’n pase avan e sa ki’n pase avan i pa reflekte egzakteman sa ki sa manm Onorab ti’n fer resorti.

Donk Mr Speaker mwan mon krwar ki an konklizyon, mon krwar senserman ki  sa Lasanble i pou annan li en rol pour li regard keksoz dan en nouvo fason. E an terminan mon ava dir avek Minis ki definitivman sa zenerasyon ki la dan sa Lasanble ozordi e li i pou annan en rol enportan pour zwe ladan. Si nou dan sa zenerasyon nou pa kapab regard tou sa bann lalwa, regard tou sa bann keksoz parey Onorab Speaker tou in mansyonnen, pansyon pour manm Lasanble, kimannyer i rekonnet ensidswit, if we don’t do it during the next five years, mon krwar ki nou pou’n mank nou responsabilite e olye fer keksoz avanse nou ava’n fer li retourn en pti git an aryer. Avek nou napa problenm pour siport sa Bill.

 

MR BERNARD ADONIS

Mr Speaker sa Bill in vin devan nou a en moman tre enportan kot i annan bokou konsern ozordi lo sa size pansyon lo nivo local e osi lo nivo enternasyonal.  I drwa tou travayer pou benefisye en pansyon ler i pran son retret me parkont mon krwar i enportan note Mr Speaker ki pa tou Gouvernman ki pran sa size pansyon koman enn son langazman.  I annan en kantite pei ozordi kot en sistenm pansyon pa egziste, swa si i egziste me i enn ki pa ditou efikas.  Mr Speaker  mon tre kontan pour note ki Gouvernman SPPF in pran sa size pansyon koman enn son langazman.  E in atas en gran lenportans avek sa size.  Sa i demontre ankor ennfwa Mr Speaker lenportans ki Gouvernman i met dan byennet ek lentere bann travayer Seselwa pou asire ki zot ki’n travay e k’n kontribye anver devlopman sa pei, zot ganny sa sans pour zot benefisye e osi rekolte enpe fri zot bann travay.

En keksoz ki pli enteresan dan lamannman sa Bill Mr Speaker i lefe ki Gouvernman SPPF dan son sazes in al en pti pe pli lwen pour fer sir ki bann dimoun ki pour en rezon ou en lot pa dan pei, zot vwar zot pe  travay a letranze pour serten rezon ou en lot, zot pa pou dan pei me zot pa’n ganny kit deryer, ki zot osi zot kapab kontribye e zot osi zot a kapab benefisye apre enpe letan.

Bann madanm oubyen bann manman ki par zot natir zot toultan vwar zot bezwen pe fer fas avek bann serten responsabilite familyal, zot osi zot pa’n ganny kit deryer e pour mwan sa i tre, tre enportan parski zot osi mon  krwar zot dakor avek mwan ki bann madanm zot annan en rol tre, tre enportan pou zwe dan devlopman nou pei.  Mr Speaker pour mwan mon krwar sa Bill in tous tou kous nou sosyete e i kler ki i pou anmenn en gran soulazman pour tou travayer e sirtou tou bann fanmiy Seselwa.  Pour sa rezon alors mon pou donn mon sipor pour sa Bill.

MR FERRARI

Mr Speaker mon ti a kontan mwan osi eksprim mon lakontantman ki serten provizyon ki devan nou ozordi pe al met enpe lord e rektifye bann lenzistis ki egziste dan nou sistenm alokasyon pansyon.  I enportan ki sa bann amannman i ganny fer e i enportan ki sa bann amannman i ganny fer vit.  Mon ti a senpleman dir ki i domaz ki ozordi nou bezwen retourn lo en pansyon zis apre preski 30 an – apre 28 an ki kot nou ti annan en sistenm pansyon ki pa ti parfe me selman nou ti deside 28 an pase pou ferm li konpletman, abandonn li konpletman avek tou bann lenzistis ki sa in vin avek. E apre rekonstrir en nouvo sistenm.

Sa ki mon ti a kontan dir Mr Speaker se ki ennfwa pour tou i pa neseser pour nou kraz en keksoz apre repar li. I pa neseser sistematikman pour nou zet sa ki bon oubyen zet pti baba avek son delo tou ler nou pa kontan en keksoz. Nou ti annan en sistenm pansyon dan Sesel ki ti mars plito byen me selman vreman ti annan bann defo ki liye avek bann serten prensip ki nou’n erite avek sistenm kolonyal kot ti annan bann diferan grad travayer, bann established, bann unestablished e sa ti merit rektifye. Ankor ennfwa mon ava dir pa ti neseser ki nou pran tou pansyon antye nou zet deor.

I enpe tris pour vwar ki dan nou Lasanble mon bezwen koz lo sa bann keksoz ozordi akoz bann dimoun parey ou menm ou Mr Speaker ki enpe dan mon laz, ki pe al lo 50 an, konmsi i fer mwan enpe tris, mon bezwen asiz la pour mwan ekout en Onorab ki preski – i ti kapab mon zanfan vin dir nou ki se an 1998, oubyen an 1991 ki Gouvernman ti dekouver ki i ti envant  lide en pansyon. Konmsi sa se bann keksoz ki ler mon plas mwan dan loptik, dan parol Prezidan Michel konmsi mon krwar ler i ti dir annou annan en Lasanble serye, se osi sa ki i ti dir, annou annan nou en Lasanble serye. Annou pa vin la konmsi zis pour nou dir keksoz ki premyerman pa fer sans e dezyenmman i zis en rol politik…

 

MR SPEAKER

Onorab refrain from sa line of argument. In met devan sa ki li in vwar an rezilta son resers. Met devan ou bann proposals ki ou’n vwar an rezilta ou resers.  Fodre nou arete sa  ping-pong. Si Onorab pa ti’n koz lo ’91 lo kwa nou ti pou koze. Li i krwar sa. Mwan mon krwar Onorab bouz lo Bill ki devan nou e silvouple annou refrain from ridiculing nou koleg.  E bann konponan parey is not consistent with the dignity of the House. Si ou annan en lopinyon diferan, ou eksprim ou lopinyon diferan me annou pa ridikil nou koleg dan Lasanble. Proceed Onorab.

 

MR FERRARI

Mr Speaker mon krwar i mon devwar koman en manm dan sa Lasanble ki ler keksoz ki mal, ki pa korek i ganny dir, ki i materyelman pa korek, ki i istorikman pa korek i mon devwar pour mwan fer en koreksyon lo la. Si mon pa fer li mon ava pe mank a mon devwar. E se sa ki mon fer li e parey ou annan drwa entervenir, mwan mon ti a kontan dir ou poudir  mon pran obzeksyon a ou lentervansyon akoz ou pe kas mon deba, ou pa pe les mwan..

 

MR SPEAKER

Onorab si ou pa dakor  ek son lalinny largiman, i senp, ou dir ki i pa ti komans an ’91, ti komans an ’79. Me ou pa dir ki li i kapab vin ou piti. Oke? Mon krwar ou bezwen ganny sa kler. E mon’n donn en ruling lo la Onorab and I am now calling you to order. Proceed avek deba lo Bill devan nou.

 

MR FERRARI

Mersi Mr Speaker. Mon krwar ou pa anvi mon fer sa deba alors mon ava termin lanmenm.

 

 

 

MR SPEAKER

Oke mersi. So mon ava demann Onorab Andre pou entervenir.

 

MR CLIFFORD ANDRE

Mr Speaker letan mon get sa Bill ki devan nou, Cap (A) Mon vwar in fer provizyon pour en dimoun ki’n pey son kontribisyon pour en peryod 5 an apre in al aletranze pour li kapab kontinnyen e mon kontan ki dan sa Bill in servi sa mo may akoz i donn li sa fleksibilite pour li swazir ki li i anvi fer. Mon pour osi posibleman demann Minis pour leksplik nou ki si en dimoun in fer sa kontribisyon e in al reste a letranze avan ki sa lalwa ti vin anfors, parey Lonorab Ramkalawan in demande si i pou kapab repran par dan sa scheme pour li kontinnyen benefisye letan i deside pour li retourn Sesel e vin pran son retirement.

Mon krwar sa i enportan akoz Sesel i ganny konsidere koman en zil kot bokou nou, menm si nou al aletranze nou anvi retournen pour nou vin pran nou retret.   Pansyon Mr Speaker oubyen bann pansyonner kimannyer nou apel zot nou vwar zot en kantite ki vizit Sesel lo bann cruise liner. Mon krwar nou osi o-fir-a-mezir nou ti a kontan enjoy sa benefis pour nou al fer bann pti pronmnad apre ki nou’n pran nou retret.

Mr Speaker sa dezyenm lamannman ki pe ganny propoze i koz lo en dimoun pour li annan posibilite pey son kontribisyon mandatvwar oubyen volonter, mon krwar ki apre ki in pran en break ki pa plis ki 5 an, sa i  osi enportan akoz parey in ganny souleve bomaten, bann madanm ki pran en break pour li pran ka avek son zanfan i kapab retournen e pa zis bann madanm be bann Mr osi ki pran en break kekfwa pour li okip zanfan i kapab retourn travay apre.

Trwazyenm lamannman Mr Speaker ki seksyon 37 mon vwar li i en bon lamannman akoz pandan sa peryod ki sa Mr oubyen sa madanm i benefisye avek sa pansyon, sa letan  ki i ganny sa 50% pansyon i donn li loportinite pour li fer serten azisteman dan son fason viv e pour li kapab zouir benefis plitar. Mr Speaker mon ti a kontan osi dir ki poudir parey posibleman sa Lasanble i konnen, lalwa i en kekoz dinamik. Lonorab Mondon in koz lo la.

Mon krwar i enportan ki letan Gouvernman dizour i vwar i neseser pour li fer serten lamannman, irespektiv kote lide i sorti, kote sa lide in ganny konsevwar, i sa Gouvernman dizour ki pou vwar li neseser a sa letan pour li anmenn sa Bill devan Lasanble pour nou aprouve.

Avek sa Mr Speaker mon oule dir ki mon pou donn mon sipor sa Bill.

 

MR SPEAKER

Mon  ava envit Minis pour reply.

 

MINISTER DANNY FAURE

Mr Speaker premyerman mon ti a kontan remersye tou bann entervenan lo sa proze delwa ki devan nou. Mon ti a kontan Mr Speaker, petet repran e re-etablir bann prensip ki Seychelles Pension Fund i debout lo la avek bi ki nou kapab konpran ki rasyonnal ki pe gid board fon pansyon e Gouvernman  pour fer sa bann sanzman dan bann lamannman.

Legzistans Seychelles Pension Fund in vin a en moman dan letap devlopman Sesel ki reponn a en dezir lo nivo sosyete pour ki bann endividi ki’n travay ki kapab antre dan retret san perdi lekivalans standar lavi tel i ti parey ler i ti pe travay. Setadir i bezwen rantre dan retret lo en serten degre baz konfortab.

Dezyenm prensip, pour ou kapab kalifye pour ou kapab resevwar en pansyon atraver Seychelles Pension Fund fodre minimum ou’n travay pou en peryod, konbyen? 10 an. Oubyen 20 an in aggregate. La nou ariv lo son bann metod kalkilasyon, e sa Mr Speaker avek ou permisyon mon ti anvi reponn serten kestyon ki ti’n ganny demande bomaten, pour nou kapab reponn. I annan de fason ki nou pe kalkil baz pour bann pansyon, sa ki nou apel pansyon servis piblik, sa i baze lo saler aktyel, plis ou tann servis. Setadir sa pansyon i ganny kalkile lo ou saler current avan ou ti retire. Zot kler?

Dezyenmman se sa pansyon anba Pension Fund. Sa pansyon li  i ganny kalkile  lo average salary, sa vedir ou saler mwayenn pour sa 5 an avan ou’n pran ou retret. Sa ki enteresan se ki bann expert i dir ou average salary akoz nou bezwen etablir en sistenm nasyonal. Lendikasyon se  si ou pa met en average salary ou a kapab ganny serten sekter, serten endividi ki fer – limenm li i kree baz pour li kapab ganny en pansyon lo en nivo saler ki in kree pour limenm.  Prezan pour kapab etablir sa kontrol akoz dan sistenm Gouvernman saler parey zot konnen, nou tou i ganny kontrole. Napa direkter ki promot son lekor lo limenm. I annan en kad profesyonnel, i annan en sistenm saler ki ganny kontrole. Donk ler nou pe koz lo baz kalkilasyon en pansyon anba Seychelles Pension Fund, nou bezwen osi realize akoz nou pe koz lo en average salary.

Now sa i anmenn nou la pour nou vwar bann lamannman ki devan nou apre ki nou’n koz lo bann prensip ki apir sa nouvo proze delwa ki devan nou. Prezan si ou annan en endividi ki’n travay Sesel 5 an, dizon 7 an pase, e 2 an pase in kit Sesel pour en rezon in ale. Kwa ki in akimile so far? In akimil sa 5 an akoz 2 an apre i pa’n ale, in al etranze, sa vedir in fer 2 an a letranze e depi ler in kit Sesel sa vedir i annan 7 an. Sa amannman ki pe fer la, sa amannman i pou fer li posib pour en dimoun ki’n travay Sesel dan nenport sekter ekonomik ek sosyal Sesel pour en peryod 5 an konsekitiv e i kit Sesel pour en rezon ou en lot e sa sistenm pe ankouraz li kontribye lo baz mandatwar pour ki ler i retournen son pansyon i ava ganny kalkile lo dernyen saler ki i ti kite avan i ti al a letranze.  Lala son rasyonnal.

Me i annan en gran diferans ant voluntary contribution. E expert dan fon pansyon i dir ki son voluntary contribution sa ou kapab touse akoz ou’n kontribye in a lumpsum. Napa problenm avek ou e lenformasyon the voluntary contribution i pa en baz kalkilasyon lo fon pansyon. Mr Speaker nou oke la?

Bann special contributions volonter ki serten lonorab in koz lo la, in remind nou ki deor parmi popilasyon i annan sa dezir e se pour sela ki i form parti sa dezyenm letid ki mon ti anonse, ki Mr Confait avek son tim pe antrepann akoz i vo lapenn pour nou regarde kimannyer sa sistenm i kapab ganny retablir pour lo en baz vreman genuine adres dezir nou bann travayer, swa pour zot kapab – zot in kontribye pour plizyer lannen e zot kapab servi sa special account an relasyon avek lasante, an relasyon avek ledikasyon zot zanfan, an relasyon avek zot lakaz, amelyorasyon zot lakaz me avan nou vin devan Lasanble, Gouvernman in donn lenstriksyon avek tim Mr Confait ki sa letid i vreman ganny fer dan tou son laspe ennfwa ki nou egzamin tou son bann fakter, tou son detay nou ava dan en dispozisyon pli agreab pour nou kapab vin met sa devan nou Lasanble Nasyonal pou laprouvasyon nou bann manm.

Lot size Mr Speaker ki mon krwar i enportan pour nou manm Lasanble Nasyonal akoz ennfwa ki sa lamannman ozordi i ganny aprouve, nou pour dan pozisyon pour nou pibliy serten lareg. E parey dan diskisyon bomaten sa bann lareg i enportan pour zot bann manm onorab zot premye bann dimoun ki metriz konesans e konpreansyon lo sa ki nou pe fer avek bi ed nou bann travayer, ed manm piblik konpran sa ki fon pansyon pe fer, e sa osi i responsabilite fon pansyon pou mont lo radyo ek televizyon pou eksplik nou sosyete, pour eksplik nou bann dimoun ki nou pe fer.

Sa ki enteresan la, premye amannman pe al ganny fer lo saler, pour kalkil pansyon. Ki nou pe dir la, nou pe dir ki normalman saler ki servi pou kalkil pansyon i ou saler pandan sa peryod 5 an imedyatman avan ou  retret.  Bann travayer ki’n ariv laz 55 an in kontribye pour en peryod  20 an e da ka ki zot aret travay ou perdi zot travay, ouswa kot apre zot ganny en travay ki zot saler i pli ba, alors zot saler ki pou servi pour kalkil zot pansyon se zot dernyen saler pli o ki zot ti pe gannyen ler zot ti aret travay. Donk sa nou pou pibliy ansanm ek son latab.

Lot se kontribisyon dan fon pansyon. Si ou deside aret travay oubyen perdi ou travay, ou a kapab si oule kontinnyen fer kontribisyon mandatwar dan fon pansyon pour ou kapab kalifye pour en pansyon. Anba lalwa aktyel ou kapab kontribye tanporerman zis pour 3, mwan, avek sa lamannman ou kapab kontribye ziska 5 an  e retourn travay ouswa si ou ariv laz pran retret. Sa i dezyenm lareg ki pe ganny met devan nou.

E lot mon krwar ki’n sorti dan diskisyon Mr Speaker se pansyon vev.  La nou pe dir ki pansyon vev i 80% pansyon ou Mr ouswa ou madanm si napa zanfan. Si i annan zanfan i 50% e 40% pour ou zanfan.  Lot ki mon krwar in sorti dan bann diskisyon ki zot ti fer dan sa Bill ler ti ganny met devan nou, sete lo size  travayer, homecarer, URS, Beautification. La nou pe dir ler fon pansyon ti vin anfors bann dimoun ki ti pe travay anba scheme URS lanbelisman e homecarer pa ti ganny kouver anba fon pansyon. Pandan bann meeting, sa bann menm travayer in met devan lotorite konsernen e plizyer zot in in koz lo la e avek sa lamannman ozordi, e apre SI ki pou ganny gazete, lamannman se pou kouver bann ki pa pour kapab kontribye sa minimonm 10 an, en kontribisyon dan fon pansyon ou sekirite sosyal akoz son laz ki par lao 50 an. Bann ki anba laz 50 an i kapab kontribye sa 10 an kontribisyon pou kalifye pour en pansyon. Donk sa amannman i kouver sa sitiasyon. E lot mon krwar en lot problenm ki zot in met devan latansyon pension se kestyon rikord. E souvannfwa zot menm zot koman MNA zot in bezwen ganny demande pou sinny bann dokiman pou dir ki sa dimoun ki travay la ensidswit. E petet bokou dimoun in monte desann e sa bann dimoun i konnen ki senserman zot in kontribye, zot in travay.

E la nou pe dir, rikord saler, anka ki napa tou rikord saler, sa dernyen 5 an dan lanplwa alor sa lamannman i permet ki saler ki annan dapre rikord ava ganny servi pour kalkil ou pansyon. Sa i fer pli vit pour benefisye ou pour ou kapab ganny ou pansyon. Donk tou sala Mr Speaker i bann kontribisyon sorti kot nou bann manm Lasanble Nasyonal, i bann refleksyon, i bann dezir e  propozisyon sorti kot manm piblik ki atraver diskisyon lo nivo board e lo nivo Gouvernman nou met devan Lasanble e ki mon satisfe avek bann diskisyon ki’n deroule.

Mr Speaker mon finalman avek ou permisyon mon ti a kontan zis met en keksoz an perspektiv e sa i bann fe.  I bann fe pour sakenn de nou analize e konpran akoz pandan bomaten e apre midi in annan plizyer diskisyon ki’n ganny fer lo la, mon ti a kontan zis prezant 3 paragraf pour kapab kit sa bann fe dan refleksyon nou manm Lasanble Nasyonal ki anvi fer Lasanble Nasyonal vin serye e responsab. Mr Speaker pansyon civil service konni koman pansyon angle ti ganny aboli le premye zanvye 1979 dan en reform sistenm sosyal kot nou ti vwar lentrodiksyon sistenm sekirite sosyal pou kree en minimonm safety net pou anpes dimoun ler  in nepli kapab travay tonm dan lapovrete.

Pansyon civil service pa ti en pansyon ki egaliter. Zis bann travayer Gouvernman ki ti lo permanent and pensionable terms ki ti kalifye pour pansyon. Bann travayer Gouvernman ki ti lo unestablished terms malgre ki en kantite zot ti annan long service letan pa ti kalifye pour pansyon. Apre ki sa sistenm in ganny etablir kot lobzektif minimum safety net in akonplir atraver sistenm sekirite sosyal, la ti kler ki bezwen nou sosyete, nou popilasyon avek evolisyon nou sosyete an zeneral se en pansyon pour travayer  viv an konfor debaz ki  ti pe vin endispansab, la kot nou ete ozordi. Se sa lespri deryer lentrodiksyon fon pansyon Sesel depi le 19 Out lannen 2002.

Mr Speaker mon prezant sa bann fe e mon remersi tou bann manm lonorab pour zot kontribisyon. Mersi.

 

MR B. GEORGES

Mr Speaker en pti pwen klarifikasyon.

 

MR SPEAKER

Pwen klarifikasyon, yes.

 

MR GEORGES

Nothing to do with the last bit. Minis en kestyon tradiksyon. Atraver ou si mon ti kapab demann Minis – Minis en pti pe pli boner in koz lo pansyon vev, mon ti anvi zis for our own benefit eski se en widow’s pension oubyen en surviving spouse pension.

 

MINISTER FAURE

Surviving spouse.

MR GEORGES

Surviving spouse, thank you.

 

MR SPEAKER

Bon nou ava prezan pran en vot. Tou bann an faver lev zot lanmen. Inanim. Nou a ganny formal second reading.

 

 

DEPUTY CLERK

A Bill of an Act to amend the Seychelles Pension Fund Act 2005, ACT 8 of 2005.

MR SPEAKER

Lasanble ava deside si zot oule al dan committee stage oubyen non.

 

MRS POTTER

Mr Speaker mon ti a kontan move avek ou permisyon anba order 88(1) ki nou sispann committee stage.

 

MR SPEAKER

Tou bann ki an faver lezot zot lanmen.  Okenn ki kont. Mon a ganny motion for third reading.

 

MRS POTTER

Mon ti a kontan move ki Seychelles Pension Fund (Amendment) Bill 2007 i ganny lir en trwazyenm fwa.

 

MR POOL

Motion seconded Mr Speaker.

MR SPEAKER

Nou a pran en vot lo sa mosyon for third reading. Bann ki an faver? Okenn ki kont?  Nou ava ganny third reading.

 

DEPUTY CLERK

This Act May be cited as the Seychelles Pension Fund (Amendment) Act 2007.

 

MR  SPEAKER

Mersi bokou e nou ava ekskiz Minis parmi nou.

Nou ava pran bann mosyon ki devan nou. Tou le de mosyon pe ganny prezante par Onorab Lider Lopozisyon. Me avan i prezant son premye mosyon mon ti oule port latansyon Lasanble lo Order 39(5) ki spesifikman koz lo kondwit Prezidan e bann Constitutional Appointees e ki si  nou oule fer okenn referans lo sa bann dimoun nou bezwen fer li atraver en mosyon.

Rezon ki mon pe dir sa se ki mosyon Onorab i pe demann presidir en lamannman konstitisyonnel pou ranplas lofis Electoral Commissioner par en Electoral Commission. De sistenm ki egziste dan diferan pei.  Donk alors mon pa ti a voudre vwar dan sa deba bann latak personnel lo Mr Hendricks Gappy ki ozordi pe okip the post of Electoral Commissioner. Mon oule vwar atraver sa deba bann rezondet akoz en sistenm i pli bon ki lot and vice versa.

Avek sa mon pou envit Onorab pour prezant son mosyon. Onorab Ramkalawan

 

MR RAMKALAWAN

Mr Speaker mon mosyon i demande ki lamannman neseser i ganny fer dan konstitisyon Sesel pou kree en komisyon elektoral endepandan dan plas lofis komisyonner eleksyon.  Depi ki nou’n retourn dan sistenm milti parti, Sesel in annan li en tradisyon komisyonner eleksyon. Ofet sa tit komisyonner eleksyon ti menm ganny adopte avan ki nou ti pas nouvo konstitisyon dan ki atraver lartik 115 ziska 118 nou ti entrodwir sa lofis e donn son bann kalifikasyon.

Mon krwar ki pandan sa bann letan koman en pei nou’n fer en leksperyans e ozordi mon krwar ki i enportan pour nou ansanm koman en Lasanble regarde si sa lenstitisyon parey i egziste ozordi i vreman en lenstitisyon ki suitable pour nou demokrasi. Anmenmtan osi mon  krwar ki i enportan pour nou  sitiye Sesel an relasyon avek bann lorganizasyon dan ki nou ete, bann lorganizasyon both rezyonnal e enternasyonal pour nou kapab fer en refleksyon lo sa size.

Mon pa bezwen al dan bann bokou detay me parey nou konnen, lenportans la set en lenstitisyon ki responsab pou oversee sa prosesis elektoral.  E prosesis elektoral i pa konsern zis zour eleksyon me i annan tou sa bann keksoz ki annan pour fer depi rezistrasyon voter, depi boundaries, depi bann lalwa eleksyon limenm.  I annan pour fer avek tou sa bann keksoz ki annan pour fer avek en pep, son drwa pour li eksprim li, son drwa pour li swazir son bann dirizan. E byensir enn bann konponan enportan se pour sa body ki oversee i fer sa travay pour li ganny trouve koman endepandan. Me non selman ki i ganny trouve koman endepandan me ki dan la pratik i osi fer son travay dan en fason endepandan.  E sela kot diferan pei in fer serten evolisyon.  Okomansman laplipar bann pei ti annan zot en Electoral Commissioner konmsi sete sa lofis, en dimoun  pour oversee sa bann keksoz me gradyelman nou’n trouve ki in annan serten evolisyon e dan tou bann  aspe istorik sa lofis ou trouve ki in annan sa levolisyon. E mwan osi tou mon pe demande ki nou fer sa evolisyon apre sa leksperyans 15 an.

E ozordi letan nou pe regard dan nou rezyon, nou trouve ki – si ou al lo internet e ou tip Independent Electoral Commission parey I’m sure bokou zot zot in fer, mo ki aparet pli souvan se SADC. E SADC so happens ki nou nou en manm SADC.  Anfet nou’n fek retourn dan sa loganizasyon ki appel SADC e nou pou trouve ki deryer SADC presipalman se sa pei ki apel Sid Afrik. E li Sid Afrik koman enn sa bann  initiators of sa lorganizasyon rezyonnal, nou’n trouve ki pandan en bon pe letan se zot ki’n pouse pour ki nou devlop sa lekspresyon Independent Electoral Commission, bann IECs parey nou refer to zot ozordi.

E ofet si mon pa tronpe, SADC i enn bann premye organizasyon enternasyonal, rezyonnal ki’n menm annan li en Eelectoral Commission Forum, i aktyelman annan en forum pour bann  komisyon elektoral parey ki i annan li en Parliamentary Forum lo ki Sesel li osi tou i annan plas pour bann parlmanter, petet sa osi tou i en keksoz pour sa Foreign Affairs Committee regarde kimannyer Sesel i kapab pran son plas. Pou annan serten manm lo kote Gouvernman e dan lopozisyon ki al asiste e partisip dan Parliamentary Forum SADC kot zot pran bann desizyon enportan.

Alors ki nou vwar dan SADC  i enteresan letan ou fer sa lalis e zot ava konpran enpe mon dezir anmentan osi pour  trouv Sesel bouze.  Parmi bann pei SADC annou regarde kwa ki zot annan; Angola i annan li en National Electoral Commission e ladan i annan li 11 manm. Botswana pei ki son Prezidan pe vizit Sesel an se moman, i annan li en Independent  Electoral Commission e ladan i annan 7 manm e i ganny chaired par en Ziz.  Repiblik Congo, li osi tou i annan li en Independent Electoral Commission, li i annan 21 manm e bann diferan konponan, i annan 3 paregzanp ki sorti dan Gouvernman, i annan ki sorti dan lopozisyon, ensidswit.  Lesotho li osi tou i en IEC e etablir par konstitisyon e li i annan 3 manm. E sa dimoun ki la koman son Chairman i bezwen en Ziz. Malawi; Malawi Electoral Commission i annan 6 commissioners e lefe ki mon’n ganny sans obzerv eleksyon 2 fwa Malawi koman part of the Commonwealth observer mission, mon’n ganny sans travay viz-a-vi sa Commission. Maurice, li i annan en Electoral Supervisory Commission, e sa Electoral Supervisory Commission i annan 7 commissioners ki ganny apwente me i annan enn ki ganny swazir koman the Electoral Commissioner e li i vin sa CEO, sa lorganizasyon e li i provide sa secretariat support. Mozambique li osi tou National Electoral Commission 18 manm. Namibia, Electoral Commission of Namibia ki annan plizyer manm.  Sid Afrik i annan 5 commissioners ki ganny apwente atraver Lasanble Nasyonal.  Swaziland li osi tou i annan en Electoral and Boundaries Commission. Tanzania, national Electoral Commission, Zambia, Electoral Commission of Zambia, Zanzibar, Zanzibar Electoral Commission, Zimbabwe, Zimbabwe Electoral Commission e dan tou sa bann pei SADC, zot in remarke ki ziska aprezan mon pankor mansyonn Sesel akoz Sesel i sel pei dan SADC ki annan en Electoral Commissioner, ki annan en one man commission. Tandis ki tou bann lezot pei zot annan en Electoral Commission.

E letan paregzanp nou pran Sid Afrik ki ed nou petet pour konpran en pti git pli byen kimannyer sa Electoral Commission i ganny etablir.  Obviously son baz, e se pour sa rezon ki dan mon mosyon mon’n mete ki  bann lamannman neseser i ganny fer dan konstitisyon Sesel se parski son baz i bezwen ganny trouve dan konstitisyon.  E tou sa bann Electoral Commissions ki’n ganny etabli i bezwen annan en lartik dan konstitisyon ki donn nesans sa komisyon akoz i sitan enportan.  Petet letan ou pou balanse, lefe ki se sa komisyon atraver son travay ki pou ed lepep pour li swazir son bann dirizan dan en fason lib, dan en fason fair, dan en fason zis, se li finalman ki pou donn sa pei sa bann dirizan ki pou donn konstitisyon limenm li son lavi an retour. E Sid Afrik paregzanp, si nou pran son legzanp, parski Sid Afrik parey nou konnen i enn bann pei ki depi ki in sorti dan sa sistenm apartheid in en world leader. Bon i ganny etablir anba konstitisyon. Son konpozisyon i 5 manm e dan sa 5 manm, enn sa bann manm i bezwen en Ziz. E ladan i donn ou son bann kalifikasyon ki en manm IEC i bezwen en Sid Afriken par sitwayennte, in bezwen annan en high profile, in ganny apwente atraver rekomandasyon Lasanble Nasyonal e se en inter-party commission, en inter-party committee ki regard lalis sa bann nominasyon.  Menm si i annan 5 manm fodre i annan 8 nominasyon ki ganny submitted e la aprezan i annan bann diferan commissions osi tou ki ede pour balanse, pou swazir sa bann dimoun e i ganny submitted avek en panel consisting of the President of the Constitutional Court. The highest legal body dan zot sistenm legal, representatives of the human rights commission, commission on gender equality, and the public prosecutor. Konmsi – mon pe mansyonn sa zis pou montre kimannyer zot fer li  lo en nivo osi larz ki posib parski zisteman sa body ki finalman i ganny swazir i sitan enportan parski sa latas ki zot pe al fer i enn ki vreman enportan. E en Commissioner i ganny apwente for a period of 7 years amwen ki Prezidan, lo rekomandasyon Lasanble Nasyonal i anvi extend sa nominasyon pour pli gran.

E la zot bann responsabilite i enkli to manage elections at all level of government, depi local government election, lo en nivo pli o, National Assembly, regional election, municipal election, parski Sid Afrik i annan en kantite to ensure  elections are free and fair, to declare the result in as short a time as possible. E the Electoral Commission Act ki’n ne an konsekans avek sa ki Konstitisyon i provide i osi donn zot bann responsabilite, bann responsabilite, tel ki zot bezwen fer sir ki zot promot bann kondisyon  for free and fair election, to promote knowledge of  electoral processes, to register voters e compile voters roll, to register political parties, to liaise with political parties, to develop electoral  technology, to review electoral legislation, to engage in electoral research, to promote voter education, to declare election results e apre sa pour zot kot i annan bann dispute, pour zot nobou ekout sa bann dispute.

Mr Speaker si mon pe dir tou sala se parski letan mon pe regarde, en Electoral Commission, i annan plis scope pour li fer bokou plis travay, pour li take on bokou plis responsabilite e atraver sa bann responsabilite, pour li ede level the playing field. E si petet mon’n mansyonn Sid Afrik se parski aprezan Sid Afrik limenm li lefe ki son Electoral Commission in vin en legzanp e bann Sid Afriken  zot in met sitan enportans dan sa Independent Electoral Commission, in fer aprezan ki Sid Afrik in pran li en nouvo lelan e in menm annan en lorganizasyon  (EISA) e mon mazinen ki serten parmi nou, nou’n deza ganny envite pour nou partisip dan serten konferans ki (EISA) in organize, EISA is the Electoral Institute of South Africa. E lannen pase mon ti ganny sans dan mon kapasite endividyel, napa narnyen pou fer avek Lasanble Nasyonal, dan mon kapasite endividyel mon ti ganny envite zot dizyenm lanniverser. E EISA koman sa Electoral Institute in vin  en lotorite dan SADC, en lotorite kot ozordi letan  tou sa bann pei SADC pe pas atraver – zot anvi review zot bann lalwa elektoral ensidswit, zot anvi regarde kimannyer pour zot avans enpe pli devan se EISA ki ganny envite pour ed zot koman bann facilitators. E Dren Nupen ki ti zot founder, e apre sa ki’n fer bokou travay i enn sa bann karakter ki ganny rekonnet vreman dan en fason for in the whole of South Africa. E pareganp EISA letan ou regarde – in fact se Prezidan Botswana menm ki ozordi i sit koman son patron e zot annan bann brans ki zot in ouver Mozambique, zot annan brans ki zot in ouver Angola, ensidswit.

Donk Mr Speaker, mon’n met sa baz pour nou regarde kimannyer nou koman en pei, e si nou santi i enportan, parey nou lo nou kote nou santi i vreman enportan pour nou fer enpe sa move. E letan ou regarde i pa zis nou lo kote lopozisyon ki a pe met sa bann lide devan pour dir ki nou’n ariv sa staz la kot nou bezwen fer sa move. Nou annan the Commonwealth expert group. Parey nou rapel an 2006 pou eleksyon Prezidansyel, Commonwealth pa ti anvoy en ordinary observer mission pour vin Sesel me zot ti anvoy en expert group. E li sa expert group dan son rekomandasyon enn bann keksoz ki zot ti dir sete, the Government may wish to consider the establishment of an Electoral Commission based on international good practice. E zot ti’n santi zot osi ki poudir ti’n ariv ler pour sesel petet fer sa move form the Office of the Electoral Commissioner e pour nou avans pli devan.

Mr Speaker ankor ennfwa bokou nou ava mazinen ki enn bann keksoz ki mwan personnelman mon ti dir letan rezilta eleksyon Lasanble Nasyonal ti anonse, lo boner gran maten, dimans le 13, e Onorab Potter i ava mazin sa byen, mon ti fer en statement e mon ti dir enn bann keksoz ki donn mwan en gran satisfaksyon se lefe ki napa okenn parti politik dan sa eleksyon ki ranport en mazorite pour li kapab  tous konstitisyon.  E mon anvi vin lo la.

Sa ki mon ti a pe dir ozordi mon ankor pran li koman en keksoz aker. Napa personn, parti politik ki kapab sanz konstitisyon san konsiltasyon. E mwan pour mwan sa i en keksoz ki mon kontan en kantite. E se pour sa rezon ki letan dan mon mosyon, mon demande ki lamannman neseser i ganny fer dan konstitisyon sel fason pour sa kapab arive, se pour ki sa de parti politik ki ti partisip dan dernyen eleksyon Lasanble nou tonm dakor lo en keksoz. Fodre ki i annan en by-partisan agreement pour ki sa i kapab arive. Napa enn ki kapab fer li. Menm si enn ti ava kontan fer li me i pa kapab fer li, e sa i en bote ki mwan moon pou toultan dir ki mon espere ki zanmen dan Sesel i annan en parti politik ki annan sa mazorite 2 tyer  pour li tous konstitisyon.  Me ki toultan i bezwen annan sa by-partisan agreement pour fer ki sa hurdle, sa bar konmsi nou met li pli o posib pour ki  si pei i deside sot sa bar, i pou bezwen sot sa bar avek led tou le de kote, oubyen tou le 3 kote, oubyen tou le 5 kote, nou pa konnen ki pou annan dan lavenir.

Alors Mr Speaker mwan anvi met sa kler ki pourdir SNP lo nou kote nou pa kapab sanze konstitisyon e sa i en keksoz ki nou nou aksepte, nou rekonnet ki poudir sa 11 manm dan lopozisyon nou pa kapab sanze konstitisyon pour nou anmenn okenn Electoral Commission. Me sel fason ki sa i kapab arive se ki si tou le de kote i dakor pour fer li e la aprezan nou ava regard son bann modalite.

E byensir si tou le de parti i dakor, bann lartik dan konstitisyon ki pou bezwen ganny amande se lartik 115 ziska 118 parski se sa bann lartik ki fer referans avek letablisman the Electoral Commissioner parey i ete la e ki alors i ava fer bann sanzman neseser pour ki i ava annan sa Independent Electoral Commission e apre sa byensir i ava annan bann lalwa neseser dan Elections Act.

Mr Speaker mon krwar ki ozordi Sesel mon krwar nou pare pour nou fer sa sanzman. Mon krwar ki sa leksperyans ki nou’n pas ladan dan sa dernyen 15 an, in fer ki ozordi nou konn tre byen ki bann responsabilite ki nou atann avek en tel komisyon, avek bann dimoun ki ava annan sa bann  responsabilite.  E mon krwar ki en tel propozisyon ki mon pe fer apre midi, i ava ede pour nou met en lot morso feray dan nou fondasyon parski parfwa nou bezwen fer atansyon ki dan fondasyon nou pa met labour koko oubyen nou pa met dibwa me ki otan ki posib  kot nou kapab met en lot morso feray nou met li e sa i ava fer nou batiman vin pli solid, fer li vin pli for.

E mwan mon krwar senserman ki poudir Sesel in pare pour li move forward e pour nou annan en Independent Electoral Commission. Mon krwar ki sa bezwen i ganny trouve lo plizyer nivo depi letan rezis voter i ouver, nou osi trouv sa letan nou ariv pli pre avek en eleksyon kot nou trouve ki poudir sa lofis, Electoral Commissioner limenm i rekonnet son bann mankman kot nou bezwen al apwent dimoun an deor pour vin fer travay tanporer kot nou bezwen rod dimoun ki annan lezot skills pou anmennen e la lefe ki Onorab Potter li – oke zot de Madanm Georges ki ti reprezant sa 2 parti politik dernyen fwa zot pou rekonnet ki paregzanp parfwa  menm pour enterpret Elections Act kot nou bezwen rod lezot dimoun ki annan lezot skills pour fer li e tou sala mon mazinen ti ava vin pli konplet si nou ti annan nou sa Independent Electoral Commission kot zot ti ava kapab regard tou sa bann aspe e ti ava annan bokou travay ki ti ava ongoing pandan lannen a’n antye.  Boundaries paregzanp, enn bann size ki ozordi i konsern bokou nou dan serten distrik. Paregzanp nou ava dir ki en distrik koman Anse Etoile, mwan pour mwan personnelman i enn bann size ki konsernen letan ou regard grander sa distrik, letan ou regarde kimannyer pour nou fer keksoz, letan ou regarde ki kantite voter ki annan dan distrik. Me tou sala se bann travay paregzanp letan ozordi ou regard distrik Anse Royale, distrik Anse Royale ki’n vin pli gran ki distrik Au Cap.  E pourtan Au Cap ti komans koman en  pti distrik. E definitivman  pou bezwen regard bann boundaries pou regarde kimannyer parski when we set it up – letan  nou ti set up tou sa bann zafer pou regarde kimannyer on average sak distrik ki ava annan li en popilasyon plizoumwen parey.  Sa letan ti anviron 2500 me la i annan ki’n depase  – e avek Perseverance tou sala.

La fason ki mon pe vwar li i annan en kantite travay ki pou bezwen ganny fer, i annan serten langazman ki Gouvernman limenm li in donnen an relasyon avek The Elections Act, e the Whole Electoral process ki’n donnen viz-a-vi European Union sa i en keksoz ki plitar nou kapab osi balans lo la. E tou sala se bann keksoz kimannyer i ete – paregzanp mon kapab zis regarde, Electoral Process; to view ways to improve the methologies of the voting process, Amendments to theElectoral Laws, pou conduct population census, to review the possibility pou al regard electronic register e bann lezot keksoz. Constitutional framework in respect to the right of privacy of the individual. Sansan mon pe vwar li i annan bokou responsabilite e mwan mon pe move ki nou aprouv sa mosyon e parey mon pe dir, it’s a motion ki bezwen sa by-partisanship ladan e mon’n met mon bann pwen e mon dernyen pwen ki mon ti ava voudre fer se ki nou pei kot in arive ozordi mon santi ki i nepli kapab rely on a one man Electoral Commissioner koman sa body ki oversee nou Electoral process ek tou bann keksoz ki annan avek li me ki in ler pour nou fer sa move pour nou annan nou en Independent Electoral Commission with more than one member.

Avek sa Mr Speaker mon demann Lasanble pou konsider sa mosyon favorableman.

 

MR SPEAKER.

Okenn ki segonn mosyon?

 

MR DAVID PIERRE

Motion seconded Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ou ti oule entervenir?

 

MR PIERRE

Non pa deswit.

 

MR SPEAKER

Onorab Potter ou annan ou 13 minit, i pou sifi pour ou fer ou lentervansyon?

 

MRS POTTER

Mr Speaker mon krwar mon pou depas sa 10 minit ki reste, mon ti a sizere ki petet nou break la, nou rantre 3.50.

 

MR SPEAKER

I annan en sizesyon. So nou ava break nou ava rantre 3.50.

 

(Break)

 

MR SPEAKER

Bon nou ava kontinnyen avek deba. Mon krwar loter mosyon in set en good mood pou kontiniasyon deba dan sa trankilite set apre midi. So, Onorab Potter.

 

MRS POTTER

Mr Speaker mon regrete pour dir ki kote mazorite pa pour kapab siport sa mosyon anmennen par lider lopozisyon akoz mosyon pe zwe avek enn bann lenstitisyon ki nou konsider koman pli enportan e pli sansib nou lademokrasi. Mr Speaker i annan enpe letan depi ki SNP pe demande pou ranplas lofis komisyonner eleksyon par en komisyon elektoral me malerezman rezon ki zot in avanse tou-t-olon sa deba lo sa size pa konvenkan me i plito konfizan.

Mr Speaker Lider Lopozisyon in donn legzanp plizyer pei ki in mansyonnen kot i annan en komisyon electoral swadizan endepandan.  Mon ti ekspekte ki i ti pou donn nou en pti pe plis detay lo fonksyonnman e lo lavantaz sa bann pei, sa bann sistenm me malerezman in zis reste lo mansyonn sa bann pei, e zis in dir nou lo konpozisyon bann komisyon dan sa bann pei.

Mon krwar si bokou nou i fer enm pti resers lo internet, e zot a vwar rapor ki’n ganny redize lo bann eleksyon ki’n ganny fer dan sa bann pei ki in mansyonnen, nou ava vwar pour nou menm ki larealite i pa sitan zoli parey in oule sey dir nou taler.

Mr Speaker diferan pei i adopte diferan mekanism pou asir lefikasite e kredibilite prosesis elektoral ki parey nou konnen i enn bann prensip debaz la demokrasi modern. Serten pei se zot minister zafer entern ki organiz eleksyon parey i le ka La France. Dan bann emerging democracies sirtou francophone, zot adopte model komisyon elektoral tel i la ka an Benin e Senegal. Parkont tandans, e mon repete, tandans plizyer pei Commonwealth se pour annan en model komisyonner eleksyon avek diferan degree variasyon dan mekanism fonksyonnman, tel ki Sri Lanka, Maurice e Sesel.

Mr Speaker nou a rapel Sesel ti adopte model ki nou annan ozordi kan nou ti prepar konstitisyon nou trwazyenm repiblik an 1992/93. I enteresan kanmenm note ki sa model ti ganny champion par lopozisyon prensipal sa lepok ki ti DP,   koman enn ki ti pli modern, pli efektiv e pli adapte a realite bann pti leta zil parey Sesel.

Depi ladopsyon nou konstitisyon lofis komisyonner eleksyon in form parti nou zenn demokrasi e tou bann eleksyon ki’n ganny organize dan nou trwazyenm repiblik, in ganny fer par sa lofis anba sipervizyon enternasyonal.   Bann lenstitisyon enternasyonal ki’n obzerv eleksyon sesel tel ki Commonwealth Francophonie, SADC, COI ensi ki bann obzervater endepandan tel ki ansyen premye Minis Mauricien, Paul Berenger, in inanim dan zot verdik lo konpetans kredibilite e lenparsyalite sa lenstitisyon.

Mr Speaker mon a menm azoute ki lofis komisyonner eleksyon in etablir en non pour Sesel ki fer Sesel vin en model pour lorganizasyon eleksyon lib e zis, tranparan, kredib e anpe.   Dan plizyer rapor ki’n ganny prepare par en expert Commonwealth, Mr Carl Dundas leksperyans Sesel in ganny servi koman gid pour lezot pei Commonwealth. Sesel in asiste plizyer pei SADC e Commonwealth dan fine tuning zot sistenm elektoral.  E lo nivo lafrik Sesel parey nou konnen i premye lo sa ki nou apel electoral good practice.

Pa bliye Mr Speaker ki tou bann kandida sorti dan bann parti politik ou endepandan ki’n partisip dan bann eleksyon prezidansyel e parlmanter ki’n fer isi Sesel in touzour rekonnet nou prosesis elektoral e aksepte e respekte tou bann rezilta eleksyon ki lofis komisyonner eleksyon in organize.

Alors Mr Speaker, kestyon ki nou kote pe poze se si nou sistenm i marse e in ganny rekonnet enternasyonnalman, alor akoz ki nou bezwen sanze?  Difikilte, shortcomings, problenm, wi nou admet i annan me sa pa afekte zis SNP me i afekte tou le 2 kote.  Si nou koz avek sak MNA lo sa kote lo bann problenm, bann difikilte ki nou rankontre dan en prosesis eleksyon nou pou kapab tann plizyer versyon.

Mr Speaker koman sa dimoun ki’n reprezant parti SPPF lo komite konsiltasyon ki biro komisyonner eleksyon in antreprann pandan eleksyon, mon admet ki wi i annan lamannman ki nou bezwen fer avek lalwa eleksyon pour met li azour e pour adres bann problenm pratik ki nou fer fas avek dan bann peryod eleksyon.  Me sa bann defi i kapab ganny adrese san ki nou bezwen sanz nou sistenm elektoral. E se pour sa rezon ki nou kote i krwar ki olye sanz nou sistenm, sanz nou model nou plito rod fason pour amelyor li e ranforsi kapasite sa lenstitisyon. Paregzanp ranforsi konpetans teknik lekip Seselwa ki ede dan organiz bann eleksyon pour fer sir ki i annan plis konsistans dan fason ki lalwa e prosedir eleksyon i ganny aplike dan bann stasyon vote zour eleksyon.

Mr Speaker kontrerman serten krwayans in ganny kree rapor Commonwealth ki’n ganny site taler, pa’n zanmen dir ranplas biro komisyonner eleksyon par en komisyon elektoral dan en fason kategorik. Me pe senpleman rekomande ki nou ranforsi e formaliz bann mekanism konsiltasyon ki sa lofis i antreprann avek bann stakeholders tel ki bann parti politik, bann group relizye, sosyete sivil e fer li vin en konsiltasyon permanan. Sete sa lespri rekomandasyon ki Commonwealth ti fer dan zot rapor swivan eleksyon prezidansyel 2006.  Se pour sa rezon ki rapor i sizere entre autres, e mon site; ki nou increase the opportunity for participation in strengthening the electoral system to enhance good governance.

Mr Speaker les mwan eksplike; lider lopozisyon in sit Maurice dan lalis bann pei kot i dir i annan komisyon electoral.  Maurice i annan en komisyonner eleksyon me osi en electoral advisory commission konpoze par diferan stakeholders enpe parey konsiltasyon enformel ki komisyonner eleksyon i fer isi dan preparasyon eleksyon. Me sa komisyon elektoral ki annan Maurice parey son non i dir, i purely advisory e desizyon final se komisyonner eleksyon ki annan responsabilite pou pran, baze lo lalwa eleksyon ki gid li.  Alors mon panse ki referans ki sa rapor Commonwealth i fer avek nesesite Electoral Commission i enpe dan sa lalinny.

Largiman ki nou souvan tande ki komisyonner eleksyon pa endepandan tandis ki en komisyon elektoral pour endepandan pa debout akoz tou le de pour bezwen ganny gide par menm lalwa

eleksyon  ki  ou en dimoun, ou ki ou en group dimoun ki pran sa desizyon. Annefe enn bann dezavantaz ki bann komisyon elektoral i fer fas avek dan bann pei kot i annan, sirtou dan sa bann pei ki lider lopozisyon in mansyonnen se difikilte pou kapab ariv lo en konsansis e pou pran en desizyon akoz tro souvan sa bann komisyon sirtou bann ki ganny rekomande  lo baz partizan i tant pou dezagree lo plizyer size sirtou dan peryod elektoral.

Mon asire ki mon bann koleg ki pou koz apre mwan pou annan bokou plis legzanp dezavantaz ki bann komisyon elektoral i annan konpare avek en lofis komisyonner eleksyon ki azir koman en CEO. Mr Speaker touzour lo sa size lendepandans; lendepandans napa narnyen pour fer avek si ou en komisyonner oubyen ou en komisyon, me plito avek sa ki nou appel, the decision making process, oubyen prosesis pran desizyon. Lendepandans i vedir ki en dimoun ouswa en lotorite ki pe desarz son responsabilite anba lalwa i pran desizyon san lenterferans e lenfliyans okenn trwazyenm parti, ki sa swa Gouvernman, ki sa swa lopozisyon, ki sa swa parti politik, oubyen ki sa swa nenport ki lobby group.

En komisyonner eleksyon i endepandan ler tou dimoun i respekte desizyon ki i pran baze lo lalwa ki gid li e li a son tour i pran responsabilite pou desizyon ki i pran, se sa ki Angle i apel independence of decision and action.

Mr Speaker permet mwan remind lopozisyon ki kan nou koz lo lendepandans komisyonner eleksyon ki souvannfwa nou tann zot, tande e ekri dan zot papye, ou nenport ki lenstitisyon ou lotorite, sa i vedir lendepandans, pa zis fas a Gouvernman ou parti opouvwar me egalman fas a lopozisyon.  Ler in arive pour nou met SNP zantiman dan zot plas lo persepsyon ki zot annan lo sa size lendepandans nou bann lenstitisyon tel ki lofis komisyonner eleksyon, lakour, medya, labank santral e lezot lotorite. SNP in toultan dir paregzanp ki nou lakour pa endepandan akoz bann desizyon ki lakour i pran i swa pro Gouvernman ouswa i pa dan zot faver.

Me anmenmtan zot pouse pour ki bann avoka Seselwa ki openly ou covertly siport SNP i ganny apwente Ziz oubyen Mazistra an servan lekskiz ki nou bezwen apwent Seselwa koman Ziz e Mazistra.  Tel parey zot dir ki bann board ki ganny etablir, legzanp SBC pa endepandan me de lot kote zot lager pour ki zot reprezantan i ganny reprezante lo sa bann board.

Mr Speaker si ou swiv largiman SNP lo sa size lendepandans bann lenstitisyon pa pour zanmen annan okenn lenstitisyon sesel ki pou vreman endepandan.  Last but not least, keksoz pli enteresan avek sa mosyon se ki i pe demann nou Lasanble pou sanz nou konstitisyon.  Mr Speaker konmdir sanson zanmen mon ti a krwar, wi vreman zanmen mon ti a krwar ki apre ki tou sa ki SNP in dir e fer lo sa size sanz konstitisyon ki ozordi lider lopozisyon ti pou annan kouraz table koman son premye mosyon devan sa Lasanble enn ki pe demann nou pou sanz nou konstitisyon.

Mr Speaker paroles s’envolent mais l’écriture reste, franse i dir, alors pour sanite nou kote nou pa pou kapab donn lanmen SNP trair son prop pozisyon e siporter lo sa size sanz konstitisyon.

Avek sa Mr Speaker, I rest my case. Mersi pour zot latansyon.

 

MR FRANK ELIZABETH

Mr Speaker mwan mon krwar ki sa mosyon ki’n ganny table devan Lasanble i annan en pli gran lanpler. Ler mosyon pe koz lo lendepandans biro komisyonner eleksyon, mosyon pe koz lo lamannman konstitisyonnel.  E pour nobou annan en biro komisyonner eleksyon ki endepandan, neseserman konstitisyon pour bezwen ganny amande.

Mr Speaker lofis komisyonner eleksyon in ganny kree anba lartik 115(1) nou konstitisyon e komisyonner eleksyon i ganny apwente par Prezidan lo rekomandasyon CAA, Constitutional Appointment Authority pour 7 an.  Lartik 15(4) nou konstitisyon i dir ki apre 7 an komisyonner eleksyon i devret kit sa lofis menm si i kapab ganny re-apwente apre. Sa ki aparan tou-de-swit se en defayans dan nou konstitisyon ki pa fer li kler konbyen letan komisyonner eleksyon pour reste dan sa post apre ki in ganny re-apwente par Prezidan. I osi pa kler dan nou konstitisyon si apre ki komisyonner eleksyon in fer sa travay pour 14 an, si Prezidan i kapab re-apwent li pour plis letan ankor ou non.

Lartik 115(3) nou konstitisyon i fer li kler ki komisyonner eleksyon pa devret anba kontrol okenn lotorite ou direksyon personn ler i pe desarz son responsabilite koman komisyonner eleksyon. Konotasyon la se ki komisyonner eleksyon i devret desarz son responsabilite e fonksyon dan en fason endepandan, menm si sa mo endepandan pa’n ganny servi dan nou konstitisyon.  La petet i ti a neseser ki sa mo endepandan i devret ganny enkorpore dan nou konstitisyon pour fer li napa okenn dout dan lespri tou dimoun ki sa lofis i enn ki endepandan.

Ler nou koz lo lendepandans biro komisyonner eleksyon e komisyonner limenm nou pe koz lo lendepandans avek leta, bann striktir leta ek  parti politik.  Mr Speaker i malere ki sa dernyen 15 an ki eleksyon in ganny organize Sesel, dimoun in ganny en persepsyon ki komisyonner eleksyon ek son biro pa endepandan. Mon krwar ki lentegrite sa dimoun ki desarz sa fonksyon ki pe ganny met an kestyon pour dout ler nou koz lo lefe ki sa biro ek son dimoun ki ansarz li pa endepandan.  Sa persepsyon in vin aparan atraver fason ki komisyonner eleksyon i fer son travay paregzanp dan dernyen eleksyon Mr Speaker bokou dimoun ti ganny retire lo lalis voter dan distrik kot zot abitye vote e ganny mete dan en lot distrik..

 

MR SPEAKER

Onorab si oule koz lo performans komisyonner eleksyon Mr Gappy ou bezwen fer li atraver en mosyon. Nou Standing Orders i kler lo la, 39(5). Le de dirizan zot in fer lentervansyon lo sa de lofis.  So stick dan sa lalinny, swiv dirizan lider lopozisyon kot in koz lo lofis electoral commission e akoz i krwar i pli siperyer ki en lofis electoral commissioner. Nou pa kapab komans koz lo kwa ki  Mr Gappy i fer or not, ou bezwen anmenn ou en mosyon si ou pe met an kestyon konpetans Mr Gappy.

 

MR ELIZEBETH

Mr Speaker avek tou respe, mon anvi reponn ou lentervansyon, ou lobzeksyon lafason ki mon pe adres sa mosyon. Mon krwar ki mosyon i kler devan nou e mosyon i konteni sa mo endepandan, i koz lo en komisyon elektoral endepandan.  E mwan mon lentervansyon i pe koz lo persepsyon piblik lo biro komisyonner eleksyon e mon pe donn rezon akoz piblik i annan persepsyon ki sa biro pa endepandan.  Leader Government Business, in dir poudir konpozisyon sa biro pa neseserman pour fer li vin endepandan. E i kler Mr Speaker ki mosyon i pe demann serten referans lo sa mo endepandan, e kimannyer piblik i enterpret oubyen persevwar biro komisyonner eleksyon. Mon krwar mon pa pe al an deor mosyon ler mon koz – oubyen donn serten legzanp akoz piblik pa pe vwar biro komisyonner eleksyon koman endepandan.

 

 

 

MR SPEAKER

Onorab mon pa pour fer pli gran ruling ankor lo la. Onorab loter mosyon pa pe rod en lofis Electoral Commissioner endepandan, i pe rod lofis Electoral Commission, si non nou ti a senpleman anmenn en mosyon pou retir Mr Gappy akoz nou dir i pa endepandan.  I pa pe rod sa e fraz ki in servi ‘mon pe rod en lenstitisyon suitable pour nou demokrasi’ e en Electoral Commission ki li i dir i endepandan. I pa pe dir Electoral Commissioner endepandan.  Silvouple annou stick to sa lalinny.

 

MR ELIZABETH

Very well. Pour sa bann rezon ki mon’n fek ilistre i kler i reform nou konstitisyon e lalwa eleksyon limenm i neseser e i irzan.  Mr Speaker nou konstitisyon i en dokiman vivan ki respire laspirasyon nou pep e ki devret pe konstaman evolye, devlope e modernize anmezir ki letan i pase.  I pa en dokiman mor parey en bout dibwa ki statik e ki pa pe devlope.

Nou konstitisyon ti ganny entrodwir depi le 21 Zen 1993 e depi sa napa narnyen ki’n ganny fer pour regarde si in marse, si in fer louvraz ki i ti ganny planifye pour fer si in annan defayans e si i bezwen ganny reformen.  Mr Speaker mon parti i krwar ki i plis ki ler pour Gouvernman etalir en commission on contitutional and electoral reform pour fer rekomandasyon avek Gouvernman kote i annan defayans e kote reform i merit ganny konsantre.  Pour donn en senp legzanp Mr Speaker ki i annan defayans dan nou konstitisyon, annou pa fer nou lekor krwar poudir nou konstitisyon i parfe.  E pour donn en senp legzanp kot i annan en defayans dan nou konstitisyon nou pa bezwen regard pli lwen ki lartik 25(5) nou konstitisyon kot i fer kler ki ler en dimoun i ganny deporte Sesel i merit ganny dir rezon  akoz i pe ganny deporte e sa rezon fodre ganny revize par en lotorite konpetan.  Ziska prezan 15 an apre ki konstitisyon trwazyenm repiblik in ganny entrodwir Sesel, Gouvernman pankor etablir sa lotorite e dimoun i kontinnyen pe ganny deporte Sesel parey dan letan parti inik san okenn rezon ki in fer mal.

 

MR SPEAKER

Relevance, relevance Onorab.

 

MR ELIZABETH

Mr Speaker mon krwar mon letervansyon i relevan akoz Leader Government Business in dir poudir i sirprann ki ozordi parti SNP i pe demann sa Lasanble pou fer serten lamannman dan konstitisyon. E lamannman dan konstitisyon i neseser. E mon pe montre poudir lamannman dan konstitisyon i neseser, pa zis lo pwennvi mosyon me osi lo laspe lafason konsitisyon in ganny drafte. Apre 15 an ki sa konstitisyon in a’n egzistans nou’n vwar poudir i annan serten defayans e serten fot dan konstitisyon ki demann ganny amande e se sa ki mon pe koz lo la ozordi.

Mr Speaker semenn pase menm mon ti bezwen kit sa Lasanble pour mwan al met en case devan lakour Sesel akoz sa defayans ki mon pe koz lo la dan konstitisyon anba larti 25(5) kot en dimoun Sesel ti ganny deporte e ki ti napa en lotorite konpetan parey lartik 25(5) i demande pou revwar desizyon Gouvernman lo kote sa deportasyon.  Mr Speaker i kler alors ki reform nou konstitisyon e presizeman lalwa eleksyon i esansyel, neseser e irzan. Dan en sosyete osi vivan parey Sesel kot dimoun i an zeneral annan en pasyon pour politik, kot nou pep in vin enn ki entelizan e politikman matir, i neseser pou revwar enpe nou konstitisyon e lafason ki nou organiz eleksyon.

Ler sa komisyon ki mon’n koz lo la later i ava ganny etablir i ava son louvraz pou konsider bann reform konstitisyonnel e elektoral e apre fer rekomandasyon avek Gouvernman. Mr Speaker i kler ki Gouvernman i devret pran bann pa, bann mezir pou ranforsi nou demokrasi.  Espesyalman an se ki konsern eleksyon lib e zis sirtou lo laspe vites ki en eleksyon i kapab ganny organize lo laspe sekirite, depans bann parti politik dan letan eleksyon, vot atraver en sistenm elektronik kot en dimoun i kapab senpleman pez en bouton pou endike pour lekel i oule vote, code of conduct pandan eleksyon, ki a kapab ganny verifye par en lotorite sipervizwar e endepandan etc.

Mr Speaker mon krwar ki ler nou soumet nou lekor dan en prosesis kot nou egzamin nou konstitisyon e nou lalwa eleksyon, nou egzamin nou demokrasi e nou bann lenstitiyson demokratik pou vwar si zot pe satisfe laspirasyon ek lekspektasyon nou pep.   Nou ava osi pe montre lemonn ki nou en pei ki pa per sanzman ki pa per kritik e ki pa per pou sanz keksoz ki pa pe mars koman i fodre.  Mr Speaker kantmenm parfwa nou ganny lenpresyon ki nou bann lenstitisyon demokratik pe fonksyonn byen, i neseser toultan pou revwar keksoz e pou reaziste kan i fodre. Sepandan Mr Speaker sa ki reste fondamantal e enportan se ki deba lo reform konstitisyonnel e electoral i devret enn ki reste lib e zis e ki tou dimoun i ganny sans eksprim son lopinyon libreman e ki langazman piblik dan sa prosesis e lo sa deba i osi vin posib.

Sa komisyon ler i ava ganny etablir i ava devret kapab ekout bann reprezantasyon sorti kot bann manm piblik an zeneral, bann lorganizasyon relizye, bann group dwa imen, bann lorganizasyon lazenes, trwazyenm anz, bann parti politik, medya e tou dimoun ki anvi partisipe.  Sa deba i a vin en komansman olye en finisyon lo ki pli bon fason pour  reform nou kontitisyon e nou lalwa elektoral.

Komisyon i ava a’n efe pe propoze e Gouvernman li i ava pe dispoze.  Lasanble li i ava finalman deside anterm prosedir ki deza ganny etablir anba konstitisyon, koman konstitisyon e lalwa elektoral i devret ganny amande. Deba piblik ganny byen enformen i ava asiste Lasanble pour li fer desizyon ki byen e korek. Alafen dizour sa konstitisyon i konstitisyon lepep Seselwa e se lepep seselwa ki bezwen viv anba sa konstitisyon e dakor pour ganny gouvernen par son bann prensip, son bann valer, kondisyon e provizyon.

Finalman Mr Speaker mon anmenn mon soutyen anver sa mosyon e mon siport li dan son totalite san okenn ezitasyon.

 

MR SPEAKER

Zis pour klarifikasyon Onorab Elizabeth, ki parti ou reprezante?

 

MR ELIZABETH

Mon dan parti ki dan Lasanble.

 

MR SPEAKER

Parti SNP – non akoz ou fer.. bon mon remind bann manm prezan ki nou pe koz lo en komisyon elektoral endepandan as opposed to en lofis komisyonner eleksyon. E annou swiv le 2 liders pour nou konsantre nou deba pour konpar le 2 lofis e gete kimannyer enn i kapab pli byen servi  pep Sesel ki en lot. Onorab Pool.

 

MR ANDRE POOL

Mr Speaker mersi mon a retourn lo mosyon parey ou’n demande.  Mr Speaker mosyon devan nou Lasanble, ozordi i lir konmsa; Sa Lasanble i propoze ki lamannman neseser i ganny fer dan konstitisyon Sesel pou kree en komisyon elektoral endepandan dan plas lofis komisyonner eleksyon.

Mr Speaker dabor mon tre etonnen pou tande ki lider lopozisyon i anvi sanz konsitisyon deza kan limenm i ti anmenn en kanpanny feros pandan dernyen eleksyon pou fer dimoun krwar ki nou pe rod en gran mazorite dan eleksyon Lasanble Nasyonal pour nou sanz konstitisyon. E la premye pour anvi sanz konstitisyon se limenm atraver sa premye mosyon dan nou nouvo Lasanble.  E sa ki enteresan se ki  i pe esey anmenn nou avek li pou sanz konstitisyon.

Mr Speaker sa size lo si nou pou gard lofis komisyonner eleksyon oubyen ranplas li par en lot lotorite i pa enn ki nouvo. Dan plizyer repriz in deza ganny aborde menm ler nou ti pe prepar nou konstitisyon trwazyenm repiblik kot lopozisyon sa lepok ti anmenn tou kalite largiman kont annan en komisyon elektoral e pli fere en lofis komisyonner eleksyon. Probableman akoz zot ti krwar zot ti pe al ganny eleksyon ki ti pou swiv.  Answit sa size in remonte atraver bann diferan misyon, obzervater eleksyon ki’n vizit Sesel  kot diferan swe ek lopinyon in ganny met ater e byensir kot lopozisyon in menm anmenn sa dan zot kanpanny eleksyon. Zot in dir ek lepep Seselwa ki si zot ganny eleksyon zot pou ranplas lofis komisyonner eleksyon par en komisyon elektoral endepandan akoz dapre zot lofis komisyonner eleksyon pa neseserman endepandan.

Mr Speaker lanmenm nou kapab dir ki lepep in dir zot non, i pa oule sa sanzman pour le moman e zot dakor lafason ki sitiasyon i ete akoz lepep in koze dan bwat  vote parey limenm li lider lopozisyon in deza dir ki apre rezilta eleksyon prezidansyel letan ti’n ganny anonse i ti dir lepep in koze.

Mr Speaker lofis komisyonner eleksyon i la pour fer sir ki bann prosedir etablir par lalwa ki diriz nou prosesis elektoral i ganny obzerve.   Pa li ki deside ki i anvi fer e koman pou fer li.  I bezwen swiv prosedir ki’n ganny etablir e an konsiltasyon avek bann parti politik. Keksoz ki’n ganny fer ziska prezan, akoz mwan personnelman mon’n ganny sans ek loportinite pour partisip dan diferan letap sa konsiltasyon.  Lalis voter i ouver tou lezan pour dimoun al verifye zot non dan tou distrik. E sa i ganny gide par lalwa e non pa par lotorite lofis komisyonner eleksyon. Si en manm i anvi sanz keksoz ladan i anmenn en lamannman devan nou Lasanble e se Lasanble ki pou pran desizyon lo la e non pa lofis komisyonner eleksyon. E li i a fer sa ki i ganny dir fer par Lasanble atraver lamannman dan lalwa. Apre kan pour organiz en eleksyon, la osi i bezwen swiv bann prosedir ki’n ganny etablir e non pa son lord pour limenm, sa vedir lord sorti kot son lofis.

I zwenn avek bann parti politik, zot reprezantan byensir, zot tonm dakor lo dat eleksyon e zot kontinnyen zwenn tan ki i neseser pou fer sir ki keksoz i al byen. Mon konnen i mars konmsa akoz mon’n deza partisip ladan plizyer fwa.

Mr Speaker apre zot tonm dakor lo dat nominasyon, bann parti politik i swazir zot metod kanpanny, si zot pour fer bann rallies partou, tapaz, lanmizik e sanson oubyen si zot pou reste trankil e gard zot larzan kanpanny dan zot pos e pa depanse, i zot swa e nou bezwen respekte sa swa.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab, fodre pa ki nou impute narnyen, gard larzan dan pos etc. fodre pa ki nou al dan sa lalinny.

 

MR POOL

Mr Speaker si mon’n ofans zot mon demann lekskiz.  Me i zot swa e nou bezwen respekte zot swa.

Lofis komisyonner eleksyon napa narnyen pour fer ek sa swa.  Answit se lapolis ki deal ek sa bout kot lord, lape ek sekirite i konsernen pandan peryod kanpanny ki byensir parey nou tou nou konnen i komans zis zour apre nominasyon.  Fodre dir Mr Speaker ki pandan peryod kanpanny i touzour annan plizyer konplent sorti partou kote e lofis komisyonner eleksyon i fer son mye pour deal ek sa bann konplent. Annou pa vin fer krwar ki biro oubyen lofis komisyonner eleksyon i pran kote vizavi sa bann konplent akoz nou tou nou konnen ki sa zanmen in leka. Sa ki annan son tor i ganny dir, egalman pour sa ki annan son rezon. Me i kler ki nou tou nou toultan oule ganny rezon sak fwa ki nou fer en konplent avek sa lofis.  Nou bezwen admet ki tou le de kote nou desot balizaz pandan peryod kanpanny. Pa vin fer nou krwar ki lopozisyon i azir koman bann sen pandan sa peryod.

Mr Speaker apre i vin zour vote limenm. Sak Seselwa i desann dan stasyom vote, i al egzers son drwa pour vot pour sa kandida ki fer li plezir. Lofis komisyonner eleksyon pa’n zanmen la pour dir ek en voter pour ki i devret vote. Alors i napa okenn lenfliyans lo swa sa voter.  Vote in toultan lib e sekre.  Kot stasyon vote i annan bann reprezantan bann kandida ek bann parti politik. E si zot vwar keksoz i mal zot lib pour met lobzeksyon, rikorde e anmenn ankour apre. Lofis komisyonner eleksyon napa narnyen pour fer ek sa.

Alors Mr Speaker ankor ennfwa sa lofis i bezwen swiv prosedir ki’n ganny etablir.  Ler stasyon vote in fermen, bwat vote i ganny ouver devan tou reprezantan bann kandida e sak papye i ganny ouver. Si i bon i ganny konte, si vot in gate i ganny rezete e tou i ganny rikorde devant tou dimoun ki la, ki fer ki rezilta i transparan e napa okenn trik ki pase. Answit rezilta i ganny transmet kot lofis komisyonner eleksyon.  E se sa menm rezilta ki komisyonner eleksyon li apre i bezwen anonse e non pa sa ki li i anvi anonse.

E nou vwar toultan bann leaders parti politik aksepte rezilta ki ganny anonse devan televizyon nasyonal kot zot menm ganny sans apre adres lepep.  Wi, Mr Speaker parey mon’n demontre lofis komisyonner eleksyon i swiv bann prosedir ki’n ganny etablir e non pa son prop lord pour limenm.  Lepep ki deside ler i annan en eleksyon dan Sesel e non pa lofis komisyonner eleksyon. Ler lepep  in koze nou bezwen aksepte.  Lepep in dir dan dernyen eleksyon ki i pa oule sa sanzman, i dakor kimannyer keksoz pe ale. Lepep in dir ki i dakor avek travay ki lofis komisyonner eleksyon pe fer e  i pa oule vwar en lot ranplas sa. Nou bezwen ekoute ler lepep i koze. Si lepep in dir non dan dernyen eleksyon, alors nou osi lo sa kote latab nou pou dakor avek sa ki lepep in dir e nou pa kapab aksepte avek sa ki pe ganny propoze.

Lider lopozisyon pe demann ki sa i ganny ranplase par en komisyon elektoral endepandan.  Kote  pou sorti sa bann dimoun endepandan? Kimannyer nou determin ki zot endepandan, ki kriter pou ganny servi pou demontre ki sa bann tel dimoun  zot vreman endepandan. Mon ti a kontan taler dan son rezimen i donn mwan en pti lide kimannyer sa bann zafer pou marse.  Sak Seselwa ki vote i pa kapab endepandan, sak Seselwa ki vote i bezwen  siport en parti politik, me ankor ennfwa Mr Speaker sa i son swa e nou bezwen respekte son swa. Mwan mon santi ki lofis komisyonner eleksyon in fer en bon travay ziska ozordi, in swiv bann prosedir ki lalwa in etablir pou organiz bann eleksyon lib dan Sesel, ki’n ganny rekonnet par bann obzervater enternasyonal e sa ti ganny konfirmen dan dernyen eleksyon mwan pase kot bann eropeen pa ti vwar li neseser anvoy obzervater zisteman akoz zot in vwar ki lofis komisyonner eleksyon in toultan fer en tre bon travay. Sa pa mwan ki’n envante se zot menm ki ti dir.  Si i annan ki santi ki i annan keksoz ki fodre sanze dan nou prosesis eleksyon, annou anmenn propozisyon. E nou Lasanble ava konsidere e pran en desizyon lo la touzour dan lentere lepep ki dan son gran mazorite dan dernyen eleksyon in vot pou kontinnite e non pa sanzman.

Alors Mr Speaker mon pa pou siport sa mosyon e mon demann Lasanble pou rezet li.

 

MR BERNARD GEORGES

Mr Speaker, Onorab Pool ki fek koze e Lonorab Potter en pti pe pli boner, sakenn zot in kekfwa par inadvertans, mon swete, par inadvertans zot in dir en parol sakenn ki pez for dan sa deba e ki montre nou akoz ki zot pa pe siport sa mosyon.  Lonorab Potter in dir ki si i annan en keksoz ki pe fonksyonnen akoz ou bezwen al sanze, les li fonksyonnen. Parey Angle i dir; if it ain’t broke, don’t fix it.

Lonorab Pool in ranforsi sa pwen ler i ti dir ki lopozisyon an ‘92 dan komisyon konstitisyonnel ti anvi en komisyonner eleksyon akoz sa ti pour dan zot faver, akoz zot ti krwar zot ti pou al ganny eleksyon.  Sa totalite sa de statement Mr Speaker i montre nou kler ki rezon prensipal akoz ki  Gouvernman pa pe siport mosyon lider lopozisyon apre midi, se ki akoz en sistenm komisyonner eleksyon ki favorab pour parti ki opouvwar. I dan zot lavantaz, e zot pa vwar akoz e sa i tout-a-fe normal, nou tou nou imen, akoz ou ava sanz en keksoz ki favorab, ki dan ou faver pou met en keksoz ki kekfwa pa pour osi dan ou faver.  Mr Speaker mon krwar se la vreman diferans fondamantal ant nou de pozisyon.   Nou tou le de kote latab nou konpran diferans ant en komisyonner eleksyon ek en komisyon eleksyon.  I en swa ki en nasyon i pran, serten i al dan en direksyon, d’autre i al dan lot direksyon.   Bann ki ti lo latab konstitisyonnel an ‘92 ti swazi al dan direksyon komisyonner eleksyon.

I pa en largiman ozordi pour dir, parey at least enn zot in dir ki sa ti en swa ki nou’n ganny fer alors annou  reste avek nou swa, akoz en lot swa ki ti ganny fer lo sa menm latab, ti pou annan en Prezidan koman sel sef legzekitif. Me mwens ki 10 an apre zot in trouv li bon pou entrodwir lofis Vis Prezidan. 8 an avan personn pa ti’n mazin sa dan tou zot sazes, nou nou pa ti form parti me mwens ki 10 an plitar i ti’n vin en nesesite.

Lider lopozisyon ozordi pa pe demann ni plis ni mwens. Se pa akoz nou’n swazir en sistenm ‘92 ki fodre nou reste avek li vivam eternam. En komisyon elektoral Mr Speaker par limenm i kler, i pa neseserman  ou kapab reponn a tou bann legzizans  ki en komisyonner eleksyon pa pou kapab reponn e vis versa.  E pa oule dir akoz enn i enn e lot i lot ki lot i toultan meyer ki sa enn, la realite pa konmsa ditou. I kapab – e nou bezwen aksepte sa right at the beginning kid an serten konteks en komisyonner eleksyon i ava meyer ki en komisyon eleksyon e dan serten lezot konteks, en komisyon eleksyon i ava meyer ki en komisyonner eleksyon. Me se pa sa largiman, largiman i mosyon lider lopozisyon se ki dan konteks Sesel ozordi apre 15 an leksperyans en komisyon ti ava meyer ki en komisyonner e mon pa oule al dan deba lo bann endividi akoz i tre posib e i tout-afe konserab ki si i pa pou ariv dan sa  sesyon ozordi akoz leader of the house in fer byen kler ki 22 pou vot kont alors sa mosyon pa pou pase, me i tout-a-fe konserab ki si sa mosyon ti pase, oubyen si i pou pase en zour ki sef sa komisyon i ava komisyonner aksyel. I pa sa dimoun ki enportan, parey ou’n dir Mr Speaker, i pa sa dimoun ki kapab oubyen ki pa kapab desarz son fonksyon me plito sa ki lider lopozisyon pe rode ek mwan, ek nou lo sa kote nou pe siporte, se ki nou demokrasi, a sa staz ozordi pe devre regard en pti pe pli lwen ki si sa ki bon pour mwan oubyen ki si sa ki mwen favor pour lopozisyon e alors annou reste avek sa ki donn nou en lavantaz. O kontrer sa ki nou pe rode se en keksoz ki pou anmenn enpe plis lepanouisman dan nou demokrasi e ki pour nou nou sistenm vin enpe pli modern ki i ete.

Mr Speaker letan or the moment ki sa deba in ganny anmennen pa ti ava kapab propis akoz zot menm ki ti dan sa komisyon konstitisyonnel an 1992 zot ti dir alafen zot sesyon ki i ti ava swetab ki konstitisyon i ganny revize tou le 15 an. Ozordi le 19 Zen 2007 i premye zour sa kenzyenm lannen depi ki konstitisyon in pase. Alors i absoliman propis Mr Speaker e mon konnen ki ou’n fer sa par ekspre pou met sa mosyon ozordi, mon trouv ou persepsyon ekstraordiner e mon felisit ou.

Me Speaker sa ki bon pour Gouvernman nou bezwen aksepte e mon pa fer okenn kritik. I pa neseserman bon pour lopozisyon. Lonorab Potter ek mwan lannen pase nou ti sa de zofisye liaison nome par nou parti respektif pour eleksyon Prezidansyel. E Lonorab Potter ek mwan nou konnen ki lo lamazorite pwen nou ti annan konsansis, nou ti dakor lo fason pou al devan. I pa ti annan gro gro deba lo kimannyer keksoz ti devret ale. E se konmsa ki nou pei i devret marse e ki nou demokrasi i devret devlope.   Me kantmenm sa mon bezwen soulinny en leksperyanse e mon fer li Mr Speaker pa pe montre ledwa personn, pa pe blanm okenn dimoun e sirtou pa komisyonner eleksyon Mr Gappy limenm akoz pa ti li ki ti involve. Me les mwan donn sa Lasanble en pti legzanp lo en lensidan ki’n arive. I posib ki kot SPPF osi ti annan parey. Me mon a donn zot en legzanp ki ti arive avek mwan. Lider Lopozisyon ki ti en kandida pou eleksyon Prezidansyel pandan kanpanny donk i ti absoliman nivo avek lot kandida Mr Michel in demann mwan rod en lenformasyon avek biro komisyonner eleksyon. I ti ase irzan.  Parey mon ti abitye fer, mon’n call e mon’n ganny dir ki napa okenn zofisye la e nou ava call ou back. 5 calls e en zournen plitar mon pa ti ankor ganny okenn kontak.  Lannwit in pase, Lider Lopozisyon ti  pe rod lenformasyon, mon pa ti kapab donn li, mwan mon ti liaison officer. Son lannmen mon kontinnyen ankor.  Me pour cut a long story short, ver 11 er son lannmen bomaten mon’n ganny mwan en lenspirasyon.  Mon’n pran en unlisted number, mon’n fer en fiy, en madanm call biro komisyonner eleksyon e dir Prezidan Larepiblik i anvi koz avek li.  De segonn plitar Mr Speaker ti annan en dimoun lo lalinny pare pou reponn sa kestyon.  Sa i en problenm e i en problenm fondamantal ki nou lo sa kote latab nou bezwen fer fas avek.

Mr Speaker mon servi sa legzanp koman en legzanp banal, i pa en keksoz ki devret arive, i pa en keksoz ki ti absoliman enportan se pour sa rezon dayer ki nou’n pran en zournen edmi pour nou kapab fer li me ti enpwen ki mon ti anvi marke koman en liaison officer pou montre kimannyer i annan defwa balans pa ekilibre.  Tou la kestyon alors se, eski en komisyon  eleksyon pour kapab ekilibre sa balans enpe plis.   E Mr Speaker kategorikman mwan mon krwar ki larepons i wi.

Kestyon i ganny demande apre midi lo kimannyer nou pou kapab trouv dimoun endepandan isi dan sa pei. Speaker mwan mon repons i senp. Menm fason ki nou fer li dan lepase.  Lonorab Potter taler ti dir, nou dan lopozisyon nou pe rod apwent zis ek mazistra etc..  ki sorti lo nou kote mwan mon kapab dir klerman, klerman ki lo en ziz avek 2 mazistra Seselwa ki annan ozordi, mon pa annan persepsyon ki okenn parmi sa bann dimoun i sorti lo nou kote e mon kapab dir li a ot vwa e avek tou senserite ki se bann dimoun ekstrememan valab. Enn i fiy en Minis dan Gouvernman SPPF me se bann dimoun ki’n montre en lendepandans lespri ekstraordiner, en laliberte total e kantmenm i annan defwa ou pa dakor avek zot zizman, by and large mon devret dir ki se bann dimoun ki fer en travay admirab. Sa ki nou pa kontan Mr Speaker se bann dimoun ki pa kapab fer li e mon krwar i o kredi nou pti nasyon avek lespri nou popilasyon ki lo 3 Ziz, anfen en Ziz ek 2 Mazistra Seselwa, tou le 3 in pas legzanmen lendepandans with flying colours. E mwan mon koz koman en avoka defans ki deza i annan en handicap e dezyenmman koman en manm lopozisyon ki bezwen paret devan sa bann dimoun. E mon dir li ozordi ouvertman klerman lo radyo e devan camera televizyon.

Menm fason nou kapab trouv en komisyon elektoral. Me Mr Speaker ler ou taint son prosesis lapwentman e annou kler, osi kler ki mon’n ete taler e dir ki  CAA avek son Chairman ki sorti e ki ankor manm ezekitif en parti pa donn lespwar ki sa dimoun ki ganny apwente pou whether he is or not neseserman endepandan. E se kekfwa la kot persepsyon ki komisyonner eleksyon or whatever pa endepandan in vini. Me parey Franse i dir; l’abus ne fait pas le moine. En dimoun i endepandan akoz i endepandan e i konnen ki i devret endepandan.  Lefe ki ou met en rob Ziz lo li pa pour fer li vin endepandan si i pa anvi endepandan.  Lefe ki ou met en tit lo li pa pour fer li, fodre i for enteryer, i limenm endepandan.

Kote sa i anmenn nou Mr Speaker lo diferans ant sa swa ant en komisyon ek en komisyonner. Mwan mon vwar lakle i vin Mr Speaker pour komisyon eleksyon, safety in numbers. I  pa oule dir ki en dimoun pa pour kapab debout solid e fer en travay konvenab, i pa oule dir sa dimoun pa kapab, me sa ki nou konnen se converse li se ki si olye en dimoun pe pran bann desizyon difisil i annan 3, desizyon i vin bokou, bokou pli fasil. I pa vin en handicap parey in ganny sizere okontrer i vin bokou pli fasil. E mwan dan mon profesyon mon vwar sa Mr Speaker.   Lakour siprenm en ziz i desid li tousel, lakour dapel akoz i annan 3 ziz?  Akoz 3 ziz i pli bon ki enn? Non i ki 3 ziz i kapab konsilte olye enn pran en pozisyon, 3 ziz i kapab konsilte e ariv a en desizyon pli fair, pli balanse, pli zis at the end of the day. Me ki nou’n vwar isi avek nou komisyonner eleksyon?   Napa enn ki’n ganny sa luxury pour li reste an post sifizaman lontan pour li kapab fer en lenpakt enportan lo prosesis electoral. Nou’n annan 3 komisyonner eleksyon ziska prezan dan 15 an depi konstitisyon in komanse. E sa pa fer dibyen akoz sa leksperyans ki en dimoun i bezwen amanse i pa kapab fer li.  Me worse sa incumbent, sa dimoun ki anplas ozordi si i regard deryer li  i pou mazinen, mon pa pe al ganny renouvle akoz mon de predeseser pa’n ganny renouvle e alors i annan tantasyon, mon pa dir ki i fer li, i annan tantasyon pour li play safe. E ler i play safe i  benefisye zot kote, i pa benefisye neseserman nou kote. E sa set en defektyozite ki nou kapab remedye an sanzan nou sistenm.  Napa resours. Oke resours ki i en komisyonner, ki i en komisyon, resours swa i pou vini, swa i pa pour vini. Me ler ou annan en panel ki pe azite ou annan plis sans Mr Speaker pour ou ganny resours ki ler ou annan zis en sel dimoun ki pe azite. Nou’n vwar li. Ler pour fer en eleksyon, komisyonner eleksyon i bezwen tay isi par la – Onorab Potter ek mwan nou konnen ki grander son pti latab konferans i ete dan son biro Mr Speaker, i pa son lafot. 3 dimoun i asize, la en katriyenm dimoun i vini fodre ou ouver lafnet  ou pans deor pour ou kapab antre.. – i pa apre 15 an nou demokrasi i pa en fason. I bezwen tay isi, demann prêt lasal bibliotek nasyonal pour li kapab fer en eleksyon e antre tan upset tou bann dimoun ki vin travay la koman bann etidyan ki vin reference etc. Mon vwar li mwan menm, nou tou nou konnen.

En komisyon konstitisyonnel Mr se fason modern e se fason pou anpes ki presyon i ganny mete lo en endividi pour li fer sa ki en kote, ki swa lopozisyon, ki swa Gouvernman i anvi fer. E nou’n vwar melerezman ki i annan defwa sa bann presyon travay lo en kote, i kapab fer ki en biro komisyonner eleksyon pa desarz son fonksyon konvenableman. Mon a donn en senp pti legzanp.  Lalwa i dir e i presize klerman ki 90 zour apre en eleksyon komisyonner eleksyon i bezwen fer en rapor avek sa Lasanble Nasyonal.  Eski nou’n gannyen lo eleksyon lannen pase?  mon pankor vwar li.  Kekfwa lezot in vwar me mwan mon pankor vwar.  Lafen sa mwan i pou 90 zour – non sorry i pou 90 zour depi le 30 depi fer en pti ( ?) ekskiz mwan. Me byento i pou annan en lot ki pou – e mon sir ki komisyonner eleksyon i okouran sa. Akoz i pa fer li after li, pressure of work. I annan en eleksyon pour li organize lannen pase, i annan en lot eleksyon pour organize. Mon pa oule impute okenn lezot motif, i pa normal e kimannyer nou orders pa permet nou fer li. Me mon krwar at least presyon travay in anpes li fer li. Sa bann kalite keksoz pa devret arive. Si lalwa i provide ki sa keksoz i devret ganny fer, be lalwa i devret ganny swiv, sa keksoz i devret ganny fer.  Alors ki en komisyon, properly staffed, properly funded, properly managed, proper premises i ava permet sa dimoun ki ansarz, the man at the top e nou’n demann en komisyon eleksyon 3 dimoun e i a provide ki anmezir ki sa 2 lezot pe debley teren, sa enn ki ansarz i ava kapab fer sa bann rapor.

Lalwa, i annan plizyer lannen komisyonner eleksyon limenm li in dir ki i anvi amann lalwa, i pankor ganny en letan pour fer li me sa ki nou vwar se ki nou bezwen kas lalwa pou achieve the purpose. Fer bann special stations etc ki pa permet par lalwa ki tou le de kote i rekonnet akoz pa’n annan letan pour ariv la kot nou ti devret pe arive.  Mr Speaker i annan en kantite keksoz ki nou kapab dir me mon krwar mon’n fer mon pwen. Mon remersye zot pour zot lentervansyon, mon tris ki sa Lasanble i annan laparans ki vote pour swa inanim, swa 22, 11 lo sak pwen ki pour vin devan sa Lasanble. I pa en bon fason pour fer li mon krwar, i pa en bon fason.

Ler Lonorab Leader of the House i dir, lo sa kote nou pa pour kapab siport sa mosyon, nou tou nou konnen Mr Speaker ki sa i oule dir.  Mon ti ava swete ki nou azir koman en vre Lasanble.  Nou tou nou’n ganny elekte dan en fason ou en lot, swa direkteman, swa proporsyonnelman pou reprezant en constituency ki se swa Les Mamelles dan mon ka, ki se swa en constituency nasyonal dan leka leader of the House. Nou tou nou’n ganny elekte.

 

MR SPEAKER

Onorab ou letan pe fini.

 

MR B.GEORGES

E mon demande Mr Speaker ki ler nou ariv vote,  sakenn parmi nou nou vot lo sa ki nou’n tande e sa ki nou krwar rather than lo baz en parti. Si non Mr Speaker tou sa koze ki mon’n koze apre midi, parol konmdir leader of the House pour anvole. Annou pyen li, remet li la devan e vot lo la.

 

MR SPEAKER

Mon ava pran en dernyen entervenan.  Onorab Vel, kimannyer ou – ek letan.

 

MS JENIFFER VEL

Mr Speaker mersi me selman bann pwen ki mon ti pou adrese in fini adrese.

 

MR MARC VOLCERE

Mr Speaker i kler loter mosyon pe demann nou pour amann nou konstitisyon. Lepep i bezwen note ki premye mosyon ki Lonorab i anmenn dan Lasanble i demann nou pou sanz nou konstitisyon. I paret mwan Mr Speaker ki ler lider lopozisyon ti pran laparol i ti’n bliye si mosyon pe demann nou pou sanz konstitisyon. Mr Speaker mon krwar nou tou nou ankor rapel ki pandan kanpanny pour eleksyon nou Lasanble ler ki Prezidan Michel ti pe demann  lepep pou donn li en mazorite pour Lasanble, Onorab ti dir ki Prezidan Michel i anvi sanz nou konstitisyon. Me ozordi ki nou vwar, zis en mwan apre eleksyon sa menm Onorab i demann nou pou amann nou konstitisyon.  Kestyon ki nou bezwen demann nou lekor se akoz Onorab i oule ranplas sa lofis par en lot komisyon. Ki kalite louvraz i oule sa komisyon i fer? Eski i krwar ki lofis komisyonner eleksyon ki’n  anpes li ganny elekte koman Prezidan?  Oubyen ki’n fer desann poursantaz lopozisyon dan dernyen eleksyon.

 

MR SPEAKER

Onorab..5 er pe al sonnen zot komans fatige e zot komans antre dan provokasyon..

 

MR VOLCERE

Mon pe revey lasal.

 

MR SPEAKER

Non plito akoz the present office i krwar i pli bon ki en komisyon. Ou pe sey antre par laport deryer parey Onorab Georges in fer taler. Annou ..

MR VOLCERE

Mr Speaker eski Lider Lopozisyon pe dir nou ki lofis komisyonner eleksyon pe endepandan. Kwa ki i apel endepandan? Enn ki anpandan dan lezer e napa kontak ek personn? Si apre ki sa komisyon elektoral endepandan ki i pe propoze i ganny kree lopozisyon i kontinnyen perdi eleksyon, ki Onorab pou dir nou.

 

MR SPEAKER

Onorab aret..

 

MR RAMKALAWAN

..Sorry Mr Speaker me la fason me lafason ki..

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab…non, non, Onorab ou’n fer ou lentervansyon personn pa’n disturb ou, annou respekte.

 

MR RAMKALAWAN
Mr Speaker be mwan mon pe riye, mon napa drwa riye?

 

MR SPEAKER

Ou pe riye ou pe fer en ta tapaz mon pa kapab tande.

 

MR RAMKALAWAN

Ou pa kapab tande sa bann kalite riye.

 

MR SPEAKER

Non, non silvouple. Onorab silvouple.  Yes Onorab Volcere.

 

MR VOLCERE

Si apre ki sa komisyon ki Onorab pe demande i ganny kree, i kontinnyen perdi eleksyon i pou dir sa enn pa bon ranplas li par en lot, Mr Speaker mon krwar nou kapab kree nenport ki kalite lofis ki nou oule, alafen dizour se lepep ki deside  lekel ki meyer pour zot.  Mr Speaker lofis kimisyonner eleksyon ti ganny met an plas an 1993 e sa lofis ki’n responsab pour tou bann eleksyon ki’n fer isi. i annan 6 staf permanan ki travay avek li, e sak eleksyon sa lofis i ganny asiste avek bann zofisye sorti dan sekter prive e Gouvernmantal.  E sa se pour zot  diriz eleksyon.  Mr Speaker eski Onorab pe demann nou pou sanz sa lofis, oubyen pou ranplas serten dimoun pou travay ladan.

A sak fwa ki en eleksyon in ganny fer tou Seselwa ki kalifye anba lalwa e ki’n anvi egzers zot drwa zot in kapab fer li san okenn problenm.  Sa 6 zofisye ki travay avek biro eleksyon pa kapab fer lopozisyon perdi  e ganny eleksyon.  Mr Speaker mon krwar ki Onorab Ramkalawan i devret tir son sapo avek komisyonner eleksyon, se anba sa menm lofis ki in vin lider lopozisyon.  Alors sa i prouve ki sa lofis in fer en bon travay.

Mr Speaker lofis komisyonner in fer sir ki lalis voter i ganny mete dan distrik tou le zanvye pour bann voter al verifye zot non.  Eski lonorab i konnen konbyen son voter ki al verifye zot non. Mr Speaker i osi annan en code of conduct ki komisyonner eleksyon i donn sak kandida pou gid zot lo lalwa eleksyon.  Dapre lenformasyon Mr Speaker, kandida lopozisyon pour Anse Etoile pa ti trouv li neseser pou  pran li, i ti pran zis lalis voter.  Sak eleksyon ki’n fer Sesel in annan bann obzervater ki’n vin asiste e a sak fwa zot in felisit komisyonner eleksyon.  Ankor ennfwa sa i monte ki konpetans sa bann zofisye i annan.

Dan dernyen eleksyon nou a rapel ki obzervater  eropeen pa ti vin Sesel akoz zot ti annan lezot priyorite.  Si zot ti napa konfyans dan lofis komisyonner mon krwar zot ti pou’n fer sa zefor pou vin asiste. Sa i montre nou ankor ennfwa Mr Speaker ki kalite konfyans bann lorganizasyon enternasyonal i annan dan lofis komisyonner. Mr Speaker tou sala i montre nou ki lofis komisyonner i vreman konpetan. Alors nou pa kapab tir sa ki bon pour nou met enn ki nou krwar i pou fer pli byen. Mon pa krwar ki nou devret al zwe dan nou konstitisyon kan keksoz pe mars byen.

Tou sa bann louvraz ki Onorab pe demann sa komisyon endepandan pou fer, i kapab ganny fer par sa lofis aktyel.  Mon ti a demann komisyonner eleksyon pou fer sir ki bann lalwa oubyen code of conduct i ganny met an anplikasyon e i ganny respekte par tou dimoun.

Alors Mr Speaker avek sa i kler ki Onorab pa’n avans ase pour nou kapab siport son mosyon.

 

MR SPEAKER

Lo lalis i reste ankor 2 entervenan, i kler nou pou napa swa me kontinny deba semenn prosenn. So sa motion will be stood over next week, e pour le moman se sa de non ki lo lalis e semenn prosen nou ava pran bann nouvo. So meeting adjourn ziska mardi prosen.

(ADJOURNMENT)