::
Home » Verbatim » Verbatim - Second Term 2014 » Tuesday 22nd July, 2014

Tuesday 22nd July, 2014

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 22nd July, 2014

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Deputy Speaker in the Chair

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, mon a dir bonzour tou bann Manm Onorab.  Bonzour  Minis ek ou delegasyon.  Tou bann staff e travayer ki avek nou e osi piblik ki pe ekout nou la bomaten.

Ozordi pou vin reponn kestyon bann Manm, nou annan Minis pour Lanvironnman ek Lenerzi, Profeser Rolph Payet e nou a bouz lo kestyon 96.  E mon envit Onorab Pierre pou prezant son kestyon.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou Manm koleg Onorab e bonzour tou bann ki alekout.

Mr Deputy, eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble, ki Gouvernman pe fer pou deal avek sa sityasyon flooding pandan letan lapli, ki severman afekte lafanmiy Esparon Ma Joie, dan distrik English River?  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mr Deputy, Manm Onorab Lasanble Nasyonal, manm piblik, bonzour.  Onorab David Pierre, mersi pou ou kestyon.

Mr Deputy Speaker, an 2013, Lotorite Transpor lo Later ti konstrir en rigol toudilon semen kot sa fanmiy i reste.  Sa dren i komans depi kot Madanm Aglae ziska dan bout semen vilaz e koul dan en dren dan semen Ma Joie e al devid dan larivyer.  I osi annan en grill ki’n ganny enstale atraver semen par lao lakaz lafanmiy Esparon, par SLTA, ki annan kapasite pou retir delo dan sa rezyon.  Solisyon se pou channel delo ki sorti par lao e delo ki deryer lakaz lafanmiy Esparon e fer li koul dan sa rigol ki’n ganny konstrir lo semen.  Pou fer sa, i pour nesesit konstriksyon en gril e rigol, vizavi lakaz lafanmiy Esparon e lo later lafanmiy Esparon, pou li konekte avek sa rigol obor semen, ki’n ganny konstrir par SLTA.

Vi ki sa problenm i lo en later prive e i pa afekte en kominote antye, normalman, i devwar sa propriyeter pou li fer leneseser.  Mon Minister i pare pour ed li fer son plan drenaz, me i pou bezwen fer rigol lo son prop fre e konekte li avek rigol piblik lo semen.  Pou sa, SLTA i pare pou donn zot permisyon pou fer li.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn siplemanter Onorab Pierre?

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, eski Minis i kapab enform sa Lasanble, dan konteks son larepons, eski SLTA in negosye, in koz avek lafanmiy, an relasyon avek sa sityasyon ki Minis in eksplike?  E eski Minis i okouran poudir sa solisyon ti enn ki lafanmiy ti’n negosye avek Lotorite Distrik, pandan letan Eleksyon, dan dernyen Eleksyon?  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Deputy.  Malerezman mon pa aware sa bann negosiasyon.  E parey ou’n fer sorti, i en negosiasyon ki ti ganny fer avek Minister Transpor.  So, mon pa aware okenn negosiasyon ki ti ganny fer avek Minister Transpor, nor aware okenn negosiasyon ki ti ganny fer pandan Eleksyon ou’n dir, non?  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT

Mersi Mr Deputy Speaker.  bonzour e bonzour tou dimoun ki alekout.

Mr Deputy Speaker, eski Minis i kapab dir nou si i okouran en gran negosiasyon ki ti ganny fer avek SLTA pou kapab allow sa kontrakter pou go beyond son scope of work, pou fer sa drenaz kot sa fanmiy, obor lakaz sa fanmiy.  E eski Minis osi i kapab donn nou en pti brief ki polisi son Minister, an vi bann konsern bann lakaz endividyel konsernan dren, konsernan drenaz?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Deputy Speaker.  Deputy Speaker, parey mon’n mansyonnen, kontra pa ti ganny fer avek mon Minister, so mon pa aware of okenn negosiasyon, okenn ekstansyon ki ti ganny diskite avek sa fanmiy.

Dezyenm pwen se nou ganny bokou request avek manm piblik pou ed zot rezourd bann problenm ki lo zot propriyete e nou travay avek zot.  I annan serten ka ki nou enzenyer ouswa enzenyer lezot Minister i zwenn ansanm pou nou fer design pou zot.  Me selman nou pa antreprann dan en fason normal, bann proze lo bann later prive, unless ki i annan en lefe ki pou benefisye en kominote pou son nivo rezyonnal.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy. Bonzour tou dimoun.  Mr Deputy, mon kestyon i swiv kestyon Leader Lopozisyon.  Eski Minis i kapab eklersi nou Lasanble, ki pozisyon son Minister, konsernan bann travay ki ganny fer dan distrik?  Si i ganny fer akoz Eleksyon, oubyen si i ganny fer akoz i annan en bezwen?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Tou bann travay ki ganny fer onivo distrik i ganny fer lo nivo en plan.  I annan 2 nivo travay ki ganny fer.  I annan ki lo mon Bidze Kapital mon Minister, ki ganny priyoritize tou le lannen.  I ganny negosye avek Minister Finans baze premyerman lo bann priyorite ki ganny idantifye lo nivo Nasyonal e lo nivo distrik akoz parey zot konnen, finansman i pa sifizan pou nou fer tou proze.  Apre osi, parey zot konnen, Minister Gouvernman Lokal i annan bann pti proze ki zot enplimante o nivo distrik e sa nou travay avek zot akoz sa i konsernan bann proze ou kapab dir, lo nivo kominoter e sa nou travay ek zot, an sa ki konsern drenaz pou kapab enplimant sa bann proze dan pli fason pli efikas posib.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonzour Minis.  Bonzour tou dimoun alekout.

Mr Deputy Speaker, eski Minis dan son larepons, eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble si bann ka dezas e flooding parey dan ka kot lafanmiy Esparon i tonm anba son Minister?  Si konmsi i annan keksoz pou fer avek son Minister Lanvironnman e bann dezas?  Mersi bokou.

MINSTER ROLPH PAYET

Mr Speaker, sa i vreman en kestyon zeneral.  Si sa bann ka i tonm anba mon Minister?  Tou bann ka dezas, kekfwa nou a ganny sans diskite ki sa en dezas.  Letan i afekte en particular fanmiy, nou pa pou apel li en dezas.  I en lenpakt lo sa fanmiy e la mon Minister i travay avek lezot Minister, i travay avek sa fanmiy, pou ede pou nou kapab, ou kapab dir, rezourd ou adres sa problenm akoz i annan diferan konponan ki kekfwa sa fanmiy limenm li endividyelman i pe fer fas avek.  Alor, i pa en kestyon mon kapab reponn straight forward. Nou, nou apel kondisyon en dezas se letan en kominote, en distrik ouswa pei antye, la nou pou apel li en dezas, si nou anvi servi terminolozi ki ganny aksepte dan nivo legal e osi kapab ganny aksepte dan term Disaster Management.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon 97.  Onorab Marc Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Deputy Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou koleg Manm.  Bouzour tou dimoun alekout.

Eski Minis responsab pour Lanvironnman i annan plan pou fer en letid, pou vwar lakoz linondasyon dan serten parti lo plato Grand Anse Praslin?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mr Deputy Speaker.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Plato Grand Anse Praslin, parey laplipar plato lo Mahe, Praslin ek La Digue i annan 2 karakteristik enportan.  En lanmar ki ganny kree natirelman akoz nivo later dan plato i pli ba ki sa dune disab ki ganny formen par aksyon laroul e aksyon depozisyon disab obor lanmer.  Ler i annan gro lapli, i normal ki i pran enpe letan pou delo desarze dan delo sale, atraver bann diferan lanbousir e kot Gouvernman in bezwen fer rigol.

Avek devlopman e semen ki napa drenaz, nou’n vwar ki lenstans linondasyon i agrave dan sa bann landrwa.  An Fevriye sa lannen, apre ki distrik Grand Anse Praslin ti ganny afekte par linondasyon dan serten landrwa, sirtou dan rezyon Anse Korbizo, Amitie e Anse Kerlan pandan gro lapli, en survey ti ganny fer pou vwar bann landrwa ki ti’n ganny afekte e determin lakoz pou sa bann linondasyon.  Rezilta sa survey i konfirmen ki dan serten bann landrwa, i annan bann depresyon dan plato e ki teren lo kote bor lanmer i pli o ki dan plato limenm.

En lot problenm ki ti ganny obzerve se ki dan serten landrwa, i mank rigol pou retir sa gran kantite delo lapli ki akimile atraver bann konstriksyon ki’n ganny fer e bann sirfas dir ki’n ganny met anplas.  Ti osi remarke ki serten pasaz delo e osi lanbousir ki egziste i demann refouye e agrandir, pou zot kapab desarz plis delo pandan letan gro lapli.

Apre sa lenvestigasyon preliminer, lot bout travay se ki ti pou swiv se ki bann dimoun spesyalize ti fer en letid pli aprofon, pou determinen ki bann striktir e ki bann lezot aksyon ki bezwen ganny fer parey kalkilasyon presiz, pou determinen ki kalite e kimannyer striktir pou ganny konstrir, pou retir plis delo pli vit dan plato Grand Anse Praslin.  Sa pe ganny fer par Drainage Task Force e ler zot in fini zot travay ki zot pe deza fer lo La Digue e les Mahe.

Sepandan, i bon fer resorti ki mon Minister in deza fer serten travay lo Praslin dan distrik Grand Anse e Baie Ste Anne, pou redwir risk linondasyon dan bann landrwa plato.  Par egzanp, nou’n retir gravye e later dan larivyer e pasaz delo, lanbousir Cote D’or, kot Ex-Tamatave Housing Estate Grande Anse, kot laferm Anse La Blague, La Pointe kot kominote fermye an konzwentman avek Lazans Lagrikiltir e Resours Natirel.

En lot proze pou redwir risk linondasyon pe al komanse dan distrik Grand Ande Praslin, dan sa channel kot Koko Rouz Housing Estate.  Sa proze pou an 2 faz e premye faz pe al komanse byento.  Tender in fini ouver e byento kontrakter pou komans travay.  Travay pou konpri retir gravye e sediman dan channel e lanbonusir e osi pou retir bann pyr dibwa ki’n pous dan sa channel e osi bann depri.  Sa proze pou kout Gouvernman apepre R225 mil.

Mon Minister pou osi antreprann netwayaz dan larivyer e lanmar dan distrik Baie Ste Anne e Grand Anse parey dan lezot distrik lo Mahe e La Digue an fonksyon nou bidze e sa pe ganny fer regilyerman e konpri plis ki en trantenn larivyer ek lanmar.  Mersi Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Siplemanter Onorab Volcere.  Request.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker mon ti a kontan demann Minis en lakoz ki ede pou fer bann landrwa inonde se lafason ki bann dren i ganny konstrir lo kote bor lanmer.  Parey Minis in dir ler laroul i monte i ranpli avek disab.  Mon ti a kontan demann Minis si son Minister pe revwar lafason ki bann dren i ganny konstrir pou anpes ki i annan sa akimilyasyon disab dan lagel sa bann dren.

Dezyenmman, eski son Minister pe travay konzwentman avek lazans fermye pou vwar – avek SCH pou vwar ki fason ki zot kapab travay ansanm pou ede, akoz ler i annan linondasyon definitvman bann fermye osi i ganny afekte.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy.  Bann diferan teknik ou kapab dir pou nou zer lanbousir in ganny seye partou lo Mahe, Praslin ek La Digue.  I annan ki date depi bann letan kolonyal e i annan bann nouvo teknik ki nou’n komans servi dan bann zour resan avek bann ezenyer.  Son difikilte se akoz nou annan en sistenm dinamik ant lanmer, la plage ek sa lanbousir, ki fer ki letan laroul i for i anvoy disab pou li blok sa lanbousir.  Letan sezon i sanze, disab i bouze, disab i akimil dan en serten kote sa lans ouswa sa labe ouswa lo lot kote letan lapli i tonm for sa lanbousir i met presyon deryer sa ban disab e la i ouver, i koul dan lanmer.  Danze pou kit sa totalman ouver mon krwar zot kapab imazinen.  Premye danze se lanmar i drain tou, savedir tou delo i ale e sa i annan en lenpak lo stabilite e resours delo dan plato e dan montanny sirman, savedir i afekte sistenm idrolozik e osi bann labitat dan mangrouv, dan bann diferan landrwa ki depi lo sa delo mangrouv.  Akoz parey zot konnen osi pwason osi i ponn dan mangrouv.  Alor si nou elimin tou bann zone marikazye – savedir ki annan en pti git salen ladan i pou afekte osi popilasyon pwason ki zot osi servi sa bann landrwa pou zot ponn e lezot lespes pou zot ponn.

Dezyenmman lenpak se delo sale pou antre anndan dan plato.  E sa i en danze definitivman pou lagrikiltir me osi pou fertilite later.  E nou’n komans vwar sa dan bann rezyon kot avek devlopman in ogmante ki nou’n vwar nou bezwen fouy pli fon, fer nivo pli – son profile pli etant ki nou vwar aprezan ki i annan en risk ki letan lanmer i monte ki i antre anndan.  E annou pa bliye ki avek sanzman klimatik, nou lanmer pe monte par detrwa milimet par lannen.  E sa i kapab paret pti gin lo nivo vertikal, me lo nivo orizontal i pou annan en gran lenpakt lo bann plato.

So, avek sa leksplikasyon Mr Speaker, mon ti a kontan dir ki nou’n sey tou diferan teknolozi.  I annan ki’n marse, i annan ki pa’n marse.  I annan ki bezwen high maintenance e parey ou’n vwar, nou ankor pe fer bann diferan eksperiman akoz i pa zis en teknolozi pou marse dan en particular landrwa akoz osi i depan lo kantite disab ki annan dan sa kantite landrwa, lo mouvman disab sorti en kote lans pou al lo lot kote e kantite lenerzi ki en laroul pe servi pou drop sa disab lo en lans.  So, sak lokasyon pou annan son teknolozi ki ganny servi.  Avek li i pou anmenn sa kou mentenans, avek li i pou anmenn sa kou ou kapab dir, evalyasyon pou vwar si i mars byen.  Mersi Mr Speaker.

Dezyenm kestyon.  Wi.  Nou travay etrwatman avek Lazans Fermye, sirtou fermye Anse Boileau, fermye Au Cap, fermye lezot – Grand Anse e sirtou fermye Praslin, nou travay vreman etrwatman avek zot pou asire ki nou bann sistenm drenaz, anmenmtan i pa koz linondasyon, me osi lo lot kote, i pa agrav kestyon sa linite lo nivo later plato.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Deputy.  Bonzour tou dimoun.

Mr Deputy, an vi ki i kontinnyelman annan linondasyon dan rezyon plato Grand Anse Praslin e lezot landrwa plato dan pei, enkli Pointe Larue.  Menm apre plizyer letid ki’n ganny antreprann pou etablir lakoz sa problenm e sa bann letid in fer rekomandasyon pou rezourd sa problenm.  Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble akoz sa problenm linondasyon i persiste ?  E si sa i akoz sa bann letid pa sezi konpleksite sa bann problenm, oubyen akoz zot bann rekomandasyon pa’n ganny enplimante?  Mersi.

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Mon krwar i annan detrwa rezon primer akoz sa i arive.

Premyerman se, parey mon’n deza reponn dan en kestyon Lasanble se dinamik.  Lakantite lakaz ki pe ganny konstrir, lakantite devlopman ki pe ganny konstrir.  Letan sa bann letid i ganny fer, i ganny baze kekfwa lo en prozeksyon 5an a 10an, alor i pa permet pou tou sa bann enzenyer konstrir bann gran, gran dren zis akoz i annan en kou ki asosye avek, zis pou fer en dren lo en baz devlopman 20an, 50an.  Me ki nou vwar dan serten distrik?  Serten devlopman pe al pli vit ki i ekspekte.

Dezyenmman, ki al avek sa problenm se letan devlopman i ganny fer, lenfrastriktir drenaz pa ganny fer.  Savedir la, mon pa pe koz zis drenaz ki Gouvernman i fer obor semen, me osi drenaz avek lakaz, akoz sa osi i zwe en gran rol pour ki delo i kapab ganny channel apropriyeman akoz ou kapab frer drenaz lo semen, si napa drenaz ek sa bann lakaz, tou pou akimil dan sa rezyon kot sa lakaz i ete, ouswa sa devlopman i ete.

Lot laspe ki nou bezwen antisipe se ki nou apel an term enzenyer, se en return period.  E tou design ki ganny fer, i ganny fer baze lo en return period, bann peryod ekstrenm.  Savedir, fer konmsi nou pe koz lo en ka lapli ki nou pe dir 200 milimet ki pou cause en flooding. En legzanp nou pe donnen.  Nou pe dir son peryod retourn se i kapab retourn tou le 10an ki nou ganny tel lapli sa kantite.  Me ki nou’n vwar avek sanzman klimatik se nou vwar sa bann retour, sa bann kantite lapli i pli souvan.  Son sityasyon i vin pli konpleks si prezan sa retour sa 200 milimet i ganny afekte par sa kantite letan ki sa delo i tonbe.  Par egzanp, dan ka Belombre ki mon ti eksplike.  Mon ti obzerve ki sa kantite lapli ki kekfwa in tonbe dan en zournen.  200 milimet dan en zournen, ozordi i pe tonm li dan 1erdtan ouswa 1erdtan edmi.  Ki arive avek sa sityasyon koumsa ?  Savedir ou drenaz zanmen, ou pa pou kapab konstrir en drenaz ki pou kapab pran sa kantite delo ki sipoze tonm dan en zournen, ki pe tonm prezan dan 1erdtan.  Ou drenaz pou gran.  I pou vast e kree lezot konplikasyon avek ou sistenm.

Mr Speaker, i annan ankor of course lezot rezon.  Se lezot rezon se nivo lenvestisman ki pe ganny fer, konpare avek nivo lenvestisman dan en devlopman lakaz ek sa i en dekalaz.  Savedir lakantite larzan ki nou bezwen, par egzanp pou adres problenm drenaz lo La Digue i dekale avek lakantite devlopman ki’n arive lo La Digue pandan sa dernyen 10an a 15an.  So, sa en trwazyenm rezon.  Se nou napa ase resours pour met anplas, ase drenaz avek sa kantite semen ek devlopman ki ganny fer, pou asire ki nou kapab, parey mon’n dir, pa elimin flooding akoz mon pou manti avek zot si mon pou dir zot bomaten, nou pou kapab elimin flooding akoz i annan en kantite fakter ki andeor kontrol imen e kontrol Gouvernman isi Sesel.  Me selman, ki nou kapab fer se minimiz lakantite letan ki delo i reste dan plato.  Esey retir li dan en letan pli minimum posib, ki nou kapab retourn dan sityasyon normal.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, mon ti a kontan demann Minis si an relasyon avek larepons ki in donnen an sa ki konsern bann aktivite imen, si son Minister in antreprann okenn aktivite an relasyon avek bann Land Use Plan, pou asire ki dan bann landrwa efektivman kot i annan flooding, son Minister in ganny sans donn en input lo kwa ki kapab ganny fer e lafason ki bann teren i bezwen ganny met akote, pou asire ki i annan landrwa pou konstrir bann dren, oubyen bann lezot lenfrastriktir ki neseser pou anpes flooding arive dan sa bann landrwa?  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mon pou dir wi.  I annan ase konsiltasyon sa travay ki ganny fer o nivo planifikasyon later pou nou kapab asire ki i annan lespas pou met bann lenfrastriktir esansyel.  Problenm se i reponn mon kestyon ki mon’n sey reponn oparavan, sorti kot Onorab Pointe Larue.  Se i annan lezot.  En kantite unknown ki pa permet nou pou nou kapab pran zis gran, gran teren later e dir sa i ganny rezerve pou drenaz akoz sa sityasyon i kapab agrave, i kapab pa agrave.  So, i en desizyon ase konpleks ki nou bezwen fer e parey mon’n dir, i baze lo en konsept ki apel return period.  I baze lo bann forecast ki ganny fer lo ki bann levennman i kapab arive.  E sa i ganny baze lo la.

Si ou al lo tro ekstrenm, i kout tro bokou e si ou pli konservativ, i kout sosyete bokou akoz sa lenpakt sa dezas i pli agrave.  So, ou bezwen vwar, avek teknolozi ki ou annan, avek konesans ki ou annan, ki pli bon desizyon pou kapab balans ant tou bann lenfrastriktir ki bezwen avek devlopman, avek bann bezwen kominoter e sosyal.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Deputy.  Bonzour tou dimoun.  Mr Deputy, lapli i en fenomenn natirel e an rezilta sa, linondasyon i arive dan bann plato.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki son Minister pe fer, an partenarya avek lezot Lazans, pou osi fors dimoun met dalo avek zot lakaz, pour ki lenpakt sa fenomenn natirel i vin en responsabilite partaze ant Gouvernman e zabitan zot menm?  Mersi.

 

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy.  Sa in ganny fer atraver Planning Authority.  Me selman mon admet, i annan en serten defayans lo nivo enforcement e Planning Authority in ranforsi son kapasite pou li kapab vin pli vizilan e fer plis enforcement lo teren.  I en kondisyon tou plan pou annan drenaz apropriye.  I en keksoz ki mon Minister i focus lo la en kantite.  Me selman mon admet, i annan defi dan son lenplimantasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Esther.

 

HON NATASHA ESTHER

Mersi Mr Deputy Speaker.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister pe priyoritiz travay ki pou ganny fer lo bann landrwa pli afekte, parey dernyen linondasyon Marie-Jeanne Estate, pou ede adres sityasyon e minimiz lenpakt?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mr Deputy Speaker wi.  Gouvernman pe priyoritiz, mon Minister pe priyoritiz travay dan sa bann landrwa.  E mon’n menm ganny konplent avek lezot distrik ki nou pa pe donn zot latansyon, ouswa donn zot ase finansman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, an vi repons Minis pou plizyer kestyon ki’n ganny demande e an vi lenkonvenyans ki sa bann linondasyon i koze pour manm piblik.  Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble si zot annan okenn lide pou revi lafason ki zot met resours pou rezourd sa problenm, pour ki alavenir, Gouvernman i vwar li koman en priyorite pou donn maximum resours pou rezourd problenm pou evit maximum lenkonvenyans ki sa i kapab koz bann manm piblik?  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Deputy Speaker.  mon anvi ankor dir poudir i en priyorite pou Gouvernman Sesel pou adres problenm linondasyon e problenm dezas o nivo Nasyonal.  I annan bokou ki pe ganny fer e i reste ankor bokou pou fer.  E parey mon’n mansyonnen avan, nou ganny limite par nou resours ki a nou dispozisyon e mon krwar i annan bokou demars ki pe ganny fer par Gouvernman pou kapab, nou ganny akse avek finansman eksteryer, me osi annan pli bon planifikasyon e pli bon lenplimantasyon, pou nou kapab redwir sa risk.  Mon anvi dir ankor ki i top priyorite Gouvernman Sesel pou li adres sityasyon linondasyon e dezas o nivo Nasyonal e osi o nivo kominoter.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon 98.  Onorab Marc Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Deputy Speaker.  Deputy Speaker, mon ti a kontan demann Minis responsab pour Lanvironnman si son Minister i annan plan pou fer en letid oubyen survey pou idantifye bann risk lateras grennen dan Sesel?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Deputy.  Mersi Onorab pou kestyon.  An 2008, swivan en donasyon resevwar sorti kot Progranm Nasyon Ini pour Devlopman e avek led bann expert enternasyonal dan Meteolozi e Zeolozi, en National Risk Profile ti ganny prodwir.  Dan sa rapor, ti annan en bann lenformasyon swivan: risk e probabilite, model similasyon pour tsunami e siklonn, linondasyon, lateras grennen, dife lafore, gro lapli, gro divan e sanzman klimatik.  Dan sa rapor ti osi annan bann map kot bann landrwa a risk e fason pou evakye ti’n ganny demarke dan levantyalite ki i annan en tsunami, siklonn ou linondasyon, ouswa bouzman teren pour tou le 25 distrik ki ti annan a sa moman.  Sa rapor e tou lezot lenformasyon ki ti vin avek ti ganny met a dispozisyon Departman Devlopman Kominoter pou sirkile avek bann DA ek bann MNA o nivo distrik.

An Mars sa lannen, atraver DRDM, Sesel ti ganny en donasyon 30 mil liv sterlen sorti kot SADC, anba sa progranm Regional Vulnarability Assessment and Analysis, pou revwar e remet azour son National Risk Profile.  Pour prezan enkli bann risk biolozik e teknolozik, ki pa ti’n ganny kouver dan sa premye dokiman.

Lot keksoz nouvo se ki sa dokiman pou osi enkli demarkasyon bann landrwa ki tre riske, pou kapab siport plan zesyon later ki MLUH i annan.  Sa revizyon i devret fini par trwazyenm kar lannen prosenn, savedir lafen – trwazyenm kar 2015.  Sa nouvo plan i pou ede redwir bann glisman teren, par asire ki bann mezir mitigasyon e design i ganny pran o moman preparasyon e planifikasyon e avan ki devloman lakaz e lenfrastriktir i ganny fer.

En lot proze ki pe ganny fer se en survey zeolozik ki pe ganny sponsor par Labank Mondyal, atraver en don 200 mil Dolar.  Sa proze pou komanse an Septanm sa lannen e i pou ale pou 18 mwan.  Sa survey pou kouver sa 3 zil prensipal, savedir Mahe, Praslin e La Digue.  Atraver sa survey, bann map e a ot rezolisyon pou ganny prodwir, ki pou demontre bann landrwa ki annan sa bann risk e danze.  Diferans ant sa 2 proze se ki sa enn i viz ver sak distrik e lot i konsantre lo sak zil.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn siplemanter Onorab Volcere?

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Deputy Speaker.  Mr Deputy, mon ti a kontan demann Minis, an vi lenpakt ek lenkonvenyans ki annan ler i annan en lateras grennen e sirtou ler semen i bloke, ki nouvo lapros ki son Minister pe pran pou fer bann travay prevantif par faz, pou redwir risk lateras grennen, petet dan sa ka Mr Deputy Speaker, i annan bann pye dibwa ki pouse lo lateras ki i en risk pou sa lateras kapab grennen pli vitman.

E dezyenmman, i annan bann lezot laspe, par egzanp kot i annan lateras ki souvandfwa i annan en vale kot ler lateras i grennen, i afekte bann sours delo.  Ki bann mezir prevantiv an relasyon avek sa ki zot pe fer, pour ki delo pa ganny afekte, bann sours delo bwar pa ganny afekte ler en tel ka i arive?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Sa ankor i ganny fer atraver Lotorite Planning, ki letan bann dimoun i soumet zot plan, serten gidans e serten fason fer i ganny met avek bann dimoun ki pe bezwen fer zot lakaz e ki bezwen zwe avek teren.

Mon Minister i toultan ankouraz bann dimoun pou pa kas lateras me pou fer bann konstriksyon pli ou kapab dir soft lo teren.  Savedir, zot design zot lakaz an senpati avek sa teren ki zot pe al konstrir lo la.  I pa toultan fasil.  Nou ganny bokou lopozisyon.  Nou ganny bokou appeal ki vin devan nou, ki vin atraver bann diferan lezot Minister pou les sa dimoun fer son lakaz akoz kekfwa i annan en kou enpe eleve pou fer sa design ki pli sa, me selman parey zot konnen, en kou ki ou’n sove ozordi i kout ou pli ser dan lefitir.

Nou vwar osi bokou konsiderasyon ki ganny fer kot bann vwazen osi i ganny met a risk, kot en dimoun letan ou’n ariv lo teren, in fini kas later ki prezan i tonm anba lakaz sa lot dimoun.  I pa posib pou nou sirvey tou sa bann ka akoz letan en dimoun in fini kas lateras, in fini kas lateras e la prezan nou bezwen kontinnyen met presyon lo li, fer enforcement pou li kapab konstrir en miray pou kapab tenir sa lateras.

So, i annan bokou fakter ki ganny fer ki kree risk lateras dan Sesel, parfwa i par nou prop fot olye bann rezon natirel.  I annan sirkonstans osi parey ou’n koze lo la kot bann pye dibwa ki par lao bann lateras e sa parey ou konen, i responsabilite sa propriyeter pou maintain sa bann diferan pye dibwa ki pouse lo lateras.  I annan diferan metod e diferan teknolozi ki’n ganny propoze pour kapab stabiliz lateras isi Sesel e mon pare pou prezant o zot nivo e nivo distrik, bann diferan teknik ki kapab ede me sa i ganny fer atraver travay ki mon Minister i fer dan son travay toulezour avek Minister Devlopman Later, pou asire ki bann dimoun i kapab annan bann solisyon abordab pou stabiliz teren.

Lo kestyon sours delo, wi.  I en kestyon vreman enportan.  Se pour sela ki mon Minister i met bokou lanfaz lo proteksyon nou, ki nou apel bann water catchment areas e nou limit devlopman a en serten oter dan nou bann zil.  Sa pou asire ki lenpakt i minimize.  Lenpakt sendiman i minimize lo nou sours delo e parey zot konnen, annandeler letan gro lapli i tonbe, nou delo i vin rouz, kantmenm in pas dan sistenm tretman, akoz i pa permet, nou sistenm tretman pa permet nou pou nou tir tou sa sediman dan sa delo.

So wi.  I enportan mon krwar ki nou fer tou zefor pou nou kapab redwir risk sediman ki kapab kontamin nou delo potab.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Esther.

 

 

HON NATASHA ESTHER

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy, eski an vi sa dernyen gran deboulir later dan semen Valee de Mai ki ti blok main road ant Baie Ste Anne/Grand Anse, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si sa rezyon pe ganny konsidere koman en proze priyorite pou stabiliz bann lezot lateras, pou ede annan en blokman semen ankor?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker.  Wi.  I ganny konsidere koman en priyorite.  Nou ankor pe get bann diferan opsyon pou adres sa problenm.  Ozordi mon pa dan en pozisyon pou koz spesifikman lo semen Valee de Mai.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonzour tou dimoun.

Mr Deputy, an vi Minis in koz en pti pe lo bann konstrent bidzeter e pou asir en bon sistenm mitigasyon, eski Minister pe mazin antre dan en sistenm, an partenarya avek Sekter Prive par egzanp, kot bann endividi ki pare pou zot koup bann lateras, zot fer sa a zot own cost.  An retour, par egzanp bann dimoun dan konstriksyon zot ganny sa later pou zot servi pour zot konstriksyon me kot zot pe ed Gouvernman pou adres enpe sa bann problenm lateras grennen, in the meantime ki nou pe esper sa letid ki Minis in koz lo la terminen, pour nou ganny fon pour nou kapab fer en bon sistenm mitigasyon total pour bann lateras danzere dan pei?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy.  Mon remersye Onorab pou son rekomandasyon me selman mon kapab zis panse lo ki risk nou pe pran letan nou met bann kontakter ek bann gro masin lo site pou koup bann lateras.  Parfwa, bokou bann enzenyer pou dir ou les li parey i ete, ziska ler nou’n kapab fer evalyasyon.  E sa nou ti annan ka par egzanp dan distrik Au Cap ki nou ti bezwen eksplik sa bann dimoun kot zot lateras in degrennen se pou please, nou pa rekomande ki nou tous sa lateras ziska ler serten nivo stabilizasyon in arive.

So, mon pa pou kapab dir ou akoz sak sit i spesifik.  Sak ka i spesifik alor i pa fasil pou zis ale, zis fit bann lateras akoz nou krwar i annan en risk ki i pou dekole.  Mon krwar i en travay ki pli delika ki sa e pli entans.  E osi letan ou kas en lateras, ou kapab dekouver lezot problenm ki kapab agrav sityasyon.  E mon krwar i pa pou en fason pli efikas pou nou servi nou resours ki nou annan a nou dispozisyon ozordi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Zisteman, baze lo repons Minis, eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble ki polisi son Minister vizavi sansibilizasyon manm piblik lo lenportans pou zot pa zis koup lateras dan nenport ki fason e vizavi lasistans teknik e finansyel ki zot donn bann fanmiy ki kot zot i annan bann gran risk lateras grennen me ki zot napa mwayen pou deal ek en tel sityasyon, oubyen en tel problenm?  Mersi Mr Deputy.

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Mon Minister ek Minister Later i ganny bokou demann avek manm piblik pou donn zot advice e osi sipor pou zot kapab adres bann problenm risk.  I annan bokou sa bann demann e while i fasil pou nou donn advice, i annan serten ka ki nou fer sa design nou menm akoz kekfwa i pou koute pou al rod enzenyer pou fer sa design.  I pa fasil pou nou kapab antreprann sa bann proze lo nivo finansyer.  E parey mon’n eksplike avan, nou finans i limite.  I pa fasil vreman pou nou kapab antreprann sipor finansyer.  Me selman nou donn free advice e dan serten ka nou donn free design osi pou sa bann dimoun prezan kapab fer en debrouy pou zot adres bann problenm lateras grennen ki zot annan kot zot.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Bristol.

 

HON ALDERIC BRISTOL

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, i fer 6an deza depi sa rapor 2008.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble kwa ki an pratik in ganny enplimante baze lo sa rapor 2008?  Mersi bokou.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mr Speaker, mon apresye kestyon ki pe ganny demande me selman mon kestyon orizinal pa ti demann lo sa kestyon, so mon pa’n prepar mwan pou mwan reponn sa kestyon spesifik lo lenplimantasyon sa plan.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Jacqueline.

 

HON SULTANE JACQUELINE

Mersi Mr Deputy Speaker.  Eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble si son Minister i annan plan pou rod led avek lezot pei, sirtou bann ki Sesel i annan bon relasyon avek, pou pli byen amenaz lateras e pa andomaz nou lanvironnman?  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Parey mon’n fer sorti dan mon larepons, mon Minister i aktivman pe travay avek diferan pei atraver Minister Zafer Etranzer pou ganny finansman pou nou adres sityasyon lateras dan Sesel.  I pa en legzersis fasil akoz parey ou konnen, mon pa kapab, mon bann staff e mwan e menm Minister Zafer Etranzer pa kapab debark devan laport en Gouvernman e zis demann larzan.  Proze i bezwen ganny devlope, proze i bezwen ganny negosye e zot osi zot annan serten kondisyon zot met ek sa bann proze.  Alor, dan mon Minister nou annan bann zofisye proze ki devlop sa bann proze.  Lo nivo Zafer Etranzer osi i annan bann zofisye proze osi ki devlop sa bann proze.  E la bann proze i ganny prezante avek sa bann diferan Gouvernman, avek sa bann diferan fon, pou deblok larzan.  I annan proze ki debloke dan 1an, i anan proze ki ganny debloke dan 2 a 3an.  Sa prosedir soumet proze i pa en semenn, i pa 2 semenn.  I pran bokou letan, i pran bokou zefor, i pran bokou negosiasyon ki nou kapab deblok finansman sa bann proze.  E parey mon’n fer sorti dan mon repons kestyon, nou annan 30 mil Liv Sterlen ki sorti kot SADC.  Nou annan 200 mil Dolar ki sorti Labank Mondyal.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Barbe.  RequestMicro.

 

HON NICHOLE BARBE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki baz priyorite ki son Minister ek lezot Lazans i servi pou deal avek sa sityasyon risk lateras grennen?  Mersi Mr Deputy.

 

 

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mr Speaker, i annan en diferan kriter ki ganny servi pou nou priyoritiz bann rezyon risk e dezas.  Premyerman, i sa letid ki bezwen ganny fer.  Sanmenm sa mon’n reponn kestyon propozisyon ki nou pase ek bann kontrakter ki nou fit bann teren.  I annan landrwa ki pli an riske ki lezot.  I annan assessment zeolozik.  I annan assessment nivo devlopman dan sa landrwa.  I annan assessment idrolozik akoz glisman teren i osi en fonksyon kantite delo ki pe desann lo sa teren.  I annan assessment vezetasyon akoz vezetasyon osi i zwe en rol pou li redwir glisman lateras.

So, i annan tousala ki ganny met ansanm e la en sistenm GIS i ganny devlope e la i fer nou ganny bann zone ki a pli ot risk.  Se pour sela annandeler, i vreman difisil letan nou pe donn advice pou dir avek en dimoun ki sa rezyon i plis mwens risk ki en lot.  I vreman difisil parler pour mwan koz avek koleg MNA, pou dir nou pe konsantre dan tel, tel landrwa akoz sa rezyon i pli o risk.  Se sa atraver bann diferan letid ki ganny fer.  E letan nou fini sa bann letid, prezan i vin en kestyon parey nou’n dir, finansyer ki bezwen ganny sekirize pou nou kapab enplimant okenn progranm mitigasyon pou redwir sa risk.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon 99, Onorab Meggy Marie.

 

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Bonzour tou Manm Onorab e bonzour tou dimoun ki alekout.

Mr Deputy Speaker, eski Minis responsab pour Lanvironnman i kapab dir avek sa Lasanble ki pe arive avek sa proze pou adres degradasyon lakot ki pe afekte bann fanmiy, bann zatiban ki reste depi kot Care Free Guest House ziska kot Playground? Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Onorab.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Pou reponn sa kestyon Mr Speaker, les mwan an premye enstan, fer resorti parey in ganny dir dan lepase ki sa morso lakot in ganny etidye par bann eksper Zaponnen ki ti pe antreprann letid lerozyon e linondasyon dan bann landrwa priyorite lo Mahe, Praslin ek La Digue.

Pou sa lakot Anse Aux Pins, letid in montre ki lerozyon i kontinnyel me selman sa later ki pe ganny retire i senpleman pe akimil dan sa lagon ki’n ganny kree atraver konblaz Ile Soleil.  Alor, konpare avek lezot landrwa kot lerozyon pe afekte par bann morso lakot, i pa osi grav e alors, i pa ganny konsidere koman priyorite pou proze pilot Zaponnen.

Dezyenmman, parey in klerman ganny fer resorti dan lepase, polisi Gouvernman pou proteksyon lakot i permet selman lenvestisman larzan piblik dan proteksyon later leta, ou later ki deservi piblik an zeneral.  Bann later lakot propriyete e prive i reste responsabilite sa propriyeter prive pou protez son morso later pou son benefis personnel.  Anse Aux Pins, sa rezyon ant Care Free Guest House avan Playground i konpri 19 morso later.  17 parmi i prive e selman 2 ki later Leta.  Sa 2 ki kot Playground.

Aprezan, les mwan donn zot en sizesyon lo ki mon Minister pe fer pou adres sa sityasyon lerozyon dan sa landrwa.  Zofisye mon Minister in deza rankontre avek serten bann propriyeter dan sa rezyon e i kler ki bann propriyeter i enterese fer serten reklanmasyon lo sa morso later, pou konplimant avek mezir proteksyon, pou zot kapab devlop zot later dan lefitir.  Alors, mon Minister pou diskit avek Minister Later ek Labita, pou definir en GIS reclamation line, parey in ganny devlope, par egzanp dan distrik Cascade.  Sa GIS line i ava demarke kote Gouvernman pou kapab permet serten reklanmasyon ek stabilizasyon lakot.  Legzersis pou osi determinen si pou annan ase later pou sa propriyeter kapab devlop sa later, an prenan kont bann restriksyon setback ki annan avek semen ek sa pti bout later.

Lo kote distrik, mon pou ankor enplor distrik, akoz mon’n deza reponn sa kestyon avan, pou konsider form en group kominoter ofisyel parey en CBO, ki kapab permet zot akse avek bann finansman rezyonnal e enternasyonal ki kapab asiste dan sa bann proze proteksyon lakot.  E la mon ava zis fer sorti en parantez poudir ozordi nou annan larzan ki Gouvernman li i pa kapab akse me ki distrik li i kapab akse pour li kapab antreprann proze lo nivo distrik.  Sa larzan in ganny negosye par Gouvernman e in ganny mete a dispozisyon bann Lorganizasyon Kominote.  So, nou annan larzan osi ki kapab ganny akse par bann lorganizasyon kominote me pa par Gouvernman me ki nou Gouvernman in negosye, in anmenn dan sa pei.  Anse Boileau e Anse Royale i 2 distrik ki’n deza benefisye avek bann tel finansman, kot proteksyon lakot in ganny fer.  Anse Kerlan osi bann zabitan in form en group e pe sours bann fon pou esey devlop proteksyon lakot.  Enn fwa ki lentere pou form en group i evidan atraver distrik Anse Aux Pins, mon Minister a kapab asiste pou idantifye bann sours finansman dan larezyon ou enternasyonal ki kapab asiste bann demann pou proteksyon.  Mersi Mr Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon siplemanter, Onorab Meggy Marie.

 

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Speaker.  An vi ki Minis i dir i annan later ki prive.  Eski i annan okenn posibilite kot si sa dimoun prive i anvi pran en loan pou li kapab aranz sa degradasyon ki pe afekte li e Gouvernman sibvansyonn zot pou zot kapab fer li vi ki petet kou lavi i ser epi area i gran si nou pa pe form sa NGO. E si nou form sa NGO, nou kapab fer li pou dimoun prive osi tou, ler nou fer sa proze?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Lo kestyon loan, mon krwar sa i available atraver bann labank.

Lo kestyon sibvansyon, sa i pa en kestyon ki’n ganny mete avek Gouvernman, so mon pa kapab pronons lo la e i en keksoz kekfwa ki Gouvernman i kapab konsidere.  Selman mon pa kapab pronons lo la akoz kestyon sibvansyon i en kestyon Minister Finans.

Trwazyenmman, eski bann NGO i kapab osi lo Sekter Prive?  Mon krwar si zistifye e si sa lorganizasyon i vwar ki sa i pou benefis piblik, mon pa vwar okenn rezon akoz i pa pou kapab benefisye bann dimoun Sekter Prive osi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Murielle Marie.

 

HON MURIELLE MARIE

Mersi Mr Deputy e bonzour a tous.

Mr Deputy, baze lo repons Minis, an vi ki letid in montre ki lerozyon i kontinnyel, ki son Minister pe mazin konsidere dan limedyat pou protez sa landrwa e osi si sa letid in donn lendikasyon rezon mazer kwa ki’n koz sa lenpakt lerozyon dan sa zanmerant?

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker.  I annan diferan fakter ki pe koz lerozyon dan rezyon Anse Aux Pins/Au Cap.  Enn bann fakter se parey zot konnen, nou ti sibir sa problenm koray an 1998, kot koray ti ganny blansisman.  E sa ki’n fer ki laroul i tap pli for lo lakot so, in ogmant lenerzi ki laroul pe sa – e sa mon kapab partaz avek zot en papye, en letid ki mwan menm mwan personnelman mon ti fer, ki ti egzamin sa fenomenn e ki lenpakt i pou annan lo lakot sa rezyon.

Dezyenm konsern se parey zot konnen i annan bokou bann lenpakt ki sorti lo nivo later limenm li.  Par egzanp nou afekte vezetasyon.  Nou konstrir tro obor avek lanmer.  Ti annan bokou osi retir disab ki ti ganny servi dan konstriksyon e sa ti cause destabilizasyon osi bann lans dan sa rezyon.  I annan osi bann devlopman ki’n ganny fer, par egzanp menm reklamasyon Ile Soleil osi i annan en rol pou li zwe dan sa stabilite nou lakot.  I annan bann groin, bann sea wall ki’n ganny fer san pran konsiderasyon antye sa lakot.  Tousala i zwe bann rol pou kapab agrav lerozyon lo sa kote lakot.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, mon ti a kontan demann Minis, si an relasyon avek devlopman Ile Soleil, parey in mansyonnen, si bann lezot aktivite konstriksyon ki pou annan an relasyon avek Ile Soleil pou osi annan en lenpakt, oubyen si son Minister in osi factor in ki sa bann konstriksyon i kapab annan en lenpakt lo sa lakot e ki sa petet i kapab exacerbate, oubyen agrav sa sityasyon lerozyon lo sa lakot ki pe arive ozordi?  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon pou les pase sa kestyon vi ki Ile Soleil i opposite Carefree Guest HouseProceed Minister.

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Parey mon’n mansyonnen avan, Ile Soleil, sa lagon i annan en rol pou zwe avek stabilite lakot.  Okenn keksoz ki nou fer avek lakot, i annan en rol pou zwe.  Sa mon pa pou prezant okenn lekskiz lo la.  Sa ki nou kapab fer se nou bezwen met anplas bann plasman mitigasyon e mon krwar travay ki pe ganny fer avek bann Zaponnen, avek letid ki nou’n fer, i annan serten plan pou nou fer serten progranm mitigasyon sirtou lo sa lakot.  E nou bezwen pran son lakot antye, all the way from Carefree, all the way to Pointe Aux Sel.  Sa i en proze entegre ki bezwen ganny fer pou nou kapab restabiliz sa lakot ki kapab revwar son labote ki i ti annan avan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, dan domenn lanvironnman, an relasyon ek bann distrik, eski Minister Lanvironnman i annan en polisi kler vizavi zestyon e menazman sa finansman ki Minis in koz lo la pou bann distrik?  E eski sa larzan i la pou finans bann proze gouvernmantal selman dan sa bann distrik, oubyen i kapab ganny servi pou adres bann problenm kot bann lakour prive osi?  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Kekfwa mon ava donn en pti leksplikasyon lo sa fon spesyal.  Sa fon spesyal ki apel the Small Grants Fund of the Global Environment Facility i en fon ki’n pran nou at least 6an pou nou negosye avek Global Environment Facility. Sa fon, letan ti ganny premyerman aprouve par Sesel, nou Sesel nou nou ti annan nou en alokasyon dan nou fon GEF ki mon fek anonse 3 semenn pase, apepre 7 milyon Dolar.  E ladan nou ti pran pou bann proze Nasyonal.  Bio-diversite, delo.  Parey zot in vwar, bann proze lenerzi.  Nou ti pran 500 mil Dolar ladan, nou ti dir avek GEF pou match sa kantite.  E la GEF, sa Small Grants Fund ti met apepre en milyon.  Mon napa sif ekzakt avek mwan, ki ti fer nou en total basket 1.5 milyon Dolar.  E ozordi mon krwar i rezte nou apepre 400 mil ouswa 300 mil Dolar dan sa fon.  E sa fon in ganny access par bokou bann NGO’S dan Sesel e bokou bann CBO’s dan Sesel.  Pa pou aranz ou lakaz, pa pou sanz ou laport, pa pou fer drenaz kot nou me pou annan bann proze kominoter.  Par egzanp, nou annan kominoter NGO lapes Belombre ki’n ganny finanse atraver sa.  I annan bann proze ledikasyon parey Wildlife Club ki ganny finanse avek sa.  I annan bann proze kominoter Anse Boileau, proteksyon lakot ki’n ganny finanse atraver sa.  I annan bann proze water harvesting ki NGO ti fer pare pou donn tenk, bann keksoz koumsa.  So, i bann proze ki tous direkteman bann kominoter atraver bann proze lanvironnman.

I annan bann trails dan bann distrik ki’n ganny fer atraver sa.  Pou ankouraz touris pou al vizite, pou upgrade sa bann trails.  So, i annan diferan konponan from kiltirel.  Me selman nou bezwen annan son koneksyon lanvironnman avek.  I annan solar water heater ki’n ganny mete lo bann lakaz vye dimoun pou redwir zot presyon pey kouran.  So, i annan en lenpakt endividyel me selman i pa dirize ver en lakaz endividyel.  I dirize ver en kominoter, ver en group vilnerab, ver en proze kominoter.

Avek zot permisyon, mon kapab envite ki nou annan, pa en Sesyon Spesyal Lasanble, me avek en meeting avek zot e avek distrik pou eksplik ankor sa proze, ki zot vreman kapab akse e zot kapab kree bann lenstitisyon non-gouvernmantal ouswa travay avek bann lenstitisyon non-gouvernmantal, akoz la mon pe al re-ranpli, re-negosye pou re-ranpli sa portfolio. Kekfwa ek ankr 1.5 milyon Dolar ankor.  1.5 milyon Dolar i vin R15 milyon a R16 milyon, ki kapab permet nou pou adres bann pti proze o nivo distrik.

Enn bann defi nou’n gannyen, se bann distrik napa kapasite pou ekrir proze akoz ou bezwen ekrir en pti proze pou kapab fer li.  E nou’n donn training ki nou’n fer lo Praslin.  Mon krwar nou’n fer 2 workshop lo Praslin ek La Digue.  Nou pe al kontinnyen lo Mahe pou nou kapab antrenn nou bann dimoun lo nivo kominoter pou kapab ekrir e defann zot proze e prezant bann proze ki valab.

So, Mr Deputy Speaker, permet mwan pou kekfwa ouver loportinite pou bann MNA ek bann distrik kontakte mon Minister e nou kapab organize pou annan en prezantasyon lo sa size, ki zot kapab konpran pli byen kimannyer sa fon i marse.  Mersi  Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, eski Minis i kapab dir nou si dan sa letid ki’n ganny fer lo sa lakot, si i annan okenn lendikasyon ki si lerozyon i persiste i pou andomaz semen piblik e si wi, ki Gouvernman pe fer?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Sa moman la, i napa okenn lendikasyon ki sa lerozyon pou andomaz semen piblik akoz laroul pa antre direk parey ti antre avan Ile Soleil ti ganny konble.  Selman ki zot pou vwar arive avek konstriksyon sa drenaz kot Carefree. Pou annan serten travay pou stabiliz sa bout kote la akoz sa bout kote la parey zot konnen i napa preski ditou later.  I konekte avek lanmer.  Dan sa pti kontour la ki ou desann letan ou kit Simon’s ButcherySo, la pou annan serten travay ki pou ganny fer pou stabiliz sa kote semen.  Me lot kote, nou kontinnyelman, i annan ankor ase zistans avek semen ki permet serten travay pou ganny fer avan i annan okenn lenpakt lo semen limenm.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, an vi ki dan son repons, Minis in dir ki sa morso an kestyon pa pe ganny konsidere koman en priyorite.  Eski Minis i kapab dir avek nou Lasanble si in ganny met a latansyon son Minister, lenpakt ki pe annan lo lapas ki pe ganny servi par peser ki pe ganny afekte, ki an rezilta sa, par egzanp la dan letan vannswet, ki pe koz domaz avek masin bato kot sa bann akimilasyon, pe koz domaz avek masin bato peser e ki son Minister pe fer, konzwentman avek SFA pou adres sa sityasyon?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mon Minister pa aware of sa problenm.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, Minis in anonse ki i annan larzan pou bann regroupman dan bann kominote pou kapab fer fas avek bann proze lakot.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble vreman, ki lasistans ki son Minister i donnen pou empower sa bann kominote pou kapab regroupe e ganny akse avek sa bann finansman?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mr Deputy Speaker, mon krwar mon’n reponn sa kestyon.  Nou pe fer workshop lo Mahe, Praslin ek La Digue pou ekip nou bann dimoun pou kapab ekrir sa bann proze.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon Nimero 100.  Mon’n ganny notifye ki Onorab Dugasse i absan pou rezon lasante e son kestyon pou ganny demande par Onorab Bresson.  Procceed.

 

HON GALEN BRESSON

Mersi Mr Deputy.  Bonzour tou dimoun.  Kestyon Onorab Dugasse.  Eski Minis ki responsab pour Lenerzi i kapab enform nou Lasanble ki PUC pe anvizaze fer pou rezourd sa problenm koupir kouran frekan dan rezyon Anse Etoile?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Deputy.  Mersi bokou Onorab.

Ziska 4 semenn pase, PUC ti selman kapab supply kouran North East Mahe, savedri sorti Pointe Conan, Anse Etoile, Maldive, Sorento, North East Point, Machabee e Glacis atraver en sel lalinny elektrisite ki ti sorti kot Huteau Lane e pas atraver Union Vale.  Malerezman sa lalinny ti’n vin overloaded e ti napa posibilite pou transfer kouran atraver lezot lalinny dan sa bann landrwa.  Alor, sak fwa ti annan en problenm lo lalinny, laplipar landrwa dan Nor Mahe ti ganny afekte.  Bann rezon prensipal akoz kouran ti koupe se bann keksoz dan ler en bann problenm teknik ki arive avek lekipman elektrik e sa mon ti anvi fer zot, mon’n anmenn en statistic ozordi pou zot kapab vwar, se depi sa dernyen 6 mwan, Zanvye ziska Zen 2015, nou’n annan nou 5 problenm teknik lo nou lalinny.  Savedir, en lalinny ki kree en fault, en fuse, en problenm ek transformer. Bann problenm teknik ki arive avek sa lalinny.

Dezyenmman, nou annan bann aksidan.  Parey zot konnen, loto i bit avek poto elektrik.  Nou annan 3 ka aksidan ki’n arive kot loto in bit avek poto elektrik dan sa rezyon, ki’n afekte koupir kouran.  I annan bann koupman pye dibwa, kot brans in tonm lo difil elektrik.  2 ka.  I annan bann zannimo parey zwazo avek sousouri ki’n fer short avek sistenm elektrik.  I annan 2 ka.  E enn kekfwa zot pa mazinen se zekler.  I annan 3 ka ki’n cause problenm avek poto elektrik.

So, si mon fer en aritmetik la, nou vwar i annan 15 sityasyon kot PUC in koup kouran dan nor Mahe depi Zanvye ziska Zen.  Ladan, zis 5 ki problenm teknik ek PUC. So, i enportan ki mesaz ki mon pase ozordi, se pa tou kou ki letan kouran i koupe se lafot PUC. Mon krwar i vreman enportan ki nou dimoun i konpran sa.  Definitivman PUC i pe pran bokou zefor, pe met bokou zefor pou redwir koupir kouran, me i pa toultan dan son kapasite pou li asire ki kouran i reste on 24 lo 24.

Dan en fason pou rezourd sa bann problenm a kourt term, PUC pe met nouvo lalinny par faz dan nor Mahe.  Savedir, i pou kree en lalinny sirkiler.  Savedir letan en kote i andomaze, nou kapab anvoy kouran lot kote.  4 semenn pase, PUC in met en nouvo lalinny ki sorti kot son sub-station Ile Perseverence.  Sa nouvo lalinny, i pe donn kouran bann kliyan PUC dan rezyon Anse Etoile, Maldive, Sorento, Glacis, Mare Anglaise ek Beau Vallon.  Travay pe kontinnyen pou met en lot lalinny sorti kot sub-station Ile Perseverence pou donn kouran La Retraite, North East Point e Machabee.  Plan PUC se pour kontinnyen ogmant lakantite lalinny ki i donn kouran dan nor Mahe pou ariv 6 lalinny.  Poulemoman, i annan 4 lalinny ki pe donn kouran nor Mahe e zot komans premyerman Huteau Lane e pas atraver St Louis.  Komans Huteau Lane e pas atraver Union Vale e Creve Cœur.  Komans Huteau Lane e pas atraver Union Vale e Pointe Conan.  Komans Ile Perseverance e pas atraver Anse Etoile.  Anplis ki sa, PUC pe met ankor 2 lalinny pou donn kouran nor Mahe.  Zot pou komans premyerman, senkyenm lalinny kot National House, pou pas atraver Bel Eau e Curio Road e pou kout apepre R4.6 milyon.  PUC i ekspekte travay i fini lo sa nouvo lalinny an Septanm 2014.

Sizyenm lalinny i sorti kot Ile Perseverance e pas atraver La Retraite.  PUC i estimen ki i pou kout R2.6 milyon e sa pou ganny osi konplete an Septanm 2014.  Ler tou sa bann lalinny in fini ganny mete, PUC i ekspekte ki lakantite kapasite supply elektrisite dan nor Mahe ava bokou amelyore.  Sa i a redwir problenm overload ki kapab arive si kapasite i limite e akoz i pou annan plis lalinny, mwens lakaz pou ganny afekte, si i annan problenm ek 1 ou 2 lalinny.

Avek en logmantasyon kapasite kouran, PUC ava dan en pli bon sityasyon pou donn kouran bann nouvo devlopman, sirtou nouvo lotel dan nor Mahe.  Me pou vreman adres problenm kouran dan nor Mahe lo lonterm, PUC pou bezwen met en kab kapasite 33 mil volt depuis Victoria ziska Beau Vallon.  I pou bezwen osi met en sub-station pou redistribye kouran depi Beau Vallon pou anvoy dan lezot landrwa dan nor Mahe.  Sa i ekspekte kout anviron R125 milyon.  PUC i ankor pe fer demars pou ganny finansman pour sa proze.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon siplemanter Onorab Bresson?

 

HON GALEN BRESSON

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, baze lo larepons Minis ki in koz bokou lo nor.  Minis, avek bokou devlopman, nouvo devlopman touristik depi Belombre ziska pasan Glacis pou al Anse Etoile, osi byen ki devlopman lo Ile Aurore.  Lonterm 125 milyon ki ganny bezwen pou rezourd bann sityasyon.  Eski kapasite ki zot pe mete pou kour term la, avek sa bann devlopman ki pe al ouver byento, eski sa pou kapab rezourd e kapab tenir kapasite pou bann piblik an zeneral e bann devlopman?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy.  Parey mon’n mansyonnen avan, sa 6 lalinny pe ganny envestir la pou kapab siport nouvo devlopman ki annan ozordi.  Me selman, i pa pou sifizan avek devlopman ki’n ganny planifye dan lefitir.  Se pour sela ki travay letid in fini ganny fer pou devlop sa nouvo lalinny 33 mil volt ki pou deservi nor Mahe.

E parey mon’n mansyonnen, PUC pe sers finansman pou enplimant sa proze 33 mil volt dan nor Mahe.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Dokter Payet.

 

HON DAVID PAYET

Mersi Mr Deputy.  Bonzour tou dimoun.  Mr Deputy, eski Minis pour Lenerzi i kapab enform sa Lasanble si lakoz fondamantal pou koupir kouran dan distrik Anse Etoile an partikilye e rezyon nor an zeneral set akoz PUC pa’n prevwar logmantasyon dan demann pou elektrisite dan sa distrik e rezyon?  E si sa i leka, eski i krwar sa i reflekte move planning lo lapar PUC? Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Mon krwar mon ti deza adres sa kestyon lo nivo Lasanble letan mon ti koz lo rebalansman tarif.

Pou PUC kapab keep up avek devlopman dan demann, savedir konstriksyon lotel, konstriksyon lakaz, i bezwen annan finansman.  E si i napa en tarif ki pou reprezant son kou finansman, i pa pou kapab fer sa finansman.  Se pour sa rezon ki avek laprouvasyon Gouvernman, en nouvo rebalansman tarif ti’n ganny met anfors pour sa 10an ki pe vini.  E anba sa rebalansman tarif, tou sa bann proze ki mon’n koz lo la i pe ganny finanse anba la.  Sel konstrent ki nou annan se nou pa kapab kolekte par egzanp R125 milyon demen.  R125 milyon pou kekfwa vini an 2018.  Se pour sela rezon ki avek sa rebalansman tarif ki nou annan ozordi, i permet nou al devan bann bayer de fon, dir vwala nou rebalansman tarif.  Si nou pe pret en larzan ozordi, 125 milyon, nou pou kapab repey ou atraver nou rebalansman tarif letan i pou’n fini ganny enplimante.  So, lakle finansman PUC se pa akoz move planning, me set akoz sours finansman ki prezan in bezwen ganny adrese atraver rebalansman tarif pour PUC kapab zwenn demann piblik, zwenn demann devlopman o nivo Nasyonal.  Mersi Mr DeputySpeaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, etan donnen ki Anse Etoile i pli gran distrik dan Sesel e ki son problenm i reflekte problenm ki larestan popilasyon pe fer fas avek.  Eski Minis i kapab dir avek nou Lasanble, etan ki son Minister i koman sa Brans Gouvernman ki annan lotorite lo PUC, i anvizaze met anplas en mekanizm kot PUC i ganny penalize e son bann kliyan i ganny dedomaze pou lenkonvenyans ki koupir kouran i koz konsomater elektrisite.  An vi ki PUC li i penalize sa bann menm kliyan dan ka kot zot pa pey zot bill elektrisite atan par koup zot koneksyon elektrisite.  E osi dan son repons Mr Deputy, Minis in dir zis 5 sa bann problenm koupir kouran dan rezyon Anse Etoile i zis 5 fwa ki akoz problenm teknik, eski i kapab eksplik nou Lasanble alor akoz sa kantite mezir lenvestisman ki pe ganny fer pou rezourd zis 5 problenm teknik?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy.  Sa osi en kestyon ki mon’n deza adrese avan.  PUC son provizyon elektrisite i en lenfrastriktir piblik.  Alor, parey i ganny fer dan lezot pei, i napa okenn liability pou rekonpans okenn personn letan problenm i arive avek poto, ouswa avek distribisyon elektrisite.  Sa liability i ganny mete lo sa konsomater pou li annan serten mezir ki i met anplas letan kouran i koupe.  E sa nou’n vwar in arive dan diferan pei.  Wi.  Zot dir kekfwa i pa fair me sa i fason ki sistenm elektrisite i ganny manage, i ganny enplimante.

Senp rezon se kimannyer ou pou determinen si sa problenm i sorti lo poto, si sa problenm premyerman i en problenm teknik ouswa non.  So, i pou antre dan en kantite ou kapab dir, laranzman ki bezwen ganny fer.  So, poulemoman, PUC ek Gouvernman napa lentansyon pou li revwar polisi ki met responsabilite lo nou tou, pou fer sir ki nou kapab safeguard nou lekipman anka ki i annan zekler, anka ki i annan koupir kouran.

Dezyenmman, (eski ou kapab repet mwan, repet ou kestyon silvouple.  Sorry, Mr Deputy.)

 

HON JENIFFER VEL

An vi ki statistik ki Minis in donnen dan son larepons, ki zis 5 problenm teknik ki’n okazyonnen dan sa rezyon, eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble akoz ki sa kantite mezir ki ou’n anonse dan ou larepons orizinal?  Mersi.

 

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Parey mon’n mansyonnen, sa statistik ki’n montre, in montre kantite lensidans ki annan.  Nou annan 15 lensidans depi Zanvye ziska Zen, ki letan ou mezir li menm o nivo enternasyonal, i pa sa kantite.  Me selman, dan son plan, PUC li i bezwen garanti en serten nivo servis avek son bann dimoun e nou’n met en stratezi pou nou ogmant sa kalite servis.  E parey toultan mon’n dir, i pa posib pou garanti supply 24 lo 24.  Kimannyer ou pou kapab fer li pou nou kapab minimiz okenn lenpakt se akoz ozordi, par egzanp akoz nou ti annan en sel lalinny.  Letan i annan en problenm lo sa sel lalinny, en kantite plis lakaz i ganny afekte.  Fer konmsi poto elektrik in ganny afekte Pointe Conan, ziska Glacis i ganny afekte.  Me letan nou met lezot lalinny, kekfwa zis rezyon Pointe Conan ki pou ganny afekte.  Glacis pou kapab kontinnyen ganny kouran akoz kouran pou kapab pas dan lezot lalinny pou ariv Glacis.  So, ki pou arive se nou pou minimiz lakantite dimoun ki ganny afekte letan en levennman i arive.  E sa nou krwar i en keksoz pozitiv ki kapab permet bann dimoun pou dir look, letan kouran i koupe, i pa koup antye dan nor Mahe.  I zis dan sa rezyon ki ganny afekte.  Se pour sa rezon ki PUC pe enstal sa bann lezot lalinny.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, mon ti a kontan demann Minis ki etan donnen ki demann pou elektrisite pe kontinnyelman ogmante e kou lenerzi anmenmtan pe kontinnyelman ogmante, ki’n arive avek sa kanpanny pou fer dimoun servi mwens pou konsonm mwens lenerzi.  Eski Minis i satisfe avek sa kanpanny?  Eski in ariv dan lakour bann dimoun e eski bann dimoun pe efektivman servi mwens lenerzi?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Parey zot pou konstate, nou’n fer en kanpanny ase entans lo televizyon, kot nou’n sey edik bann dimoun lo redwir zot konsomasyon.  Nou’n osi lans diferan Scheme.  Nou Scheme Rebate Scheme ki pe mars byen pou pano soler.  Parey zot konnen, nou ti lans li premyerman pou domestik.  Ozordi ouswa demen nou pe lans li pou komersyal.  E i pe mars byen.  Nou pe rod ankor finansman pou met dan sa fon pou nou kapab kontinnyen annan larzan pou nou donn en rebate bann dimoun ki anvi envestir dan sa.  Nou’n organiz diferan legzibisyon, diferan loportinite pou bann dimoun vwar diferan teknolozi.  Bokou laboutik ozordi i annan bann diferan kalite lalimyer, from LED lights. Malgre i ankor enpe ser, sa i en fenomenn global, selman i available lo marse.  Nou annan bokou legzanp kot bann lakaz in fini fer sa transformasyon.  Nou annan bokou legzanp kot bann lotel in fer sa transformasyon.

So, amonavi Mr Speaker, mon ti a kontan nou bouz enpe pli vit, me selman i annan diferan laspe teknik ek finansyer ki pe anpes nou fer li bouz pli vit ki nou ti anvi fer li bouze.

Nou annan osi serten labank ki’n met serten linisyativ.  Par egzanp nou’n vwar Labank MCB ki’n met bann green loansSo, i annan bokou ki pe ganny fer pou fasilit akse avek nou bann manm piblik avek lenerzi renouvlab e osi teknolozi ki pou permet zot pou zot redwir zot kou kouran.

Me selman en keksoz ki pa pou kout nanryen, se pour nou kontinnyen edik nou zanfan, edik nou menm pou nou tenny lalimyer, pou nou fer bann konservasyon pratik dan lakour.  Mersi Mr Deputy.

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon 101, Onorab Roma Edmond.

 

HON ROMA EDMOND

Mr Deputy, Minis ek ou delegasyon, tou dimoun alekout bonzour.  Mr Deputy eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble ki plan son Minister pou distrik Plaisance pou sa proze Greater Victoria ki pou konnekte bann lakaz avek sa sewerage system?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy. Mersi bokou Onorab pou ou kestyon.  Gouvernman in deside pou devlop en progranm ki pou enkli serten incentive pou ankouraz plis lakaz pou konekte avek sistenm sewerage kot zot egziste.  Akoz nou’n konstate ki i annan en kou avek sa koneksyon ki sa dimoun i bezwen antre ladan ensi ki PUC osi.  Sa progranm pou premyerman ganny devlope pou rezyon Beau Vallon e apre ganny aplike dan lezot landrwa kot i annan en centralized sewerage system par egzanp dan ka ou kestyon Greater Victoria.  Sa pe ganny fer akoz nou’n konstate ki bokou lakour pa pe fer koneksyon malgre ki tiyo, sewerage PUC i pas pre avek zot lakour.

Konsernan sistenm sewerage Greater Victoria limenm, travay in komanse pou nou kaoab refurbish e upgrade li e amelyor li.  parey zot konnen sa sistenm tretman Greater Victoria i 30an e tou bann lenfrastriktir sa laz i neseser pou fer serten travay pou nou kapab gard li alaoter.  PUC in fini komans met sa travay an mars par sanz bann nouvo tiyo parey zot in vwar kot Children’s Playground ki nou pe komans ranplas bann tiyo dan Vicotria.  An plis ki sa PUC i an diskisyon avek serten lazans finansyer enternasyonal pou ganny finansman pou kapab antreprann bann travay maintenance lo sa sistenm ki enkli kontinnyen ranplas bann serten tiyo, repar bann stasyon ponpaz sirtou lavil e ranplas bann lekipman lo stasyon tretman Providence.  PUC i estimen ki i pou kout anviron R250 milyon pou fer tou sa bann travay reparasyon e byensir progre sa bann travay reparasyon pou depan lo resours ki PUC i kapab raise dan menm konteks ki mon’n koz lo la dan rebalansman tarif.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon siplemanter Onorab Edmond.

 

HON ROMA EDMOND

Etandonnen ki serten zabitan e zot propriyete i ganny afkete avek problenm sewerage espesyalman pandan letan lapli, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister i annan okenn progranm an plas pou asiste zabitan dan bann sirkonstans ki an deor zot kontrol ?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Dan konteks normal parey mon’n anonse ki nou pe travay lo en scheme ouswa lo en progranm.  Mon pa dan en pozisyon pou donn detay ozordi akoz nou ankor still pe travay lo la pou ed bann dimoun konekte – savedir redwir sa problenm lenpakt sewerage kot sirtou kot PUC son tiyo i pas dan sa rezyon.

Dan ka dezas parey zot konnen nou annan mezir ki nou pran pou nou kapab redwir lenpak sewerage overflow dan en ka dezas ki nou’n antreprann par egzanp lo Pralen, ka Baie Ste Anne an partikilye apre La Digue.  So dan sa bann ka koumsa, nou travay pros avek Minister Lasante pou nou kapab redwir sa risk ki annan dan en sityasyon dezas dan sa rezyon.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy eski Minis i kapab enform nou Lasanble si en survey in fini ganny fer, ki’n ganny determinen ki kantite lakaz oubyen housing estate ou propriyete prive ki pou ganny kouver ler finalman sa sistenm koneksyon i ganny enplimante dan distrik Plaisance.  E eski Minis i kapab enform nou Lasanble ki bann fakter ki son Minister pou pran an konsiderasyon ler pou definir pri ki sak lakaz pou bezwen peye ler ki zot in ganny konekte avek sa sistenm kestyon ler proze konekstyon in fini ganny ekzekite?  Mersi Mr Deputy Speaker.

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Lean design ti fer 30an pase ti annan en survey pou fer pou design sewerage treatment plant pou Greater Victoria an fonksyon devlopman ki pou arive dan sa rezyon Greater Victoria. Savedir mon pe koz depi all the way from English River enkli Plaisance and all this.  Sertennman keksoz in sanze e survey pe reganny fer.  E parey mon’n mansyonnen avan, nou pe komans fer sa travay Beau Vallon e nou annan en master plan ki pou ganny komans stravay lo la aparti lafen sa lannen, lannen prosen.  Mon krwar plis lannen prosen pou kapab miz-a-zour tou sa bann devlopman ki’n arive.  So survey pou ganny fer e sa pou ganny fer konzwentman avek upgrading nou sewerage treatment plant ki baze Providence.

Dezyenm parti ou kestyon, wi sa kestyon ti ganny reponn letan mon ti fer prezantasyon lo rebalansman tarif.  Dan rebalansman tarif i annan nouvo tarif osi pou sewerage e sa pou ganny aplike pou tou lakaz dan Sesel ganny konekte avek sistenm sewerage e sa i ganny aplike depi lannen pase ziska 2020-2022, lo sa plan 10an.  Dan sa rebalansman tarif i annan tarif elektrisite, tarif delo ek tarif sewerage.  Parey mon’n dir sa i pa sel depans ki bann dimoun i bezwen fer.  I annan depans koneksyon.  I preski parey ki ou pou al konstri en septic tank, ozordi letan ou pou konstrir en septic tank ou bezwen peye, sa bout tiyo ki sorti kot ou bann desarz pou al kot sa meter, ou kapab dir, nou pou napa meter me selman pou al kot sa – menm levestisman ki ou pou fer.  Vwala.  So nou bezwen met tousala ansanm.  Sanmenm sa mon pe dir Gouvernman pou fer en progranm, en scheme pou fasilit koneksyon.  Akoz bokou dimoun i dir nou i en lot depans pou zot, zot pa pe kapab afford.  Alor Gouvernman pe come up avek en scheme, mon pa konnen si i en loan, mon pa kapab prezant okenn narnyen ozordi, selman Gouvernman pe travay lo la pou fasilt dimoun pou fer koneksyon avek sistenm sewerage.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Jeannevol.

 

 

 

HON BEGITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Deputy.  Bonzour.  Minis parey ou konnen sa rezyon lavil i annan en kantite feeder road, bann ti pti semen segonder.  Ki zefor ki ou Minister pe fer pou konekte bann lakaz ki trouve dan sa bann pti semen avek sa nouvo sewerage system ?  E depi ki sa i an plas, dan bann landrwa kot sa in fini ganny konekte, eski ou Minister in fer okenn evaliasyon pou asire ki napa okenn leakage parey in deza arive oparavan.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Proze sewerage i pou kouver tou sa bann distrik e i pou ganny fer by phase.  Obviously ou pa pou komans kot lakaz pli lwen, ou pou komans kot lakaz ki pli pre avek sewer line e an mezir ou lenvestisman i ou deplwaye ou pou al dan bann feeder road e la ou pou al dan bann landrwa ki pli izole.  Obviously si i annan en sel lakaz lo latet en montanny son kou lenvestisman pou al met en tiyo sewerage laba i pou difisil, alor la sa dimoun pou resort to en sistenm septic tank. Me selman kot bann konsantrasyon devlopman i été i dan plan, i dan priyorite parey mon’n dir avek sa progranm pou fasilit bann dimoun konekte pou zot tou konekte ansanm.  Me selman parey ou konnen pli gran defi ki nou annan parey avek kouran, parey avek tiyo delo se way leave, permisyon pou bann dimoun pas lo zot later, bann sistenm.  E i pli worst li sewerage akoz tou dimoun i dir ou pe pas en tiyo sewerage lo mon later, mon pa ti a kontan annan en tiyo sewerage.  So nou annan en kantite defi e PUC i annan en kantite defi devan li pou li kapab fer sir ki i kapab anmenn sa bann servis kot bann dimoun.  Selman parey zot konnen en keksoz esansyel akoz i konsern lasante, i konsern lizyenn e mon krwar i enportan ki tou dimoun i donn zot korperasyon ki mannyer nou pou fer li.

Pou vin lo ou dezyenm kestyon.  Wi tou sistenm i annan son defo avek.  Parey en sistenm elektrisite i annan son defo, parey en sistenm delo i annan son defo, parey sistenm delo i annan son defo e sistenm sewerage osi i annan son defo.  Ki nou pe met an plas se pou miniz lenpakt okenn fwit, okenn deversman sewerage ki kapab arive.  Selman mon pa kapab dir ou ki nou pou elimin li 100 poursan.  Par egzanp nou ti annan en problenm lo lakot Mae avek nou sistenm ponpaz.  Ozordi ki PUC in fer in met olye en laponp ki si sa laponp i fail aprezan nou vwar sewerage i al dan lagon ouswa i al dan yatch club ki’n arive dan lepas.  Ozordi PUC i annan 3 laponp kot sa stasyon laponp.  Savedir si enn i fail lot i start, e si sa lot i fail, lot i start e nou’n met en sensor, nou pe enstal bann sensors dan sa bann stasyon laponp konmsa i kapab permet nou, donn nou en dele letan pou nou kapab, PUC kapab vini repar, fer reparasyon ki nou kapab minimiz okenn lenpak.  E si tousala i fail, ki kapab arive avek en ligthning ouswa en lot problenm ki an deor kontrol PUC, la i annan bann transpor ki vini, ki kapab ponp sa sewerage e al depoz li direkteman dan sewerage treatment plantSo i annan diferan lapros ki nou pe esey pran pou nou minimiz okenn lenpak ki okenn fwit, okenn fault ouswa breakdown ki kapab fer avek sistenm sewerage.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble e konfirmen ki distrik Pointe Larue, Anse Aux Pins e Au Cap i tonm dan proze sewerage Les Mae.  Eski i kapab dir nou Lasanble apard ki Plaisance, lekel lezot distrik ki tonm dan proze sewerage dan Greater Victoria?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Depi Larivyer Anglez all the way bann distrik Lavil ziska Plaisance.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Non ziska Cascade.  Me selman mon pa konnen si Cascade in fini ganny fer.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Minis i ava eklersi sa e i a donn ou larepons apre.  Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy pou benefis zabitan Plaisance e pou ed zot planifye, eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble dapre zot prozeksyon e dapre zot plan kan eski zabitan Plaisance i ekspekte kapab komans konekte avek sa proze Greater Victoria an relasyon an relasyon  avek sewerage system.  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  I annan zabitan Plaisance ki konekte avek sewerage.  Ou kestyon se kan tou zabitan Plaisance pou konekte?  Wi parey mon’n mansyonnen avan i en fonksyon de partner.  Sa dimoun ki own sa lakaz, ki pe generate sewerage e PUC.  PUC i kapab met bann lenfrastriktir me si sa dimoun pa kapab afford pou konekte avek sa sistenm sewerage nou pou annan en problenm.  Se pou se la ki mon’n mansyonnen ki nou pe devlop en scheme pou ankouraz bann dimoun pou fer zot koneksyon avek sistenm PUC.  Sa i en keksoz ki PUC pa kapab antre ladan.  I prive sa, sa dimoun i bezwen annan sa finansman pou li kapab konekte.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Order Onorab.  Address the Chair.

 

HON DAVID PIERRE

Yes Mr Deputy.  Mon pe demann li kan ki PUC dapre zot plan pou kapab anmenn sa bann lalinny dan distrik pou ki bann dimoun aprezan zot kapab fer demars pou zot komans konekte.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Koumsa ki fer.  Minister proceed.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Main trunk in fini ariv dan sa bann distrik ki mon’n mansyonn lo la.  Lezot trunk parey Onorab Mont Fleuri in demande dan bann feeder road sa i ankor dan plan envestisman PUC.  Mon pa kapab donn ou en dat ouswa en lenformasyon spesifik la me selman i dan plan lenvestisman PUC pou kontinnyen, apre osi i pa zis lenvestisman i osi en problenm way leave ki annandeler i pran detrwa lannen osi pou negosye pou dan serten rezyon.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon 102, Onorab Jeniffer Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Deputy.  Eski Minis pou Lanvironnman i kapab donn nou Lasanble detay lo sityasyon e-waste dan Sesel e ki polisi son Minister vizavi sa konsern?  Mersi.

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mersi bokou Onorab pou ou kestyon.  Letan nou koz lo salte elektronik nou pe koz lot ou bann lekiman modern ki ganny enporte e vann avek bann konsomater, par egzanp bann fridge, televizyon, mobile phones, tablets, laptop, computer, serten transpor, bann lekipman ki bann konpanyen i servi parey lekiman telekominikasyon, bann konponan asosye avek sa bann lekipman parey bateri e kab elektrik.  E osi bann lekipman spesyalize parey lekipman medikal ouswa prevansyon dife ouswa dan lendistri.  Dan sa melanz ki mon’n koz lo la nou annan sa ki nou apel bann salte elektronik ouswa bann e-waste e osi i annan plizyer lezot keksoz ki prezant bann danze letan zot pa ganny bann tretman apropriye.  I annan osi bann plastik ki ganny trete pou reziste dife e osi annan bann konponan ki kapab larg bann sibstans toksik parey bann metal lour letan zot ganny zete partou dan bann lanvironnman ouswa dan landfield, ouswa bann batri ki kapab ganny larg bann sibstans parey merkir ouswa diplon dan nou lanvironnman e e-waste i osi prezant en gran danze pou lasante piblik e lanatir kot zot pa ganny en bon disposal ouswa ekspoze avek dife.

Sesel pou le moman nou annan zis bann estimasyon lo kantite e-waste ki’n ganny kolekte an 2013.  E bann lenformasyon i devret ganny reverifye pou asire ki i ankor annan bann sistenm kalsifikasyon standar lo nivo enportasyon e osi lo nivo disposals.

Mr Deputy Speaker mon Minister i krwar ki evantyelman avek devlopman marse bann matyer resiklaz pou annan loportinite komersyal pou e-waste.  I deza annan bann pti lakonpanyen ki pe eksport par egzanp bann printed circuit board ki sorti dan computer avek laptop, batri e osi ek kab elektrik me dan laplipar ka i pa ganny fer lo en gran lesel.  Antretan mon Minister pe travay lo en progranm pou fer ki Sesel i ariv lo en staz kot bann prosedir i an plas pou fasilit koleksyon ek tretman.

Zisteman lo nivo bann pti zil nou pe negosye pou nou kapab atraver Konvansyon parey ou konnen Konvansyon Bal ki deal avek transportasyon bann hazardous waste parey ou dir lo la.  Nou annan Konvansyon Stock Warm ki deal avek bann politan organik, apre nou annan Konvansyon Rotterdam ki permet nou pou nou enform bann lezot pei lo shippment sa bann kalite waste e osi nouvo Konvansyon ki ti ganny adopte par sa Lasanble isi Minimata, Konvansyon lo mercury, nou pe travay lo en progranm enter-rezyonnal pou nou kapab met an plas serten striktir.  Akoz parey ou konnen nou kantite zenerasyon e-waste i sitan pti git ki i pa konmersyalman fezab pou bann lakonpanyen enternasyonal antre dan nou sistenm.  E nou pe sey vwar si o nivo rezyonnal nou kapab devlop progranm pou nou kapab asire ki sa bann kalite salte i kapab ganny anmennen dan en sant kot sa bann sibstans i kapab ganny retire avek i ganny reservi ankor.  So i ankor annan bokou defi o nivo bann pti zil pou kapab adres bann problenm e-waste tel ki i été ozordi.

Mon Minister in osi annan en morso later dan Zone Endistriyel Providence pou e-waste e nou’n deza lans demann avek bann antrepriz ki enterese ki kapab fer sa travay pou eksprim zot lentere.  Fodre fer remarke ki lo kote fasilite finansyel anba Lalwa administre par Minister Finans, bann ki enplike dan loperasyon resiklaz ki ganny rekonnet par Minister Lanvironnman i deza kapab ganny exemption VAT lo lenportasyon lekipman ek materyo pou antreprann resiklaz ouswa zestyon e-waste.

Nou pe osi revwar bann sistenm koleksyon e triyaz avek demaraz nouvo landfield pou fer ki bann diferan materyo ki kapab ganny resikle i ganny retire dan salte ki ganny kolekte ki ava osi redwir sa koleksyon bann pti operater.  Nouvo lespas ki pou ganny libere lo landfield nimero 1 i ava fasilitet sa prosesis.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon siplemanter Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy an vi nou ti pti e nou spesifisite.  Eski Minis i kapab dir nou Lasanble si son Minister pa’n fer okenn letid pou etablir lenpak lanvironnman of sa bann e-waste ki aktyelman pe ganny dump lo nou landfield.  E osi lenpak lo lasante nou pep.

Dezyenmman, eski son Minister i anvizazer fer li vin en polisi kot bann enportater ki enport bann lekipman eletronik avek shorter life span ki pou pran responsabilite pou zot re-eksport sa bann lekipman ki i pa end up lo landfield koman e-waste. Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Premye kestyon non nou pa ankor fer okenn letid akoz sa i en letid ase konpleks ki pa bokou lakonpanyen dan lemonn ki kapab fer li e napa bokou pei osi ki’n fer sa kalite letid.  Parey mon’n mansyonnen avan i ankor still o nivo global, i ankor still annan bokou diskisyon pe ganny fer kimannyer nou kapab handle e-waste.  Akoz i annan son problenm premyerman transfortyer akoz letan sa waste i ganny generated napa pei ki oule aksepte en waste pas atraver son pei akoz i kapab ganny dump ilegalman dan son pei e aprezan li i bezwen deal avek.  So i annan bann lagreman enternasyonal.  I annan bann lakonpanyen enternasyonal osi ki pe vin lo scene, ki pe travay avek bann prodikter sa bann materyo.  Mon a donn ou en legzanp, par egzanp lakonpanyen Samsung ki prodwir mobile in zwenn ansanm avek lakonpanyen Sonny avek lakonpanyen Ericsson, lakonpanyen Nokia pou zot kre en consortium.  Akoz se zot alafen dizour ki prodwir sa prodwi.  Si Sesel limenm li i pran zis lo limenm i pou vreman difisil pou li entegre, pou li vwar sa.  So i bezwen ganny en devlope en sistenm enternasyonal kot letan Samsung i vann 100 mil mobile Sesel i annan en sistenm ki sa 100 mil mobile i sorti Sesel i retourn back dan sa circuit kot sa bann metal lour ki dan sa mobile ki ozordi par egzanp onivo global i annan plis sa bann metal lour dan sa mobil ki annan dan later.  Akoz sa bann metal lour in ganny retire dan later atraver bann min.  Be sa resours i sitan minim dan bann min ki ozordi dan nou mobile i annan plis sa resours, so son valer resilkaz i vreman o.  Sa bann lakonpanyen pe sey travay ansanm pou devlop en sistenm global kot nou kapab annan en sistenm kot ou kapab retourn ou mobile e sa mobile aprezan i kapab ganny re-ship outside nou pei kot i ganny mete dan en sant pou li kapab ganny resikle.  Problenm se si nou zis fer li lo nou menm demen en dimoun, en lakonpanyen i vini i pran, i anmas tou mobile Sesel, i met li lo en bato, i eksport li – fer konmsi i eksport li dan en lot pei, si nou napa en lagreman avek sa lot pei nou pa konnen kot sa mobile – i kapab ganny zete dan lanmer, i kapab al kre polisyon dan en lot pti lavil dan en lot pei, so alor onivo global i enportan ki nou kapab annan en fasilite entegre pou nou kapab deal avek sa sityasyon.

En keksoz ki nou’n fer dan lepase se ki nou’n kolekte, nou annan en collection system onivo Sesel par egzanp bann pti batri nou annan en progranm avek Minister Lasante ki servi bokou sa bann ti pti batri ki annan lithium ladan ki nou kolekte li e sa i ganny akimile letan sa sistenm global in pare la nou kapab rasanble li, met dan en container, eksporte.  So i en problenm ase konpleks me ki Gouvernman Sesel pe travay ansanm avek lezot Gouvernman e avek lorganizasyon enternasyonal pou nou kapab adres li ki i pa zis redwir problenm lenpak lo Sesel me osi globalman sa bann waste i ganny zere dan en fason soutenab.  Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Valmont.

 

HON SYLVIANNE VALMONT

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonzour Minis. Eski Minis i kapab dir nou Lasanble si in deza annan mekanizm an plas pou, si ou oule monitor sa sityasyon oubyen si i dan son polisi pou kapab met en sistenm monitoring ki pou si ou oule donn nou en letid ki pou vwar koman sa sityasyon pou annan lenpak lo lasosyete an zeneral.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mon krwar ketfwa mon ava reponn sa kestyon par donn zot en legzanp.  20an pase akoz mwan ki ti komans sa progranm Sesel, mon ti komans progranm Ozone, mon krwar zot konn progranm Ozone.  Ki letan lemonn ti vwar poudir avek litilizasyon fridge ek refrigerators. Parey zot in vwar i en progranm ki pran bokou letan.  I enn bann pli gro progranm successful ki nou’n kapab enplimante onivo global pou nou elimin serten kemikal ki pe koz lenpak lo nou lanvironnman.  Pa zis lo nou lanvironnman nasyonal me osi lanvironnman global.  So i annan bokou entervansyon ki bezwen ganny fer.  Par egzanp mon ti bezwen train bann Customs Officials, akoz bann Customs Officials demen ler zot vwar en fridge i vini, sa i en fridge, i enport li.  Be en mobile ozordi i kapab ganny manufacture diferan landrwa, diferan nivo kemikal ladan, diferan kalite batri ladan e sa Customs Officer i bezwen annan sa konesans e sa i pran letan pou train.  Premyerman zis en legzanp.  Ou konpran mwan?  I annan transformasyon teknolozi, eski nou pou move to teknolozi ki annan mwens lenpak lo lanvironnman.  Ki bann nouvo teknolozi batri par egzanp ki annan mwens lenpak lo lanvironnman?  Par egzanp pei in bouze pou nou elimin merkrir o nivo nasyonal.  Be nou bezwen aprezan annan progranm e proze pou nou kapab elimin sa merkrir onivo nasyonal.  E zis pou elimin li i pa zis nou fer en Lalwa e nou dir nou ban li.  I annan diferan striktir ki bezwen ganny met an plas.  So Gouvernman pe met an plas sa bann striktir pou deal avek parey mon’n dir sityasyon e-waste, sityasyon bann kemikal hazardous.  E sa nou pa kapab fer li nou tousel nou bezwen sipor enternasyonal, nou bezwen sipor teknik akoz i en size ase teknik e ozordi dan Sesel nou napa bokou dimoun, bokou teknisyen ki annan leksperyans dan sa domenn.  So i annan en whole prosesis ki pei i bezwen antre ladan, planifikasyon pou li kapab ed li pou li met an plas bann striskitr pou li kapab handle sa bann prodwir ki ou kapab dir ki alafen dizour letan nou fini servi li, i annan serten lenpak lo nou lanvironnman.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble, enform nou Lasanble si i annan okenn Seselwa oubyen konpanyen Seselwa ki’n deza fer laplikasyon pou deal avek sa kestyon e-waste isi Sesel?  E eski i ankouraze pou reste, savedir abite, reste lo bor landfield Providence etandonnen sa kantite e-waste ki ganny depoze laba lo sa landfield e son oter ki landfield in arive.  Mersi bokou.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Wi i annan serten dimoun ki’n eksprim lentere pou antre dan sa biznes.  I annan dimoun ki pa tro, tro konn ladan, so nou bezwen donn zot enpe advise akoz i en legzersis ase teknik.  Akoz letan ou pe take this apart ou bezwen osi konn son risk osi akoz ou bann staff pou ganny ekspoze letan ou pe fer welding pou tir sa bann diferan part ouswa ou pe derasanble li, i annan diferan risk ki ou bezwen konnen.  I annan osi en serten lakonpanyen, en dimoun ki en teknisyen, ki ti travay kot nou Minister avan ki devlope ladan li osi in kre en lakonpanyen, ozordi i dan sekter prive pou komans sa biznes.  So i annan lentere ladan.

Pou reponn ou dezyenm kestyon, as long as sa pa an kontak avek bann lenfliyans parey lasid, ok.  Parey bann kondisyon pou fer li komans degrade i pa pou komans mobilize dan lanvironnman.  Parey mon’n dir i bann keksoz konpleks.  So pou en keksoz mobilize dan lanvironnman fodre ou kre kondisyon.  So i kapab asiz dan later li pou en bon pe letan, me letan kondisyon in ganny kree e la i komans mobilize dan lanvironnman.  So si nou les li akimile la problenm i vin pli akimile.  I kapab osi ganny mobilize dan lanvironnman apre i ariv en serten letan dan lanvironnman ki i ganny mobilize dan lanvironnman.  So pou larepons ou kestyon, nou landfield in ganny design pou bann dese ordir, i pa’n ganny design pou bann keksoz koumsa.  So alafen dizour nou bezwen vwar en fason pou nou kapab mitigate e sa i pa en problenm zis inik pour Sesel, i en problenm global.

Ozordi nou nouvo landfield nimero 2 li i annan en linning ladan.  Savedir sa bann zafer si en keksoz i arive avek i pa pou penetre dan nou later, i pou anmase par sa leetchet. E sa Leetchet Treatment Plant li i determin tou bann kemikal, i annan tes ki ganny fer pou determin tou bann kemikal ki sorti ladan.  So, mon larespons pou ou se nou napa en solisyon parfe ozordi pou deal avek salte.  Mon solisyon parfe ozordi se pou nou redwir nou kantite salte, evite ki nou zet bann computers, bann prodwir elektronik dan nou bin, annou sey vwar fason pou nou kapab kolekte li e zour bann lakonpanyen i komans nou a kapab – so i en zefor pa zis Gouvernman, pa zis sa – me en zefor nou tou e osi en zefor global ki bezwen ganny fer.  So, pou mwan dir ou en landfield i safe, mon pou manti avek ou.  Napa okenn landfield dan lemonn ki safe.  I annan en serten minimum distance ki bezwen donnen avek devlopman, se pou se la ki ou pa vwar lakaz obor landfield, so i annan serten zistans ki ou bezwen donnen obor landfield.  Pli gran lenpak ki ou kapab ganny landfield se pou nou minimiz okenn dife ki arive lo en landfield.  Sa i pli gran risk ki ou kapab dir ki i kapab arive avek en landfield.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy prenan kont nivo toksik dan sa bann kalite salte ki fer ki i ganny konsidere hazardous, eski Minis i kapab enform e pou osi prenan kont son nivo ki i kapab annan lo lasante piblik prenan kont osi nonm kanser ki pe kontinnyel ogmante isi Sesel, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si i satisfe avek lafason handling transportasyon e osi disposal sa bann kalite salte.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Ozordi sa nivo e-waste ki nou annan dan Sesel pou retourn back lo kestyon i napa okenn relasyon avek nivo kanser ki nou annan dan Sesel.  I annan lezot kalite rezon akoz Seselwa pe ganny kanser e mon pou garati zot ki i pa sorti avek nivo kantite e-waste ki annan dan Sesel.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy an vi lenportans bann pti biznes ki mon konnen i annan ki’n ase byen etablir isi ki deal avek re-eksportasyon e-waste.  Eski ou Minister i annan okenn polisi vizavi kwa ki zot anvi fer pou ed sa bann biznes pou zot kapab reste viab e vin pli efikas akoz sa i kapab ed Sesel en kantite.  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mersi bokou pou ou kestyon.  Enn bann rezon akoz recycling i fer fas avek bokou difikilte, la mon pe koz an zeneral se akoz son viabilite e sa mon pe koz pou recylcing feray, recylcing plastik – se vaibilite.  Si i annan tro bokou dimoun pe fer sa menm keksoz son rannman i redwir.  Aprezan nou pou antre dan en lot domenn e-waste ki ankor pli pti ankor li, i pli pti, i pli spesyalize.  Pou pet, mon anmas pet, mon shred li, mon met dan en container, mon anvoye.  Sa i annan konpleksite avek, i annan en kantite keksoz ki konpleks avek.  So viabilite i vreman minim.  So mon pe ankouraz bann dimoun ki annan konesans teknik dan sa domenn pou antre dan sa domenn.  Pa tou dimoun.

Mon Minister pe negosye avek Minister Finans, nou pe enplimant nou progranm Solid Waste Management kot nou pou kapab donn license serten dimoun.  Nou pou regulate li atraver license.  E sa i enn bann fason ki pou kapab permet nou aprezan pou nou asire ki bann dimoun ki pe handle sa i annan kapasite premyerman pou handle sa, sa kalite waste, dezyenmman osi ki nou kapab donn li sipor direk atraver bann proze ki nou annan pou ed li kapab enplimant en sistenm resiklaz.  Mersi bokou mr Deputy Spker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Avek sa Lasanble in ariv alafen Question Time.  Mon a remersye Minis avek son delegasyon e mon ava eskiz zot parmi nou.  E Lasanble i ava pran en break e nou ava rezwenn 11.20.

 

(BREAK)

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, Lasanble i kontinnyen e lo nou Order Paper nou annan First Reading 3 Bills e mon ava envit Deputy Clerk pou proceed.

 

MADAM DEPUTY CLERK

This Act may be cited as the National Payment System Act, 2014.

This Act may be cited as the Disaster Risk Management Act, 2014.

This Act may be cited as the Seychelles Civil Aviation Authority (Amendment) Act, 2014.

MR DEPUTY SPEAKER

Ok.  Motions.  E mon envit Onorab Sebastien Pillay pou fer prezantasyon son Mosyon.

 

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Deputy Speaker, bonzour e bonzour tou Manm Onorab.

Mr Deputy Speaker, mon Mosyon i lir koumsa; Sa Mosyon pe demande ki Gouvernman an partenarya avek Sekter Prive, i travay lo en plan stratezik ki enkorpor e servi pli byen bann incentive neseser avek bi ogmant prodiksyon lokal dan Sekter alimanter e lavyann, afen ki konsomater lokal i ava benefisye direkteman.

Mr Deputy Speaker, sa Mosyon devan nou Lasanble, i enn ki tre enportan akoz i relye a en diskisyon ki konsern nou tou e alor solisyon dan sa konteks i enn ki bezwen ganny fonde lo konsansis e lapresiasyon sa responsabilwite koletiv pou fer tou sa ki nou kapab pou nou kapab fer nou pei kontinnyen avanse.

Sa Mosyon Mr Deputy Speaker, i vize ver sekirite alimanter e i fokaliz lo sa parkour ki nou bezwen fer, ki nou bezwen pran pou elev nivo performans dan sa Sekter.  Lenportans i lo ki fason meyer planifikasyon, stratezi pli efikas i kapab anmenn benefis direk pou nou pep e dan en lapros ki anmenn plis konsiltasyon e lesanz lopinyon e lekspertiz.

Sekirite alimanter mon devret dir la a sa moman Mr Deputy Speaker, i pa zis relye avek prodiksyon lokal, me i osi enkorpor nesesite annan nivo finansman pou lenportasyon e i tre enportan pou soulinny sa pwen.

Mr Deputy Speaker, nou parti in toultan met zonm osant devlopman.  E dan sa lideal, asire ki nou popilasyon i annan sekirite alimanter.  In toultan reste premye lo nou azanda.  Nou’n fer bokou progre dan sa direksyon, me volatilite e lensertitid dan marse global, i fer nou re-analiz nou pozisyon avek bi rod meyer fason travay lo meyer stratezi pour ki nou pep i benefisye plis atraver progre ki nou’n fer.  Lanfaz i lo anmenn en lenpak pozitiv lo pri lavi.

Mr Deputy Speaker, nou parti, nou Lasanble i ankor enn fwa montre son rol avangard, travay lo sa ki meyer pou nou pei.  Nou pa pe zis koz lo deliver pou Sesel, me aktyelman e plito efektivman anmenn solisyon pou bann konsern ki nou pep pe eksprimen, ankor enn fwa, nou pe montre nou kapasite leadership, nou fransizm, pou adres bann size difisil e sirmont defi pou benefis nou pei.

Mr Deputy Speaker, ozordi, napa okenn dout ki nou bezwen re-dinamiz nou lapros dan Sekter alimanter.  Me lakle, keksoz pli enportan, se lofason ki nou fer sa.  Mr Deputy Speaker, si nou’n kapab overcome bann challenges ki sanzman dan lekonomi mondyal in anmenn, nou kapab fer fas e sirmont bann defi dan sa sekter osi.  Nou rezilyans e kapasite inovasyon, i reste parmi bann karakteristik pli enportan pou ed nou dan sa prosesis.

Mr Deputy Speaker, pandan mon resers e bann diskisyon lo sa size, mon’n enterakte avek diferan dimoun, profesyonnel, konsomater, fermye, eksetera.  Zot bann nide e lopinnyon, in soulinny lenportans ki sa size i anmennen pou tou Seselwa.  Anplis ki sa, in permet mwan apersevwar diferan laspe sa problenm.

A sa pwen Mr Deputy Speaker, mon vwar li relevan pou eksplor sa bann diferan fakter avek bi fer le pwen lo sa size.

Mon Mosyon pe koz lo en plan stratezik.  I neseser pou fer remarke ki in annan lezot eleman planifikasyon an se ki konsern sa Sekter, ki’n ganny fer dan lepase.  Me sa fwa si, mon pe dir avek nouvo lenformasyon, avek nouvo linovasyon, avek nouvo savwar fer, nou bezwen kapab antreprann en planifikasyon pli adekwat, pou nou kapab anmenn bann reform neseser dan sa Sekter.

Mr Deputy Speaker, i enportan pou nou soulinnyen, ki Sesel avek en popilasyon apepre 90 mil dimoun, i enport en kantite.  Par egzanp, si nou regard bann sif pou 2011, nou vwar poudir, lenportasyon manze in ariv apere 87.79 milyon Dolar.  Sa i en kou tre eleve.  E letan nou regard, par egzanp, an se ki konsern leksportasyon, nou vwar poudir 40.88 milyon Dolar, i bann leksportasyon lo nivo manze ki nou pei in fer.  91 poursan ladan i ganny atribye a pwason e a bann prodwi a baz pwason.

Lesansyel sa bann statistik i montre nou poudir, sekirite alimanter parey mon’n dir lo komansman, i pa depann zis lo prodiksyon lokal, me osi depann lo asire ki nou annan finansman pou nou kapab aste e enport sa ki nou bezwen konsonmen.

Me la, i annan en pwen tre enportan ki nou bezwen konsidere.  Eski lafason ki nou pe antreprann devlopman e linovasyon e maintenance sa Sekter e lafason neseser ki nou bezwen fer li pou nou kapab asire ki sa Sekter i pli prodiktiv e i vin pli performan.  E se pour sa rezon ki mon pe demande, ki nou re-travay lo bann planifikasyon ki annan, n ou revwar bann plan ki an egzistans e anmenn tou ansanm dan letegralite, pou asire ki tou sa bann plan i marye ansanm dan en fason ki nou kapab annan nou en stratezi pli kler e pli byen defini an se ki konsern sa ki nou bezwen fer dan sa Sekter.

Mr Deputy Speaker, i annan bokou laspe ki sa plan i bezwen tous lo la.  Dan mon prezantasyon, mon pa pou al dan tou detay akoz mon konnen i annan lezot Manm ki oule fer lezot lentervansyon lo sa Mosyon.  Me sifi pou dir Mr Deputy Speaker, ki sa Mosyon i enn tre enportan e tre relevan pou nou pei ozordi, sirtou dank ad devlopman ki nou pei i trouv li ladan.

Mr Deputy Speaker, I beg to move.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, Mosyon in ganny prezante.  Okenn Manm ki oule segonn sa Mosyon?  Onorab Arnephy, proceed.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, mon ti a kontan segonn sa Mosyon e mon ti a kontan dir 2 mo.

 

MR DEPUTY SPEAKER

E ou oule entervenir?

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mon ti a kontan entervenir.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

HON BERNARD ARNEPHY

Mr Deputy, Koleg Onorab, parey loter Mosyon in dir, sa Mosyon ki devan nou Lasanble ozordi, i en Mosyon tre enportan.  Akoz nou pe koz lo vant nou sitwayen.

I en Mosyon ki pou permet nou fer bokou refleksyon e anmenmtan, donn bann decision makers serten lide lo koman nou ti a kontan trouv nou Sekter Agrikol dan Sesel, bouze, disi bann lannen ki devan nou.

Mr Deputy, a sa pwen i bon fer remarke ki Sesel nou’n fer en kantite devlopman dan Sekter Agrikol.  E ler mon pe koz Sekter Agrikol, mon pe osi koz lo Sekter Lapes osi.

Atraver bann lannen ki’n pase, Gouvernman in met en kantite resours a dispozisyon, par egzanp, nou bann fermye.  A dispozisyon nou bann peser, atraver bann diferan incentives e zis tou resaman nou’n tande, Labank Devlopman Sesel, in donn en kont-randi lo kantite larzan ki in invest dan devlopman sa 2 Sekter, avek bi pou asire ki nou annan ase manze pou konsomasyon nou pep, anmenmtan, annan ase manze pou nou kapab soutenir nou bann lezot Lendistri, tel ki Lendistri Tourizm ensidswit.

Me malgre tou sa devlopman, ozordi nou vwar poudir nou Sekter Lagrikiltir i ankor pe fer fas avek bokou defi.  Bokou defi ki souvan i andeor nou control.  Yer no uti koz lo en lekonomi marse lib e nou konnen poudir, avek en lekonomi marse lib, i anmenn avek li serten lefe.  E souvan, serten sa bann lefe i bann lefe ase negative akoz ler nou koz lo liberalizasyon, nou pe osi koz lo en marse konpetitiv, kot lenportasyon i an konpetisyon avek prodiksyon lokal.  E sa, i enn nou dilenm ki nou fer fas avek ozordi.

Me nou koman en Gouvernman, mon santi ki nou bezwen trouv meyer fason pou nou asire ki nou mentenir en balans ant sa 2 laspe.  Nou laspe enportasyon e sa laspe prodiksyon lokal.  E zisteman, mon panse se pour sa rezon ki ozordi Onorab Pillay in anmenn sa Mosyon devan nou Lasanble, pou nou osi vwar kimannyer nou kapab kontribye pou nou annan en plan konkret lo kimannyer nou fer sa balans ant le 2.

Mr Deputy, mon panse ler nou pe koz lagrikiltir ozordi, i annan en kantite keksoz nou kapab koz lo la.  Par egzanp, nou koz lo plan prodiksyon, en fermye ki deside antre dan lagrikiltir ozordi, i bezwen osi deside pou li annan en plan, en plan prodiksyon, ok. Koman eski i pou manage son prodiksyon pou asire ki sa menm lenportasyon ki nou pe demann Gouvernman par egzanp, pou koup lo la, me nou lo en baz lokal, nou kapab pe fourni nou bann komodite.

En lot defi ki nou koz lo la ozordi se, litilizasyon later ki’n ganny mete adispozisyon nou bann fermye, nou bann biznesmenn, pou zot devlope.  Eski sa bann later pe ganny fully utilised? E ankor la mon panse, i en konsern ki nou bezwen regarde.

Mr Deputy, mon sorti dan en distrik agrikol kot i annan bokou fermye e ozordi bokou later dan mon distrik, i ganny rezerve pou lagrikiltir.  Me ler mon koz ek bann fermye, ler mon pas kot zot, ler mon regard zot bann konsern, zot bann laspirasyon, nou vwar poudir en pli gro lobstak ozordi ki nou fermye i fer fas avek, sirtou bann fermye dan leo, se akse avek zot laferm.

Bokou fermye ozordi pe ganny difikilte par egzanp, avek irigasyon.  So, mon panse la ankor i bann areas kot nou bezwen regard tre profonnman ladan.

Ozordi nou pe koz lo transformasyon bann prodwi.  Nou pe demann bann fermye par egzanp, ler nou pe koz lo prodiksyon poul, prodiksyon lavyann pork, me eski, ler bann fermye i prodwir, eski zot pe vreman ganny en fair deal pou zot kapab al transform zot bann prodwi?  E zisteman, mon ti pe koz avek serten fermye ki pe prodwir an mas, dan mon distrik i annan detrwa.

Ozordi pli gro defi par egzanp, i avek labatwar.  Fermye, i prodwir son poul, i annan son targeted market kot i anvi anmenn lo marse.  Me difikilite parfwa se, sa servis ki i gannyen labatwar.  Ler in fini touy son poul, netway son poul, eski i vreman ganny sa market ki i pe demande?  Petet akoz en servis ki pa neseserman alaoter.

Ankor mon koz ek bann fermye ki prodwir lavyann pork.  Ozordi kot labatwar, i annan en gro problenm balans par egzanp.  En fermye i touy son koson i anmenn labatwar, me zot napa en sistenm pou zot kapab pez sa koson.  Zot estimate, zot mezire, zot estimate.  E petet at times, sa pti profi ki sa fermye i sipoze fer, i run sort of, at a loss akoz i pa pe vreman ganny sa valer pou son prodwi.  So, mon krwar i bann defayans ki nou bezwen adrese.

En lot konsern ki ozordi nou tann bokou koze lo la, se Sant Formasyon Lagrikiltir, SAHTC.  Eski sa Sant pe vreman desarz son fonksyon pou kapab ed nou asire ki nou ganny bann dimoun konpetan ki pou al out there dan Lendistri pou zot kapab prodwir.  Eski sa bann zenn pe ganny sa sipor teknik pou zot kapab par egzanp, form zot prop pti lasosiasyon kot ler zot termin zot letid, Gouvernman i met a zot dispozisyon en morso later e ansanm zot travay pou zot prodwir.

Mr Deputy, parey mon’n dir, ozordi Sesel nou annan en kantite scope kot nou kapab devlop nou Sekter.  Tre resaman dan Lasanble, nou’n koz lo par egzanp, eski nou Sistenm Zidisyer, ozordi nou pe dir poudir Prizon Montagne Posee i plen, i overcrowded.  Me, en lepok Sesel, nou konnen poudir nou bann zil, sirtou nou bann zil elwanye, ti pe ganny bokou devlope atraver elevaz zannimo, atraver prodiksyon fri avek legim.  Eski dan sa plan ki nou pe koz lo la, i pa plis ki ler pou nou mazin aplik sa issues Alternative Sentencing kot nou ganny sa bann dimoun koman parti zot suntans.  Bann kondannen par egzanp, bann convicts, pou zot al donn koudmen dan Sekter Agrikol.  Mon panse tousala i bann mayon ki nou bezwen vwar pou nou met ansanm.

Me Mr Deputy, mon ti a kontan zis met lanfaz lo 3 pti pwen, lo tou sa bann pwen ki mon’n dir.

1, se plis prodiksyon.  So, parey mon’n dir pli boner, fermye ozordi i bezwen fer sir ki i annan li en plan prodiksyon.  2 semenn pase mon ti ganny sans fer en vizit Anse Boileau avek bann Zofisye Lagrikiltir, pli presizaman, CEO Lagrikilitir e nou’n al lo en serten laferm.  En gran laferm, 7 a 8 ektar later.  E ki nou vwar poudir sa laferm i pe ganny under-utilised, ok.  E nou’n koze, nou’n dyaloge avek propriyeter e in met son bann konsern devan nou.  E ler nou regarde, se enn son konsern prensipal se ki i napa en plan prodiksyon, ok.  Later i la, me i napa en plan, i napa sa kapasite teknik pou li kapab devlop sa later lo son maksimonm.  So, la mon panse i en area kot petet nou bann prodikter, nou bann fermye, i merit ganny sa sipor.  Ozordi nou’n tann bokou koze lo bann prodwi enporte, poul ki vin an mas isi, me son pri i vreman afordab konpare avek sa prodiksyon lokal.  Nou pe koz sa ki nou apel bann prodwi organik.  Me eski, nou pe vreman donn sa sipor nou bann fermye lo kote teknik.  Parey mon’n dir pli boner sa sipor finansyel mon panse i la, me sa sipor teknik pou zot kapab prodwir lo sa nivo ki nou pe koz lo la.  So, tousala Mr Deputy Speaker, mon panse i bann konsern ki tou bann parti prenan, enkli, Minister responsab pour Lagrikiltir, i merit asiz ansanm avek son bann dimoun, pou nou kapab diskite e vwar kimannyer nou bouz sa plan delavan.

Mr Deputy, nou’n koz lo lenfrastriktir.  Eski i pa’n plis ki ler pou nou asize pou nou vwar vreman kote nou priyorite i ete.  Nou konnen Sesel i annan bann distrik ki annan bann kominote fermye.  Praslin i enn, Baie Lazare i enn, pli presizaman Val D’en D’or e Anse Boileau i enn sa distrik.  Me for so many years, isi menm dan sa Lasanble, nou’n koz lo akse.  Petet, in plis ki ler pou nou asize, pou nou vreman get priyorite.  Eski nou anvi sa bann dimoun i prodwir plis.  Then, nou bezwen fer sir ki nou anmenn sa bann fasilite debaz kot zot.  Zot annan sa motivasyon, nou konnen poudir bokou nou fermye, sirtou bann fermye ki dan montanny.  I annan sa motivasyon pou li prodwir, me i fer fas avek bokou defi e enn son pli gro defi, se akse.

So, ankor la mon panse atraver IFAD, atraver bann lezot lazans ki asiste nou avek bann grant, in ler pou nou asize pou nou get nou priyorite e vwar koman nou asiste nou bann dimoun pou asire ki zot annan bann bon lenfrastriktir e ler zot ganny akse avek lenfrastriktir zot motivasyon, zot kapasite pou prodwir plis i pou definitvman ede anver plis prodiksyon lokal.  E ankor parey nou’n dir lekol, Sant Formasyon Lagrikiltir.  Ozordi sa lekol i ganny konsidere sadly to say, i ganny konsidere koman en lekol kot petet bann manrmay ki pa’n tro perform lekol se bann menm manrmay ki nou pe ankouraze pou al dan sa sant.  Me mwan avek devlopman ki arive dan sekter lagrikiltir ozordi mon vwar poudir sa lekol i merit pran en lot lanpler.  Ozordi nou’n koz lo louvertir en laboratwar Grande Anse Mahe.  Regarde konbyen teknisyen later nou annan Sesel.  Napa bokou.  I annan enn pe fer son letid avanse deor me lokalman, isi menm pour le moman i enpe difisil.  So sa lekol i merit pran en dimansyon e la mon kontan note atraver mon pti reseser pou dir i annan par egzanp Cuet Fund ki li i pe prepare, in deza komans fer serten travay avek Minister ansanm avek Minister Ledikasyon pou vwar kimannyer i kapab siport sa lenstitisyon, pou reabilit sa lenstitisyon pourki i deliver bann meyer progranm.

Progranm letid kot sa lekol i bezwen en progranm letid ki target lendistri.  Progranm letid i bezwen donn bann zenn konpetans ki ler zot sorti la zot kapab al out there dan lendistri e ede dan prodiksyon.  Etidyan ki ganny admet dan sa lekol i bezwen annan bann etidyan ki annan sa konpetans ki nou kapab ed zot pou zot devlope.  E dan mon pti resers ankor ki mon’n fer mon’n vwar poudir enn bann ti gro defi ankor pou en sant sa nivo se son bann ankadrer.  Eski nou pe met ase lanfaz lo bann formater ki travay dan sa sant ?  Larepons i non.  Akoz mon’n ganny dir pou dir bann ankadrer p ape neseserman ganny otan lorportinite pou zot kakpab met zot azour avek bann nouvo evolisyon, bann nouvo teknolozi dan sa domenn e ki sa i fer ki petet zot p ape delivre lo sa oter ki zot ti ava swete pe delivre.

So, Mr Deputy Speaker mon panse ki ler nou pe mazin lo konkretiz en tel plan, tou sa bann fakter i bann fakter kle ki merit ganny pran an konsiderasyon e sa i le sel fason ki nou pou kapab pous nou sekter lagrikiltir lo sa nivo ki nou ti a kontan vwar li pou nou asire ki sa sekirite alimanter ki nou pe koz lo la i vin en realite definitivman nou pa pou zanmen kapab prodwir total pou konsomasyon lokal nou pou still bezwen depan en kantite lo lenportasyon me an retour nou ava asire ki nou dimoun zot pe ganny bann prodwir ki pli an bonn sante, bann prodwir organik e bann prodwir ki pou ed pei pou li bouz lo en lot nivo an term son devlopman agrikol.

So mon panse Mr Deputy bann lezot Manm a ganny sans tous bann lezot pwen, me sa Mosyon parey nou’n dir i en Mosyon ki tre byen e i en Mosyon ki petet parey mon’n dir tou bann stakeholders in ler pou nou asize e vwar, tras semen pandan sa 5, 10an ki devan nou kote nou ti a kotan vwar nou sekter agrikol i bouze.

So avek sa enn de mo Mr Deputy Speaker mon ti a kontan remersye ou.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Dokter Payet.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Dokter Payet.

HON DAVID PAYET

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, Mosyon ki devan nou i abord size sekirite alimanter e pa fer okenn dout ki en tel Mosyon i tre relevan, vi ki sekirite alimanter i en size aktyalite.  Ozordi dan nou pei, pli gran konsern nou popilasyon se bann kestyon ki annan pou fer avek sekirite alimanter.  Konsern sekirite alimanter i ganny manifeste dan 3 fason.  Premyerman, se sa gran volim lenportasyon prodwi alimanter ki pe annan en lenpakt negativ lo prodiksyon lokal, sirtou sa ki konsern lavyann.

Dezyenmman, se detoryasyon dan kalite bann prodwi alimanter, swa enporte, swa oubyen prodwi lokalman, ki fer lev bokou kestyon letan nou konsider kwensidans ant larive bann prodwi lo marse ek logmantasyon serten kalite maladi parey kanser.

Trwazyenmman, se sa fenomenn kot nou konstate kip ri pwason in ogmante enormeman, ki fer ki bokou fanmiy Seselwa pe konsonm mwens pwason ki avan, enn nou bann pli gran sours protein.

Mr Deputy, Mosyon ki devan nou i demande ki Gouvernman i fer nouvo plan stratezik pou adres sa problenm sekirite alimanter.  En tel plan pou selman kapab ganny elabore apre ki nou’n fer en refleksyon profon lo sa 3 fason ki nou konsern nou sekirite alimanter i manifeste e apre ki nou konpran ki vre sours sa problenm.  Nou refleksyon i merit komans par en analiz dynamics sa sityasyon alimanter dan nou pei.  Par dynamics, mon oule dir ki bann fakter ki kontribye pou fer sa sityasyon devlope e lafason ki bann fakter ki enterakte ant zot, pou fer sa sityasyon arive, parey i ete konmela.

Mr Deputy, premye fakter ki nou merit konsider se fakter enternasyonal.  I pa senp kwensidans si Sesel pe fer fas avek en problenm alimanter a en moman kot nou pe koz bokou lo fenomenn globalizasyon.  Annefe, globalizasyon i en fakter ki’n kontribye ver nou problenm alimanter dan 3 fason.  Globalizasyon ki serten i osi apel mondyalizasyon i en prosesis kot lekonomi bann diferan pei dan lemonn in vin pli konekte antre zot, en fenomenn ki nou apel lentegrasyon lekonomi.  Sa pli gran konektivite ant bann diferan pei dan lemonn i pran laform divers parey plis lesanz komers, plis lesanz finansyer parey lenvestisman e plis fasilite pou dimoun voyaze, fer tranzaksyon ekonomik e menm etablir zot dan en lot pei.

Mr Deputy, touletrwa form globalizasyon ki mon’n nonmen avan in arive Sesel.  An term lesanz komers e Sesel i enn bann lekonomi pli ouver dan lemonn akoz nou volim lenportasyon e eksportasyon i tre eleve.  Globalizasyon in fer nou lekonomi vin pli ouver ankor, akoz nou volim lenportasyon ek leksportasyon in ogmante.  Sa in annan en lensidans lo nou sityasyon alimanter akoz parmi bann prodwi enporte ki’n ogmante plis, se bann prodwi alimanter ki enkli lavyann, fri ek legim.  Kalite sa bann prodwi i an kestyon akoz anmenmtan, nou’n konstate, en degradasyon dan lasante nou pep, koze par logmantasyon dan kalite dimoun ki pe soufer avek problenm lobesite, konplikasyon lasante ki asosye avek maladi kardyovaskiler e osi lot problenm ki asosye avek kanser.

Globalizasyon i osi agrandir oubyen kree nouvo marse pour nou bann prodwi lokal espesyalman pwason.  Globalizasyon in ofer nou loportinite pou eksport plis pwason ki enkli bann lespes ki ganny lapes par Sekter Lapes Artizanal e ki normalman i al lo marse lokal pour nouri Seselwa.  Lot dimansyon globalizasyon ki lenvestisman etranze in osi annan en lefe lo nou sityasyon alimanter akoz globalizasyon in ofer nou pei bokou lenvestisman etranze direk ki’n al dan bann Sekter parey Tourizm.  Sa bann lenvestisman in al dan konstriksyon nouvo lotel ki’n atir plis touris, parey statistik ofisyel in demontre.  Plis touris i vedir logmantasyon dan demann pou pwason, sirtou lapes, ki ganny atrape par Sekter Lapes Artizanal.

Asosye avek bann lenvestisman etranze, se sa bann lenvestiser ki zot asosye, ki zot menm in etablir isi Sesel, ki’n kree plis demann pou prodwi lokal, enkli ki pwason.

Mr Deputy, i kler ki globalizasyon in annan en lenpakt direk lo pri pwason lo marse lokal akoz in ogmant demann dan marse leksportasyon, dan Lendistri Touris e atraver bann komite ekspatriye.  Lefe ki logmantasyon dan demann pa’n kapab ganny satisfer par logmantasyon dan prodiksyon pwason, ankor avek Lalwa Marse Lib, supply and demand, pri pwason in ogmante.  An dot mo, golobalizasyon in okazyonn en konpetisyon ant marse lokal, konstitye par popilasyon Seselwa e marse leksportasyon touris ek bann ekspatriye.  Vi ki marse leksportasyon touris i kominote bann ekspatriye, sirtou bann envestiser, i annan plis pouvwar d’achat ki Seselwa, alor zot demann pou pwason i ganny satisfer an premye e lepep Seselwa i pey lekonsekans an term mwen akse avek sa prodwi.

Me Deputy, dezyenm fakter ki nou merit konsider dan nou analiz se en prosesis lekonomi ki’n pas dan nou pei.  Sa se liberalizasyon lekonomi.  Parey globalizasyon, liberasyon lekonomi osi in pran plizyer laform, parey exchange liberalization, kan nou Roupi ti sorti dan en rezim lesanz fix, pou pas dan en rezim flotan e trade liberalization kot SMB ti perdi monopoli ki ti annan lo lenportasyon serten prodwi e pei ti lev sa quota ki ti annan lo lenportasyon lavyann.  Liberalizasyon in annan en lefe lo sityasyon alimanter.  Avek exchange liberalisation ki’n rezourd nou problenm mank forex e problenm mank komodite dan magazen, nou’n konstate ki i annan en logmantasyon enorm pa zis dan lakantite komodite ki disponib dan magazen, me osi dan varyete sa bann prodwi.  Sa i enkli bann prodwi alimanter ki alabaz dimansyon nou problenm sekirite alimanter, ki annan pou fer avek sa ki nou epel healthy eating.

Mr Deputy, lot form liberalizasyon se liberasyon komers.  In annan en lenpakt lo lasante popilasyon, koman lo Sekter Agrikol, sirtou filyer prodiksyon lavyann notaman poul.  Avek liberalizasyon komers e avek akse avek forex an rezilta liberasyon lesanz, bokou enportater in enport bokou bann prodwi bon marse.  Marse lokal in inonde avek bann poul sorti Brezil, ki bokou pli konpetitiv ki poul ki prodwi lokalman.  E an retour, sa in detri prodiksyon lokal.

Mr Deputy, sa 2 fakter i relye ek kanmarad akoz prosesis ekonomik in azir koman en fasilitater fenomenn globalizasyon.  Mon oule dir ki se liberasyon ekonomik ki’n ganny antreprann dan Sesel, ki’n fer li pli fasil pour fenomenn globalizasyon antre dan nou pei.  Nou bezwen realize ki globalizasyon e liberasyon pa arive par zot menm, me i plito ganny okazyonnen per imen.  Zisteman, nou ava rapel ki detrwa lannen pase, Lasanble Nasyonal ti teat en gran deba ant Parti Lepep e ansyen Lopozisyon, lo sa size liberasyon lekonomi.  Parti Lepep ti met lepep an gard kont sa ki nou apel liberasyon sovaz, tandi ki Lopozisyon ti dir, liberaliz tou keksoz toudswit.  Vwala ozordi lefe liberaliz tou keksoz toudswit.  Rezilta sa kalite liberalizasyon se detoryasyon ant lasante nou pep, sa destriksyon dan Sekter Lagrikiltir, sirtou filyer prodiksyon lavyann e osi logmantasyon dan pri pwason.  Ansyen Lopozisyon ti afilye avek en lobby bann marsan e lentere lekonomi ti oule liberalizasyon pour zot fer plis larzan, san okenn panse pour lasante nou pep e lavenir nou bann fermye.  Sa deba lo liberalizasyon ekonomik ti montre kimannyer Lopozisyon ti naiv akoz zot ti swadizan progranm politik ti annefe azanda bann vested interrest parey bann gro marsan.

Mr Deputy, bann akter sa 2 fenomenn, sirtou sa lobby lentere lekonomi e politisyen Lopozisyon ki ti pouse pou annan en liberalizasyon sovaz ti merit pran responsabilite pour sa ki’n arive avek nou sityasyon alimanter dan Sesel.

Mr Speaker, mon parfetman dakor avek loter Mosyon ki fodre en nouvo plan stratezik pou adres sa problenm sekirite alimanter ki nou pe fer fas avek, me mon osi krwar ki apard zis donn plis incentive bann prodikter lokal, sa plan i merit osi target bann vested interest ki deryer logmantasyon dan pri pwason, e destriksyon prodiksyon agrikol, sirtou lavyann.

Mr Deputy, mon pou vot anfaver sa Mosyon.  Mon remersi ou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, Mosyon table par Onorab Pillay pe demande ki Gouvernman i travay an partenarya avek Sekter Prive lo en plan stratezik ki enkorpor e servi pli byen bann incentive neseser, avek bi pou ogmant prodiksyon lokal dan Sekter Alimanter e Lavyann, ki konsomater lokal ava benefisye direkteman.

Mr Deputy Speaker, Sekter Lapes osi i tonm anba menm Minister.  E la osi, Gouvernman in sistematikman donn latansyon tre serye, avek bi pou gard pri pwason lo en nivo abordab pour mazorite fanmiy Seselwa.  Malgre tou sirkonstans lavi i penn en diferan portre me i enportan ki nou konpran dinamik lavi.  I tre enportan ki nou konpran bann defi ki devan nou koman en pep.

Mr Deputy Speaker, sekirite alimanter pou en pti pei parey Sesel i annan en lenportans kapital.  Mon note an pasan ki en Mosyon avek menm loptik ti ganny table e diskite lannen pase.  Nou bann Manm sa senkyenm Lasanble, nou tre konsernen avek sa size sekirite alimanter dan Sesel.  Mon senserman krwar ki moman in arive.  Annou aret koz avek nou pase.  Annou koz avek nou fitir.  Annou koz avek nou lavenir.  Nou annan lo rikord Sesel dan bann parkour devlopman, atraver bann lannen ki’n pase, nou Gouvernman ti kree plizyer striktir vize ver garanti sekirite alimanter.  Nou’n vwar, konpran e asimil bokou leksperyans.  Nou konnen kote nou ti for me osi nou konnen kote nou ti annan bann febles dan legzistans ek loperasyon sa bann divers kalite striktir.

Mr Deputy Speaker, nou’n fer en kantite resers, kantite plan.  Plizyer o zofisye Gouvernman in deza asiste en kantite konferans lo sa size.  Mon krwar ler in arive pou nou tou deside pou pran en desizyon.  Pran desizyon pou nou pas giy ki apel aksyon konkret.

Mr Deputy Speaker, dan Sesel avek nou nivo devlopman ki nou’n reisir arive ozordi, koman par nou stratezi pou deklar nou larantre lo nivo minimum, baromet sekirite alimanter, nou devret fer sir ki zanmen nou mank pwason dan sezon vannswet.  Mon konnen ki sa i en rev.  Mon konpran atraver resers ki mon’n fer ki i annan en master plan, Mariculture. Eski nou bann expert lokal i kapab dir nou si Mariculture ki en kantite pei pe pratike ozordi i en solisyon viab pou prodiksyon pwason atraver metod fish farming.  Mon anmenn sa size akoz ler ou koz avek plizyer peser, zot dir mwan ki bann statistik pwason ki ganny lapes lo plato Mahe in demini en kantite.  Mon panse, si mon envestir vitman dan sa proze fish farming, i ava ede pou rezourd sa problenm mankman pwason lo marse, avek bi kontinnyen asir nou sours protein enportan pour nou pep.  Me mon osi swete i ava ede annan pwason anmenmtan e fer pri pwason desann.

Mr Deputy Speaker, dan domenn prodiksyon fri ek legim, plizyer ektar later ti ganny rezerve pou prodiksyon manze.  10an pase, 600 ektar later pou prodiksyon manze.  An 2012, i reste zis 350 ektar later.  Serten sa bann later napa prodiksyon ki pe ganny fer lo la.  Minister konsernen i devret bouz vitman pou repran sa bann later, re-distribye avek dimoun ki enterese pou envestir.  Zefor serye i bezwen ganny fer po bann lease ganny finalize dan en letan akseptab. Lezot Departman ki konsernen pou finaliz bann dosye ki bezwen konpran ki size sekirite alimanter pou Sesel i en proyorite Nasyonal.

Mr Deputy Speaker, a sa pwen, i enportan ki mon mansyonnen e koz lo serten sif ki ava ede pou ranforsi merit Mosyon devan nou Lasanble.  Bann statistik i montre an 2011, Sesel parey loter Mosyon in dir, 88 milyon Dolar pou lenportasyon manze.  E menm 2011, eksportasyon ti 40.8 milyon, sirtou pwason e bann prodwi fer alabaz pwason.

An 1995, Sesel ti prodwir 65 poursan son legim.  Me an 2012, son prodiksyon legim in desann pou vin 50 poursan.  2008, prodiksyon poul ti 80 poursan e 201, prodiksyon poul ti 10 poursan.  An 2010, sif in montre ki Sesel i enport 72 poursan manze ki nou konsonmen.

Mr Deputy Speaker, i enportan note ki bokou nou bann manze ki nou enporte pou konsonmen, i pa vedir ki valer nitrisyonnel i bon.  Bokou sa bann prodwi i ranpli avek disik, disel, lagres.  I osi enportan note ki 60 poursan nou popilasyon i overweight e 40 poursan lanmor Sesel i al pli byen avek maladi kardyo vaskiler.  I osi statistik i montre ki konsomasyon fri ek legim parmi nou popilasyon i pa en nivo ki ganny rekomande.

Mr Deputy Speaker, koman en pei, i tre enportan ki nou pran konsyan ki si nou kontinnyen mentenir en nivo lenportasyon manze, sa i pa pou bon pour nou filozofi sekirite alimanter.  Dan sa konteks, i dir tousel ki nou bezwen pran en konsiderasyon ki tou nou zefors i bezwen ganny fokalize:-

1.     Pou redwir nou depandans lo lenportasyon manze.

2.     Asir laspe sekirite nitrisyonnel bann prodwi enporte, malgre zot pli bon marse.

3.     Asire ki ler i annan en kris ekonomik dan lezot pei, ki nou pa kontinnyen enport tou zot lenflasyon atraver pri komodite.  Asire ki nou pa ganny bloke avek bann sours ler i annan bann konfli rezyonnal, lager, kalamite natirel, piratri lo lanmer, sanzman klima eksetera.

Tou sa bann fenomenn, vi ki i kapab met nou sekirite alimanter an danze.  Mon demann mon lekor si moman pa’n arive pou nou demare avek en kanpanny, pou asire ki tou nou popilasyon i pran konsyan ki nou prodwi nou prop manze, i pa zis en Drwa fondamantal, me i en Drwa Imen ki nou koman en Nasyon, lwen avek tou nou bann marse rezyonnal e enternasyonal, nou bezwen donn priyorite Nasyonal.  Ler in arive pou nou reget konteks ki’n sanze e fer antre bann stratezi apropriye pou donn fermye e prodikter manze en nouvo komansman e en nouvo souf pou fer sekirite alimanter pli solid e pli asire.  Levidans i la ki nou Sekter Lagrikiltir pe viv e travers enn parmi bann moman pli difisil.  Nou bezwen konsider seryezman ki kantite provizyon nou Bidze Nasyonal nou envestir dan sa Sekter sak lannen.  Dapre resers, bann lorganizasyon enternasyonal parey FAO i rekomande ki 10 poursan Bidze Nasyonal i devret ganny dedye pou Sekter Agrikol.  E sa i en sif ki Sesel i konfortab pou li fer li vin reel.  Dan sa menm konteks, si nou pa kapab donn 10 poursan ki mwayenn ki Sesel i kapab verse pour asire ki Gouvernman i pran en lapros pli dinamik, pli angaze, pli inovatif, avek bi pou relev sa Sekter.

Mr Deputy Speaker, defi pou touzour la me Sesel i bezwen bouze.  Sesel i bezwen avans dan en fason firm, pou asire ki sekirite alimanter pa kontinnyen zis reste en topik akademik me ki i pran en legzistans reel e pour sa arive, mon panse ki moman in arive pou nou rekomande.

1.     Gouvernman i fer le neseser pou transfer stok later lagrikiltir avek dimoun ki serye.

2.     Fermye i ganny akse avek en sistenm loan ki Gouvernman i met anplas e negosye avek bann labank prive, pou asire ki tou fermye ki annan kapasite pou fer li en pli gran lenvestisman i ganny sa posibilite pou fer li e non pa trouv li ganny limite avek en caping, parey sityasyon i ete konmela.

Extenssion Services kot bann teknisyen kalifye e serye dan lagrikiltir i vizite e asiste bann fermye i vin pli efikas.

Departman fito sanniter i vin pli efikas e serye, ki ava kree sa mekanizm neseser pou anpes maladi ki atak prodiksyon nou bann fermye antre dan pei.  Gouvernman i diskit pli profon size sibvansyon dan Sekter Alimanter.  Gouvernman i revwar sistenm ranboursman bann depans ki direkteman annan relasyon avek devlopman laferm ki en fermye i fer, malgre ki in aste son bann materyo lokalman e byensir pa’n ganny enporte par sa fermye konsernen.  Gouvernman i revwar lafason ki i zer livestock trust fund, kot enn parmi bann konsiderasyon se donn ranboursman direkteman avek fermye ki’n anrezistre e ki pe prodwi lo en standar minimum ki a ganny fikse par lotorite konsernen.

Gouvernman i revwar bann Lalwa, ki asire i repann avek sa nouvo realite ozordi dan Sesel.  Par egzanp, nou bezwen annan provizyon dan Lalwa ki definir self life pou nenport prodwi lavyann avan antre dan Sesel.

Mr Deputy, i annan en gran defi devan nou.  Defi sekirite alimanter.  Sa defi i pa zis pou Sesel.  I en defi pour lemon.  I partaze.  Kwa ki nou pou efektivman bezwen sanze oubyen entrodwir pou anmenn Sesel dan sa direksyon ver letablisman en sistenm alimanter soutenab pou sekirite alimanter e nitrisyon.

Mr Deputy Speaker, parey mon’n dir, annou sezi tou loportinite la konmela.  Timing i la konmela.  Demen pou tro tar.  Ki lemonn i sanze e ki Sesel i kontinnyen anmenn sa transformasyon ki ava adres sa gran defi pou nou atenn lespas letan rezonnab an nivo sekirite alimanter realis e soutenab.

Mr Deputy, mon remersi ou.  Mon pou aport mon sipor pou sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Meggy Marie.

 

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, sa Mosyon ki’n prezant devan, pe demann Minister konsernen, an partenarya avek Sekter Prive pou devlop en plan stratezik ki pou enkorpor bann konsesyon neseser, avek bi pou ogmant prodiksyon lokal dan Sekter Alimanter ek Lavyann, afen ki konsomater lokal i ava benefisye direkteman.

Mr Deputy, rezon pour en tel Mosyon i reafirm langazman Gouvernman dan devlopman soutenab dan sekirite alimanter ek nitrisyon, ek lagrikiltir soutenab pou asir Drwa nou sitwayen pou annan akse avek manze nitrisyonnel, sen e sifizan.

Mr Deputy Speaker, sa sanzman ki pe arive dan sa Sekter i ganny enfliyanse par lezot sanzman dan lasosyete.  Enn ki rapid e ki demann en latansyon imedya.

Sepandan Mr Deputy Speaker, mon rekonnet ki Gouvernman litousel pa pou kapab fer marse Sekter Lagrikiltir ek elevaz bann zannimo, san partisipasyon ek langazman bann partener kle.  Sa Mosyon i alor ouver laport pour ki Sekter Prive, ensi ki Gouvernman pou met latet ek zepol ansanm pou rod solisyon e devlop bann stratezi efikas pou relev sa defi.

Dan sa prosesis, Sekter kle dan Gouvernman Mr Speaker, ansanm avek bann partener potansyel pou zwenn ansanm pou devlop en plan stratezik efikas.  Enn ki pou reflekte laspirasyon tou bann ki annan en lyen direk avek devlopman lagrikiltir ek elevaz zannimo.  Depi Lasosiasyon Fermye, Biznesmenn, bann ki fer desizyon politik, polisi osi ensidswit.  Lalis i long Mr Deputy Speaker.  Enn fwa ki sa plan ava ganny enplimante, tou dimoun ava vwar zot ladan.  Zot ava annan en rol pou zwe zot osi, pou fer sir ki i marse.

Mr Deputy Speaker, an lizan atantivman bann rekomandasyon ki ti rezilta en forum o nivo ki Lasosiasyon Fermye an kolaborasyon avek Minister Resours Natirel ek Lazans pour Lagrikiltir, ki ti pibliye dan Zournal Nasyon date le 18 Zilyet 2014, anba tit ‘Sekter Lagrikiltir in ganny en nouvo souf.’  Rekomandasyon dizyenm boulet, mon site.  ‘Ledikasyon i annan en rol tre enportan pou zwe dan devlopman lagrikiltir pour lefitir.  En rezolisyon ki’n ganny table, ki demann Minister Ledikasyon pou annan en progranm konpreansiv pou ankouraz etidyan pou pran letid lagrikiltir.’  Lafen sitasyon.

Koman pwen refleksyon lo sa rekomandasyon Mr Deputy Speaker, fodre ki nou note ki dan lepase, bokou in ganny fer pou devlop Sekter Agrikol ek elevaz bann zannimo dan bann lekol.  Senserman mon krwar Mr Deputy Speaker, ki ti annan bann bon leson ki nou ti kapb tire.

Pou sit koman legzanp Mr Deputy, elevaz zannimo ek devlopman lagrikiltir dan Servis Nasyonal Lazenes ti enn ki ti fritye.  Selebrasyon Lazournen Mondyal pour Manze le 16 Oktob ti la koman levidans partisipasyon lazenes dan devlopman lagrikiltir dan nou pei.  Son bi sete fer nou bann zenn vin otosifizans.  Ozordi mon konvenki Mr Deputy, ki deryer lakaz sak bann ex-etidyan NYS, ensi ki deryer pour mwan menm, i annan at least en pti zarden.

Mr Deputy Speaker, dan sa prosesis devlop en plan stratezik, mon krwar vivman ki serten bann pwen in devret ganny pran an konsiderasyon, pou asir sikse en tel plan.  En stratezi revitaliz lagrikiltir i annan pour bi transform Sekter Lagrikiltir pou fer li vin pli rantab, komersyalman rann li en aktivite ekonomik konpetitiv, kree plis lanplwa e ogmant prodiktivite lo nivo lokal.  E pour sa kapab arive Mr Deputy, fodre:-

Premyerman, alokasyon Bidze i devret ganny revize.  Dan lepase, sa i en vre defi pou Minister Lagrikiltir.  Par konsekan, i annan rediksyon dan resours imen e dan servis ki bann Lenstitisyon ki tonm anba sa Minister i donnen.

Dezyenmman, pou ankouraz plis dimoun angaz zot dan devlopman lagrikiltir ek elevaz bann zannimo, fodre ki bann fermye i ganny akse avek en kredi afordab.

Mr Deputy Speaker, elevaz zannimo ek lagrikiltir i riske.  Donk, bann Sekter Banker pa oule pran risk zot osi, pou donn en tel kredi bann fermye ek elever bann zannimo.

Trwazyenmman Deputy Speaker, pour ki Sekter Lagrikiltir ek Prive zot travay ansanm an partenarya pou adres bann defi sa Sekter, sa plan stratezik i devret pran an konsiderasyon travay ek linisyativ lezot lorganizasyon enternasyonal tel ki IFAD, – ek lezot ankor ki viz ver devlopman bann pti fermye ek peser tradisyonnel.

Katriyenmman Mr Deputy Speaker, defi Gouvernman i resours natirel.  Pour ki lagrikiltir i devlope, fodre ki i annan ase teren, later fertil pou plante, fodre ki i annan sifizaman delo, zonm ek fanm for e an bonn sante.  En bon sipor lozistik, sipor resours ek materyel, marketing eksetera.

Sityasyon aktyel Mr Deputy i enn ki prezant en vre defi.  Si nou pran sityasyon later pou plante koman legzanp, i enn ki tre enkyetan.  Dan mon distrik par egzanp Mr Deputy, tou landrwa ki ti servi pou fer lagrikiltir ek elevaz bann zannimo, par egzanp kot Mr Onezime ti ete, Caryole kot Sinwan ti annan laferm, zot in vin bann landrwa rezidansyel.  Nou napa problenm ek sa me Mr Deputy Speaker, sa bann later fertile e byen.  Akoz nou pa ankouaz e akonpanny sa bann fanmiy ki pe occupy sa later pou fer en pti zarden kot zot lakour?

Mon rekonnet osi Mr Speaker, ki la lezot regilasyon ek Lalwa pou vin an zwe.  Par egzanp, i annan landrwa nou pa pou kapab sonny zannimo.  Ok. Sa pou annan en lenpakt lo sa zefor ki nou pe sey mete.

Vre defi Mr Deputy Speaker i logmantasyon dan sityasyon drog ek lalkol dan nou sosyete.  Sa zonm ek fanm for ki mon’n mansyonnen pli boner Mr Deputy Speaker, si zot pa an form, si zot malad.  Menm si Sekter Prive pou zwenn avek Gouvernman, pou napa prodiktivite.  Vole, mank travay akoz malad, napa lafors akoz pa ankor ganny enn.  Se sa ki nou vre endikap.

En lot defi Mr Deputy Speaker, prodiksyon ki pov.  Ki pa alaoter, ki’n ganny afekte avek pest, maladi ek zensek, plant anvaisan.  Mr Speaker, lapliparditan bann pti fermye ki ganny afekte, se zot ki napa kontrol lo sa bann problenm.  Se zot ki mank lenformasyon lo lafason pou sirmont sa bann defi.

Mr Deputy Speaker, se la ki zot bezwen sipor teknik ek finansyel pou ed zot.  Se la ki Sekter Prive i kapab zwe son rol an term leksperyans, lekspertiz ek lezot savwar fer.

Pou konklir Mr Deputy Speaker, sa Mosyon i merit nou sipor akoz ler in arive pour nou revwar konteks sa sanzman e devlop bann stratezi efikas e apropriye pou reviv lagrikiltir ek elevaz zannimo, pou rann pli solid e pli asire pour nou sekirite alimanter.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Volcere.

HON MARC VOLCERE

Mersi Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, mon oule komans mon lentervansyon avek parol en zenn peser Praslin.  Sa garson ti dir mwan ki si i leve tou le bomaten pour li al lo lanmer, al pas en demi zournen.  Triyang triyange pou kapab retourn ek keksoz ater, set akoz apard ki i bezwen ganny serten reveni pou soutenir son fanmiy, me i fer li akoz i osi konsyan lasante son frer ek ser Seselwa.  Dapre sa ki in eksplike, si dimoun i manz sa pwason fre ki i anmenn ater toulezour, zot pou konn en pli bon leta lasante ki si zot konsonm sa ki enporte, ki zot pa neseserman konnen kote i sorti.

Mr Deputy Speaker, yer dan en lot konversasyon avek en fermye ki fer elevaz zannimo, li osi in dir mwan ki si in fer sa gran lenvestisman, si in pran tou sa risk pou envestir plizyer milyon Roupi dan son laferm, se ki premyerman i kontan e annan pasyon pour sa kalite travay.  E dezyenmman, i kontan lasante son frer ek ser e i santi sa nesesite pou zot ganny akse avek bann komodite ki fre, ki pa’n pran en long traze pou ariv a zot laporte.  Menm si i dir mwan, i konsyan parfwa ki sa ki i pe vann i en pti pe pli ser ki sa ki pe ganny enporte.

Se zisteman sa labaz mon lentervansyon pou ozordi.  Okenn lenvestisman ki nou pei i fer dan sa Lendistri prodiksyon manze, sa set en lenvestisman dan lasante nou pep.  Okenn stratezi ki ganny devlope pou ankouraz e promouvwar prodiksyon manze lokal i egalman en stratezi ki pe promouvwar en bon leta lasante pou nou pep.  I drwa tou sitwayen dan sa lemonn pou ganny garanti en sours alimantasyon ki fre, ki bon, ki nourisan e ki kontribye anver son lasante.  I drwa tou sitwayen pou annan akse avek la nouritir ki’n ganny prodwir dan en fason ki sen, ki prop e ki nourisan.  Le sel fason ki nou pei i kapab garanti ki tou sa bann kondisyon i ganny delivre avek nou bann konsomater se si nou annan en sours prodiksyon manze isi lokalman, ki kapab zwenn demann konsomasyon pei.

Mosyon devan nou Lasanble ozordi pe sers pou itiliz bann resours ki annan dan en fason ki bokou pli efektiv, dan zefor pou stabiliz pri manze.  Letan ki Mosyon i demann avek Gouvernman pou travay lo en plan stratezik, premyerman sa i rol ki Gouvernman i set pou son lekor.  Dan son rol koman fasilitater, Gouvernman i bezwen annan li en stratezi lon term ki kouver sa Sekter dan son antyerte.  I louvraz Gouvernman pou annan en plan Nasyonal pou sa Sekter, malgre ki tou defi i kapab fer fas avek.  Fodre note ki i annan serten Sekter e Lendistri kot sa pe mars tre byen.  Kot sa partenarya ant Gouvernman avek Sekter Prive pe delivre lo son promes pour nou pep.  Ozordi dan Sesel, i annan serten Lendistri kot i annan en leksitasyon enkrwayab e en lenerzi pozitiv ki pe ede avans sa bann Lendistri pli devan.  Lendistri Touris i enn sa bann legzanp kot keksoz pe bouze.  Bann devloper e envestiser pe vin avek bann diferan plan stratezi e prodwir.  Ou vwar Gouvernman atraver STB kot i fer son bout pou ede, ankouraze e soutenir sa Lendistri.

Lendistri Lenerzi Renouvlab i en Sekter ki fek komans etablir dan Sesel.  Me la ankor, ou vwar ki avek sipor Gouvernman e bann lezot partner, i annan en kantite mouvman e devlopman ki pe arive dan sa Sekter, dan en sitan kourt dele letan.  E nou tou nou kapab vwar bann devlopman ki Sekter Telekominikasyon in pas atraver depi lenstalasyon kab fib optik.  En lenvestisman ki’n ganny fer an partenarya ansanm avek Gouvernman.

Mr Deputy Speaker, sa bann legzanp ki mon site, i montre nou klerman kot partenarya ant Gouvernman e Sekter Prive i kapab marse e mars tre byen.  E a sak fwa ki sa i arive, i delivre bokou benefis pour nou pei avek nou pep.  E dan lespri sa Mosyon ozordi, i sanmenm keksoz i kapab ganny repete avek Sekter Lagrikiltir ek Lapes.  Kot en partenarya ant Gouvernman avek Sekter Prive i kapab aport en renesans dan sa 2 Sekter Prodiksyon dan nou pei.

An dizan sa, mon oule fer sorti ki i annan bokou ki’n deza ganny fer e ki ankor pe ganny fer pou siport sa 2 Lendistri, me zot in ariv a en pwen kot i demann en for enzeksyon Kapital pou stimil devlopman e anmenn ankor bokou plis inovasyon.  Plante, elevaz zannimo avek lapes i bann Sekter tradisyonnel isi Sesel.  E an gran parti, se la kot nou problenm i ete.  En kantite bann metod ki pe ganny pratike dan sa bann Sekter i bann metod tradisyonnel ki pa pe permet maksimiz tou resours ki annan a nou dispozisyon.  Ziska prezan, Sesel pa ankor vreman antre dan okenn sistenm prodiksyon de mas ouswa intenssive farming, kot tou resours ki ganny maksimize anfaver prodiksyon e sa i permet pou bes kou prodiksyon.  I annan serten fermye ki pe seye lo zot menm avek diferan degre sikse, sirtou dan domenn elevaz zannimo.  Me sa ki nou pei i manke, set en model syantifik pou swiv e en plan kler e byen definir ki ganny met anplas.  Me pli enportan pou en Seselwa ki pe al envestir son larzan, i bezwen serten incentives ki pou minimiz risk pour son lenvestisman.  Sansan sa boug i pran son larzan e envestir dan en Sekter kot i annan bokou mwens risk.  Nou pei i bezwen envestir bokou dan bann nouvo teknolozi, pratik, teknik e lekipman, me egalman dan formasyon nou bann dimoun.  I annan bann keksoz senp ki ozordi pe ganny servi dan lagrikiltir, ki Sesel pankor entrodwir, me pourtan i sifi nou fer letour dan bann pei obor nou, kot nou kapab vwar tou sa bann kalite mwayen modern e tre inovativ ki annan a zot dispozisyon, ki bann fermye e peser pa ankor ganny akse avek.

Mr Deputy Speaker, en legzanp.  Sa debousman ki’n ganny kree ant Sesel e Sri Lanka dan Sekter Lapes i en bon komansman e en lepa dan en bon direksyon.  Ozordi nou vwar konstriksyon bann pli gro bato lapes ki kapab byen tenir lanmer e ki pe tir presyon lo bann resours pwason lo nou lakot, vi ki sa bann bato i al lapes pli lwen.  Nou osi vwar ki lapes long line in vin en metod lapes ki tre profitab pour bann ki dan sa Lendistri isi Sesel, me i annan ankor bann lezot teknik ki pe ganny pratike, ki pankor ganny entrodwir isi Sesel.  Bann teknik lapes ki kout mwen ser ki long line e ki ava posibleman kontribye pou fer bese pri lavi.

Mr Deputy Speaker, i annan en size ki mon kontan adrese isi dan sa Lasanble.  Sa se kou lavi lo Praslin ek La Digue.  I bokou pli eleve ki lo Mahe.  Sa i egalman aplik pour nou bann businessmen me i 2 fwa pli grav, letan ki i tous bann biznes ki dan Sekter Prodiksyon Manze lo sa 2 zil, akoz sa i annan en lenpakt direk lo pri lavi.  Koman parti sa Mosyon, mon propoze ki en letid i ganny fer lo vre kou prodiksyon manze lo Praslin ek La Digue.  E swivan sa letid, mon propoze ki subsidies pour bann prodikter manze lo Praslin ek La Digue i ganny kalkile e re-aziste dapre zot real cost e non pa lo menm flat scale ek bann prodikter lo Mahe.  Zis pou fer elevaz poul lo Praslin, en prodikter i bezwen envestir li R14 mil pou charter avyon, a sak fwa ki i fer monte pti poul.  Sa i en kou adisyonnel ase signifikan ki bann prodikter lo Mahe pa pe fer fas avek.

Mr Deputy Speaker, mon lot propozisyon i sorti dan mon leksperyans koman en bankye.  Fermye ki swa zot plante ouswa zot dan elevaz zannimo, zot toultan bezwen ganny akse avek Kapital atraver kredi.  Sesel, bann sel letan ki en biznes i kapab ganny akse avek kredi e a en to konsesyonner, se letan ki sa biznes pe ganny set up.  Letan ki en biznes pe fonksyonnen normalman, i bezwen fer tou son bann tranzaksyon avek Labank Komersyal, a bann to lentere komersyal ki pli eleve.

Mr Deputy Speaker, koman parti sa Mosyon, mon oule propoze ki Gouvernman i etidye en model labank kredi agrikol, ki ava annan pour son manda pou siport e soutenir nou bann Lendistri Prodiksyon Manze.  Zis parey ki DBS i la pou ed sa bann dimoun set up e komans zot biznes, zot egalman bezwen en Lenstitisyon finansyel ki kapab travay avek zot lo en baz permanan.  Sansan, sa bann dimoun i vwar zot pe akimil det komersyal ki finalman fer zot degoute e rann zarm, ki’n arive dan lepase.  I annan en kantite ki nou kapab dir lo sa size.  Nou kapab antre dan detay, diskit merit en fason fer, ouswa tel ou tel lapros, si sa enn lapros i pli bon ki en lot.  Me sa ki reste kler, letan ki nou’n fini fer tou sa bann diskisyon, se ki ozordi Sesel, leta ki nou Lendistri Prodiksyon Manze i ladan, nou pou bezwen al fer en lenvestisman mazer pou remet li azour avek larestan lemonn.  I pou pran en for volonte politik delapar nou Gouvernman pou fer bann lenvestisman neseser, vi ki resours nou pei i vreman limite e nou bezwen fer bann lenvestisman ki saz.  Me lakle i reste ki nou pei ozordi i bezwen envestir dan teknolozi modern, meyer pratik e meyer fason fer.  Teknik inovativ e formasyon nou tann dimoun.  E sa pou pran en lenvestisman konsiderab.  Lefe i reste ki Minister konsernen, Lazans Lagrikiltir ek Lotorite Lapes i bezwen zot menm premyerman komans demann resours ki zot bezwen pou delivre sa travay.  Zot bezwen komans par ekip zot lekor avek bann resours e personnel ki zot bezwen, ki ava permet zot pou formil e propoz bann plan neseser, kestyon fran e onnet ki mon bezwen poze ozordi set eski Minister Resours Natirel ek son bann diferan Lazans e Lotorite pe ganny sa Bidze adekwa ki zot bezwen pou fer sa travay irzan ki zot bezwen fer, oubyen zot pe ganny neglize.  Lakle sa Mosyon ki Onorab Pillay in table se larzan.  Gouvernman i pou bezwen envestir bann sonm konsiderab dan Sekter Prodiksyon Manze, si nou anvi vwar sityasyon stabilize dan nou pei.  Minister Resours Natirel i annan en pli gran rol pou zwe dan sa demars.  Alors, si zot santi ki zot napa ase resours, i enportan ki zot aprose e nou ava diskite.

Mr Deputy, si nou vreman oule al delavan, nou pa pou kapab kontinnyen pran 5 a 6an pou delivre lo bann dosye konpleks parey lasirans pou fermye avek peser.  E la mon pou dir ki sa sityasyon i enn ki liste tre byen sa sityasyon mank resours dan sa Minister.  Avek resours adekwa a zot dispozisyon, sa travay ti a’n kapab fer bokou pli vit e dan en fason pli efikas.

Mr Deputy Speaker, mon pa vwar sa koman en travay ki enposib.  Tou sa ki pe ganny propoze ozordi atraver sa Mosyon i bann keksoz ki Sesel i kapab fer.  Nou zis bezwen komitman ferm e nou egalman bezwen bon zesyon.  Sesel i en pei ki kapab nouri son lekor.  I vre ki nou pa prodwi diri me nou eksport bokou plis protein ki nou kapab konsonmen dan laform ton e sa i servi pour balans keksoz.  Nou pei i bezwen fer bann lenvestisman byen kalkile e sirtou, nou bezwen annan bokou konfyans e krwar dan bann Seselwa prive ki pe sakrifye pou fer marse sa Lendistri Prodiksyon Manze.  Nou pei i annan ase talan e ase konpetans pou sorti dan sa sityasyon kot i ete ozordi.  Le sel keksoz ki i bezwen set en bon plan stratezik lon term e volonte pou fer sa bann plan marse e stratezi materyalize.  Sa ki bezwen ozordi set en komitman ferm sorti kot tou bann partner e en lenvestisman solid an term Kapital.

Mr Deputy Speaker, avek sa detrwa mo, mon pou byensir donn sipor sa Mosyon.  Mon remersye ou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond.  Micro, switch off micro.  Request.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, sa Mosyon ki devan nou, i en Mosyon tre enteresan e i en Mosyon ki mon kontan pou mwan koz lo la.  Sa Mosyon Mr Deputy Speaker, son mesaz i senp.  I pe demann Minister Finans ek Minister Lagrikiltir, pou depay nou dan sa lanpayaz ki zot in anglouti nou ladan.

Akoz mon koman koumsa.  Mon koman koumsa senpleman Mr Deputy Speaker, akoz 1, pou nou sorti e kapab annan en pli bon sistenm kot pri manze, pri prodiksyon lokal, i dan faver e dan fason ki nou pep i ekspekte, nou pe demande ki sa 2 Minister par egzanp, i revwar e fer envestigasyon avek Lasosiasyon Fermye e i devret ganny investigate sa Lasosiasyon, dan move zerans ki zot in fer avek faktori manze zannimo.  Sa, i annan en lefe direk lo konteni sa Mosyon.

Dezyenmman, faktori manze zannimo ek labatwar, pa ti zanmen devret ganny servi pou afekte prodiksyon lokal, ki i le ka ozordi.

Trwazyenmman, Gouvernman pa ti’n devret zanmen ganny konseye pou donn sanksyon pou vann Oceana Fisheries, ki’n fer ki pri pwason in ogmant tro bokou e ki nou pep pa kontan e pe soufer.

Katriyenmman, bann later pou lagrikiltir e elevaz zannimo, ti’n devret fini ganny idantifye, prezerve e devlope pou rezon agrikol selman ozordi, depi ler bann sanzman in ganny fer dan Minister Lagrikiltir.

Senkyenmman, bann fermye ti’n, ozordi ki nou pe koze lo sa Mosyon, ti’n devret fini ganny zot lease, pou zot kapab ganny fasilite lo zot bann loan pou zot kapab devlop Sekter Lagrikiltir.

Sizyenmman, lotorite konsernen, i devret arete kestyonn kapasite Seselwa pou devlop son lagrikiltir.  Ler en Seselwa i oule pran en loan pou li target eksportasyon agrikol, serten prodwi, i pa devret ganny kestyonnen kote sa dimoun i annan larzan, kote i pou ganny larzan, eski i pou kapab fer?  Okontrer, annou swiv parol nou Prezidan, pou les nou Seselwa debrouye, siport li, gid li pou ganny sa loan pli vitman pou li kapab ogmant prodiksyon lokal dan Sekter Lagrikiltir e pwason pour ki nou kapab nou menm nou Seselwa, benefisye.  1, lo sa eksportasyon, dezyenmman, lo pri pli ba, pri pli konpetitiv ki ava dan lavantaz lepep Seselwa.

Setyenmman, lotorite i devret osi aret donn prive bann kontra ek lease ki zot ganny monopoly dan serten aktivite agrikol ki dekouraz prodiksyon lokal par lezot fermye ki oule devlope.

Mr Deputy Speaker, sa bann pwen ki mon pe fer sorti, i bann pwen ki tre enportan.  E anplis ki sa, nou vwar ki, bann ki konsernen, sirtou la Minister Finans e Lagrikiltir, i devret pli determinen ki sa.  Zot devret pli byen enplimant Polisi Parti Lepep, kot i konsern Lagrikiltir.

Atraver sa Mosyon, ozordi nou Lasanble, nou pe anvoy en mesaz for e kler.  Nou pe ensiste Mr Deputy Speaker, ki bann ki konsernen direkteman, avek Sekter Alimanter, i delivre pli byen e donn nou pep en pli bon deal.  Nou pe demande, par egzanp, ki avek devlopman Por Lapes e bann lagreman ki pe ganny sinnyen tou dernyenman, nou pa vwar en bes dan aktivite met ton dan bwat.  Nou pa vwar osi en bes dan Sekter Lapes e nou pa vwar en lot ogmantasyon dan pri pwason.

Mr Deputy Speaker, si nou kalkil byen, zis yer swar, nou fek tande Custom par egzanp, lo Tax, Duty, lo bann zafer juice ki ganny enporte.  La osi, nou pep ki servi sa bann keksoz.  E la nou pe vwar poudir, Custom in fer byen kler e nou konpran li e i annan rezon.  Custom i dir ou li, i pa la pou deside si sa juice i bon, si sa ki ou pou servi.  Li, ou kapab en juice ki pou touy ou, napa problenm li.  Pa son louvraz pou li get sa.  Li son louvraz se ki, Gouvernman in dir li, ‘ou anmas R10 lo sa juice’.  Sa Tax ki i bezwen anmase, li i anmase e laba i donn Minister Finans.  Sa son louvraz Custom.

Me i devret annan en lot Lorganizasyon, en lot bout Sekter Gouvernman, ki devret gete dan kalite juice.  Si nou anvi nou pep ganny en pli bon deal, bwar pli bon juice ki bon pou son lasante, i annan en keksoz ki nou devret fer.  Se fer ki Tax lo sa bann juice ki bon, i pli ba ki pri sa bann juice ki bon pou lasante nou pep, i pli bon marse.  Met ou Tax tre o lo bann ki pa bon.  Koumsa, nou dimoun i ava ankouraze pou aste sa ki bon pou son lasante e i a dekouraze pou aste sa ki pa bon pou li.  And that is common sense Mr Deputy Speaker.

Mon rode kimannyer bann dimoun ki ganny peye pou fer bann louvraz dan lentere lepep dan nou pei, i pa kapab fer.  Avek sa Mosyon mon swete ki bann ki konsernen i a tann lavwa nou Lasanble Nasyonal e zot ava enplimant dan en fason pli bon, pli dinny e pli byen, sa ki nou Parti, Parti Lepep ki nou isi nou reprezante, ki loter Mosyon i reprezante e ki nou Prezidan i reprezante.  Ki en fason, nou pep i a pe ganny en pli bon deal dan son vot ki in donnen pou parti ki ozordi i opourvwar.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker e mon demann nou tou pou siport sa Mosyon.

 

(Applause)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, i annan 2 keksoz, 2 laspe sa Mosyon ki devan nou la, ki mon pe tret koman vreman, vreman enportan.

1, i se sa size lagrikiltir limenm, kote ki in arive, akoz i koumsa.  E dezyenm se, sa lenportans e valer sa partenarya ki Gouvernman i bezwen annan avek Sekter Prive.

Mr Deputy, private business, oubyen bann private markets, i definitivman drive economic growth.  E i kree, se Private Sector ki plizoumenm kree bann lanplwa ki prodiktiv.  Donk, Sekter Prive i annan en rol kle e primordyal pou zwe dan lekspansyon loportinite ekonomik dan nou pei Sesel, parey i le ka partou dan lemonn.  E donk, i annan en rol kle dan kreasyon growth e larises e byensir, nou bezwen Mr Deputy, garanti en tel loportinite dan domenn lagrikiltir pou Seselwa e pou nou nasyon.

Mr Deputy Speaker, nou konn tre byen ki san growth, napa kreasyon larises e san kreasyon larises, napa devlopman sosyal ki soutenab e ki dirab.  Par egzanp, nou pou napa ase larzan pou envestir dan lasante.  Nou pou napa ase larzan pou envestir dan ledikasyon.  Bomaten nou’n koz lo PUC pou anmenn kouran dan Anse Etoile, nou pou napa ase larzan pou envestir dan PUC, pou fer sir ki dimoun Anse Etoile i ganny kouran parey nou ti pe demande bomaten.

Sesel i bezwen strive pou en Sekter Prive, dan domenn Lagrikiltir, ki vibran, ki konpetitiv e ki inovativ.  Mon krwar se sa ki sa Mosyon pe demann nou, pou nou fer tande Gouvernman isi dan sa Lasanble ozordi apre midi.

Se la Mr Deputy, kot nou’n fail dan lepase e se la kot nou bezwen aranze.  Pli boner mon’n tann en entervenan avan mwan ki’n koz lo rezon akoz nou koumsa ozordi set akoz Lopozisyon dan lepase in demann en Sekter Prive ki’n ganny liberalize.  I enportan pou nou konnen ki, Lopozisyon i kapab demann sa ki i oule li.  Me i resposabilite Gouvernman pou fer sir ki i met anplas bann Polisi, bann prensip e bann mekanizm kot nou pou achieve koman en pei, sa economic growth kot nou pou achieve koman en pei, en Sekter Lagrikiltir ki marse e ki fer sans pou Seselwa.

Mr Deputy Speaker, mon demande alors ki Gouvernman e Sekter Prive, i zwenn ansanm e zot re-vizit bann fot lepase.  Analiz bann sitiasyon e bann linisyativ aktyel e generate bann practical ideas e fer bann rekomandasyon e bann propozisyon pou avans en azanda ki fer sans anrelasyon ek sa size loportinite ekonomik pou Seselwa, dan domenn Lagrikiltir.  En legzersis ki nou ti’n devret fini fer en bann letan pase.  San sa Mr Deputy, nou pou touzour annan en sitiasyon kot Seselwa pe vwar li difisil pou ganny manze dan nou pei Sesel, a en pri ki rezonnab.  Manze de kalite a en pri ki afordab.

Mr Deputy Speaker, entervenan avan mwan in koz lo en size ki preokip tou Seselwa ozordi e sa se pa lot ki pri pwason lo marse lokal.  Ozordi Mr Deputy, pri pwason in vin bokou pli ser ki pri lavyann.  E petet, i ava enportan pou Gouvernman lans en lanket e vwar e donn ou rezilta e vwar akoz ki pri pwason kot Oceana Fisheries, in ariv lo sa oter ki i ete ozordi.  Akoz ki pri pwason in sirpas kapasite, lamazorite Seselwa, pou aste sa menm pwason ki i bezwen, pou li kapab manze e pou li kapab viv an bonn sante isi dan nou pei.

Mr Deputy Speaker, ozordi lo nivo Lagrikiltir, nou bezwen en Sekter Agrikol ki ganny karakterize par en logmantasyon soutenab dan prodiksyon fri ek legim dan prodiksyon lo kote livestock e dan domenn Lapes.

Sa pou annan en economic growth e i a garanti en bon degre food security ki vedir nou a atenn en lobzektif kot tou Seselwa, tou Seselwa Mr Deputy, a kapab a tou moman ganny akse fizik e ekonomik ek ase manze ki safe e ki nitritiv pou zot ki zwenn zot diet debaz pou zot kapab viv an bonn sante.  Sa i devret en lobzektif primordyal pou Gouvernman Sesel.

Mr Deputy, pandan sa dernyen 20an, nou economic growth in ganny driven par tourism.  30 poursan nou labour force i dan domenn touris.  70 poursan nou hard currency, i vin atraver tourism.  Pandan sa bann letan, lagrikiltir li in ganny neglize.  Pandan sa dernyen 20an, Gouvernman in fail mizerableman, pou zot envestir dan lenfrastriktir e dan teknolozi dan domenn lagrikiltir.  Kot nou vwar nou dan en sitiasyon kot ozordi, laplipar bann lenfrastriktir, i demann ganny re-abilite, oubyen i demann ganny ranplase.

Prodiksyon lokal dan domenn lavyann ek legim, in tonm preski net.  Sirtou dan domenn lavyann.  Ozordi, 72 poursan Mr Deputy, bann manze ki nou konsonmen, i ganny enporte.  Sa Mr Deputy, i met presyon lo nou deviz.  I kapab ede pou koz devaliasyon.  Sa, pou anmenn plis hardship pou Seselwa e Seselwa ki dan laprovrete, pou reste dan lapovrete.

Annefe, i kapab koz en sitiasyon kot sa gap ant sa ki pli eze, sa ki pli ris e sa ki pli prov, i kontinnyen agrandi.  I devret lobzektiv sa Gouvernman pou fer tou sa ki i kapab, pou garanti e pou asire ki sa gap ant sa ki ris ek sa ki prov, i kontinnyelman fermen e nou pa agrandi.  Mr Deputy, mon’n anvoy en Mosyon dan nou Lasanble Nasyonal anrelasyon mon osi avek sa size lagrikiltir.

Mr Deputy Speaker, nou pa kapab diskit sa size lagrikiltir, diskit sa size manze, prodiksyon manze pou nou e pou nou pep, san ki nou fer rapel sa food crisis ki ti annan an 2007 e an 2008.  Mr Deputy Speaker, fodre ki nou garanti ki dan lenstans ki en tel sitiasyon i repete, Sesel i kapab prodwir lokalman dan en fason sifizan kot nou pou kapab abes sa soufrans ki nou pep i kapab pas atraver, si zanmen en crisis parey i ganny repete alavenir.

Nou konnen poudir ozordi, Sesel pe lafer kont piracy e nou konnen ki menas ki piracy i annan pou Sesel.  Nou konnen ki menas piracy i kapab annan anrelasyon avek nou lenportasyon.  Alors Mr Deputy, i enportan ki nou pran sa size prodiksyon agrikol, o pli o serye ki posib.

Lontan dan nou pei Sesel, lavyann poul nou ti prodwir anviron 85 poursan, nou annan potansyel menm pli ki sa.  Nou annan potansyel pou nou vin otosifizan dan prodiksyon lavyann poul.  Ozordi, prodiksyon i around 10 poursan.  Nou pa kapab kontinnyelman les en tel bes parey kontinnyen.  Nou bezwen lager for pou retourn prodikyon lavyann pou lo sa nivo ki potansyelman Sesel i kapab prodwir.

Pork, ti annan en moman dan nou listwar anviron dan bann lannen 90, kot nou ti pe prodwir anviron 90 poursan nou lavyann porkToday, nou pe prodwir anviron zis 35 a 40 poursan.  Dizef menm si nou otosifizan pou nou konsomasyon, nou bezwen still enport dizef pou hatching.

Mr Deputy, nou pe demann reform total vizavi Polisi Gouvernman dan Lagrikiltir.  Agro-processing in ganny neglize preski totalman.  Ti devret bann biznes opportunity pou bokou frer e ser Seselwa. Sa, i en loportinite ki Gouvernman Parti Lepep in les glise dan son lanmen.

Prodiksyon legim in osi ganny neglize lo en serten extent.  Me gran mersi nou annan serten fermye ki persistan ki’n fer ki nou pa’n tonm sitan ba lo nivo prodiksyon legim.

Mr Deputy, lo kote lenfrastriktir, sa osi, nou pa kapab koz lo la.  Lenfrastriktir dan domenn Lagrikiltir, li osi in ganny konpletman neglize.  Menm lo nivo semen ki al kot bann fermye.  Konbyen fermye ozordi, napa akse avek bon semen pou zot kapab, premyerman, transport bann resours ki zot bezwen pou fer zot biznes agrikol avek.  E dezyenmman, transport zot manze ki zot prodwir pou kapab al vann e vann li a en pri ki rezonnab.  Zot bezwen depans pa mal larzan an sa ki konsern transportasyon.  Akoz napa en bon sistenm semen.

Mr Deputy, konbyen nou bann fermye ki ankor pe fer fas avek problenm delo dan sa day and age, anrelasyon avek prodiksyon agrikol.  Konbyen nou bann fermye ki pe fer fas avek bann sistenm drenaz ki letan i annan en lapli ki tonbe, i annan linondasyon, ki kout zot bann gran, gran pert.

Mr Deputy, nou bezwen realize ki ni menm en sistenm lasirans ziska resamanm, nou ti napa pou nou bann fermye.  Tousala, i bann neglize ki nou’n negliz nou Sekter Agrikol e ozordi dan sa Lasanble, nou pe demann Gouvernman pou vitman, rezourd sa bann issues.

Mr Deputy, nou ava rapel letan ti annan siklonn Feleng an 2013, nou bann fermye isi Sesel ti perdi anviron 320 mil Dolar worth of bann prodwi e bann resours ki zot ti annan e osi lo en baz lenfrastriktir.  320 mil Dolar Mr Deputy.

Mr Deputy, ozordi nou vwar ki menm later lagrikiltir in ganny redwir.  Oubyen later lagrikiltir, in ganny servi pou bann other purposes other than lagrikiltir limenm.  Ozordi, Gouvernman pe met lenportans dan prodiksyon manze lokal.  Lenportans pa devret vin zis atraver sa ki nou dir, me Gouvernman i bezwen pran bann mezir konkret pou demontre avek nou poudir i serye e i senser dan son demars ki i ape fer.

Annan premyerman, en vizyon kler lo ki kalite growth lo en baz anyel, ki nou anvi vwar e ki nou anvi travay pou nou achieve dan sa pei.  Gouvernman i devret annan bann sif konkret lo sa nivo.  Dir avek nou, nou anvi vwar en sistenm lagrikiltir ki pe donn Seselwa en growth dan sa domenn, dizon, 6 a 10 poursan lo en baz anyel ki nou kapab mezire.  Ki nou kapab gete e vwar poudir, eski i en lobzektiv ki nou’n achieve pou sa lannen.  Si non, akoz, annou revwar e annou korize pou nou kapab achieve li the next year around.

Mr Deputy, Gouvernman i bezwen, parey serten entervenan avan mwan in refer sorti.  I bezwen provide sipor bidzeter lo en baz anyel e mwan, mon krwar ki, 10 poursan, ok, parey in annan serten proposal.  10 poursan nou Bidze Anyel, i devret a sa lenstans, pe al, komansman lannen prosenn, pe al pou Sekter Lagrikiltir e sa i devret ganny coupled avek bann led enternasyonal ki nou devret vigourezman pe serse, pe rode pou garanti ki nou envestir tre fortman pou nou kapab retir nou Sekter Lagrikiltir lo so bes kot i ete ozordi.

Nou bezwen donn nou bann fermye akse avek finans dan en fason fasil a en to ki rezonnab.  Nou bezwen donn akse ek lenfrastriktir, semen, delo, transpor pou ed nou bann fermye pou zot redebout lo zot 2 lipye akoz nou konnen, ki zot kapab prodwir.  Nou bezwen donn akse avek resers, nou bezwen donn akse avek training.  Nou bezwen envestir dan nouvo teknolozi.  Fodre pa zanmen ankor, ki teknolozi dan domenn Lagrikiltir i kit Sesel par deryer.  Fodre ki Sesel i reste azour avek teknolozi modern dan domenn Lagrikiltir, ki ganny entrodwir isi Sesel e ki ganny partaze avek nou bann fermye.  Se sa ki pou ed zot pou zot prodwir dan en fason kot zot prodiksyon i ava redwir anterm kou e kot pri manze lo market, pour lepep Seselwa, i a kapab desann.

Mr Deputy, nou’n koz lo later.  Annou annan enn fwa pour tou, en Polisi vizavi later lagrikiltir, ki kler.  En Polisi ki transparan, en Polisi ki tou dimoun i konnen e i ganny akse avek, nou konnen poudir se sa Polisi vizavi later lagrikiltir.  Pour ki si zanmen demen i annan en kas kontour, nou kapab rekonnet.  Lepep i kapab vwar poudir be la i annan en kas kontour akoz dapre Polisi, nou pa pe fer keksoz dapre Polisi.

Mr Deputy, annou osi promot nou bann prodwi lokal.  Annou fer sir ki kot i annan sa nesesite dan nou bann Lotel, dan nou bann Letablisman Touristik pou nou kapab promot, pou nou kapab donn touris par egzanp, nou prodwi lokal, annou fer sir ki se nou prodwi lokal ki vin an premye.

E byensir, Mr Deputy, avek lenvestisman, avek sipor Gouvernman, avek sipor Sekter Prive, mon napa okenn dout, ki nou bann fermye pou kapab prodwir.  E non pa zis prodwir, zot pou kapab prodwir a en kou ki rezonnab pour ki pri manze pour nou konsonpsyon lokal, pour nou Lendistri Touris, i ava enn ki rezonnab e i ava enn ki afordab.  Lepep Seselwa i a kapab aste manze a en pri ki zot kapab afford.

Isi Sesel, nou annan nou anviron 600 fermye anrezistre.  Annou donn zot tou sa sipor ki nou kapab, donn zot loportinite pou zot kapab fer zot biznes byen.  Fer zot biznes dan en fason ki viab, kot anretour, nou ava protez zot lenvestisman e zot a kapab prodwir pou Sesel e pou Seselwa a en pri ankor mon repete Mr Deputy, akoz i tre enportan, a en pri ki rezonnab.

Avek sa 2 pti parol, mon a dir ou mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, sa Mosyon ki Onorab Pillay in prezante, i demontre klerman ki nou Lasanble Nasyonal i vreman reprezant lavwa lepep e ki mazorite dan sa Lasanble, i defanser lentere lepep.

Lavwa lepep e lentere lepep, se sa ki lepep i santi.  Sa ki i eksprimen atraver bann mo, me osi atraver son silans.  Sa ki i anvi e osi sa ki i merite.  Mazorite dan sa Lasanble ki sorti dan Parti Lepep, in reste fidel avek ve dirizan ki osi Prezidan pei, Prezidan James Michel, ki’n toultan ensiste ki nou reste konekte avek lepep.

Sa Mosyon i en ilistrasyon kler lo konektivite ki egziste ant Parti Lepep e lepep Seselwa.  Reste konekte avek lepep i vedir ekout son problenm, tann son soufrans, partaz son konsern e propoz solisyon pou zot.  Reste konekte avek lepep, i osi vedir fer sans avek sa ki lepep pe dir e propoz bann mezir ki rezourd sa bann problenm.

Reste konekte avek lepep, i osi vedir kapab lir lasosyete e lemonn ki nou pe viv ladan e konpran kimannyer zot enpakte lo lavi toulezour lapopilasyon.

Mr Deputy Speaker, set akoz nou reste konekte avek lepep ki nou’n tande letan zot in eksprim zot konsern.  E set akoz nou’n reste konekte avek lepep Seselwa, ki nou konpran ki sekirite alimanter i en konsern mazer lepep Seselwa.  Letan Seselwa i plennyen ki pwason i ser pandan letan Vann Nor, alor ki piratri, i nepli en menas, nou konpran ki nou pep pe ganny difikilite pou ganny akse avek pwason, ki sours prensipal protein dan nou pei e ki pourtan, nou teritrwar i plis lanmer ki later.

Letan ki peser ki lontan in etablir zot dan sa Lendistri, ki serten nouvo arive dan sa aktivite pe servi bann teknik lapes ki target menm bann kalite pwason ki pti, nou merit demann nou lekor, si nou Lendistri Lapes i soutenab.  Letan Minister Lasante i anonse ki in annan en gran logmantasyon dan prevalans kanser parmi nou popilasyon e eksper i montre ledwa lo nouritir ki servi prezervatif e ki ganny prodwir avek bokou langre koman enn bann lakoz sa sitiasyon, nou merit realiz lenportans healthy eating.

Letan fermye, sirtou bann ki angaze dan elevaz poul, i kriye ki zot prodiksyon pe ganny afekte par prodwi pli bon marse sorti Brazil, nou merit dir nou lekor, ki in ler pou nou mazin lo konpetitivite Sekter prodiksyon lavyann.

Mr Deputy, sa bann tandans ki pe manifeste zot lekor dan nou sosyete e Lendistri prodiksyon manze lokal, i montre nou klerman ki nou sitiasyon sekirite alimanter, i enkyetan.  Mon dir ki i enkyetan e non pa alarman oubyen kritik, akoz en sitiasyon enkyetan i enn kot i annan serten sinny ki keksoz pe al mal me ki kapab ganny met anba kontrol si nou pran bann mezir korektiv.

Lobzektiv sa bann mezir korektiv, se pou ranvers sa bann move tandans ki mon’n koz lo la pli boner.  Sa plan stratezik ki Mosyon pe demande, i devret konteni sa bann mezir korektiv ki pou ranvers sa bann tandans negativ.

Mr Deputy, sa nouvo plan stratezik pe ganny propoze koman en solisyon pou defi ki nou pe fer fas avek aktyelman dan domenn sekirite alimanter.  Nou pou selman kapab relev sa bann defi e fer sa plan stratezik vin en sikse, si nou kler lo kwa ki konstitye sekirite alimanter e si nou rezourd rasin bann problenm ki pe afekte li.

Sekirite alimanter i vedir akse avek nouritir ki sen e sof e akse i vedir disponibilite sa bann nouritir dan bann landrwa kot zot ganny vann, osi byen ki zot affordability, ki vedir ki konsomater i merit kapab aste sa bann prodwi akoz pri pa tro ser.

Mr Deputy, sa i montre nou ki sekirite alimanter i osi annan en dimansyon fair pricing e safety.  Fodre ki nouritir i ganny vann a en pri ki abordab pou tou konsomater e fodre ki sa prodwi i sen e sof pou lasante sa konsomater ki vedir ki fodre pa ki sa nouritir i poz okenn risk pou son lasante.

Ozordi dan Sesel, nou vwar ki problenm sekirite alimanter, i pa lo disponibilite bann prodwi.  Me plito, anterm zot afordabilite e zot safety.  Magazen i ranpli avek bann prodwi alimanter e bazar osi i ranpli avek pwason e legim.  Menm si sa bann prodwi pa vreman rar, zot ser oubyen i pa neseserman ki i de bon kalite, ki vedir ki zot poz en risk pou lasante dimoun ki konsonm zot.

Mr Deputy, lo sa pwen mon ti a kontan rafresi memwar lentervenan ki’n fek koz avan mwan.  Mr Deputy, Onorab i pa nouvo dan sa Lasanble e son demann pour ki Gouvernman i fer lanket pou determinen akoz pri pwason kot Oceana Fisheries i pli ser, mon anvi dir avek Onorab, se zisteman sa rezilta lekonomi marse lib.  Letan zot ti pres lerloz ki fodre liberalize, ki fodre SMB i sorti dan biznes e ki nou pou ganny pli bon prodwi a meyer pri.  Ozordi nou vwar ki sa i lanvers e efektivman, nou demann li, eski i pe demann Gouvernman pou retournen e met pri kontrol?

Mr Deputy Speaker, vwala akoz tou sa letan zot ti pe sant sa sanson liberalizasyon ki Gouvernman ti kosyonnen e nou pa ti fer en liberalizasyon sovaz akoz nou ti konsyan son lenpak lo pep Seselwa.

 

(Applause)

HON JENIFFER VEL

Mr Deputy, vwala bann kalite Lopozisyon nou annan ki ozordi zot dir nou liberalizasyon ti pou bon pou nou.  Yer ti bon, ozordi zot sant en lot sanson.  E ozordi, nou bezwen rekonnet lasazes pep Seselwa ki’n note sa kalite Lopozisyon e ki sanmenm zanmen pep Seselwa i met konfyans e ki dan son mazorite pep Seselwa, i met konfyans dan Parti Lepep e zot pa vot pou sa Lopozisyon.

 

(Applause)

HON JENIFFER VEL

Mr Deputy, nou kapab adres e rezourd sa bann problenm e Lasanble Nasyonal, nou kapab zwe en rol dan sa prosesis.

Premyerman, nou pou fasilman rezourd sa problenm pwason ser akoz i kler ki pa tou peser ki vann zot pwason ser e ki pwason i ser akoz serten peser artizanal i vann zot pwason avek Lotel, bann Lakonpannyen ki eksport pwason e serten kominote ek endividi ki kapab aste pwason ser.

Sa pa zis Mr Deputy, akoz tou peser artizanal, i ganny konsesyon lo fuel e pa tou ki pe pas sa konsesyon avek konsomater par vann zot pwason a en pri ki abordab pou tou konsomater.

Mon propoze ki Gouvernman i revwar sa sistenm konsesyon lo fuel e fer li vin en targeted concession kot selman peser ki vann zot pwason avek popilasyon, ki ganny sa konsesyon.  Bann peser ki vann zot pwason ser avek bann Lotel ek lakonpannyen ki eksport pwason, i pa merit ganny sa konsesyon.  SFA i annan mwayen pou monitor lekel peser ki vreman merit sa konsesyon e nou Lasanble Nasyonal, nou merit egzers nou pourvwar ki nou annan anterm vot Bidze e financial oversight pou fer sir ki sa mezir i ganny met anplas.

Mr Deputy, menm lozik i merit ganny aplike pou promot nouritir ki sen e sof.  Ozordi pli gran risk nou lasante nou popilasyon, i sorti kot bann fri e legim ki ganny prodwir avek bokou kemikal.  Anterm, prodiksyon lokal, i annan en tandans ki se bann laferm ki servi plis sa bann kemikal e ki ede pou prodwi vin pli konpetitiv akoz zot bann legim i pous pli vitman e zot annan mwens pert.

Me le fe ki sa bann prodwi i pli riske pou lasante bann konsomater, nou merit dekouraz itilizasyon bann kemikal.  Nou kapab fer sa par met anplas en seri mezir ki redwir kou bann pti fermye, ki prodwir dan en fason biolozik as servan mwens kemikal.  Sa i kapab ganny fer, si Gouvernman i redwir tou konsesyon pou bann laferm ki servi kemikal e si bann Lenstitisyon ki Gouvernman i annan share ladan, par egzanp, Labank Devlopman, i met anplas en sistenm kot pti fermye ki prodwir dan en fason biolozik, i pey mwens lentere.

Mr Deputy, sa nouvo plan stratezik pou sekirite alimanter, i merit enn ki konpreansiv e entegral.  Par konpreansiv, mon oule dir ki i devret kouver tou laspe sekirite alimanter.  Depi zot disponibilite ziska fer sir ki zot pri i abordab e asire ki zot kalite i bon e pa poz okenn risk pou lasante konsomater.

Sa plan, i merit osi kouver lenportasyon bann prodwi alimanter, osi byen ki bann prodiksyon lokal e i merit tous tou Sekter Agrikol, depi prodiksyon fri e legim ziska elevaz e osi al dan tou detay, tou bann staz elevaz parey prodiksyon poul.  Letan mon dir ki sa plan i devret enn ki entegral, mon oule dir ki i merit fer sir ki napa kontradiksyon ant son bann diferan konponan e ki i plito annan sinerzi ki vedir ki zot ranforsi kanmarad e travay ver enn menm lobzektiv.

Par plan entegral, mon oule osi dir ki fodre ki sa plan i an armoni avek lezot plan ki deza anmars parey plan lasante piblik e plan lanvironnman.

Fodre ki sa plan stratezik sekirite alimanter, i ranforsi sa bann plan ki deza egziste e an retour, fodre ki sa bann plan i ranforsi sa plan stratezik lo sekirite alimanter.  Par egzanp, nou pe koz bokou lo Lekonomi Ble, ki vedir eksplwat tou form larises ki losean i ofer.  Sa plan stratezik sekirite alimanter, i devret vin en konponan sa stratezi lo Lekonomi Ble akoz Lekonomi Ble i vedir avan tou, ki tou dimoun i annan akse avek premye sours losean, ki nou pwason.

Sa plan stratezik sekirite alimanter, i devret osi anlinny avek plan lanvironnman.  Lemonn antye i konnen ki Sesel i en sanpyon lanvironnman.  Poursantaz nou teritwar ki dan bann rezerv, i pli o dan lemonn e nou’n fer bokou pou proteksyon bann lespes ki ganny menase.

Nou pe osi al fer bokou plis anterm proteksyon lanvironnman avek proze lenerzi renouvlab kot nou pou ogmant poursantaz elektrisite ki ganny prodwir par bann sours lenerzi renouvlab.  Me le fe ki nou pei i izole e aktyelman, nou pe enport 90 poursan ki nou konsonmen, ki fer ki nou enn bann pei dan lemonn ki enport plis prodwi alimanter anterm poursantaz nou konsonmasyon.  Sa i vedir ki bokou kargo bann avyon ki vin dan nou pei, se bann prodwi alimanter.  Sa i vedir ki lo sa kote nou annan en move rikord lanvironnman akoz avyon i larg bann gaz karbonik e nou carbon footprint lo sa kote, i o.

Par diminyen lenportasyon prodwi alimanter, pa zis bon pou prodikter lokal e lasante nou pep, me i osi en mezir pou protez lanvironnman akoz i ede pou redwir nou carbon footprint.

Mr Deputy, mon pou vot anfaver sa Mosyon e mon demann tou lezot Koleg Onorab pou siporte.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, napa Manm ki oule entervenir ankor?  Si non, mon envit loter Mosyon, right of reply.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, mon oule osi remersi tou bann Manm ki’n entervenir lo sa Mosyon.  Mon krwar in en deba tre anrisisan, in en deba tre senser.  Anrelasyon avek le fe ki parey entervenan ki’n koze avan mwan in dir ki, nou bann reprezantan lepep nou toultan reste konekte avek sa ki pe pase avek sa ki pe afekte lepep Seselwa.

Mr Deputy Speaker, i annan bokou bann pwen tre, tre relevan ki’n sorti atraver bann lentervansyon e mon krwar pou fer zistis sa deba, i enportan pou nou fer en pti revi e pas a revi sa bann pwen e osi met an valer bann kontribisyon ki bann Manm ki’n entervenir lo sa Mosyon in fer.

Mon krwar ki, parey Onorab Arnephy in dir lo komansman, i enportan pour ki bann fermye ki angaz zot dan prodiksyon, oubyen nenport dimoun ki angaz lid an prodiksyon dan Sekter Alimanter, i bezwen annan li en plan.  I pa kapab pe angaz li dan prodiksyon, i napa en plan, kot i pa konnen kimannyer pou definir son laspe finansman son proze, oubyen laspe reveni ki i pou gannyen e kimannyer reveni i pou ganny re-envestir pou kontinnyen improve son kapasite pou li prodwir.

E se la kot mon krwar poudir, annan en plan prodiksyon, i tre, tre enportan e i primordyal e se sa ki vin bann konponan entegral, annan en plan stratezik ki regard sa Sekter annantye.

Onorab Dr David Payet, in koz lo bann fakter e bann vested interests ki afekte pri bann komodite parey pwason.  Alors, ki nou vwar, nou vwar en nesesite pou nou kapab annan meyer statistik e meyer donnen e meyer lenformasyon an sa ki konsern bann diferan Sekter.

E si nou regarde ozordi, ler nou pe regard bann statistik ki ganny generated lo sa Sekter, nou vwar poudir parfwa, i annan serten mankman e i annan serten lenformasyon ki pa relye avek parfwa, kan ou koz avek bann dimoun e ou regard larealite.

Par egzanp, nou pou regard par egzanp bann statistik pou first quarter 2014, konpare avek 2013, nou’n vwar en logmantasyon dan prodiksyon an se ki konsern pwason.  Me esansyelman, eski sa logmantasyon in afekte sa supply and demand chain, ki prezan in annan en lenpak lo kou ki dimoun i pey pwason, lo sa pri ki dimoun i pey pwason.

E se la kot i enportan pou nou annan en plan kler e sa i reponn mon krwar en kestyon fondamantal ki bokou dimoun i demande.  Akoz fer en lot plan?  Si nou pa fatige fer plan?  Rezon det sa enn plan ki la, se pou nou met sa Sekter under the microscope e regarde vreman, antyerman, kote ki nou pe al mal dan sa Sekter e ki sa ki nou bezwen aranze.

Ou konnen, mwan sa ki mon kontan avek nou Parti se ki, nou toultan ler nou fer en keksoz, nou pa fer li an bout.  Nou’n montre atraver Reform Ekonomik ki nou’n pran an 2008, ki nou pa zis la pou nou al fer en reform 2an, ki apre nou regress, nou retourn back kot nou ti ete.  E se sa lesansyel mon krwar le pwen ki lepep Seselwa i bezwen konpran.  Sa ki nou pe demande, nou pe demann en lentervansyon entegral ki pou regard sa Sekter pa zis dan 2an, me dan lefitir pour ki zenerasyon ki vin apre nou, i kapab build lo sa ki nou’n komanse.

Onorab Fideria, in koz lo en planifikasyon e solisyon viab.  Tre tre enportan Mr Deputy Speaker.  Akoz ozordi, nou pa kapab al ver bann solisyon ki donn nou bann quick results me ki apre parey mon’n dir, i kout nou pli ser pou nou remedi lenpak sa bann solisyon.  E se la kot nou regard lafason ki nou pe apros lenvestisman.  Lafason ki nou pe apros market sa Sekter avek sa ki kapab vin ed nou.  Bann baryer de fon, oubyen avek bann foreign direct investors.  E i montre poudir, klerman, nou bezwen fer serten travay dan sa domenn.

Pa oubliye poudir nou annan dimoun ki pou pare pou envestir dan nou Sekter Alimanter, Sekter Agrikol, oubyen Lapes.  Me selman nou bezwen fer sir ki nou annan tou bann donnen, tou bann lenformasyon neseser pour ki sa bann dimoun i kapab servi sa bann lenformasyon dan en fason konktret pou zot kapab envestir.

En lot pwen ki mon’n vreman apresye se le pwen ki Onorab Meggy Marie in fer lo sa ki konsern ouver laport e met zepol ansanm e travay ansanm.  E mon krwar se sa lesansyel ankor dan sa Mosyon.  Se ki nou pe rod en solisyon ansanm koman en kolektiv e sa i vin avek sa latmosfer ki nou Parti, sa lapros ki nou Parti in pran dan sa nouvo era ki nou pei pe al ladan.  Mon krwar in ler pou nou aret debout lo bann kote e komans kritike.  ‘Ar, zot in la, zot in fer sa, isi laba, isi laba.’

Esansyelman, ki nou Parti in toultan fer, nou’n toultan sey asire ki lepep Seselwa i ganny the best deal e se sa ki nou Lasanble pe fer ozordi.  Nou’n realize poudir i annan landrwa ki nou bezwen adrese, i annan landrwa ki nou bezwen aranze e efektivman, aranz sa bann landrwa, pa vedir ki nou pran tou keksoz nou zete.  Nou bezwen avan, vwar ki sa ki nou bezwen retire e re-aranze pour ki nou kapab build lo la e al pli devan.

Onorab Volcere in koz lo en pwen tre enportan.  Se lenpak ki bann kou i annan pou bann zil e ki sa ki nou pe fer pou adres sa lenpak.  E mon krwar son propozisyon i enn ki tre relevan sirtou avek le fe ki bann kou, petet transportasyon pe monte, anrelasyon avek kou fuel ki monte.  E alors i enportan, e la kot nou vwar kot en reprezantan lepep i konekte avek son dimoun, par le sans ki i pe adres en konsern ki son dimoun i annan.

E se sa ki enteresan avek Mosyon se ki, i anmenn ou dan diferan paramet e ki permet ou konpran akoz sa size i sitan relevan pour tou Seselwa ozordi.  E mon krwar sa lot propozisyon pou annan en kredi agrikol, en sistenm finansyer ki akonpanny sa fermye, oubyen sa dimoun ki pe envestir dan sa Sekter, tout o lon son lenvestisman, i enportan.  Nou pa kapab zis donn li larzan, i ale, i napa en plan e plitar ou vwar li i vini, in incur plis debt ki fer en reveni, ki fer en profi.

Mr Deputy Speaker, Onorab De Commarmond in okz lo aksyon e sanzman latitid e mon krwar sa osi i en pwen fondamantal.  Ler nou regarde ozordi, laspe se ki si nou pe train en dimoun, pou nou anvoy li train, pou li devlope dan en Sekter, i bezwen kapab analiz sa Sekter e vwar ki bann solisyon ki i anmennen vizavi bann ou bann kontrent ki come up.  E pwen ki Onorab De Commarmond in fer i tre enportan e se la kot nou bann profesyonnel i bezwen annan en serten proaktivite, pou zot kapab vwar ki bann mezir entermedyer zot kapab mete pou counteract bann lezot keksoz ki arive dan Sekter Lekonomi.  Se sa lesansyel.  Rod fason pou nou donn the best deal lepep Seselwa.

Mr Deputy Speaker, mon osi oule fer en pti refleksyon lo sa ki Onorab Leader Lopozisyon in dir an se ki konsern nou Sekter Agrikol.  Mon krwar parfwa, nou bezwen be very careful ler nou penn en portre, nou penn en portre sitan negativ ki, nou dwell dan negativ e nou pa regard solisyon for the future.

Mon krwar sa ki nou bann Manm lo sa kote latab nou’n fer, se ki nou’n mazin lefitir.  Parey Onorab Fideria, nou regard ver le fitir pou nou kapab anmenn solisyon pou lefitir.  I annan en kantite keksoz ki nou kapab koz lo la ki’n arive.  E zis parey Onorab Vel in soulinnyen, i annan en kantite diskisyon ki’n arive dan bann Lasanble presedan, kot Onorab, oubyen bann lezot dimoun dan Lopozisyon ti koz lo liberalizasyon e lenpak ki sa ti annan petet a sa moman, pa ti la a legar tou dimoun.

So, i normal pou nou aksepte ozordi ki, nou bezwen avans pli devan e rezon det deryer tousala se, rod meyer fason pou nou bouz pli devan.  Lenportans se rod fason pou nou bouz pli devan avek en Sekter kot nou konsider primordyalman tre enportan, kot nou konsider nou kapab fer progre akoz parey Onorab Vel in dir, wi, sitiasyon i enkyetan, me nou’n montre nou rezilyans e nou’n montre nou karakteristik pou nou kapab bouz keksoz pli devan.

Mr Deputy Speaker, mon krwar sa Mosyon in demontre en keksoz fondamantalman.  Ki ozordi, nou bezwen revwar lapros ki nou pe pran dan sa Sekter, i neseser.  Akoz dimoun out there i bezwen vwar en desizyon, i bezwen vwar en sanzman dan lafason ki zot, zot kapab ale, al aste en pake pwason, al aste en morso lavyann.  Ganny akse avek nitrisyon ki pli bon pou zot.  Se sa ki nou pe koz lo la e se sa ki nou bann Manm lo kote Parti Mazoriter, nou pe demann nou Gouvernman pou fer.  E la nou pe zwe nou rol, nou vre rol oversight, nou vre rol reprezantasyon lepep, nou vre rol koman sa critical friend, pou asire ki nou pep i ganny the best deal.

Avek sa, mon remersi ou Mr Deputy Speaker e mon remersi tou bann Manm pou zot sipor.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, lo sa Mosyon nou pran en vot.  Tou bann ki anfaver, lev zot lanmen?  Okenn Manm ki kont?  Mazorite in vot anfaver, Mosyon in ganny aprouve.  E avek sa, nou fini nou travay pou ozordi e nou ava adjourn ziska Mardi le 29 Zilyet.

 

(ADJOURNMENT)