::
Home » Verbatim » Verbatim - Third Term 2013 » Tuesday 29th October 2013

Tuesday 29th October 2013

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 29th October 2013

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Lasanble Nasyonal, bonzour Minis ek son delegasyon.  Dan Galeri ozordi nou annan en group, Everlasting Love Ministry. Nou oule swet zot osi labyenveni dan Lasanble Nasyonal e avek nou, nou annan Minis pour Lenerzi ek Lanvironnman, Profeser Rolph Payet ki pou vin reponn plizyer kestyon e nou ava komans ek premye kestyon, kestyon 186, Onorab Nichole Barbe.  Manm Elekte pou Bel Air.  Onorab.

 

HON NICHOLE BARBE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Minis ek ou delegasyon, Manm Koleg Onorab, tou dimoun alekout, bonzour.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki son Minister pe fer pou ankouraz pep Seselwa pou vwar zot lekor koman environmental stakeholders onivo distrik, nasyonal e enternasyonal.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Bonzour Mr Speaker, bonzour tou bann Manm Lasanble, bonzour tou Seselwa e tou bann envite.  Mr Speaker, Sesel i ganny rekonnet koman en pei ki pe ankouraz son pep pou partisip aktivman dan devlopman soutenab nou pei.  Sa bann partisipasyon i vin atraver bann aktivite e proze ki mon Minister ansanm ek tou nou bann partener ek bann lezot Lazans Gouvernman, Lorganizasyon non-gouvernmantal, Lorganizasyon prive ek diferan group dan kominote i organize.  Sa i osi atraver lasistans finansyer ki Gouvernman i donnen, bann Lorganizasyon enternasyonal i donnen, ki bann Lorganizasyon prive i donnen e osi bann lezot Lorganizasyon parey Nasyon Ini e lezot pei ki nou an partenarya avek.

Devlopman responsabilite anver lanvironnman dan Sesel, i komans a en tre zenn az e sa dan lekol kot plizyer proze e progranm i anplas pou fer ki nou bann zanfan i realiz zot rol ek kontribisyon anver lanvironnman e devlopman soutenab nou pei.  Plizyer group, ouswa sa ki nou apel klib lanvironman, in ganny formen kot zot in angaz bann zanfan pou partisip aktivman dan proteksyon nou resours natirel.

Atraver progranm Eco-school, kot Minister Lanvironman ek Lenerzi in zwe en rol aktiv ansanm avek Minister Ledikasyon.  Bann lekol i partisip dan bann proze pou pran aksyon pou protez lanvironman.  E a tre zenn az bann zanfan i osi pran aksyon pou adapte lo bann size pou fer travay lo bann size, parey adapte avek sanzman klima, proze pou anmas delo lapli e proze ki’n ganny fer konzwentman avek Minister Ledikasyon ek Lanvironman e osi Devlopman Kominoter.

Partisipasyon dan sa bann proze i osi ganny rekonnet lo nivo nasyonal, rezyonnal e enternasyonal kot bokou fwa nou bann zanfan ek zenn, in excel ouswa in ganny bann award enternasyonal pou zot zefor ek zot bann inovasyon pou adres bann size lanvironnman ek devlopman soutenab.

Pandan sa dernyen lannen, mon pou zis mansyonn sa detrwa lannen pase, bann zenn Seselwa in kontribye aktivman dan bann kanpanny rezyonnal ek enternasyonal.  Lannen pase par egzanp Mr Speaker, ansanm avek JJ Spirit Foundation, bann zenn artis Seselwa ti resevwar premye pri lo nivo Lafrik e bann pti leta zil e senkyenm onivo mondyal pou zot sanson, ki mon krwar zot konn parker ozordi ki apel Respect Life. En sanson ki’n ganny ede lokalman, rezyonnalman e mondyalman pou edik dimoun lo ledikasyon lanvironnman.  Sa in osi ankouraz sa bann zenn pou pous zot talan artistik pou edik dimoun lo lanvironman.  I alor fer zot realize ki zot annan en rol enportan pou zot zwe lo sansibilizasyon nou bann dimoune e osi, nou bann touris lo proteksyon nou lanvironnman.

Ankor lannen pase en lot zenn ti al partisip dan en deba enternasyonal lo lanvironnman apre ki son essay ti sorti premye lo nivo pti leta zil e sa deba enternasyonal ti ganny fer Sesel sa lannen.  Komansman sa lannen, en lot zenn ti al reprezant Sesel dan en konpetisyon Pol Nor akoz sa bann lorganizasyon enternasyonal parey Green Peace, ti rekonnet kontribisyon ki Sesel in fer dan proteksyon lanvironnman.

Sa zenn Seselwa parey zot konnen, i en graduate Liniversite Sesel e ozordi in al Langleter pou li fer son Masters dan Lenformatik.  Sesel, in osi ankor ganny selekte pou plitar sa lannen, ti partisip dan Jeux de la Francophonie avek nou proze Ekolozi e parey zot konnen, Sesel ti ranport pri meday larzan.

Akoz nou pe target bokou bann zanfan ek zenn?  Se akoz parey Prezidan ti dir resaman, dan en rankont ki ti fer State House avek bann zenn dan bann klib lanvironnman, mon quote li la, ‘Se zot avek zot partisipasyon dan bann aktivite lanvironman, ki nou pou kapab kontinnyen soutenir nou lanvironnman dan lavenir’, unquote.       Konmela, avek lasistans finansyel ek teknik bann donor enternasyonal parey UNDP, JEF, MFF ki reprezant Mangroves for the Future.  Bokou bann proze lanvironnman pe ganny antreprann lo nivo kominote.  Sa bann proze i baze lo ankouraz manm piblik pou zot travay ansanm avek bann Lorganizasyon gouvernmantal, non-gouvernmantal e prive pou pran aksyon pou rezourd bann problenm o nivo distrik.     Bokou sa bann aktivite, proze i baze lo bio-diversite, delo, lamaren e sanzman klimatik.  Par egzanp i annan sa bann proze kot bann distrik pe ede pou protez e anmenaz bann resours natirel parey, bann nature trails, enn ki mon ti ganny plezir pou vizite sa weekend avek nou bann koleg sorti La Reunion e osi bann lanmar.

Lezot sa bann proze pe ede avek proteksyon lakot kont lerozyon.  Ranmasaz delo lapli ki pou konbat lasesres, servi lenerzi soler par egzanp dan bann, avek nou bann vye dimoun, parmi bokou lezot ankor.  Bokou sa bann proze pe osi ede pou devlop kapasite bann manm piblik pou fer resers pou idantifye ki sours e rezon bann problenm, e devlop bann aksyon, ansanm avek nou Minister, pou rezourd sa bann problenm.  Par egzanp, lo nivo lagrikiltir e osi proteksyon lakot.

Konmela parey zot tou zot konnen, se pa Gouvernman ki netway e kit distrik prop.  Me sa i atraver bann pti biznes, plis ki en santenn pti biznes ki’n ganny formen onivo distrik kot zabitan sa prop distrik ki konmel netway e anbelir zot distrik.  Tousala bann fason kot Gouvernman e sirtou Minister Lanvironman ek Lenerzi pe esey ankouraz bann dimoun pou vin bann sitwayen responsab anver zot lanvironnman.

Minister Lanvironnman in osi ede pou fer Seselwa partisip aktivman dan bann kanpanny Lanvironnman Global e parey zot konnen, mwan pase nou ti netway Sesel an form parti Clean Up The World e  salannen nou pe al achieve nou target pou nou plant 30mil pye atraver Mahe, Praslin ek La Digue.  Nou vwar partisipasyon bann lotel, bann Lorganizasyon prive, bann Lorganizasyon skoler, bann Lorganizasyon non-gouvernmantal ki’n partisip dan sa aktivite plant pye dibwa e menm sa Lasanble dan son Konferans Rezyonal ki ti fer mwan pase, ti osi angaz li dan plant pye dibwa.

En lot fason kot Minister Lanvironnman pe fer manm piblik partisip aktivman, se atraver nou green line ki zot konnen in egziste pou en bon pe latan e sa i ede pou fer nou bann dimoun vin lizye nou lanvironman.  Se zot ki lo teren, se zot ki dan kanton e se zot ki vwar ki pe pase.  E atraver green line, nou’n kapab prosekit bokou bann dimoun ki’n kas Lalwa Lanvironnman ouswa konsonm bann lespes ki defann pou atrape e konsonmen.

Mr Speaker, mon pou la ziska bomaten, pou donn zot en lalis bann aktivite ek bann partisipasyon ki sa Minister i fer pou angaz tou dimoun dan Sesel lo bann laspe Lanvironnman e Lenerzi e osi devlopman soutenab.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 187, Onorab Esther.

 

HON NATASHA ESTHER.

Mersi Mr Speaker, bonzour tou dimoun alekout.  An vi zefors Gouvernman pou redwir risk ek dezas pandan movetan, mon ti a kontan konnen si Minis i anvizaze met en zofisye ki’n ganny trained dan sa domenn lo Praslin pou konsey e asiste nou zabitan lo bann risk ek dezas lo Praslin.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker, mersi bokou Onorab Esther pou ou kestyon.  Mr Speaker, mon Minister poulemoman napa plan pou met en zofisye a plen tan lo Praslin pou adres bann problenm risk ek dezas.  Rezon prensipal pou sa i se ki, i pli efektiv pou annan en kordinasyon santral dan pei ki pou kouver tou bann zil.  Me sa ki nou’n komans fer, i annan enpe letan, se devlop en plan daksyon pou dezas, pou sak distrik e met anplas en Komite lo nivo distrik pou kordin bann aktivite dezas dan sa distrik partikilye.

Sa komite i devret ganny kordinen par Ladministrater Distrik e tou bann lazans konsernen avek dezas parey lapolis, Lanvironman, Park Maren, Minister Kominoter, Lazans Tenny Dife e Minister Laasante lo nivo kominote.  Rol sa Komite, se pour kordin bann aktivite lo nivo lokal par egzanp, mobiliz e adres bann dezas, ede idantifye bann bezwen training e lezot travay ki devret ganny fer pou ogmant kapasite, pou adres dezas lo nivo distrik e partikilyerman, avek ou kestyon, lo Praslin.

Nou’n deza esey met sa komite anplas lo Praslin me malerezman, i pa pe mars sitan byen e mon ti a kontan ganny ou sipor e sipor lezot Lotorite Distrik e lezot Departman Gouvernman ki ganny reprezante lo Praslin pou fer li marse.  Mon pou demann mon PS pou relans sa bann aktivite lo tou distrik lo Mahe, Praslin e La Digue dan en fason ki zot a kapab met anplas striktir neseser lo nivo lokal, lo nivo distrik, pou fer fas avek bann dezas.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter Onorab?

 

HON NATASHA ESTHER.

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis si i kapab enform sa Lasanble ki resours ki sa Komite pou resevwar avek lofis DRDM lo Mahe, an vi ki nou konnen ki lofis Ladminstrater Distrik pa ekipe pou fer fas avek bann gran evantyalite dezas e ki garanti, Minis si kapab donn nou pou asire ki sa Komite safwasi i bezwen vin operasyonnel dan en kour dele letan, pou asire ki Praslin i annord e pare pou fer fas avek okenn dezas.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker.  Resours i ganny donnen onivo nasyonal pou nou kapab konbat kont dezas.  Resours zanmen pou sifizan e se pour sa rezon ki nou apros bann Lorganizasyon enternasyonal pou ed nou e pou siport nou pou devlopman striktir.  E parfwa pli gran defi se lorganizasyon onivo distrik e la nou demann sipor distrik pou nou kapab fer sa bann Lorganizasyon marse.  I pa en responsabilite eksklizivman mon Minister.  I en partenarya ki Minister i antre ansanm avek distrik, avek kominote pou li kapab delivre sa servis.  So, i enportan ki nou kapab ganny korperasyon e kolaborasyon onivo distrik pou nou kapab fer sa striktir marse.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker, bonzour Minis, bonzour tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis apre ki en dezas oubyen en potansyel dezas in ganny idantifye, kimannyer son Minister pou kapab priyoritiz li pour ki sa dezas i ganny retire o pli vit posib dan bann distrik, sirtou lo Praslin.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker, parey nou’n fer sorti dan bann diferan progranm, dezas i kapab ganny averti atraver bon preparasyon e minimiz bann risk.

I annan en survey ki ti ganny fer lo nivo to distrik pou vwar ki bann landrwa ki at risk. Mon osi apresye ki, Gouvernman pa kapab retir tou sa bann risk imedyatman akoz son kou i vreman for.  I annan risk par egzanp, ros ki kapab deboule, pye dibwa ki kapab tonbe, kote lakot ki pe ganny irode.  Tou sa bann risk i ganny evalye, i ganny mete dan en progranm kot letan Gouvernman i enplimant son bann proze, i kapab redwir sa bann risk onivo distrik.  Parey mon’n dir, i pa fasil pou redwir sa bann risk en sel fwa.

I annan osi risk ki bezwen ganny, i annan serten maintenance, par egzanp risk maintenance, lanmar ki annan risk flooding, ki annan inondasyon.  Apre pye dibwa ki bezwen ganny mentenir toultan.  Sa, i atraver bann diferan progranm ki ganny fer onivo distrik me osi o nivo nasyonal pou redwir sabann risk.

Letan en dezas i arive, i montre nou osi serten nouvo risk ki nou pa ti’n antisipe avek e se poursela si nou pran legzanp Anse Aux Pins, Au Cap avek Point Larue, nou ti ganny lasistans Labank Mondyal pou ed nou fer en assessment.  Sa ki nou apel en DaLA Report.  Ki mon ti ganny loportinite vin prezante devan sa Lasanble, kot ti idantifye tou bann diferan laspe sa risk.

Enn bann risk ki’n idantifye, se par egzanp, lokasyon Lekol Point Larue.  I pou pran nou en bidze ase enorm e letan pou nou kapab relocate sa lekol, ouswa pou nou minimiz sa risk.  In osi idantifye problenm avek desarz dan sa bann distrik. Sa osi i ou pran nou en proze, en lenvestisman ase, ki kout bokou larzan pou nou kapab redwir sa risk.  So, i annan diferan risk ki ganny idantifye e sa bann risk ki ganny adrese lo en time table ou kapab dir, ouswa lo en plan daksyon ki Gouvernman i met anplas an korperasyon avek distrik. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 188 Onorab Souris.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis ek tou ou delagasyon e tou Koleg Onorab.  Mr Speaker, kestyon i lir koumsa, eski Minis i kapab enform zabitan Beau Vallon ki plan son Minister i annan pou konstrir en bon sistenm drenaz dan rezyon plato dan sa distrik, pou evite ki annan inondasyon anka gro lapli.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab Souris pou ou kestyon.  Minister Lanvironnman ek Lenerzi i annan plan pou adres bann problenm drenaz dan plato Beau Vallon par fer bann travay ki pou ogmant kapasite bann desarz dan plato Beau Vallon.  Sa bann travay pou gany fer konzwentman avek bann lezot lazans e osi bann partener.

Par egzanp, bann lakonpannyen lotel dan plato Beau Vallon.  Deza i annan travay ki’n ganny fer dan plato Beau Vallon pou minimiz linondasyon pandan gro lapli.  Par egzanp, konstriksyon en nouvo drenaz dan rezyon Mare Anglaise pou fer ki nou annan plis kontrol delo pandan gro lapli.  Travay lo pon ek drenaz pre kot restoran Boat House, pou osi ganny fer.  Sa dren in ganny fouye e pe met konkret ladan e son dimansyon pe ganny elarzi.

Travay in osi ganny fer dan larivyer Dan Berlen, apre ki linondasyon ti afekte bann zabitan dan sa landrwa.  Sa i enkli fouy e larzi pasaz delo.  En lot bout travay ki pou ganny fer tre byento, se konstrir nouvo dren ki pou konekte ek larivyer Dan Berlen e osi amelyor serten pon pour ki sa i a ogmant kapasite pou desarz delo pandan gro lapli.    Seksyon Adaptasyon e Lamenazman lakoto dan mon Minister, pe kontinnyen ek son progranm mentenans lanmar ek larivyer dan Beau Vallon e lezot distrik osi.  Bann lezot partener e lakonpannyen lotel parey Savoy Resort e bann lezot Lorganizasyon parey ki antretyen semen, parey SLTA, pe osi finans en letid pou amelyor sistenm drenaz dan plato Beau Vallon e rekomandasyon in ganny fer ki enkli, konstriksyon dren obor semen elarzi bann lezot dren, donn plis kapasite bann larivyer e osi konstri e amelyor drenaz dan bann landrwa rezidansyel ki bord avek Savoy Resort.

Nouvo proze Lotel Bel Ombre, pe osi enplimant serten travay pou amelyor drenaz ki pou osi benefisye kote Beau Vallon e osi Bel Ombre e sa i enkli en diversion, osi kre en buffer pou asire ki delo osi pa desarz an gran kantite dan labe Beau Vallon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an vi dan larepons Minis, Minis pan tous sa bout plato obor kot ex Libyan Embassy kot vreman i inonde ek delo.  Mon ti a kontan Minis i donn en pti kontrandi lo la e osi konbyen ki in kout Gouvernman, finansman, pou envestir dan sa proze e kan ki sa proze i sipoze konplete.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker, mon ti a kontan demann Onorab Souris pou repet sa landrwa ki in mansyonnen dan son premye bout kestyon.

 

HON MIRENA SOURIS

Minister, otour sa plato obor kot ex Libyan Embassy, Beau Vallon.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker.  Parey mon’n mansyonnen dan mon larepons, Gouvernman in devlop en progranm drenaz konpreansiv ki enkli sa landrwa pou plato Beau Vallon.  Sa ki mon’n donnen dan mon repons, se bann legzanp kote travay pe ganny fer e parey ou konnen i annan serten demann bidzeter ki pou ganny mete dan bidze pou lannen prosenn pou nou kapab konplet sa bann travay ki pou ganny fer lo plato Beau Vallon.  Avek mwan ozordi mon napa kou ki’n ganny depanse ouswa kou ki pou ganny depanselo plato Beau Vallon, me sa lenformasyon i kapab ganny compile e ganny fer available avek Onorab Souris.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Leader Lopozisyon.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker, bonzour Minis ek ou delegasyon, bonzour tou Koleg Onorab, bonzour tou bann reprezantan sorti Everlasting Love Ministry e tou bann ki alekout.  Mr Speaker, pou soulazman bann dimoun Beau Vallon, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si vreman zot in idantifye tou bann landrwa dan distrik Beau Vallon, kot i annan gran risk linondasyon e si zot in deviz en plan konkret ek en bidze lonterm pou zot deal avek sa sitiasyon dan sa distrik.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker, mersi Onorab Pierre, bonzour.  Wi Mr Speaker, annefe ti annan en prezantasyon lo nivo distrik.  In fact, plizyer prezantasyon ki ti ganny fer onivo distrik avek bann zabitan distrik, lo plan drenaz e plan desarz pou distrik Beau Vallon.

En letit aprofondi in ganny fer, in fini ganny konplete, konsiltasyon in ganny fer, ti annan serten issues ki nou ti bezwen regle avek semen, avek bann diferan devlopman lotel ki pe arive on sight.  Sa pe ganny enplimante e mon oule refer sorti ki, mon Minister in met dan bidze bann requirements pou redwir problenm linondasyon dan plato Beau Vallon.

Mon anvi fer sorti a sa moman, ki pli nou devlop Beau Vallon, pli nou ogmant lakantite delo ki devide dan plato Beau Vallon.  E sa definitivman, kantmenm ou’n fer en letid ozordi, ou still bezwen revwar sa letid dan ankor 5an a 10an, parey toultan mon fer sorti, ki sistenm devlopman i dinamik, alor sistenm revwar nou bann sistenm drenaz i osi bezwen reste dinamik.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis, bonzour tou dimoun ki alekout, enkli bann envite dan Gallery.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble an vi ki sa proze lo lakot Beau Vallon pe demare, eski son Minister pe konsider en time frame, etan donnen ki i en landrwa ki ganny byen frekante e si i pran en kantite letan i kre en kantite lenkonvenyans pou bann zabitan e bann touris ki servi sa lakot e ki son Minister pe fer pou asir proteksyon lanvironnman lakot Beau Vallon e son lans ek son lanmer, enn fwa ki sa proze in fini konplete.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab Rose.  Proze dan plato Beau Vallon, i en proze ki involve en kantite partener.  Parey zot in konstate atraver bann diferan meeting ki nou’n fer, ki ti ganny dirize par Minis Morgan ki Minis pour Transpor.

Nou’n prezant avek distrik en proze pou anmenaz nouvo semen promenad, sa semen promenad Beau Vallon e dan sa proze ki pou go all the way to Mare Anglaise, i annan propozisyon ki’n ganny fer kimannyer pou amelyor e fer bann aminite, me osi kimannyer pou protez lans kont bann veykil ki ganny park lo lans, kont bann diferan dimoun ki akse lans e osi en proze pou nou replant bann diferan pye dibwa lo lans.

Time table, ouswa schedule pou sa proze, in fini ganny determinen.  I pa en proze ki pou kapab ganny fer dan en zour e mon kapab prezant avek ou Onorab detay sa time table e i pa kapab ganny finanse, parey mon’n dir, en sel kou.  Me selman travay in deza komans ganny fer lo kote mon Minster e bann lotel osi in deza komans fer travay lo zot kote pou kapab adres dan en fason lonterm bann issues ek bann sitiasyon dan plato Beau Vallon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 189, Onorab Sultane Jacqueline.

 

HON SULTANE JACQUELINE

Mr Speaker bonzour, Minis ek ou delegasyon e bonzour tou dimoun alekout.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki son Minister pe fer pou rezourd sitiasyon dimoun Morne Blanc ki eksperyans koupir delo ase frekaman, menm pandan peryod ki pa lasesres.  Mersi Mr Speaker.

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab Jaqueline pou ou kestyon.  Mon annan en plezir pou mwan enform sa Lasanble e bann dimoun Morne Blanc, ki sa bann difikilte ek sa bann sitiasyon ki nou bann dimoun in pas ladan Morne Blanc, in fini ganny adrese.  En morso tiyo 300 met in ganny ranplase apre ki PUC ti’n dekouver ki ti annan en blokaz dan tiyo ki ti pe anpes delo sirkile.  Tou resaman, PUC in verifye avek Lotorite Distrik Port Glaud e in konfirmen ki sa problenm bolkaz in ganny rezourd e ki tou bann dimoun Morne Blanc pe nepli eksperyans sa problenm.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Jaqueline okenn siplemanter?

 

HON SULTANE JACQUELINE

Eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki plan son Minister i annan pou moderniz sistenm fonksyonman bann basen tretman delo, espesyalman Morne Blanc, pou anpese ki i annan koupir delo letan lapli i tonbe e osi pou diminyen silt ki donn sa kouler rouz dan delo.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  PUC ek mon Minister i annan plan pou amelyor sitiasyon delo pou bann dimoun Morne Blanc e osi bann dimoun Port Glaud anzeneral.  Avan mon koz lo la, les mwan klarifye sa sitiasyon ki delo i koupe letan lapli i tonbe.

SistenmPUC ki pran delo larivyer, i bezwen annan bann filter ladan pou li kapab anpes ki blokaz bann tiyo sa sistenm tretman pli ba kot i pe ganny kolekte delo.  Letan lapli i tonbe, sa sistenm i bloke e sa i arive avek tou bann sistenm ki parey sa lo Mahe.  Kot mon ti reste Au Cap oparavan, sak fwa lapli i tonbe, mon prepar mwan pou mon call PUC pou remind zot pou ale pou al tir fey ek bann brans dibwa ki’n antre dan sa filter ki provide sa delo.

Sa i en fakter natirel ki PUC i bezwen met anplas e ki PUC li i bezwen mobiliz son bann dimoun sakfwa lapli i tonm for pou li kapab netway sa bann filter. Alor mon demann bann dimoun pou ed PUC, pou call PUC breakdown sak fwa i annan sa bann lokazyon pour ki sa sistenm i kapab ganny debloke.  So, i en sistenm, en progranm mentenans e sirveyans ki PUC i bezwen kontinnyen fer sak fwa gro lapli i tonbe.  Me selman pa toultan ki i dan konesans PUC pou konnen ki lapli in tonbe Morne Blanc e la sistenm filter in bloke, akoz kekfwa Victoria lapli pa’n tonbe.

Definitivman si ou met bann sistenm avanse ki pou kout enpe bokou, ki servi sensors, la kekfwa i kapab ed PUC pou li kapab konnen egzakteman ki pe pase kot son bann diferan stasyon rezervwar ki parey ou konnen sa i kapab vin avek en kou.  Lo kote bann proze i annan parey zot konnen, en devlopman ki pe arive Port Glaud e PUC i bezwen kontinnyen amelyor son sistenm pou sa distrik.

E ozordi mon konstate ki i anann at least 20 plot later ki bann proze Land Bank ki konmela pa pe ganny delo trete.  E PUC i annan plan pou met en scheme dan sa landrwa ki pou kout at least, R2.9milyon.  Sa pou enkli konstriksyon en laponp, stasyon laponp, en rezervwar 25 mil lit e osi ranplasman bann tiyo, plis ki 2 kilomet tiyo pou asire ki sa bann dimoun i ganny delo dan sa landrwa.     Malgre sa, nou ankor still pe travay avek Gouvernman pou nou ganny sa larzan pou fer sa proze delo pou sa bann dimoun dan sa proze Land Bank. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker, Mr Speaker dan konteks larepons Minis, eski Minis i kapab enform dimoun Morne Blanc, si zot annan okenn plan pou zot met en pli bon sistenm monitoring lo zot bann fasilite dan distrik Port Glaud e dan rezyon Morne Blanc, pou fer sir ki sa bann problenm pa repet souvan dan letan lapli, pour ki zot kapab deal avek pli efficiently e redwir soufrans bann dimoun Morne Blanc pandan letan lapli.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker, parey mon’n mansyonnen avan, sa sistenm i rankontre problenm partou kot nou pe tap bann pti sours bann larivyer e pou nou kapab rezourd sa problenm dan tou bann landrwa, se either nou met en sistenm otomatik ki pou kout PUC ankor plis larzan e ki mon krwar nou devret met nou larzan dan bann lezot keksoz ki en priyorite poulemoman.  Sanmenm sa ki mon’n demann bann dimoun Morne Blanc pou silvouple e bann lezot landrwa call PUC breakdown.  PUC i annan en sistenm 24er ki sakfwa lapli i tonbe, ki bann teknisyen i kapab monte e vin adres sa problenm ziska ler onivo finansyer nou kapab met anplas en sistenm ki pou plis ed PUC kapab konnen egzakteman ki pe pase lo son bann rezervwar partou dan Sesel.

Monitoring i ganny fer, i annan en progranm ki PUC i anplas avek son bann teknisyen ki fer letour pou tou bann sistenm pou fer sir ki zot mars byen.  E parey mon’n mansyonnen, sa i en issue spesifik akoz nou bann kalite lapli ki nou gannyen ki tonb an gro kantite e osi bann fey ek bann dibwa ki vin blok sa sistenm filter. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 190, Onorab Bernard Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker, bonzour Mr Speaker, bonzour tou dimoun.  Mr Speaker, mon kestyon se pou demann Minis kan eski Gouvernman pe mazin komans enplimant proze fourni zabitan Vilaz Caiman, Anse Boileau avek delo trete.  Mersi.

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker, mersi bokou Onorab Arnephy pou ou kestyon.  Mr Speaker, travay lo sa proze pou komanse dan 2 ou 3 mwan.  Plan pour sa proze in fini konplete e prosedir pou met li lo tender li osi in komanse.  I pou pran PUC omwen 8 mwan pou li konplet sa travay ki enkli, fer en rezervwar 100mil lit delo, konstrir en batiman pou enstal bann lekipman laponp ladan e pou osi pas at least 2.7 kilomet tiyo.

PUC pou servi kontrakter lokal pou fer sa travay, atraver prosedir tender ki Gouvernman in met anplas.  Enn fwa ki sa proze i konplete, apepre 80 lakour ki enkli lamazorite lakour dan sa rezyon, pou kapab ganny akse avek delo trete.  Sa proze in estimen pou kout PUC anvir R3.5 milyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an vi ki sa proze pou tous en gran parti lakominote Caiman, antye eski son Minister pe mazin fer konsiltasyon avek bann zabitan e osi eski tou bann zabitan pou ganny ankouraze pou zot konekte avek sa sistenm e an vi ki Anse Boileau upper osi pa pe ganny delo trete, en bon pe lakor aktyelman.  Eski Minister pe mazin pou konekte osi sa bann zabitan lo sa sitenm rezervwar ki pou ganny fer dan sa Vilaz Caiman.  Mersi.

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Konsiltasyon mon krwar i enportan e si konsiltasyon pankor ganny fer e si distrik i siport nou dan sa demars, nou ava fer e organiz konsiltasyon pou bann dimoun dan Vilaz Caiman, pou zot kapab konnen egzakteman ki mannyer sa proze pou ganny deroule e ki pou arive dan sa landrwa.

Wi, nou okouran ki i annan serten landrwa ki pa pou ganny konekte lo sa sistenm e parey ou konnen, nou pou fer provizyon bidzeter pou nou kapab kontinnyen sa proze.  Mon pa kapab promet, fer okenn promes dan sa Lasanble ozordi, selman keksoz mon kapab dir zot se, i Polisi Gouvernman pou provide delo pou tou nou bann dimoun e alamezir ki nou ganny resours, PUC pou kontinnyen fer sa bann lenvestisman dan bann distrik pou asire ki tou nou dimoun i kapab ganny konekte avek delo trete.

Parkont, mon konstate ki serten landrwa kot bokou presyon in ganny mete pou fer koneksyon delo, ki bann dimoun pa ankor fini fer zot koneksyon delo.  Sa mon pe refer lo Vilaz Caiman, mon pe koz anzeneral dan bann lezot distrik.  Mon pe ankouraz Seselwa pou zot fer zot koneksyon delo avek sistenm PUC akoz parey zot konnen, bokou nou bann larivyer i fer fas avek bann problenm polisyon, ouswa dan bann ka ki nou’n gannyen sirtou sa lannen, bokou bann larivyer tradisyonnel kot delo ti pe koule, sa lannen ti sek e PUC ti ganny presyon pou provide sa bann dimoun avek delo, malgre ki sa bann dimoun, serten sa bann dimoun ti deza lo sistenm pou zot kapab, facilitate pou zot kapab konekte avek sistenm delo ki PUC i provideSo, mon ti a kontan ankouraz tou Seselwa ki dan en rezyon kot PUC i pe provide delo trete, pou fer en zefor pou konekte avek sistenm PUC.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Edmond.

 

HON ROMA EDMOND

Mr Speaker bonzour, Minis bonzour ek ou delegasyon.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble, si son Minister i annan en sif lo lakantite lakaz ki napa akse avek delo trete e si son Minister i annan en proze dan laform en kanpanny nasyonal, pour ki otan lakaz Sesel kot i pratikab i ganny akse avek delo trete parey Vilaz Caiman, Anse Boileau.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Sa sif i available akoz atraver Resansman Nasyonal ki’n ganny fer.  Mon napa sa sif avek mwan ozordi e parey ki mon’n fer sorti dan larepons mon kestyon, se, i devwar PUC e rol PUC alamezir ki resours i gann donnen, pou asire ki tou Seselwa, tou lakaz Seselwa, i ganny konekte avek sistenm tretman delo.

PUC dan lepase, in ganny bokou challenges pou li kapab fini konplet sa bann proze pou de rezon, finansman me osi a la vites ki konstriksyon pe ganny fer e osi lo oter ki serten dimoun pe fer zot lakaz.  I pa fasil pou PUC provide delo pou zis en endividyel ki konstrir son lakaz par lao 150met, 300met.  Dan bann diferan landrwa malgre ki PUC i fer tou zefor pou kapab donn zot delo e ki nou vwar dan bann sirkonstans, ki sa dimoun i bezwen atann ouswa met bann sistenm zot menm, swa zot tap avek larivyer, ouswa zot kapte delo lapli ziska ler PUC i kapab devlop bann sistenm laponp ek enstalasyon pou kapab ariv kot zot.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 191, Onorab Kevin Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT

Bonzour e mersi Mr Speaker, bonzour Minis e bonzour tou dimoun alekout.  Mr Speaker, eski Minis pour Lanvironman e Lenerzi i kapab eksplik sa Lasanble, ki plan son Minister i annan pou maintain e monitor nou proze Windfarm lo Mahe.  Mersi bokou.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab Vidot pou ou kestyon.  Sa proze Windfarm ti ganny inogire an Zen sa lannen 2013 e detrwa zour apre, i ti ganny formelman met dan lanmen PUC par Masdar.  Masdar i en lakonpanny sorti Abu Dhabi ki responsab e i kontinnyen responsab pou asiste PUC avek evaliasyon, enplimantasyon e maintain sa proze Windfarm. Mon ti a voudre fer resorti, ki depi detrwa mwan ki nou’n lans sa proze Windfarm, lakantite lenerzi ki in fournir, i pli o ki nou ti espekte.  Ziska prezan, in prodwi 6milyon wat air, savedir, les mwan vwar en pti kou mon sif updated la, akoz nou’n al pran mezir bomaten pou donn zot en data up to date. Se 6milyon kilo wat air ki approximately, estimasyon apepre R17milyon ki pei in save pandan sa detrwa mwan ki in operate. Nou ti’n estimate ki nou pou achieve sa kantite prodiksyon kouran e parey ou’n vwar nou riske, nou pou exceed sa lakantite prodiksyon pandan sa lannen, prenan kont ki pandan letan Vannor, divan i pous pli mwens ki parey letan Vannswet.

An konesksyon avek sa proze, en lakonpannyen ki apel UNISON ki en lakonpannyen Sid Koreen ki ti fourni sa Windfarm, pe osi asiste PUC avek loperasyon ek mentenans sa bann zenerater ki nou apel bann ero zenerater pou en peryod 2an.  Pandan sa peryod 2an ki’n komanse an Out 2013, i pou terminen an Out, 2015.  I annan 2 enzennyer ek 4 teknisyen Seselwa ki pe ganny trained avek lakonpannyen UNISON isi Sesel e osi an Sid Kore.  Laplipar zot training, i atraver training akademik me osi on the job traianing avek UNISON ki baze, ki annan son lofis isi Sesel.  Sa bann training pou fer sir ki PUC pou kapab annan sa kapasite pou li fer laplipar bann mantainance ki neseser letan kontra UNISON i terminen.  I osi enportan pou fer resorti ki, nou bezwen kontinnyen gard en serten stok pyes e osi fer resours bann pyes letan i ariv problenm avek nou wind turbine.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT

Yes, mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab enform nou si Masdar i annan okenn lentansyon pou retir li, pou asiste Sesel dan bann demars pou maintain e monitor nou proze Windfarm dan lefitir e osi sa bann pyes ki Minis pe koz lo la pour aranz Windfarm once ki i ganny domaz, eski Minis i kapab donn nou en lendikasyon si i ase ser e si sa 17 milyon ki in koz ki nou pe save, pou al lo osi pou aste pyes.  Thank you Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker.  Wi, parey kekfwa zot kapab realize, kou mentenans Windfarm i pa sitan o parey kou mentenans bann zenerater.

Bann zenerater i annan en kou mentenans en kantite fwa pli eleve ki en Windfarm.  Pou le senp rezon ki, i pa pe bril okenn fuel, i pe zis servi lenerzi divan pou li vir en zenerater e sa zenerater i prodwir kouran.  Bann pli gro kou se pyes dan sa zenerater limenm ki kapab brile, ki kapab annan defer ouswa bann pyes konpiter e kominikasyon e osi distribisyon elektrisite ant wind turbine avek sistenm distribisyon PUC.

I ekspekte definitivman ki kou mentenans sa bann turbines, pou sorti dan sa savings ki nou’n fer, me selman nou pa ekspekte ki i pou eksid plis ki 100 mil Dolar, par an.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Hon Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an vi larepons Minis, ki lespektasyon PUC vizavi sa bann wind turbine, in exceed zot lespektasyon.  Vi ki IOC in fer en pledge 4milyon Ero pou bann pei Losean Endyen enkli Sesel.  Eski Minis i kapab dir nou si PUC i annan lentansyon ogmant lakantite wind turbine ki nou annan e si osi enpe sa larzan pou ganny servi pou ogmant kapasite nou bann teknisyen dan lavenir pou maintain e monitor nou Windfarm.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker, mersi bokou pou ou kestyon.  Mon vreman kontan ki nou bann Onorab pe keep track of tou bann devlopman ki pe ariv onivo rezyonnal.  Malerezman sa proze COI pankor fini finalize, i ankor annan diskisyon pe ganny fer e sa larzan pa ankor available pou nou kapab servi li.          Definitivman, dan sa larzan ki pe ganny donnen par Linyon Eropeen, nou focus pou lo bann sistenm photovoltaic ki bann pli pti sistenm divan, ou kapab dir.  Mon ekspekte zot tou zot ti ganny sans vizit legzibisyon ti ganny fer sa weekend ansanm avek La Reunion.

Dan sa legzibisyon nou ti vwar en sistenm ki pou ganny lanse lannen prosenn ki servi bann ti pti kalite wind turbine ki vir koumsa, olye vir koumsa.  Si zot pa’n vizite, se zot pert akoz sa sistenm zot pou vwar li vin ase komen dan Sesel pandan bann lannen ki pe vini.

Lo bann gran wind turbine malerezman, nou pa pe konsider okenn ekspansyon sa gran wind turbine poulemoman akoz i annan pou fer ek stabilite nou grid elektrik.  Parey zot konnen, en sistenm wind turbine, son sitenm provizyon kouran i pa stab.  I prodwir kouran letan divan i soufle, letan divan i arete i aret prodwir kouran.  E sa, PUC i bezwen manage sa kouran ki pe ganny enzekte dan nou sistenm distribisyon, pou asire ki letan divan i desann ki son zenerater li i kapab prodwir kouran pou kontinnyen donn konsonmater sa kantite kouran ki zot pe demande.

Alor, i en sistenm tre delika, tre konpleks e i enportan ki nou kapab asir stabilite dan nou grid.  So, letid pe ganny poulemoman ki pou ganny fini sa lannen, pou konplet kapasite nou grid e osi pou konplet evaliasyon nou upgrading of nou grid elektrisite sorti 11mil volt pou al 33mil volt.  E sa pou ede pou determin lot nivo stabilite ki PUC pou annan lo son grid.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Lider Lopazisyon.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform lepep Seselwa, ki poursantaz son kapasite ki sa Windfarm i pe prodwir an mwayenn par mwan e kwa ki bezwen ganny fer pou ogmant son efficiency. Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Pou mwan reponn kestyon Onorab, mon pou al dan en bann leksplikasyon.  Keksoz ki mon pou dir ou se, nou’n servi mezir kilowatt air, ki parey unit prodiksyon elektrisite pou eksplike ki kantite elektrisite turbine pe prodwir.  Akoz sa i pli fasil pou kapab konpare avek ou Bill ki ou annan dan lakour.

Si mon pou al lo en average toulemwan, i pou en lekspliakasyon ase konpleks akoz premyerman mon annan konsonmsyon kouran ki pe ogmante e li sa turbine i pe prodwir kouran baze lo kantite divan ki pe soufle.  So, i vreman ase complex pou mwan montre ou en konparezon pou ou kapab fer serten lanaliz konkret.  So, mon ti a sizere ki ou pran sa lenformasyon lo 6 milyon kilowatt air ki nou’n pran ozordi, ou kapab diviz li on average lo lakantite mwan depi Zen, ziska ozordi ki nou’n fer sa e sa pou donn ou en sif baze lo Roupi e baze osi lo kantite lakaz.  En lakaz nou estimate i servi apepre 300 kilowatt air par mwan.  En lakaz, so, baze lo la ou kapab fer en serten analiz aprofondir.

Lo kot i konsern son lefikasite sa bann turbine, parey mon’n mansyonnen a plizyer repriz se sa bann turbines in ganny konstrir a en o efikasite depi in ganny sorti dan factory. E sanmenm sa letan in ganny anmennen par bato, son elron, son zafer ki vire la, in ganny anmennen entakt.  Akoz si i ti bezwen ganny anmase ansanm, ti pou redwir son lefikasite.  In ganny designed a en nivo, parey lezel avyon i ganny designed.  E ozordi, en divan 3 met par segonn, ki vreman dousman i kapab fer vire sa lelis e sa i en materyo osi ki in ganny konstri avek ki sitan leze ki fer li kapab annan sa kalite efficiency. So, sa turbine ki nou annan ozordi, Sesel i state of the art onivo mondyal.        Byensir ankor dan detrwa lannen, i annan resers pe ganny fer pou annan nouvo turbine ki pou vin anplas, ki pou pli state of the art ankor, ki menm en pti soufle i pou kapab generate kouran.  So, nou turbine ozordi ki nou annan, i state of the art onivo modyal.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vangadasamy.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble, petet klarifye ek lepep Seselwa, prenan kont interview ki’n ganny fer lo SBC yer, si sa 6milyon kilowat ki sa bann turbine pe prodwir e nou konnen ki sa proze i dan son faz komansman, ki bann konsonmater, eksplik zot ki sa lenpak ki sa pou annan lo konsonmater ki pe servi elektrisite e kwa ki alavenir sa pou anmennen pou zot osi an term tarif elektrisite.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER.

Ok, anticipation. Mon krwar Minis pe adres sa size dan en Kestyon Irzan.  Onorab ti drwatet li son Order Paper avan i demann sa kestyon.  I pe gaspir letan Lasanble.  Kestyon 192, Onorab Murielle Marie.

 

HON MURIELLE MARIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis avek ou delegasyon e bonzour tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble, lo plan PUC pou ede rezourd problenm delo dan distrik Au Cap, mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab Marie pou ou kestyon.  Mr Speaker, PUC avek Lotorite Distrik Au Cap, ti zwenn avek bann reprezantan zabitan distrik Au Cap le 14 Septanm sa lannen, ekskiz mwan.

Dan sa meeting, PUC ti prezant en plan ki i ti’n prepare pou rezourd problenm delo dan sa distrik.  PUC in kit en kopi sa plan dan Biro Ladministrasyon Distrik Au Cap e nenport dimoun ki enterese, i envite pou vin konsilte sa plan dan sa biro.  Me selman mon pou al en pti pe lo detay sa plan ozordi.

Sa plan ki kouver depi Fairy Land ziska Green Estate, i ganny divize an 3 proze ki i pou kouver 3 diferan zone ouswa sou-distrik dan distri Au Cap.  PUC in estimen, i pou kout en total pou enplimant sa plan, i pou kout anviron R17 milyon e i pou kapab ganny fer dan en lespas 2 a 3an ki pe vini baze lo finansman ki PUC i kapab raise pou sa bann proze.  Premye proze, i pou kouver sa zone Point Au Sel e sa landrwa ki nou apel Dan Tol.  Ansemoman, PUC pe pran delo dan larivyer Moripa e pe distribye sa delo avek serten lakaz.  Me pandan letan lasesres, delo dan sa larivyer i diminyen e PUC pa kapab fourni delo bann lakaz ki konekte avek sa sistenm dan en fason efikas.

Travay ki pou bezwen ganny fer dan sa nouvo proze i konpri konstrir en nouvo stasyon laponp lo en oter 400met par lao lanmer, sorry 45 met par lao lanmer e met apepre 3 kilomet tiyo ki fer avek lafont e osi avek politin e konstrir 2 nouvo rezervwar avek kapasite 100mil lit sakenn.  En rezervwar, pou deservi rezyon Dan Tol e pou lezot rezyon Moripa.  Sa stasyon laponp ki ava osi permet PUC pou pran delo dan sa gro tiyo prensipal ki’n ganny pase otour lakot Was e Les pou li kapab distribye avek bann lakaz pandan peryod lasesres.

Bann lakaz ki pa konekte, i osi pou kapab ganny koneksyon ler sa nouvo proze i ava konplete.  I estimen ki i annan apepre 52 lakaz ki napa koneksyon ek delo trete dan sa rezyon e zot kapab benefisye atraver sa proze.  Kou pou sa proze spesifik dan sa sou distrik Dan Tol ek Moripa, i anviron R6milyon.  PUC pe deza komans envestir dan en par sa proze, i pou elarzi en part sa sistenm distribisyon Point Au Sel ki pou kouver apepre 15 lakaz e sa i pou kout PUC apepre R70mil.

Dezyenm proze ki pou kouver sa zone ki konpri Sawa Sawa Farm, D’offay Estate ek St Roch, sa proze PUC pou konstrir i osi en nouvo baraz dan larivyer Hermitte par lao tou bann lakaz e tret sa delo e distribye li dan sa rezyon ki’n ganny mansyonnen.

Vi ki letan lasesres delo i diminyen dan sa menm larivyer, PUC pou konstri en nouvo stasyon laponp ki pou permet pran delo sorti dan sa tiyo ki pas lo lakot e anvoy li dan rezervwar par lao.  PUC pou bezwen konstrir osi en gro rezervwar 200mil lit dan rezyon St Roch Estate, ki pou par lao bann lakaz e met apepre 5.5 kilomet tiyo pou deservi sa rezyon.  Apepre 150 lakaz pou benefisye ave sa nouvo proze e son kou enplimantasyon i anviron R7milyon.

Trwazyenm proze dan sa plan i pou kouver rezyon Green Estate.  Konsept sa enn proze, i parey sa enn ki mon’n mansyonnen pou Sawa Sawa Farm ek D’offay Estate.  PUC pou konstrir en baraz dan larivyer Nazon, kot i pou anmas sa delo, tret li e distribye li da sa rezyon atraver en nouvo rezervwar 100mil lit ki pou ganny konstri.

PUC pou osi met apepre 2.8 kilomet tiyo pou kapab konekte tou lakaz dan sa rezyon, akoz letan lasesres, delo dan larivyer i diminyen.  E PUC pou bezwen osi konstri en laponp ki sorti lo main road pou li kapab siplemant delo dan sa rezyon.  Sa proze i pou kout PUC anviron R4milyon.  Ansemoman, PUC napa finansman neseser pou li enplimant sa plan an antye e pe senpleman enplimant serten parti anmezir ki finansman i available. Depandan lo kantite resours ki ganny donnen dan Bidze 2014 e osi atraver rebalansman tarif, PUC pou idantifye en sonm larzan pou li kapab fer en pli gran parti sa proze dan mwens dele posib.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Marie.

 

HON MURIELLE MARIE

Mersi Mr Speaker.  Baze lo repons Minis e anvi ki plizyer zabitan Au Cap pa pe ganny pa pe ganny servis delo trete e plizyer zabitan pe rest lo land bank e osi dan sours delo pe diminyen.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble, ki Gouvernman atraver PUC i anvizaze fer dan sa detrwa lannen pou asire, ki laplipar dimoun Au Cap i ganny konekte avek delo trete e ki mezir imedyat ki PUC pe pran pou amelyor sa sitiasyon ki en gro konsern dan distrik Au Cap.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker, nou pli gro konstrent parey zot vwar se, finansman.  PUC i annan en plan me selman i bezwen finansman pou li enpliman sa bann plan, e sa i aplik definitivman, pou tou distrik lo Mahe.

Parey zot in osi konstate, sa devlopman i pou kout at least R17 milyon e PUC i bezwen trouv sa larzan pou li kapab enplimant sa proze dan en fason konplet.  Ki PUC pe fer se, pandan bann letan lasesres kot larivyer i vin pli sek, se 2 keksoz.  Nou pe sey vwar fason ki nou kapab etablir en rezervwar tanporer pou nou donn bann dimoun delo ki bann bowser PUC i ranpli e la dimoun i kapab servi delo.  Ouswa dan bann landrwa kot sa pa posib, bann bowser i vin distribye delo.          Ziska ler nou kapab rezourd sa problem avek sa proze ki mon’n propoze, sa i en solisyon ki PUC pe propoze e parey mon’n mansyonnen, akoz mon ti osi dan sa meeting avek bann distrik Au Cap, mon ankouraz zot pou met anplas en sistenm koleksyon delo lapli akoz mwan menm mon koman en rezidan Au Cap pou en kantite lannen, mon’n met en sistenm koleksyon lapli dan lakour e zanmen mon’n bezwen mank delo lapli menm pandan letan lasesres.

Mon anvi dir ozordi ki, sistenm anmas delo lapli lo twa i en sistenm ki efektiv, i en sistenm ki pou tir en ta presyon lo bann lakour bann dimoun ziska ler PUC i kapab ariv kot zot.  Menm si PUC i ariv kot zot, mon pou ankouraz zot pou kontinnyen met bann sistenm koleksyon delo lapli akoz sa i tir presyon lo sistenm nasyonal PUC. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 193, Onorab Samson.

 

HON DEREK SAMSON

Mersi Mr Speaker, bonzour tou dimoun.  Mr Speaker, eski Minis responsab pour Lanvironnman i kapab eksplik nou Lasanble, ki son Minister i anvizaze fer pou rezourd problenm ki bann distrik i rankontre avek bann semen Gouvernman, ki ganny konplete pandan lannen e ki pa ganny netwaye avan oubyen apre peryod tender pou pran kontrakter netway semen.  Mersi bokou.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker, mersi bokou Onorab Samson pou ou kestyon.  Solisyon pou sa ki ou’n leve ozordi, i klerman annan pou fer avek en pli bon kordinasyon e osi lesanz ki ganny fer letan konstriksyon semen i ganny fer dan bann diferan distrik.

Nou pou konstate, konstriksyon semen ki ganny fer, nou annan 3 kalite semen ki ganny fer.  Nou annan semen primer ki nou tou nou pas lo la pou al travay, i preski lo lakot, i cross lo bann montanny parey Anse Royale, Montagne Posee, St Louis.  Nou annan osi semen segonder ki antre dan bann diferan kanton apre nou annan bann pti semen ki apel bann feeder road e sa, i anmenn semen kot nou bann lakour.  E letan ou fer sa analiz, i pa toultan fasil pou keep up avek tou sa bann pti semen ki ganny fer.

Semen i ganny fer lo baz bann proze lakaz, semen i ganny fer lo baz distrik e semen i ganny fer lo baz land transport.  E en kordinasyon i ganny demande pou nou kapab asire ki, sa bann semen i ganny premyerman, mete lo map ki LWMA i annan e met lo kalandriye nasyonal ki LWMA i servi pou li gard bann landrwa prop.

Dezyenm sitiasyon se konstrent bidzeter pou netway tou sa bann semen ki nou annan e ki nou konstri preski tou le semen lo Mahe, Praslin ek La Digue.  E parey ou konnen, i pa fasil pou nou kapab maintain tou sa bann semen ki annan.

Gouvernam atraver Bidze, i donn Bidze pou nou gard semen primer e bokou semen segonder prop, me i pa toultan fasil pou nou kapab gard tou semen ki’n ganny konstrir lo sesel e ganny netwaye.  E se pour sa rezon ki, mon demann bann kominote pou zot osi kontribye, sirtou pou bann feeder road.  Letan nou pe netway kot nou dan Sanmdi, nou osi nou netway nou bout feeder road.

Sa i pou ede pou redwir sa presyon ki Gouvernman ozordi i bezwen sers sa Bidze pou li asire ki nou netway tou semen ki annan lo Mahe.  I enportan ki nou tou nou osi nou kapab donn nou kontribisyon onivo sou kominoter, onivo nou pti kominote pou nou gard nou Sesel prop.  E parey nou ti vwar pandan letan Clean Up The World, nou ti ankouraz bokou dimoun pou fer sa zefor pou netway nou bann pti kanton.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Samson okenn siplemanter?

 

HON DERK SAMSON

Mersi Mr Speaker, wi.  Mon ti a kontan demann Minis si son Minister oubyen Gouvernman, i annan lentansyon dan lavenir netway tou semen ki Gouvernman limenm i fer e eski zot pe mazin fer li vin obligatwar ki serten parti nou kominote i ganny langazman bann zabitan menm pou partisip dan netwayaz bann semen.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker, Gouvernman atraver son sistenm GIS, pou definitivman met lo rikord tou bann semen, pli partikilyerman bann pti semen ki pe ganny konstri toulesemenn, dan bann diferan landrwa.  Gouvernman parey mon’n mansyonnen i annan en Bidze limite e i pa fasil pou li netway tou semen lo Mahe, Praslin ek La Digue.  I se pour sa rezon, ki nou ankouraz bann kominoter, bann dimoun dan zot rezidans pou zot fer sa zefor e osi gard zot bann pti semen, espesyalman zot bann pti feeder road, prop.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Jeannevol.

 

HON BEGITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Speaker, bonzour.  Minis ou’n koz lo en konstrent bidzeter pou netway semen, ki kriter alors ki ganny servi pou netway tou bann feeder roads dan distrik e dan ka kot sa feeder road i deza lo tender, me zis en lagrandisman ki’n ganny fer apre prosesis tender.  Ki zefor ou laranzman ki kapab ganny fer pou ki sa kontrakter i netway sa lot bout semen e pa zis sa semen me osi sa rigol ou peron atase avek?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Ozordi, onivo distrik i annan en sistenm monitoring ki ganny met anplas pou asire ki kontrakter i fer travay pour ki zot in ganny fer.  Sa sistenm monitoring i enkli lenspekter LWMA, apre DA sa distrik.

Ki nou vwar o plizyer repriz se annandeler distrik pa vizite e i endorse travay ki’n ganny fer e sa i kre serten gap dan lenplimantasyon sipervizyon bann kontrakter.  I annan osi plizyer fwa, kot nou donn kontrakter warning e nou dir pou tir sa kontrakter e la nou ganny presyon onivo distrik pou gard sa kontrakter, akoz sa kontrakter i en dimoun ki partisip dan sa distrik.  E zot pa oule nou anmenn en lot dimoun sorti dan en lot distrik.  E sa i fer nou travay vin pli difisil pou nou kapab monitor bann kontrakter ki travay onivo distrik.

Malgre mon’n dir sa, mwan mon annan plezir pou dir ki bokou, en gran mazorite nou bann ti kontrakter i travay vreman dir pou fer sir ki i gard nou bann distrik ek nou bann semen prop.  Se nou bann dimoun ki sali e kontinnyen sali nou bann distrik.  Sorti kot bann pti manrmay letan zot sorti lekol, bann gran manrmay tou ler zot sorti lekol, nou zet nou bann salte dan bann dren ki’n ganny netwaye e i pa posib pou nou kontinnyen netway sa bann semen 2 fwa par zour, toulezour, toultan.  Alor i enportan ki nou tou Seselwa, zenn koman vye i servi bann bin, ouswa nou mars avek nou bwat sigaret dan nou pos.  Nou bwat pet dan nou sak, nou papye draze ek nou bwat juice dan nou sak e letan nou ariv dan lakour, nou met li dan bin.  Se pour sa rezon ki annandeler kekfwa nou krwar sa kontrakter pa’n netwaye.

Alors mon ti a kontan, mwan, profit sa lokazyon pou remersi bann pti kontrakter ki travay dir pou gard nou distrik prop.  Me i annan osi serten ka kot i annan problenm e la nou travay ansanm avek distrik pou asire ki travay i ganny fer e netwayaz i ganny fer dan sa bann semen.  Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon, en kantite dimoun lo lalis, nou annan en kestyon irzan.  Mon krwar mon pou al lo sa Kestyon Irzan ki form parti nou Question Time ozordi.  Si mon pou entertain tou sa bann dimoun lo lalis, mon pa pou ganny letan pou al lo Kestyon Irzan.  Donk, mon ava demann Onorab Marie-Antoinette Rose pou demann son Kestyon Dirzans.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker, mon kestyon i lir koumsa.  Anvi lanons dan sanzman tarif elektrisite ek delo, eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble, akoz sa bann sanzman e ki pe ganny fer pou asir proteksyon bann kous pli vilnerab dan pei?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab Rose pou ou Kestyon Dirzans.  Parey mon’n anonse yer, Gouvernman in anons en progranm pou li re-balans tarif pou elektrisite, delo ek desarz pou en peryod 10an e sa pou pran lefe li 1 Novanm, 2013.       Letan mon pe koz lo re-balans tarif, savedir se nou bezwen aziste sa tarif pou li ariv en nivo ki PUC i kapab vin viab e antreprann proze ki i anvizaze fer e en bon pe sa bann proze mon’n koz lo la bomaten.  Me dan sa legzersis balans tarif, i pa kapab zis sanz tarif koumsanmenm akoz i annan en kantite konsiderasyon letan ou pou pran pou devlop en tarif.

Sa bann konsiderasyon se krwasans ekonomik, kou lavi, kou loperasyon, kou bann diferan proze, foreign exchange, e kantite lezot fakter ankor i bezwen ganny pran an konsiderasyon.  E sanmenm sa, sa tarif nou ti bezwen led lasistans Labank Mondyal pou nou kapab devlop en tarif ki pran konsiderasyon spesifisite nou zil, spesifisite nou pei e met anplas en tarif ki pou kominik kler avek konsonmater konbyen i kout PUC pou li prodwir e met anplas lenfrastriktir pou delo, elektrisite avek desarz.

Mon pou don’n zot en legzanp.  Par egzanp sistenm tarifer Angle, i mars lo en menm kalite sistenm kot zot, zot sistenm lenerzi i pli devlope akoz ou annan diferan lakonpannyen ki prodwir kouran.  So, ozordi dan Sesel, letan mon ti fer lanons lo Lalwa lenerzi, nou ti annan zis PUC ki pe prodwir kouran, delo avek sistenm desarz.  E nou ti vwar anba sa Lalwa, ki demen i kapab annan lezot dimoun, lezot lakonpannyen ki kapab prodwir elektrisite.

Alor i enportan ki nou annan en sistenm tarifer ki transparan, ki kler avek tou dimoun kimannyer i marse e ki enkorpor tou ban fakter ladan.  E se pour sa rezon, ki nou ti bezwen devlop sa sistenm tarif pou Sesel.  Sa sistenm tarifer i osi anlinny avek package Reform Ekonomik ki Sesel ti antre ladan avek sipor IMF depi 2008.

Zis parey nou’n rezourd nou problenm foreign exchange, ki avan ti ganny kontrole dan en fason santral par Sesel, Gouvernman Sesel.  Sistenm tarifer osi ti ganny kontrole par en sistenm santral par Gouvernman Sesel.  Ozordi en sistenm tarifer, letan i pou ganny enplimante pou ganny enplimante atraver Seychelles Energy Commission e se li ki pou sa Lotorite ki pou zer sa sistenm tarif, non pa PUC. Sa i pou permet ki nou annan en kominikasyon kler ek en level playing field pou tou dimoun ki antre dan sekter lenerzi dan Sesel.

Malgre enplimantasyon sa re-balansman tarif, Gouvernman in fer plizyer provizyon pou asire ki i protez bann kous pli vilnerab dan pei.  Avan mon vin lo la mon pou donn zot en legzanp.  Langleter ti vwar letan pri fuel ti monte ki bann dimoun ki pli aze, ti pe ganny afekte akoz zot pa ti kapab afford pou zot pey kou sofaz.  Parey zot konnen, Langleter i fer fas avek Liver e bann vye dimoun pa ti kapab fer fas avek kou sofaz.  Alor dan son sistenm tarifer, i ti entrodwir en mekanizm pou bann vye dimoun kapab ganny en serten sipor letan zot pa kapab, pandan letan liver.

So, sa ki mon pe sey prezant avek zot ozordi se sistenm tarifer, en sistenm endepandan, en sistenm transparan ki Gouvernman in met anplas ki li i pou sanze aparti bann diferan fakter ki mon a eksplike plitar.  E Gouvernman li prezan, i bezwen met anplas serten striktir pou asire ki dimoun ki pli vilnerab i kapab ganny proteze anba sa sistenm tarifer.  I annan osi serten mezir ki dimoun zot menm, konsonmater zot menm zot bezwen pran pou zot kapab protez zot lekor anba sa sistenm tarifer.

Gouvernman pe propoze, well, in tonm dakor, pardon, in deside pou sa 2 premye lannen, konsonmater elektrisite ki pe konsonm par anba 400 kilowatt air, e sa i kouver trwakar nou bann lakaz domestik, pou napa okenn ogmantasyon dan zot tarif ki zot pe peye.

Sa i en desizyon enportan akoz i pou permet nou bann dimoun onivo domestik, pou zot kapab vwar kimannyer zot kapab redwir e osi enplimant bann diferan lenstriman konservasyon lenerzi onivo bann lakour e nou konstate, ki bokou i kapab ganny fer.  Letid ki nou’n fer, survey ki nou’n fer, se bann dimoun onivo domestik i kapab redwir zot kouran by at least 20 a 30 poursan par zis ranplas zot bann glob e osi met anplas bann mezir pou redwir lalimyer ki’n ganny kit on, keksoz ki ganny servi a lekstrenm dan bann lakour.  Pou ed nou bann dimoun Seselwa, Gouvernman pou met anplas bann striktir finansyel, ledikasyon e osi bann gid pou bann dimoun kapab fer sa tranzisyon.

Enn bann legzanp, se nou pou fer vini bann lalimyer ki konsim mwens kouran e fer sa available a en kou abordab avek bann dimoun ki anvi fer sa transformasyon.  Mon ti a kontan fer resorti ki depi detrwa lannen, PUC pe fer lesanz bann glob avek bann konsonmater ki vin pey zot Bill e mon ti a kontan ankouraz plis konsonmater pou partisip dan sa progranm e nou pou kontinnyen avek sa progranm lannen prosenn pou ed bann dimoun pou zot esanz zot bann glob dan lakour.

Sa i konsern bann konsomasyon elektrisite, domestik dan lakour ki konsonm elektrisite ki zot Bill ki mwens ki 400 unit. Par lao 400 unit, bann tarif ki pe ganny pibliye, pou apply pou bann konsonmater ki par lao 400 unit.

Mr Speaker, dezyenmman, bann konsonmater delo domestik ki par anba 10met kib, zot tarif pou ganny aplike.  Selman, pou annan en rediksyon lo sa levy lanvironnman pou sorti R25 pou al R10.  Ki rezilta pou sa, se leta sa i ganny aplike bann dimoun ki pe konsonm delo par anba 10met kib, pa pou vwar sanzman dan zot Bill lafendimwan, akoz sa rediksyon R10 lo sa environmental levy, pou pran an konsiderasyon sa logmantasyon ki pou annan dan sa tarif delo ki pou ganny enplimante.

Dan menm fason, mon garanti zot ki i annan bokou pou nou fer pou nou kapab redwir lo konsonpsyon.  E en Seselwa i kapab vin konfortableman par anba 10 met kib delo e nou pe demann nou bann dimoun, nou bann konsonmater, pou revwar kot i annan bann leak, kot i annan sa over consumption of delo, pou nou kapab met bann mezir konservasyon dan lakour ki reelman, sa tarif pa afekte zot.

Sa progranm rebalansman tarif i enportan pou plizyer rezon.  E enn bann rezon primordyal se pou siport progranm lenvestisman PUC pandan sa prosen 10 an ki pou kout en pti pe plis ki R4 bilyon.  Sa i enkli ekspansyon stasyon elektrisite, parey mon’n mansyonnen plitar lo Mahe, pli boner, lo Mahe ek Praslin.  Lalinny distribisyon elektrisite lo Mahe, Praslin ek La Digue, ogmantasyon dan stokaz tretman ek distribisyon delo, nouvo tiyo pou kontinnyen ranplas sa bann ki’n vye pou met bann ankor nef.  Refer sistenm desarz dan Victoria ki deza plis ki 30an, nouvo sistenm sanitasyon pou Pointe Laure, Anse Aux Pins, Au Cap.  E osi parey nou’n koze, pli boner, lo bann improvements ki pou ganny fer avek Danm La Gogue pou kapab ogmant son kapasite.

Mr Speaker la, la enpe an gro akoz nou bezwen re-balans nou tarif e dezyenman, ki bann mezir Gouvernman in fer pou li kapab protez bann ki plis vilnerab dan pei.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou si PUC pe revwar son kou loperasyon pou asir son efficiency e ki PUC pe fer pou asire ki i annan en kanpanny efikas, oubyen enform piblik lo sa bann tarif, lo sa bann sanzman e ki piblik i kapab fer pou limenm redwir konsonpsyon delo ek elektrisite.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker.  Kou loperasyon PUC.  I annan bokou travay pe ganny fer, PUC anba son reform ki pe ganny fer, in setup bann diferan striktir pou li kapab adres bann problenm ki nou ti pe gannyen avek PUC. Parey mon’n mansyonnen, PUC i deza annan en loan avek EIB, European Investment Bank e anba sa progranm, i annan serten larzan ki’n ganny set aside pou revwar striktir PUC. An term son fason loperasyon, an term quality control e an term efikasite son loperasyon.  Sa i pou permet PUC pou delivre son servis dan en fason pli efikas.  Enplimantasyon sa bann sanzman in fini komanse e se pour sa rezon ki nou’n vwar serten expatriates in ganny recruited dan PUC dan bann nivo teknik.

Sa bann expatriates se pou adres ozordi bann defi teknik ki PUC i annan pou kapab enplimant bann proze.  PUC osi in met anplas en progranm pou kontinnyen train nou bann Seselwa e parey mon’n fer demann o plizyer repriz pou annan plis Seselwa ki pran engineering koman en size e pou antre e pou ranplas sa bann lack in ki annan dan PUC ozordi.

Sa travay pou reform PUC, i pa en travay en zour, i e travay ki pe ganny enplimante nou’n komans avek son seksyon Procurement.  Akoz sa ti ganny raise parey zot konnen, dan rapor Odit ki ti ganny fer e PUC pe adres sa.  I annan lezot travay ankor pou ganny fer pou redwir gaspiyaz pou ogmant efikasite PUC.

Malgre mon’n dir sa, i osi enportan port latansyon, ki kou loperasyon i en pti poursantaz kou prodiksyon elektrisite, ouswa delo ozordi.  Kou prodiksyon elektrisite, 75 poursan i sorti dan sa pri sa fuel.  So, pou PUC kapab pas sa kou dan en fason signifikan avek piblik, se ou bezwen vwar en rediksyon signifikan.  Pou proporsyon akoz ou pe koz poursantaz, dan pri fuel. Letan prezan ou azout sa kou lenvestisman lo sa kou PUC, vwar kou lenvestisman i gran konpare avek kou loperasyon.  So, malgre tou sa bann zefor ki PUC pou fer pou ogmant son lenfikasite, ou pa pou vwar en retonbe signifikan dan kou PUC. Ki ou pou vwar, s en amelyorasyon dan kalite servis e nivo servi ki PUC i donnen ki mon krwar ki tou Seselwa pe demande, ki nou vin pli proaktiv, ki nou vin responsive, ki nou vin pli efikas dan sa servis ki nou pe donnen.

Dezyenm pwen kestyon lo konsernan sansibilizasyon, wi, pou annan en progranm sansibilizasyon ki nou pou enplimante pandan sa mwan ki pe vini ki nou pou provide avek manm piblik.  Premyerman, eksplik zot kimannyer sa sistenm rebalansman pou marse e kimannyer zot, zot kapab atraver zot prop zefor redwir lenpak sa sistenm rebalansman lo zot konsomasyon toulezour.  Nou pou osi kontinnyen angaz sekter prive, angaz bann lakonpannyen pou kontinnyen ankouraz zot pou anmenn bann prodwi ki pli efikas lo nivo lenerzi, anmenn bann prodwir ki redwir konsonpsyon elektrisite, konsonpsyon delo e osi nou pou met serten scheme ki nou pe diskite avek Minister Finans, pou allow bann domestik, bann konsonmater domestik pou zot kapab enplimant sa bann teknolozi dan lakour e osi bann diferan lezot mode konservasyon.

Me en keksoz, mon vin lo ou trwazyenm kestyon.  Ki nou kapab fer imedyatman, dan lakour se annou komans avek bann zanfan, ek bann paran, konsonmasyon delo.  Letan nou lav nou lasyet nou les nou delo koule, mon ganny menm problenm, pa traka.  Toulezour, mon dir ferm sa delo, nou ouver nou konter full blast, nou ouver nou valve ki donn nou lakour full blast. So, letan presyon i vini, nou ganny full presyon dan lakour.  Alor i enportan ki nou annan serten valve ant nou meter e avek nou lakour ki kapab kontrol sa presyon.

Wi, nou kapab dir PUC redwir presyon e nou konnen si nou dir PUC redwir presyon, dimoun par lao, pli anler pa pou gannyen delo.  Se sa enn bann konstrent ki PUC i annan pou sey asire ki i annan en presyon stab dan son sistenm.  Be nou ki nou kapab fer se, nou kapab met en pressure regulator, ouswa en senp valve ant nou meter e avek nou lakaz.  Sa i en premye keksoz nou kapab fer.  Dezyenmman, se, twalet.  Twalet son volume i servi bokou delo e enn bann keksoz senp se, nou kapab met en keksoz ladan ki redwir sa kantite delo ki bezwen ranpli.  I annan dimoun in dir mwan in met en blok, i annan dimoun i dir mwan in met en ros.  I annan ozordi lo market bann toilet ki servi 2 sistenm delo.  Mon pa envit zot pou al kas partou, pou al sanze, me selman vwala en keksoz pratik.

Mon Minister pou come up avek bann sa e mon envit Seselwa osi.  Akoz mon konnen i annan bokou Seselwa ki’n enplimant konservasyon delo dan lakour, ki ozordi zot konsonpsyon delo i vreman ba.  Mon envit zot pou vin devan e kontribye, kekfwa nou kapab organiz bann keksoz lo radyo ek lo televizyon pou zot ed lezot avek bann solisyon pratik kimannyer nou kapab redwir nou konsonpsyon delo.  Selman mesaz enportan ki mon anvi fer sorti ozordi se, tou sa bann resours i kout en ta larzan e pou PUC anmenn li kot zot i kout en ta larzan e mon pe demann zot pou fer en zefor pou redwir konsonpsyon sa resours.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Lider Lopozisyon.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, o non Seselwa eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble, si i Polisi Gouvernman pou zot fer monte bann komodite debaz parey gas ek bann litilite piblik tel ki elektrisite ek delo a sak fwa ki zot donnen, oubyen zot annan lentansyon donn en logmantasyon saler lepep Seselwa e eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble si zot toultan fer en evaliasyon lo lenpak ki sa i annan lo bann travayer ki pe rente pou zot ganny en pti saler e kot zot pe struggle pou fer 2 bout zwenn e si zot annan lentansyon pou donn alors en logmantasyon saler signifikan pou off-set sa logmantasyon dan litilite debaz.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Speaker, dan kad reform ekonomik Sesel, enn bann prensip ki Gouvernman in enplimante, se pou kominik avek konsonmater vre pri bann kou.  Akoz letan nou kominik avek konsonmater, vre pri kou, konsonmater i annan 2 opsyon.  I kontinnyen konsonm parey labitid, ouswa i met anplas serten mezir pou redwir son konsonpsyon ouswa rod en alternativ ouswa, travay pli dir pou siplemant son reveni.

Lo kote Gouvernman, i annan bokou presyon pou fer reviz saler.  Lo kestyon saler Mr Speaker, parey ou konnen Gouvernman ti reviz saler sa lannen, mon pa bezwen al dan detay e Prezidan Michel dan son lentervansyon, dan National Day, ti demann Minis Finans pou re-get dan sitiasyon saler.  I pa mon manda pou pronons lo la ozordi e mon anvizaze ki Minis Finans pou fer en prononsman lo la byento.

Me lo kot litilite, si ou get byen, mon pe sey rode dan mon statistik, logmantasyon dan tarif, i pa’n ganny fer parey i ti devret ganny fer dan lepase.  In baze lo bann diferan lezot kriter e se pour sa rezon ki anba sa Reform Ekonomik ki Gouvernman in met anplas, en mekanizm kler ki pou kominik avek konsonmater klerman, konbyen i pe koute e pe kout pei, e pe kout PUC e pe kout konsonmater pou prodwir elektrisite ek delo, ek tretman desarz.

Once ki nou’n kapab achieve sa, parey mon’n mansyonnen dan mon lentervansyon avan, la Gouvernman a deside ki bann mezir i bezwen met anplas pou li minimize lenpak lo bann ki vilnerab e si i vwar i annan lenportans pou li adres sitiasyon saler, la i ava adres sa dan son progranm saler.

Lo kote tarif parey mon’n fer sorti dan mon letervansyon, i annan bokou, bokou, bokou ki nou koman konsonmater nou kapab fer pou nou redwir nou konsonpsyon elektrisite ek nou konsonpsyon delo.

Si nou konpar nou avek lezot pei, lo menm nivo devlopman ki nou, bann pti zil parey nou.  Nou konsonpsyon lenerzi i vreman o.  Nou konsonpsyon delo i vreman o e mon krwar enn sa bann rezon set akoz, pri sa bann komodite in toultan reste ba.  Son vre pri pa’n ganny kominike avek konsonmater.

Dan bann lezot pei kot sa vre pri i ganny kominike avek konsonmater, nou vwar i annan bokou zefor ki ganny fer pou nou konserv delo, pou nou konserv elektrisite e pou nou osi resikle, pou nou osi, kolekte delo lapli, pou nou osi fer bokou zefor pou nou servi lezot sours delo pou nou fer bann lezot aktivite.  Par egzanp lav loto, aroz zarden, aroz fler ek lezot kalite aktivite kot lakour.  Alors amonavi, mon krwar i annan bokou pou fer ankor pou nou kapab redwir konsonpsyon.  E sa i pa pou benefis PUC, me i pou benefisye ou koman en endividyel akoz lafendimwan ou pey mwens.  Me osi, i pou benefisye pei akoz parey zot konnen, pei i depans en kantite larzan pou fer vin petrol, pou stok petrol, pou met petrol dan zenerater pou prodwir kouran.

Konbyen fwa nou’n pase ki annan landrwa ki reste on, menm dan bann Minister, menm dan bann lakonpannyen e menm dan bann lakour.  Alor, mon pe demann en zefor nasyonal pou nou redwir nou konsonpsyon, redwir gaspiyaz e mon krwar nou pei pou vin pli ris.  Sa larzan ki nou travay dir pou nou gannyen, pou kapab al pli lwen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Houareau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Mersi Mr Speaker, bonzour Mr Speaker, bonzour tou dimoun dan lasal e tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker, baze lo larepons Minis, eski Minis i kapab enform sa Lasanble, kan eski PUC pou kapab sanz bann vye tiyo delo dan bann distrik.  Legzanp St Louis, kot tiyo pe kontinnyelman kase e bouse e i pa ekonomikman rentab pou PUC e osi bann konsonmater.  Mon dir sa, akoz dan lespas en mwan nou’n annan plis ki 5 major kase dan St Louis.  mersi Mr Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker, mon aware sa problenm, selman mon napa lenformasyon spesifik avek mwan ozordi pou mwan reponn sa kestyon.  Mon ti a kontan kekfwa ki Manm Onorab i table sa kestyon formelman e la mon a vin reponn.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker, enn bann konplent ki bokou piblik i fer se, lo kote delo, ler i annan koupir, apre sa presyon ki bokou dimoun i dir i tant pou fer monte zot Bill. Ki PUC pe fer pou rezourd enpe sa problenm.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Ok, PUC pe antrepann li pou ranplas bokou bann meters, akoz parey ou konnen, standar enternasyonal i demande ki meter i ganny sanze tou le 7an e bokou nou bann meters i plis ki sa.  En bann rezon se ankor finansman, sa balansman tarif pou asire ki PUC i annan ase sa finansman pou li kapab antrepann sa bann proze, parey ranplasman meter.        Selman keksoz ki mon’n ganny dir, kekfwa mon osi mon a bezwen fer mon experiment dan lakour, mon pa ankor fer mon experiment, ki letan meter i vin pli vye, i mars pli dousman.  I pa sipoze mars pli vit.  So, ki vedir, savedir PUC pe sarz zot pli mwen avek en pli vye meter, pa plis.  Sa ki lenformasyon mon’n ganny donnen.  I fer sans akoz bokou keksoz i mars pli dousman letan zot vin pli vye, enkli dimoun.  So, si nou anvi teste sa teori ki PUC swa sa repons ki PUC in annan, annou fer en tes nou a gete.  Me selman mon inclined pou mwan krwar ki sa i vre akoz i servi en sistenm mechanical pou ki mezir sa.

Presyon delo parey mon’n fer sorti avan, se i baze, ou bezwen met plis presyon dan en tiyo pou li ariv pli lwen e pou li ariv pli o.  So, si nou bezwen ariv anvoy delo pli o, PUC i bezwen enstal plis laponp ki kout li pli ser e i bezwen ogmant presyon pou li ariv dan tel landrwa.  Sa i en sistenm teknik, engineering ki alamezirditan, ki nou bezwen fer, se nou bezwen enstal kot bann lakour e dan bann lakour, se ki nou apel bann pressure reducer ki gard en serten nivo presyon letan delo i sorti kot PUC e antre kot lakour.

En fason pou rezourd sa e ki mon krwar i pe mars byen dan serten rezyon kot PUC in enstal bann rezervwar, se PUC i ponp delo direktman dan bann rezervwar ki pou ganny mete lo bann landrwa ki eleve e la, delo i ganny distribye dan sa vilaz par gravity. Sa i fer ki presyon i pa sitan for ki letan ou pe fer en sistenm laponp.  Be mon pa pou konfirm mon lekor lo la akoz sa i en sistenm, en kestyon teknik e sak landrwa pou diferan avek en lot landrwa.

Selman anzeneral, sa enpe akoz letan nou ouver nou delo i annan presyon ladan.  Se pou asire ki delo i ariv partou e sanmenm sa dan bann letan ki nou donn restriksyon delo pou 2erdtan, seten rezyon pa gannyen, akoz by the time sa presyon i monte, by the time sa kantite delo i arive bann dimoun ki pli pre, ki ganny plis presyon i ganny plis delo ki bann dimoun ki pli lwen i ganny mwens delo ouswa i pa ganny ditou.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker, bonzour Minis, bonzour tou dimoun.  Eski Minis i kapab dir nou Lasanble, si PUC in revwar ouswa annan plan revwar son plan lenvestisman e kontinnyen envestir dan bann sistenm e lekipman ki pli modern e ki pa neseserman bezwen menm nivo oubyen kou maintenance e ki servi mwens fuel, ki afen ava ede pou abes kou loperasyon PUC e ede pou redwir pri delo, elektrisite ki pep Seselwa a vreman benefisye atraver pri ki pli rezonnab e pli ba.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Speaker, sa re-balansman tarif i baze lo en plan envestisman ki PUC pou antrepann pandan sa 10an ki pe vini.  Si nou pa ti fer sa plan envestisman, nou pa ti pou kapab re-balans tarif, akoz sa re-balansman tarif i pou asire ki nou kolekte ase larzan pou nou kapab enplimant sa bann proze lenvestisman.

Problenm avek bann proze lenvestisman dan litilite, se ou bezwen annan sa larzan ozordi, ou pa kapab letan ou kolekte larzan, enpe ozordi, enpe lannen prosenn, enpe lannen prosenn, komans fer ou proze met li par bout, par bout.          En lenvestisman ki ou fer pare egzanp, dan en stasyon elektrisite, ou pa kapab fer fondasyon ozordi apre esper larzan demen pou ou fer en miray, ou bezwen fer sa proze en sel kou.  E malgre ki sa lenvestisman in ganny spread over 10an, PUC i annan serten lenvestisman mazer ki i bezwen fer pandan sa premye 5 a 10an, 5 a 6an.  E pour sa, i bezwen pran li serten loan e se la kot sa re-balansman tarif i pou ed PUC pran sa loan.  Akoz dan sa re-balansman tarif i pou montre kimannyer PUC pou kolekte sa larzan over sa long term e sa i pou permet PUC kapab adres sa bann lenvestisman ki annan ozordi.

En legzanp se prodiksyon elektrisite, ozordi sa lannen i premye fwa dan nou listwar ki nou’n hit 50 mega watt konsonpsyon elektrisite, e sa ti dan en peryod vreman so, savedir tou dimoun i met zot aircon on e sa ti maksimonm, nou apel sa en peak dan nou listwar Sesel, konsonpsyon elektrisite.  E definitivman i met presyon lo nou stasyon ki nou annan ozordi e i enportan ki PUC i fer envestisman pou en lot stasyon, ouswa i envit lenvestisman sekter prive pou en lot stasyon.

Si en envestiser prive i fer en lot stasyon Sesel e son kou operasyon i pli ba ki sa ki pou PUC, natirelman tarif i re-balanse e la sa kou i ganny pase avek konsonmater.  Akoz PUC, olye in envestir sa larzan pou li al build en nouvo sisten prodiksyon elektrisite, sekter prive in vini in fer sa lenvestisman a en kou ki pli bon marse ki PUC, la benefis.  So, sanmenm sa enn bann benefis ki nou kapab dir ki sa nouvo Proze De Lwa, pa Proze De Lwa, sa Lalwa ki nou’n aprouve i anmennen.  Se i allow sekter prive pou vin devan avek inovasyon, i allow PUC osi pou met anplas serten inovasyon pou redwir a la lonterm atravaer adopsyon nouvo teknolozi, atraver rediksyon dan kou loperasyon nou prodiksyon elektrisite ki alafendizour, sa i kapab ganny pase avek konsonmater.

La i en legzanp ki mon kapab donnen, mon konnen letan i limite.  Kimannyer sa sistenm re-balansman tarif i pou benefisye Seselwa in the long term, anmenmtan, i pou kominik avek nou klerman konbyen i pe kout nou pou nou prodwir elektrisite avek delo ek tretman desarz.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, letan i limite parey Minis in dir.  Avan nou adjourn, zis en leklersisman Minis.  En dimoun ki servi 10met kib delo, konbyen i peye lafendimwan?

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mr Speaker, pou en dimoun ki servi 10met kib delo par mwan.  10 met kib, ozordi i pe pey li R104 lo son bill delo, i pou pey li R98.37sou letan tarif i apply an 2013.  Sa i pou reprezant en rediksyon 5.4 poursan.  Rezon pour sa, se akoz sa R10 ki’n ganny tire lo sa environmental levy. Apre 2an i pou nepli, pri pou aziste, savedir i pa pou pey parey i pou aziste, i pou komans pey en pti git anplis ziska 2022 kot i pou pey ou kapab dir sa vre pri kou prodiksyon delo dan Sesel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Sorry pou sa.  Nou adjourn ziska 11.15.

 

(BREAK)

 

MR SPEAKER

Bon lot item lo Order Paper se en Statement par Minis pou Travay e Devlopman Resours Imen.  Minis Idith Alexander, son Statement i pou lo The National Development Resources Development Council, mon ava envit Minis pou fer son Statement.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, Onorab e tou dimoun ki pe ekout mwan, bomaten bonzour.  Mr Speaker, an 2006 Konsey Nasyonal pou Devlopman Resours Imen, NHRDC, ti ganny kree anba piblikasyon Konsey Nasyonal pou Devlopman Resours Imen, NHRDC Act.

Sa Konsey ti ganny kree pou antreprann aktivite ki relye avek planifikasyon, formilasyon e enplimantasyon Polisi lo Devlopman Resours Imen pou pei.  An dot mo, lo nivo nasyonal.  Vizyon Konsey, se kree en lafors travayer konpetan e ogmant kapasite bann Lorganizasyon, pou asir devlopman soutenab lo devlopman soutenab e ekonomik.

Son misyon, se pou promouvwar devlopman resours imen dan Sesel.  Fonksyon Konsey, i site anba Lalwa 2006, se pou formil e evalye Polisi, stratezi, prosedir e plan lonterm pou devlopman resours imen lo nivo nasyonal.  Kordin planifikasyon, litilizasyon e devlopman resours imen dan sekter piblik e prive.  Promouvwar en kiltir pou formasyon e devlopman e osi laprantisaz pour lavi.  Parey nou dir an Angle, life-long learning pou endividi ek Lorganizasyon.  Etablir mechanism pou ofer lantrennman ki reponn bezwen pei.  Inisye resers dan domenn devlopman resours imen e etablir en sistenm konsiltasyon avek bann partener relye ek devlopman resours imen.

An 2009, an rezilta progranm Reform dan sekter piblik, ti annan en bezwen pou revwar fonksyon konsey.  Pou sa, konsey ti ganny klasifye koman kategori enn, setadir, en lazans ki fourni servis esansyel.  Sa klasman ti en lapel pou revwar stati Konsey pou pozisyonn li anlinny avek nouvo striktir Gouvernman.  A sa pwen dan reform, Konsey ti pran fonksyon adisyonnel.  Sa, i ladministrasyon labours Gouvernman ki ti anba responsabilite Minister Ledikasyon.

Manda sa nouvo fonksyon, sete pou donn gidans etidyan lo bezwen pei e ed zot avek prosedir laplikasyon labours.  Letan labours in ganny apouve, Konsey i admistre lagreman bonn.  Konsey, i kontinnyen donn sipor etidyan pandan zot letid par fer sir ki peyman zot formasyon i ganny fer aler e Konsey i osi donn zot sipor moral pandan zot letid.

Avek sa nouvo fonksyon, ladministrasyon labours, ti fer ki Konsey ti bezwen sanz son striktir.   En nouvo seksyon apele Formasyon e Devlopman, ti ganny kree pou administer labours e pourswiv etidyan ki kas zot lagreman parey nou dir an Angle, defaulters.

Vi ki pandan sa letan Reform Makro Ekonomik lanfaz ti lo redwir lafors travayer dan sekter piblik, ti napa nouvo rekritman alor ti enportan pou konsey priyoritiz son travay.  Mr Speaker, Sesel i en pei remarkab kot i konsern nivo e rapidite devlopman.  Nivo lenvestisman ki pe kontinnyen monte anmezir ki Gouvernman i met mezir pou fasilit fer biznes dan pei.  Bann nouvo prodwir finansyel osi byen ki teknolozi pe kontinnyen ganny entrodwir dan pei.  Reform kontinnyel dan ledikasyon e louvertir nou prop liniversite, Liniversite Sesel, tou sa, i bann sinny ki Konsey i annan en rol tre enportan pou zwe pou kapab asire ki Sesel i annan lakantite e kalite mendev neseser pou devlopman ekonomik e sosyal dirab nou pei.

Dan milye tou sa devlopman, Mr Speaker Konsey Nasyonal pou Devlopman Resours Imen, in vwar li neseser pou li reform li, pour ki i byen ekipe pou kapab efektivman deservi son rol dan lasosyete.  Par egzanp, okomansman konsey ti responsab pou formil Polisi, me aprezan ki sa fonksyon i reste avek Departman Travay e Devlopman Resours Imen, i vedir ki konsey i selman mentenir son rol enplimantasyon.

Anlinny alor avek reform 2009, legzersis ti kontinnyen pou repozisyonn Konsey, sa i enkli en nouvo Lalwa pou met konsey azour avek son nouvo stati Lazans ek fonksyon.

Mr Speaker, prezan mon a eksplik enpe koman mon Minister pe propoze ki sa nouvo Lazans pou Devlopman Resours Imen, pou fonksyonnen.  Lazans pou Devlopman Resours Imen pou ganny gouvernen par en board ki pou konpri 7manm.  Board Lazans pou annan reprezantasyon Minister Finans, Komisyon Ledit Avanse, Departman Ladministrasyon Piblik, Lasanm Komers e Lendistri pou Sesel, Lofis Atorni Zeneral, Lotorite Kalifikasyon Sesel e en spesyalis resours imen.

Board pou responsab pou asiste Lazans pou etablir son lobzektif, formil plan e devlop stratezi pou enplimant Polisi.  Siperviz depans Lazanz, siperviz lenplimantasyon plan daksyon Lazans.  Fer rekomandasyon lo data ki’n ganny kolekte lo resours imen.  Lazans pou responsab pour Konsey e asiste Gouvernman dan devlopman resours imen.    Anba sa fonksyon, nouvo Lazans Nasyonal pou Devlopman Resours Imen, pou konsey Gouvernman lo lentrodiksyon bann nouvo linisyativ pou kapab devlop nou lafors travayer.  Par egzanp, konsey Gouvernman lo nouvo Polisi, nouvo progranm e lezot stratezi ki kapab ranforsi devlopman endividi pou zot kapab evantyelman ede dan devlopman ekonomik e sosyal, pei.

Lazans pou osi kontinnyen kordin planifikasyon, litilizasyon ek devlopman resours imen dan sekter piblik ek prive.  En konponan mazer lo fonksyon konsey in toultan planifikasyon mendev, sa i reste koman en servis ki Lazans pou kontinnyen fer.  Planifikasyon resours imen parey nou dir an Angle, manpower planning, se pou annaliz direksyon stratezik pei e bezwen resours imen pou fasilit krwasans ekonomik.         Lazans pou travay tre pre avek lezot partener dan diferan sekter lekonomi pou idantifye demann resours imen.  Avek lenformasyon ki bann sekter pou donnen, Lazans pou kapab entrodwir stratezi pou asire ki i annan kalite dimoun neser pou fer marse pei.  Sa bann stratezi i kapab enkli lentrodiksyon nouvo progranm formasyon.  Par egzanp, pou sekter finansyel, lotelri oubyen konstriksyon.  Bann Lorganizasyon dan sekter piblik e prive, i bezwen soumet zot plan formasyon.  Parey nou dir an Angle training plan, toulezan avek NHRDC pour ki en plan nasyonal i ganny fer pou bann formasyon.  Anba nouvo Lazans, sa aktivite pou kontinnyen.

Lazans pou gid Lorganizsyon lo kimannyer pou formil zot plan, Lazans pou menm donn zot format pou servi pou soumet zot plan.  Apre ki lazans in resevwar tou plan formasyon Lorganizasyon, Lazans pou apre lyez avek lezot Lenstitisyon pour ki formasyon neseser i kapab ganny ofer baze lo alokasyon Bidze.       Formasyon liniversiter, parey nou dir an Angle, tertiary training, savedir Degre, Master e Doktora.  Sa i ganny finanse par alokasyon labours Gouvernman baze lo Bidze ki Lazans a gannyen avek Minister Finans.  Pou bann kour nivo pli ba ki degre, sa i ganny finanse par bann Lorganizasyon anba zot prop bidze.  Lazans i parkont i asiste zot pou fasilit akse a progranm formasyon.

En lot fonksyon ki Lazans pou garde, se ki i pou responsab pou fer en forum konsiltasyon avek partener relye ek devlopman resours imen.  Pou deservi son manda efektivman, Lazans i bezwen etabli bann bon relasyon avek bann partener ki enplike dan devlopman resours imen.  Sa, i enkli Lenstitisyon ki donn formasyon lokal e enternasyonal.

Minister Ledikasyon, Komisyon pou Letid Avanse, Tertiary Education Commission e Lotorite Kalifikasyon Sesel, Seychelles Qualification Authority, anplwayer, bann Lazans Resours Imen aletranze e lezot lasosiasyon ki relye avek devlopman ekonomik pei parey Lasanm Komers e Lendistri pou Sesel.  Sa Lazans, pou regard stratezi pou enkli Lorganizasyon dan aktivite ki swa komite travay, reinyon, progranm promosyon karyer e menm pou sinny lagreman MOU avek son bann partener.

Mr Speaker, Lazans Nasyonal pou Devlopman Resours Imen, pou osi annan konm fonksyon, promouvwar en kiltir formasyon e devlopman e osi laprantisaz pour lavi pou bann endividi e Lorganizasyon.  Nouvo Lazans pou osi responsab, pou promot devlopman resours imen dan pei.  Serten linisyativ in deza ganny pran, parey, Pri Devlopman Resours Imen, HRD Award. Sa Lazans pou osi promot bon pratik devlopman resours imen e siport Lorganizasyon pou ed zot entrodwir bann bon pratik tel ki, evaliasyon bezwen formasyon travayer, parey nou dir an Angle, training needs assessment. Mentenir bann plan formasyon azour, devlop bann plan karyer travayer.          Pou anmas lenformasyon, pou desarz son rol planifikasyon e konsey, Lazans pou fer letid regilye tel ki lodit devlopman resours imen HR audit, letit lo landrwa kot graduates lekol Pos Segonder in pran lanplwa apre ki zot in termin zot letid.  E evaliasyon bezwen formasyon bann travayer lo nivo nasyonal.          Lazans pou rekomann avek Departman Travay e Devlopman Resours Imen, pour ki plis resers aprofondi i ganny fer pou asire ki desizyon ki ganny pran i byen enformen.  Alor, en lot fonksyon enportan nouvo Lazans, se pour inisye resers dan domenn devlopman resours imen, konsevwar e enplimant stratezi pou devlopman resours imen.

Par egzanp, Lazans ansanm avek son bann partener, pou bezwen fer resers pou determinen akoz serten etidyan pos segonder pa pran lanplwa dan bann domenn dan lekel zot in ganny formasyon.  Nouvo Lazans pou kontinnyen avek rol amenazman e ladministrasyon progranm labours Gouvernman.

Parey nou konnen, Gouvernamn i finansyer prensipal letid atraver son progranm labours pou etidyan e travayer.  Lazans pou ganny mandate pou administre e mentenir sa progranm ki enkli labours Gouvernman, labours bilateral ek miltilateral.  Lazans pou osi ranforsi mezir pou kontrol bann profesyonnel ki kit pei, oubyen ki pa retourn dan pei apre zot letid.  Sa fonksyon, i enkli sansibiliz etidyan lo bezwen pei, idantifye bann etidyan ki annan potansyel pou antrepann letid liniversiter.

Lazans, i osi asiste bann aplikan pou idantifye e ganny akse avek progranm formasyon liniversiter.  Apre ki en aplikan i ganny ofer en labours Gouvernman, Lazans i administre lagreman bond avek etidyan e son guarantor.  Osi anba sa fonksyon, Lazans pou inisye prosedir legal kont bann etidyan, guarantor ou graduate ki dwa Gouvernman akoz zot in kas lagreman bond.

I annan polis tre kler lo alokasyon labours ki fek ganny revize boner sa lannen, donk, son travay Lazans pou swiv sa polisi tre pros.  Lazans pou kontinnyen annan responsabilite pou amenazman bidze progranm devlopman konpetans pou travay, parey nou dir an Angle, employment training schemes.

Dan son rol pou promot linisyativ pou fer lantrennman ki reponn bezwen pei, Lazans pou responsab pou kominik bann bezwen formasyon pei, avek Minister Ledikasyon atraver Komisyon Letid Avanse, Tertiary Education Commission e lezot lenstitisyon formasyon prive, avek bi pou entrodwir nouvo progranm formasyon oubyen pou amelyor bann progranm ki deza egziste pou reponn bezwen pei.

Mr Speaker, analiz i montre ki Lazans pou bezwen antrepann en sanzman striktirel lo son predeseser Konsey Nasyonal pou Devlopman Resours Imen, pou desarz son bann fonksyon ki mon’n mansyonnen efektivman e avek efikasite.  Propozisyon in ganny fer ki Lazans i ganny striktire konm swivan.  Pou annan trwa seksyon, en seksyon pou analiz devlopman resours imen.  Sa seksyon pou responsab pou fer evaliasyon bezwen formasyon lo nivo nasyonal pou formil plan devlopman resours imen.  Devlop stratezi pou kapab efektivman met an aplikasyon plan resours imen pei.

Fourni lenformasyon lo bezwen pei pou kapab met anmars progranm formasyon pou devlop konpetans neseser dan pei.  Fer lodit nasyonal lo devlopman resours imen, siperviz e evalye lenplimantsyon zefor nasyonal pou formasyon formel ek non-formel pou kapab konnen ki rezilta en lenpak sa bann progranm pe annan lo linisyativ devlopman kapasite.  Kolabor avek bann lenstitisyon pou asire ki progranm letid pe deservi bezwen bann Lorganizasyon travay e bezwen devlopman resours imen.

Dezyenm seksyon, i seksyon pou ladministrasyon labours.  Sa seksyon, pou kontinnyen avek son fonksyon tel ki, lamenazman e ladministrasyon labours pou Letid Avanse.  An fezan sa, Lazans pou konsider e fer rekomandasyon pou labours Degre, Master e Doktora baze lo Polisi Gouvernman.  Konsey etidyan lo pei e lenstitisyon kot zot pou bezwen al swiv zot letid, prodwi rapor tou le trwa mwan lo formasyon o nivo lokal e enternasyonal.  Administre labours akourterm ki ganny ofer par bann lezot pei.  Verifye e pourswiv dimoun ki drwa akoz zot in kas lagreman zot bond.  Administre lagreman bond pou etidyan ki’n benefisye labours Gouvernman.

Trwazyenm seksyon, seksyon servis sipor e progranm spesyal pou ofer konsiltasyon e sipor dan sekter piblik e prive pou devlopman resours imen.  Sa seksyon pou siport bann lantrepriz pou amelyor kapasite zot lafors travayer avek bi pou anmenn plis prodiktivite.

Promouvwar bann formasyon ek devlopman ki pou souternir zefor pou devlopman bann endividi, pou ogmant zot performans pour ki Lorganizasyon a perform pli efektivman.  Fer sir ki i annan bann formasyon neseser anplas pou kapab soutenir bann proze devlopman nasyonal.  Ansanm avek Departman Travay e Devlopman Resours Imen, promouvwar bann progranm devlopman konpetans pou travay, sa parey nou dir an Angle, employment training scheme pou kontinnyen asire ki pei i annan en lafors travayer konpetan.  Anmenaz pri resours imen, sa i sa HRD award, ki pe al dan son dezyenm edisyon.  Travay ansanm avek Minister Ledikasyon pou ofer progranm promosyon karyer pou bann zenn e zanfan.  Promouvwar bann bon pratik devlopman resours imen.

Mr Speaker, sa nouvo Lalwa Devlopman Resours Imen avek en striktir ki reponn bezwen nou syek, pou anmenn bokou benefis pou pei.  Avek sa nouvo Lazans, pei pou kapab annan en bon portre sitiasyon devlopman resours imen e son bezwen pou kapab soutenir devlopman.

Mr Speaker, nou pou annan en bon plan devlopman resours imen ki reponn bezwen pei.  Mon Minister atraver Lazans Devlopman Nasyonal Resours Imen, pou fer sir ki akote nou plan lokalizasyon, nou osi annan en bon plan formasyon ki pou prepar Seselwa ki’n ganny idantifye pou okip bann pozisyon ki poulemoman pe ganny okipe par etranze.

Sa reform, pou osi met sa premyer mark pou Lazans kapab amelyor son standar ek kalite servis ki i ofer.  I pou amelyor lafason ki i amenaz lenformasyon e konesans e gard rikord.  Nouvo Lazans Nasyonal pou Devlopman Resours Imen, pou asire ki tou Seselwa i benefisye atraver bann formasyon ki ava ed zot pou avanse dan zot karyer, devlopman profesyonnel e permet zot rezouir en bon standar lavi.  An retour sa pou anmenn plis prodiktivite e larises pou pei pou lagrandisman nou lekonomi ver sa nouvo Sesel ki nou pe kree.  Mersi.

MR SPEAKER

Minis sa Bill la kan, i paret ou pe entrodwi en Bill byento?

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, zis mon’n eksplik en pti pe kimannyer ki nou pe re-organiz NHRDC.

(Technical Problem)

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis ek ou delegasyon.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir sa Lasanble, ki kantite kontra ant Lazans ek etidyan pandan sa dernyen 3an, ki pa’n ganny respekte.  Konbyen sa in kout Sesel e kwa ki Lazans in fer pou rekiper larzan ki’n ganny envestir anba bann tel kontra?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, i annan en legzersis ki parey nou dir, sa nou apel zot bann defaulter, ler zot kas sa lagreman.  Ziska 2008, nou pran 2008 la, nou’n fer ansanm.  I annan en legzersis entans ki nou pe fer avek Biro Atorni Zeneral.  Nou annan nou, 35 kontra ki nou pe konsider bann defaulters, savedir ki zot in kas zot lagreman.  E sa, limenm, i reprezant apepre en R18 milyon e i deza, ler enn fwa zot in sinny sa lagreman, i vin en dokiman legal e i annan legzersis ki nou pe fer kimannyer pou nou kapab fer zot rann sa larzan e nou pe, travay tre pros avek Atorni Zeneral ki pe donn nou gidans legal lo la.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker, an vi ki Minis in koz lo formasyon e travay etrwatman avek Minister Ledikasyon, in terms of Careers Guidance, mon ti a kontan demann Minis, ki degre involved ou Minister in involved dan travay ki’n ganny fer lo sa new Curriculum Framework, pou asire ki tou sa bann konponan formasyon ki ou’n koz lo la i pe ganny entegre dan sa nouvo progranm letid ki Minister pe met anplas, Minister Ledikasyon, vizavi Careers Guidance, mersi.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, konsernan mon Minister ek Minister Ledikasyon, nou pe travay tre pros.  Nou annan sa Komisyon pou Letid Avanse e lo la, mon annan 2 Zofisye Senior mon Minister ki asiz lo TEC.  Nou annan nou Sef Egzekitiv pou NHRDC ek mon Sekreter Prensipal ki asiz lo sa Komite e la, nenport rekomandasyon ki nou lo kote nou Minister nou santi i sa 2 zofisye respektab, zot me zot sizesyon lo Komite e i en travay ki parey nou konnen, Minister Ledikasyon, reform i kontinnyel.  Nou pe kontinnyen met nou bann pwen devan dan zot framework pou Minister Ledikasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Lebon.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble, si sa nouvo lazans pe travay avek Departman Piblik, DPA, pou vwar kwa ki kapab ganny fer pou retenir nou bann Graduates dan Gouvernman e anpes annan sa ki nou apel, brain waste and brain drain dan nou pei.  Mersi.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mr Speaker, ansemoman, mon Minister nou pe travay avek Departman Ladministrasyon Piblik.  I annan en papye ki nou pe travay lo la, byento ki nou pou prezante.  Ladan, i ki fason, ler nou pe dir pou nou rezourd sa problenm brain drain, ki lanvironnman ki nou pou kapab kree pou ankouraz nou bann profesyonnel ki ler zot in retournen pou pei, pou zot osi kapab reste, travay dan pei, pou Sesel.  I annan en travay ki nou pe fer, nou pe mazinen by the end, lafen sa lannen papye pou’n konplet e nou a kapab donn zot plis lenformasyon lo la.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Thank you Mr Speaker, bonzour.  Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis si i ti a kapab eksplik nou, ki travay ki pe ganny fer deza lo sa training needs assessment ki pe ganny fer across bann diferan Lorganizasyon, be it, prive or gouvernmantal.  E si sa travay pe ede osi enform nou National Human Resources Development Strategy from a pwennvi nasyonal e kote nou ete avek sa Stratezi Nasyonal, an se ki konsern devlopman resours imen.  Mersi.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Ler nou pe koz en HR Plan pou en pei, nou pe koz savedir, kote nou oule pei pe ale?  Ki kalite travayer e kantite travayer nou bezwen?  Legzersis in deza komanse, nou annan bann lenformasyon, nou’n komans ek Sekter Lagrikiltir, i annan pou finans avek lenformasyon.  Lenformasyon pe anmase pou nou kapab konnen ki zot vizyon, ki zot pe targete ki pou ale.  Nou pe target lafen mwan Novanm dan sa 3 sekter ki mon’n mansyonnen, nou pou’n fini ganny sa bann lenformasyon.

Nou lot sekter ki nou pe targete, Lasante, Ledikasyon.  E anmenmtan ki nou pe fer sa, nou’n deza pran an kontak avek ADB, kot zot pou donn nou lasistans finansyer teknik pou nou kapab formil sa plan e nou pe antisip en larepons tre pozitiv avek zot.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab  Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, nou tou nou konnen ki nou pli gran problenm ozordi se pa zis kalifikasyon, me latitid dan landrwa travay.  Eski Minis i kapab dir nou anba sa bann nouvo laranzman ki pe ganny fer, si i annan en seksyon, oubyen si i annan lanfaz ki pe ganny mete avek nenport ki training ki ganny ofer dan pei, pou nou non selman ganny dimoun ki trained, me dimoun ki annan sa bon latitid dan landrwa travay.  Mersi.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Poulemoman, parey nou’n dir, mon Minister nou pe travay tre pros avek Minister Ledikasyon.  I annan deza bann kozri ki nou’n desann, nou pe komans parey nou dir, upper primary.  Nou pe komans P5, P6, nou’n al Segonder, Pos-Segonder kot ler nou pe koz avek nou bann zenn, nou pe koz zot wi, lo bezwen pei, me osi ou konportman, zot responsabilite, latitid, disiplin ver travay.  Sa i annan en legzersis.

Anmenmtan, parey zot konnen, nou Minister i administre, nou annan 2 Scheme ki tonm anba nou.  Me avanler ki sa bann zenn, nou met zot dan Lorganizasyon travay, i annan deza en soft skill ki nou donn zot bann training.  Kimannyer, nou koz ek zot, pou konport zot ki ler zot al travay, zot latitid.  I annan en travay ki’n komanse me nou santi ki ankor avek sa reorganizasyon ki nou pe aranz NHRDC, ki zot travay i ava travay an etrwat kolaborasyon avek Departman Travay, pou nou entansifye nou zefor lo sa bann progranm ki nou pe travay lo la, pou sansibiliz nou bann zenn lo latitid dan travay.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Jeannevol.

 

HON BEGITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Speaker.  Minis, ou’n koz lo en resers ki sa Lazans pou fer, pou idantifye rezon akoz en zenn, apre son letid Pos-Segonder, pa pran travay dan sa domenn ki in etidye.  Sa i laplipar di tan ariv ek bann etidyan STA.  Minis, ki ou Minister pe mazin fer apre rezilta sa resers ek etidyan, osi byen ki ek bann anplwayer, pou asire ki nou zenn Seselwa i pran ownership nou Lendistri Tourizm.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Request Minister.  Minister, request.  Ok.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Le moman, ki nou pou’n fer sa letid, nou pou bezwen prezan ganny en rapor e lo la, nou bann rekomandasyon ki pou sorti, rekomandasyon i pou ganny al avek sa bann Minister respektiv, kot parey mon’n deza dir, nou annan nou CEO NHRDC, nou annan PS, ki asiz lo TEC e la sa bann lenformasyon i pou pas avek bann Minister respektiv.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Valmont.

 

HON SYLVIANNE VALMONT

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab dir nou Lasanble, si i annan en letid lo bann rezon ki fer ki bann etidyan ki al aletranze, pa retournen.  E ki mekanizm i kapab mete, oubyen Gouvernman pou mete anplas, pou asire ki sa bann bond i ganny respekte.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Request Minister.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

NHRDC, 2011, zot ti fer en pilot lo la pou kapab gete, pou ganny nou bann etidyan.  Me malerezman, pa tou etidyan ki ti reponn sa lapel ler zot ti design zot questionnaire, me, sa bann ki ti kapab, ki ti ranpli, enn zot bann rezon ti annan zot rezon prensipal ki nou konnen e zot ti konpar saler i enn.  E apre ki zot ti’n deza kekfwa fini ler zot in al etidye, zot in zwenn en konpanny ki alor zot in deside pou reste laba.

Me ler nou pe dir, lo konsernan pou saler, i enportan pou note ki, mwan toukou mon dir, larzan i pa motivate dimoun.  Pli mon donn ou larzan, pli ou pou demann plis, pli ou afford.  Me ki ansanm, ki nou pe travay ansanm avek Ladministrasyon Piblik, nou pe get li dan son totalite dan en package anzeneral.  Wi, i annan son bout finansyer ki nou pe regarde lo la e mwan, personnelman, mon’n deza lo Ladministrasyon Piblik, li i pe get dan public sector e mwan koman Minis pou Travay, mon deza ansanm pe travay avek bann GM lotel, kot nou pe get la.  Mon pe target nou bann Graduates dan lotelri, dan lotel kot nou pe travay lo en package pou zot.  So, i pa zis saler, nou pe get antye dan lanvironnman travay, kimannyer pou kapab motiv zot pou kapab fer zot reste.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Houareau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Mersi Mr Speaker.  Vi ki Chamber of Commerce pe vin onboard sa bann Lazans, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble si sa Lazans pou annan ase pouvwar pou gid par egzanp, SIT, ki deza tro pti e ki pa pe prodwir ase teknisyen konstriksyon Seselwa pou sa sekter konsernen.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER

Mon’n deza rankontre Chamber of Commerce, zot Chairman, kot nou deza an konsiltasyon pou nou kapab komanse, pou travay avek zot.  Me i enportan osi, pou nou kapab dir ki, konsernan Lekol Pos-Segonder, nou deza annou nou TEC e nou annan nou Employment Policy, si mon rapel byen, ki mon ti ekplik zot en pti pe, ki nou pe rekomande.  Ladan, enn fwa ki nou Employment Policy i aprouve, mon pou donn zot plis lenformasyon ladan, ki nou’n fer rekomandasyon ki nou pe demande ki bann Pos-Segonder i travay tre pros avek, parey ler ou pe dir pou konstriksyon, parey in donn legzanp, SIT.  Nou adopte en pti pe sa model pou STA.  Sa i deza annan travay ki mon dir nou’n fer lo la ki nou pe sey fer li antre dan Policy Travay.  E apre plitar, zot pou ganny en pti pe plis lenformasyon lo la kimannyer.  Selman mon Minister, nou deza annan travay tre pros ki nou’n komanse avek Chamber of Commerce.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si tou dimoun apre zot training, savedir apre ki zot in graduate, zot tou zot ganny menm kalite incentive.  Par egzanp, allowance pou lakaz.  Apre si ou kapab eksplik nou konbyen kalite bond i annan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ok, Minister, ok.

 

MINISTER IDITH ALEXANDER.

Konsernan pou incentive, Mr Speaker, sakenn Minister konmela, nou annan bann Schemes of Service.  Sakenn Minister i annan pou li e i depan kot sa Graduate pe al travay.  I depan sa bann allowances ki ale.  Me, saler, saler limenm in fini grade kot in ganny mete.  En Graduate, sa i fer dan Ladministrasyon Piblik, i ganny grade parey zot dir li G7.  Sa, tou saler ki ler ou komanse en Graduate, avek en premye degre.  Me, i depan kalite louvraz ki sa Graduate ki pe al fer, e la i vin ansanm.

Ma donn legzanp pou mon Minister.  Mon Minister, nou annan tou konmela dan Scheme, i annan en marketable skill allowance e sa marketable, i depan lo kalifikasyon.  Nou ganny enn ki annan en degre, i annan en serten nivo.  I annan lot allowance ki vin ek son bann risk ki i pe fer.  Akoz ankor i depan ki kalite louvraz ki i pe fer e li i ganny sa allowance pou sa risk.  Me sa saler limenm, tou dimoun i ganny parey me i depan kote ki i pe travay.

Lo konsernan ou kontra ki i annan, nou annan zis en bonding agreement ki ler en etidyan i al study, i annan en bonding agreement ki i sinnyen.  Me dan bonding agreement, i depan ki fason ki sa etidyan.  Nou annan 2 kategori.  Nou ape li, pre-servicePre-service i en zenn, savedir en dimoun ki pa’n travay, i sorti direk skoler, i pa pe travay, i napa en saler, li i pre-service.  Ler en dimoun in ganny bond, koman en pre-service, li i ganny demande, son bonding agreement, pou li travay Sesel.  Savedir ler i retournen, i travay dan pei, i travay Sesel.  Nou annan en lot kategori ki nou apel in-serviceIn-service, i en dimoun ki deza pe travay e dan sa bann ka, laplipar, zot anplwayer i pe donn zot 2 tyer saler.  E i annan menm ka kot i annan i ganny full saler.  E la li, ler i retournen, sa dimoun, sa etidyan, i ganny bond pou li travay ek sa Lorganizasyon kot i sorti.  Savedir, par egzanp, mwan annan ek mon staff kot Minister Travay, i pou ganny bond, i depan lo kantite letan osi ki i bond ou.  I gannyen pou li travay, pou vin travay kot Minister Travay e Devlopman Resours Imen.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, nepli annan okenn entervenan lo lalis, so, nou ava adjourn. Nou ava remersye Minis pou vin prezant son Statement.  E kant a nou, nou ava adjourn ziska 2er apre midi.

 

(LUNCH)

 

MR SPEAKER

Bonn apre midi tou bann Manm e Minis ek son delegasyon, bonn apre midi.  Nou pe al pran Bill.  Dezyenm Reading, the Financial Leasing Bill ki pou ganny prezante par Minis pou Finans, Minis Pierre Laporte.  Mon a ganny en Motion for Second Reading.

Ok.  Petet Minis a zis pran en pti pe pasyans ek nou, nou annan en First Reading pou nou fer.  Madam Deputy Clerk, First Reading.

 

MADAM DEPUTY CLERK

This Act may be cited as the Health Care Agency Act, 2013.

 

MR SPEAKER

Ok.  Nou a retourn lo nou Bill, Second Reading, Financial Leasing Bill, 2013. En Mosyon for Second Reading.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 64(2), mon move ki nou lir sa Bill en dezyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

HON ANDRE POOL

Mosyon i ganny segonde.

 

MR SPEAKER

Bon, mon ava envit Minis pou entrodwir son Bill.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Speaker, Lasanble Nasyonal, Onorab Leader Zafer Gouvernman dan Lasanble Nasyonal, Onorab Leader Lopozisyon, Manm Onorab Lasanble Nasyonal, tou bann dimoun ki pe ekoute dan lakour, bonzour.

Mr Speaker, mon isi ozordi pou prezant Lasanble Nasyonal avek Financial Leasing Bill 2013.  Zot ava rapel ki sa Proze de Lwa ti enn ki Gouvernman ti promet, atraver mon Diskour pou Bidze lannen 2013.  Sa Proze de Lwa i reprezant en lot pa enportan dan zefor Gouvernman pou ogmant akse biznes, ensi ki endividi, avek kredi e evantyelman ankouraz plis lenvestisman.

Mr Speaker, nou tou nou konnen ki bokou Seselwa i souvan annan bokou lide biznes souvan viab pou kree e mont lantrepriz.  Me sa lespri antreprenarya i souvandfwa ganny konpromet par difikilte pou ganny finansman neseser pou komans zot lantrepriz.  Souvan, kou pou aste lekipman i vin egzorbitan akoz problenm akse ek kredi.  E sa i an rezilta souvan mank konpetisyon e mank prodwi lo marse finansyel.  Se avek sa an tet, ki nou’n entrodwir sa Proze De Lwa ki fer provizyon pou lentrodiksyon en nouvo form finansman dan Sesel, atraver sa ki nou apel Financial Leasing ouswa bay an kreol, koman en alternativ pou pre-banker.

Mon pou aprezan al enpe pli an detay pou donn enpe plis leksplikasyon lo sa konsept Financial Leasing e swiv par dekrir bann provizyon prensipal ki sa Proze de Lwa i kouver.

An sa ki konsern definisyon Financial Leasing, en Lease i en kontra ant lagreman komersyal, letan en endividi ou biznes i lwe en byen, dan sa ka ki nou apel an Angle en lessee, en byen ou en propriyete ou assets parey nou dir an Angle, avek son propriyeter ou sa ki nou apel en lessor.  Bann byen i kapab dan diferan form, enkli lekipman e lezot byen mouvab.  En kontra i ganny fer ki spesifye bann detay lagreman ki’n ganny fer ant le 2 parti e i enkli detay lo bann term peyman, penalite si peyman i ganny fer an retar, lakantite letan sa lagreman i valab, bann kondisyon si sa lagreman i ganny renouvle eksetera.

An se ki konsern lobzektif e rezon.  Mr Speaker, rezon det sa Proze de Lwa se pou etablir en striktir konpreansif pou regilasyon bann biznes Financial Leasing e fer provizyon pou license, reglemantasyon e sirveyans bann Lenstitisyon ki antreprann sa biznes.  Proze de Lwa, i spesifye bann drwa e responsabilite bann lessors e lessees e fourniser bann byen ou assets parey nou’n dir, ki pou ganny lease e lezot detay ki konekte avek sa tranzaksyon.

Bi prensipal sa Bill, se pou devlop nou lekonomi an fasilitan lanvironnman pou bann envestiser dan nou sekter finansyel e pou amelyor akse avek bann fasilite kredi dan en fason byen kordinen e dan en lanvironnman finansyel byen reglemante.

Premye parti sa Bill Mr Speaker, i fer provizyon pou bann detay preliminer e bann limitasyon sa Lezislasyon i kapab aplike e lokasyon bann byen ki pou ganny lwe e landrwa prensipal sa biznes ki sa parti ki pret sa assets dan Sesel.

Dezyenm parti i dekrir bann formalite e karakteristik Financial Lease e bann prosedir neseser pou formasyon en Financial Lease.

Trwazyenm parti sa Bill i adres kestyon drwa e lobligasyon lessor, lessee e bann fourniser sa bann byen.  Bann fourniser i drwa bann lessee menm obligasyon an sa ki konsern kalite e lendirans sa byen lo ki i annan lobligasyon anver lessor anba sa lagreman.  I osi responsab pou okenn defo ki kapab annan avek byen ki pe lwe.  Sa dimoun ki pe lwe sa byen, sa lessee, i kapab direkteman met sa fourniser Ankour pou okenn domaz an relasyon avek defo materyel sa byen.  Sa dimoun ki pe lwe sa byen, lessee, i pou annan drwa zouir posesyon sa byen e mentenir li dan menm kondisyon dan ki i ti ganny delivre, me prenan an kont deteryorasyon e domaz rezonnab ki arive letan sa byen i ganny itilize.

Okenn modifikasyon ki ganny fer lo sa byen, fodre i ganny agree ant toulede parti sa tranzaksyon.  Sa lessee i osi responsab pou mentenir sa propriyete e fer sir ki i ganny kouver anba lasirans, dapre lagreman ki’n ganny fer ant le 2 parti, pandan peryod ki sa propriyete in ganny lwe.  Si sa dimoun ki pe lwe sa byen pa onor bann peyman ki’n ganny agree, sa lessor i annan tou drwa pou reklanm bann larzan ki sa lessee i drwa avek li, ensi ki lentere e domaz.

Mr Speaker, sa Bill i al pli lwen pou fer provizyon pou kouver drwa bann lessor pou repran son propriyete ki in lwe dan leka ki sa dimoun ki pe lwe sa byen i mor, i faid, ouswa i kas bann kondisyon sa lagreman.  Drwa lessor pou reposed son byen, fodre i ganny fer san okenn prezidis avek son drwa pou reklanm domaz pou pert ki ganny fer letan sa lessee pa an konformite avek bann term sa lease.  E lezot solisyon ki sa lessor i kapab fer anba Lalwa pou reposed son byen e reklanm domaz anba okenn lezot Lalwa dan Sesel.

Katriyenm parti Mr Speaker, i adres kestyon lanrezistreman bann byen lie a Financial Lease dan en rezis kot Rezistrar ki ganny dezinnyen par Labank Santral, an konsiltasyon avek Minis ki responsab asamoman pou Finans.  Sa rezis pou ganny servi koman en notis pou piblik, letan ki sa bann byen pe ganny servi anba en Lease Agreement.

Senkyenm parti i kouver bann provizyon license ki en Lenstitisyon i bezwen pou angaz dan biznes Financial Leasing. Personn pa annan drwa fer lavertisman ouswa fer sa biznes san ki i annan en license anba sa Lalwa, si i ganny aprouve par Lasanble Nasyonal.  En lakonpannyen ki ganny enkorpore anba Seychelles Companies Act, ou en konpannyen anrezistre aletranze me ki son baz prensipal i sitie dan Sesel e in pey en minimum Kapital parey in ganny preskrir par Labank Santral e pe propoz etablir selman en biznes Financial Leasing, i kapab ganny konsidere anba sa Lalwa.

Sa license i otoriz sa aplikan pou fer selman Financial Leasing e osi otoriz sa biznes pou aksepte larzan ki ganny depoze par piblik, si sa Lenstitisyon Financial Leasing i prouve ki i an konformite avek regilasyon Labank Santral, an sa ki konsern abilite pou zer efektivman bann risk ki asosye, letan en Lenstitisyon i pran deposit.  En Labank ki deside pou fer sa biznes, fodre ki i ganny laprouvasyon an ekrir sorti kot Labank Santral pou ogmant kouvertir, swa zirisdiksyon, son license banker pou kouver sa kategori Financial Lease.

Okenn parti ki santi ki desizyon Labank Santral pou anil ouswa sanz kondisyon son license in agrav son sitiasyon, pou bezwen anmenn laprev kot Konsey Ladministrasyon Labank Santral e si i pa satisfe, i pou annan rekour avek Lakour Siprenm.

Sizyenm parti, i annan pou fer avek bann kriter ki preskrir par Labank Santral e ki pou bezwen ganny swiv par tou bann Lenstitisyon ki license pou fer Financial Lease.

Setyenm parti Mr Speaker, i fer provizyon pou bann pourvwar Lezislatif Labank Santral, pou regilariz loperasyon bann Lenstitisyon Financial Leasing tel ki lapwentman son bann Ladministrater ki pou annan lentere sibstansyel dan bann Lenstitisyon Financial Leasing, restriktirasyon an relasyon avek provizyon lenformasyon, eksetera.

Wityenm parti, i kouver bann lofans e penalite, proteksyon bann Zofisye Labank Santral ouswa son bann manm konsey Ladministrasyon, pou asire ki zot azir an bonn fwa e pourvwar pou fer bann regilasyon pa ganny abize.

Mr Speaker, ser Onorab Lasanble Nasyonal, sa i an gro bann pwen prensipal sa Proze De Lwa.  Parey mon’n dir, menm si i en Lalwa enpe konpleks, sa Bill i enportan akoz i pou anmenn en nouvo form finansman dan Sesel e i pou ed zefor Gouvernman pou diversifye portfolio lenstriman finansye ki nou annan pou asiste biznes avek en pli gran lakse avek kredi.

Mon rekomande alor ki Lasanble Nasyonal i aprouv sa Financial Leasing Bill 2013 e mon remersi zot.

 

MR SPEAKER

Bon.  Deba i ouver.  Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun.  Mr Speaker, sa Financial Leasing Bill ki devan nou Lasanble Nasyonal ozordi, i en morso Lezislasyon avek doub lenportans akoz i reflekte alafwa, koneksyon Sesel dan en mouvman global e osi lentansifikasyon en mouvman ki anmars dan nou pei.  Sa mouvman global se lamars bann lekonomi devlope e sa ki nou apel bann emergent economies anba lenfliyans sa lafors ki nou apel konpetisyon enternasyal.

Mr Speaker, pou nou konpran lenpakt sa lafors konpetisyon, nou merit get sa ki pe pase dan sa bann pei, dan sa bann dernyen 20an.  Dan sa bann pei, sa ki nou apel zot bann business model, oubyen lafason ki bann biznes i marse in sanz bokou.  Dan lepase, ou ti annan bann business model kot tou aktivite ti ganny fer in-house.  Avek plis konpetisyon, sa bann pei ti realize ki sa striktir biznes pa ti konpetitv akoz i ti lour e son kou operasyon ti eleve.  Letan striktir en biznes i lour, sa i vedir ki i pa kapab adapte vitman avek sanzman dan son lanvironnman ekonomik, oubyen son marse.  Letan kou loperasyon en biznes i o, sa i vedir ki son profi i ganny menase par plizyer fakter ki fer ogmante son kou prodiksyon.

Mr Speaker, pou sirmont sa doub defi, en striktir lour e kou loperasyon eleve, bann biznes dan sa bann pei ti sanz zot model pou fer li vin fleksib e annan en kou loperasyon ki ti pli ba.  Zot ti fer sa par pas atraver en prosesis downsizing e cost cutting, kot zot ti redwir zot aktivite e dedwir zot kou.  Olye fer tou keksoz in-house, bann biznes ti konsantre zis lo zot bann core activities e zot ti outsource lezot aktivite avek lezot biznes.  Se sa ki ti anmenn rediksyon dan zot kou loperasyon.  An rezilta sa prosesis, bann biznes ti vin pli efikas e fleksib akoz zot ti vin parey en network ki konekte avek lezot biznes.

Mr Speaker, Financial Leasing i enn bann mekanizm ki’n permet sa sanzman dan business model e alor, letan Gouvernman i vin avek en Financial Leasing Act, i pe demontre son volonte pou fer Sesel antre dan sa mouvman global.  Financial Leasing i en lenstriman legal ki permet en lessor, ki vedir propriyeter en asset, pou lwe li avek en lessee, oubyen en dimoun ki napa sa fasilite me ki bezwen li dan kad son aktivite ekonomik.  San en tel Lalwa, enn dan sa 2 dimoun, sa lessor oubyen sa lessee i a risk.

Financial Leasinig i sanz sa risk akoz i en fason fer risk management, vi ki toulede parti i ganny kouver anba sa nouvo Lalwa.

Mr Speaker, sa nouvo Lalwa pou ankouraz devlopman biznes dan Sesel dan plizyer fason.  Premyerman, i pou ankouraz en serten spesyalizasyon akoz serten envestiser ki anvi antre dan lwe pou kapab fer li pli byen.  Dezyenmman, legzistans sa Lalwa pou redwir kou lenvestisman lakantite larzan ki en dimoun pou bezwen pou envestir dan en biznes pou mwens, vi ki i pou kout li meyer marse a kourt term pou lwe en lekipman, plito ki aste li.  Sa diminisyon dan kou lenvestisman pou ankouraz plis Seselwa pou al dan biznes.

Mr Speaker, sa dezyenm mouvman ki sa Lalwa i ranforsi se reform ekonomik dan Sesel.  Annefe, sa Lalwa i form parti sa package mezir ki pe ganny met anplas dan kad reform ekonomik.  Reform ekonomik pe met anplas en nouvo klima pou biznes e sa Lalwa i form parti sa enabling environment pou biznes, akoz agrandir levantay loportinite ki biznes i kapab servi pou kree plis larises dan nou pei.

Mr Speaker, mon pou servi 2 legzanp pou montre kimannyer Financial Leasing i en bon keksoz pou Sesel.  Mon premye legzanp se Air Seychelles.  Pandan en bon pe letan, nou Lakonpannyen Aeryen Nasyonal ti pe mars byen e ti pe fer profi.  Apre, i ti pas dan en peryod tre difisil kot Gouvernman ti entervenir e nou Lasanble ti bezwen vot en Bidze Spesyal pou ed Air Seychelles finansyerman.  Plitar, Air Seychelles ti antre an partenarya ek Etihad Airways e in komans fer profi.  Deryer sa sanzman dan sitiasyon finansyer Air Seychelles se sistenm Financial Leasing.  Air Seychelles pa ti aste avyon, me lwe bann avyon avek en brans dan group World Bank. Sa Financial Lease ti permet Air Seychelles pou fer en profi akoz larzan ki i ti pe peye pou lwe sa avyon ti mwens ki sa ki i ti pou peye, si i ti’n aste sa bann avyon.  Sa laranzman ti mars byen, ziska ki pri delwil e konpetisyon bann lezot lakonpannyen avyon ti redwir e elimin profi ki Air Seychelles ti pe fer.

Letan i ti antre dan partenarya avek Etihad Airways, Air Seychelles ti ranforsi sa lozik Financial Leasing akoz olye lwe avyon, i pe servi avyon Etihad, ki vedir ki son kou loperasyon i diminyen e se sa ki kapab fer li fer profi.

Mr Speaker, dezyenm legzanp ki mon pou servi i dan Lendistri Entertainment.  Sesel i parfwa akey bann gran santer e group mizikal enternasyonal, oubyen bann dimoun ki anvi fer film isi.  Pour sa bann santer e Prodikter Film, enn bann konstrent vin Sesel, se ki i lwen e marse i pti e sa i fer li tre ser pou transport zot bann lekipman par avyon.  Avek sa Lalwa Financial Leasing, i pou fer li pli fasil pou en antreprener Seselwa envestir dan aste bann lekipman apropriye, ki sa bann Santer e Prodikter Film a kapab lwe pou fer zot performans e konser mizikal e shoot bann film isi Sesel.  Sa bann Santer e Prodikter Film pou vwar li pli rantab pou lwe lekipman lokalman, ki fer vini zot prop lekipman par avyon.

Mr Speaker, Financial Leasing i en mekanizm ki kree en partenarya e korperasyon ant 2 kalite businessmen e an fezan sa, i zener plis lefikasite dan lekonomi en pei.  Nou dir ki i annan 2 kalite businessmen akoz businessmen i ganny kategorize selon natir benefis oubyen profi ki i fer.  I annan businessmen ki son aktivite ekonomik i plito komersyal, parey bann ki aste revann, oubyen lwe serten lekipman avek lezot, parey en lessor.  Benefis ki sa bann businessmen i fer i apel rent. De lot kote, i annan bann businessmen ki dan zot aktivite ekonomik, zot transform en resours pou fer li vin en prodwi ou servis e benefis ki zot fer, i apel profi.

Dan en lekonomi, se sa dezyenm kategori businessmen ki pran plis risk.

Financial Leasing Mr Speaker i etablir en partenarya ant en rent seeking businessmen ki en lessor, e en profit seeking businessmen ki en lessee, akoz sa lessor i redwir risk ki sa lessee i ekspoze avek.  Sa i akoz atraver sa Financial Lease, en lessee i redwir kou loperasyon son biznes dan plizyer fason.  Par egzanp, a kourt term, i kout pli bon marse pou lwe en lekipman ki pou aste enn.  Osi lefe ki lekipman pa pou li, sa lessee napa bann lezot kou ki asosye avek en Kapital parey depresiasyon e i pa bezwen met larzan par kote pou an ka sa lekipman i aret marse e merit ganny repare, oubyen aste spare parts an ka sa i arive.  I pa bezwen fer sa akoz tou sa bann kou i ganny pran par sa lessor.  An dot mo, sa lessee napa tied up Capital e sa i fer ki son biznes i pli rantab.  Sa sitiasyon i enn ki bon pou bann antreprener ki fek lans zot dan biznes akoz bann premye lannen en biznes, se bann moman pli difisil, kot sa antreprener i bezwen aprann lo fonksyonnman marse ki i ladan e alor, i bezwen annan en kou loperasyon ki feb.

Osi, i touzour annan risk ki son biznes i fail.  E si zanmen sa i arive, i sov serten kou, akoz i pa retrouv li avek en lekipman ki in aste e pa kapab revann.  Sa i fer ki sa businessman i kapab fasilman sanz sekter ekonomik dan ki i pe operate.

Mr Speaker, mon pou donn mon sipor total sa Proze De Lwa e mon pou vot an faver.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, sak fwa mon vwar en Proze De Lwa ki ase konpleks e ase spesifik ganny entrodwir devan nou Lasanble, enn bann keksoz primordyalman ki mon regarde se kimannyer son lenterpretasyon pou ganny fer, pour ki tou dimoun i kapab konpran li, me osi pour ki bann dimoun ki pou ganny afekte par sa Proze de Lwa, oubyen ki pou annan en lenpakt lo zot, kimannyer son lenplimantasyon pou fasilit klima ki zot pe operate ladan.

Mon krwar ler nou regard en pti pe dan resers, in montre nou ki sa area Financial Leasing limenm, i en area tre spesifik, i annan bokou pei ki’n branch ladan avan nou e i en area ki nou bezwen osi egzers serten caution.  Rezon det pou sa set akoz dan son lenplimantasyon, nou bezwen osi asire ki nou annan tou bann framework neseser, regilatwar legal, sipervizyon, oubyen bann guidelines ki enportan pou nou kapab fer lenplimantasyon sa Lalwa dan en fason konkret e asire pour ki ler son lenplimantasyon i ganny fer, nou pa vwar nou dan bann sitiasyon kot nou pe bezwen backtrack e al rod bann lezot mezir ki nou pa’n pran an konsiderasyon.

En pwen tre pozitiv an sa ki konsern sa Lalwa se ki lefe ki i en Lalwa ki’n ganny byen travaye mon pou dir, i annan bokou provizyon ladan ki fer sa.  E mon vwar li koman en set of building blocks ki sak keksoz ladan i konplemant kanmarad e sa i fer ki i annan bokou proteksyon.  E mon krwar ler nou pe eksplik sa bann Lalwa, i enportan ki nou bann dimoun, sa ki pou ganny afekte, sirtou bann dimoun ki pou al dan Financial Leasing, either koman en Financial Leasing Company, oubyen en dimoun ki pou al lease lekipman, pou bezwen konpran kwa ki sa Lalwa pe anmennen pou li nouvo e kwa ki pe sanze dan konteks klima lenvestisman e sirtou, akse avek kredi pou bann small businesses oubyen bann medium-sized businesses.

Mr Speaker, ler nou regard sa Lalwa, mon krwar i kler ki ozordi, akse avek kredi pou bokou biznes i en issue ki tre, tre enportan.  E pour mwan, mon vwar li ki deplizanpli ki nou lekonomi pe grandi, nou bezwen asire ki i annan ase kredi pou bann biznes kapab kontinnyen ogmant zot prodiksyon, kontinnyen agrandi e kontinnyen kree lanplwa pou bann lezot dimoun.  Me malerezman, i pa toultan leka ki zot ganny akse avek sa kredi neseser e souvandfwa bann biznes pa kapab expand dan lafason ki zot devret akoz efektivman, zot pa pe ganny akse avek sa larzan pou zot kapab fer sa ekspansyon.

Sa Lalwa i permet en fason ki nou kapab annan en ekspansyon dan biznes, aste lekipman e fer expansion dan biznes, ogmant ou kapasite ou biznes, tout an prenan kont bann previzyon ki pou fer pou protez ou koman en dimoun ki pe al antre ladan koman en lessor, swa koman en lessee. Mon oule donn en legzanp Mr Speaker.  Par egzanp, si mwan mon own en konpannyen ki mon bezwen tel lekipman, ki petet sa lekipman i kout apepre, mon pa konnen mwan, 200, R300 mil, ozordi i pou difisil pou mwan al kot en labank pou mwan dir li donn mwan sa lekipman, si mon napa ase sekirite, ase kolateral pou donn sa Labank.  Me la avek sa Lalwa, i fer li posib pou mwan kapab ganny akse avek sa, atraver en Financial Leasing Company ki la.  Mon a kapab ganny akse avek sa kredi e ganny sa lekipman.  Si i en lekipman teknik, mon ganny sa machinery eksetera, pou mwan kapab fer mon prodiksyon oubyen pou mwan kapab ogmant kapasite mon biznes.  And this is very, very important.

Me pou mwan sa ki osi enportan ladan se ki sa Lalwa i set out bann lobligasyon kler lo lapar touletrwa.  Ou koman sa supplier ki pe vann sa prodwi.  I kapab en supplier ki Langleter, i kapab en supplier ki Sesel, i kapab en supplier ki dan en lot pei ankor.  Koman sa lessor, sa dimoun ki own sa Financial Leasing Company ki pe provide sa larzan e osi koman sa lessee.  Ou osi ou annan serten lobligasyon me osi ou annan serten rekour anba Lalwa, ki si i annan okenn keksoz ki arive, ou kapab al seek en redress.

Me se la kot mon annan en pwen Mr Speaker, ki nou bezwen klerman definir lafason ki sa pou ganny fer e asire ki nou annan nou en framework legal ki protez tou dimoun dan sa konteks.  Either sa dimoun ki sa Supplier i aletranze.  Either sa Seselwa ki’n antre dan sa Financial Leasing Business, oubyen sa lessee.

En lot pwen enportan Mr Speaker, ki mon krwar i enportan pou bann dimoun konnen se ki, sa issue peaceful enjoyment of the asset once ou’n lease li.  Konparezon, mon’n lease sa lekipman, mon servi sa lekipman san ki mon bezwen mazinen toultan deryer mon ledo, i annan en dimoun ki pou vin gete ki mon pe fer, ki pe arive avek eksetera.  E sa i permet mwan pou annan en konsyans kler ler mon pe fer mon biznes e ler mon pe travay avek sa lekipman oubyen sa prodwi, oubyen whatever ki mon’n lease.

This is very important akoz bokou fwa dan bann konteks koumsa, se sa ki pa kapab ganny byen antreprann, akoz sirtou dan bann pti zirisdiksyon parey pou nou, parfwa i fasil kot mon konn ou, ou konn li, kot i annan serten infringement lo sa kote.  E mon krwar letan nou defini li anba Lalwa, i kler ki bann paramet kler i ganny etablir lo ki sa ki mon entitled to, once ki mon’n lease mon asset avek ou.  And this is very, very important pou nou konpran.

En lot pwen enportan se ki sa lessee li i annan sa right. And this is where mon krwar i enportan pou nou dimoun konpran, se ki si par egzanp, mwan mon’n ale, mon’n vwar en Supplier Langleter pou tel lekipman, mon dir ok, mon vin lease mon lekipman avek ou e ou donn mwan en lekipman ki defective. Ki pa bon.  Sa Lalwa in fer provizyon pou mwan annan rekour to take Legal action kont ou.  E sa i enportan pou nou dimoun konpran, akoz parfwa sa lenvestisman i kapab sibstansyel e si ou pou annan ou en defective equipment ki ou bezwen ale, go back and forth, go back and forth, ou pou perdi larzan, ou biznes pou go under.        So, i enportan ki letan nou pe fer sa osi, dan son lenplimantasyon, i enportan ki regilater oubyen enplimantater i fer serten travay sansibilizasyon, i fer serten travay, pou fer konpran bann kominote biznes ki pou ganny afekte par sa.  Kimannyer sa Lalwa pou operate, ki zot rol ki zot pou zwe koman regilater/enplimantater.  Ki bann rekour sa bann dimoun i annan.  Ki bann guidelines ki pou ganny met anplas.  E mon krwar souvandfwa, nou pa fer ase sa bann keksoz, sirtou ler nou entrodwir bann bon morso Lalwa e ki fer ki apre dimoun i reste en pti pe in the dark lo lafason ki sa bann Lalwa i kapab ganny enplimante.

En lot pwen ki mon ti oule fer resorti Mr Speaker, se ki, en dimoun pa kapab remove en leased asset from Sesel e anmenn li elsewhere. E dan bokou bann pti zirisdiksyon kot i annan bann Financial Leasing, sa in en problenm, akoz parfwa en dimoun i kapab retir en asset e sirtou kot i annan bann cross border.  Me Sesel nou sanse akoz nou antoure avek losean.  I pa fasil pou en dimoun zis drive en keksoz, met li lo en kanmiyon e transport li elsewhere.  Me bann lezot pei Lafrik par egzanp, this is something ki ler ou pou vwar, it’s quite common ki i arive ki en asset i kapab ganny displaced, al dan en lot pei akoz ou kapab efektivman over land transport sa asset.

E sa i fer ki ler nou pe enplimant sa Lalwa dan nou konteks e mon krwar ki i annan serten provizyon ki’n ganny fer pou pa zis adapte me pou sort of esey domesticate sa Lalwa en pti pe pou fer sir ki i suit enpe konteks nou pei dan son lenplimantasyon e mon krwar i annan en travay tre enportan ki’n ganny fer lo sa size.

E en lot pwen mon krwar ki mon ti oule fer resorti Mr Speaker, se sa issue ki arive ler ou in breach of the Law. Mon krwar i annan very strong deterrents dan sa Lalwa ki mon’n rarman vwar dan lezot Lalwa kot par egzanp, si ou retir sa asset, ou bezwen pey 2 fwa son market value.  Si sa pa en deterrent pou en dimoun, mon pa konnen ki sa ki pou en deterrent ki pou anpes en dimoun pou deside pou li abscond avek en asset, al avek, kan ou konnen poudir ou pou al pey 2 fwa.  Si i vo 300 mil, ou pou al pey R600 mil.

So, i annan tout en seri, lafason ki sa Lalwa in ganny meshed ansanm, bann building blocks ki’n ganny aranze, pou asire ki tou bann provizyon i protez tou bann dimoun, tou bann akter dan sa sekter.

Me neamwen Mr Speaker, mon oule toultan soulinnyen.  Sa i en pwen ki mon fer sorti toultan.  Capacity pou enplimant en Lalwa, i relate to sa Agency ki annan sa jurisdiction.  Son capacity i relate to bann lezot subsidiaries ki ganny kree pou permet li fer sa.  E la i konsern training pou dimoun.  I konsern asire ki nou annan training, nou annan dimoun kalifye pou fer li.  I konsern rod expertise either locally or internationally.  I konsern asire ki nou annan promotion ki ganny fer.  Sensitization ki ganny fer.  Tousala i bezwen ganny fer pou akonpanny sa akoz mon krwar nou’n fer en kantite keksoz dan sa pei an sa ki konsern reform.  Nou klima biznes e ki parfwa nou pa fer nou lekor justice akoz nou pa fer ase promosyon, ase sansibilizasyon lo kwa ki anann out there, ki available pou en dimoun kapab antre ladan.  E la avek en Proze De Lwa koumsa, nou devret kapab fer li.  Nou devret kapab montre dimoun poudir vwala kimannyer klima biznes pe sanze.  Vwala kimannyer konteks pe sanze, kot nou pe provide lezot opsyon, pour ki dimoun i kapab fer biznes.

An konklilzyon Mr Speaker, i annan zis en rekomandasyon ki mon ti a kontan fer.  Par egzanp, an sa ki konsern sa bann kontra.  Petet mon pa en ekspert dan sa domenn e Minis i ava klarifye, me selman mon krwar petet ti ava bon annan bann guidelines ki ganny etablir otour kimannyer sa bann kontra pou ganny frame. Kimannyer zot pou ganny fer, petet annan bann model contracts ki bann dimoun i kapab vwar.  Lala en kontra eksetera.  Konmsi ki ava permet dimoun ganny akse avek lenformasyon.  E souvandfwa, mon pa konnen, nou kliyan ki pou al regard sa bann keksoz, i pa bann dimoun petet ki pou annan akse avek sa lenformasyon oparavan.  So, i enportan ki zot ganny akse ek sa lenformasyon, pou zot konpran kwa egzakteman it entails and how am I protected.  Kwa ki mon vwar ladan ki benefisye mwan.

Mon krwar Mr Speaker, an konklizyon, nou pe fer bokou progre dan nou pei e mon krwar i enteresan ki nou vwar poudir nou Lasanble dan sa moman pe zwe en rol tre enportan par set up en framework Lezislasyon, ki permet nou pei grandi e sa i asire ki nou kapab zwe nou rol oversight, me osi nou rol kot nou siport devlopman dan nou pei.  E mon krwar dimoun pa fodre bliye sa.  I enportan pou nou analize e konpran byen rol ki nou zwe dan lafason ki nou fer sir ki sa framework legal ki nou annan i enn ki konparab avek sa nide ki nou annan anver sa devlopman ki nou oule vwar dan nou pei.  And this is very important ki dimoun i mazinen.

Aveksa Mr Speaker, mon oule dir ki mon pou donn mon sipor sa Proze De Lwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Lebon.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, sa Bill ki devan nou Lasanble, i mark en lot letap dan sekter finansyer nou pei.  E dan devlopman biznes dan Sesel.  Pour mwan, sa Financial Leasing Bill, i en bout Lalwa modern.  Malgre dan mon lopinyon in ariv tar pou Sesel, me selman plito tar ki zanmen.  E i montre nou Gouvernman, Gouvernman Lepep i lo son road map pou plis devlopman e krwasans ekonomik.

Mr Speaker, sa semenn Minister Finans pe al organiz en Konferans pou mark 5an depi ler nou pei in fer reform ekonomik.  Sa Bill i tonm byen akoz i pe montre ki Sesel pe bouz lo en bon direksyon e i reste committed dan son reform.  Ozordizour, Sesel i en model pou bokou pei pti leta zil e lezot gran pei.  Bokou fwa Mr Speaker, en dimoun or biznesmenn, i ganny difikilte pou raise capital pou aste en asset akoz i napa sekirite, garanti ou kontribisyon personnel pou ofer Labank.  Alors, sa Lalwa pe donn en loportinite finansyel pou en biznes kapab ganny finans pou fer marse, ouswa devlop son biznes lo en lot nivo.  I pe anmenn plis loksizenn dan nou lekonomi.

Sa Bill pe permet annan resours adisyonnel pou accessing in finance. Sa dan limenm Mr Speaker, i pe anmenn bokou benefis ekonomik pou nou pei, atraver lenvestisman domestik, parey kreasyon plis loportinite lanplwa e tax reveni.  Bokou nou, pou pe demande kwa sa Bill?  I senpleman, set en Lalwa ki pou ed bokou biznesmenn servi ou enkli asset pou kree resours e Kapital san bezwen annan cash pou aste en asset avek.

Sa Lalwa Mr Speaker, i kouver tou aspe finansyel Financial Leasing e i baze lo bann best e good practices enternasyonal.  I enportan note, ki fodre nou bann dimoun ki servi li, zot servi li byen dan linite, dan lentegrite e lonnekte sanfwa, i pou perdi sa lespri dan ki Gouvernman i anvi vwar nou lekonomi bouze.  Dan sa Lalwa, pou annan toultan 2 a 4 parti ladan.  The lessor, parey mon bann lezot Koleg in koz lo la, sa parti ki pe ofer sa assetAnd the lessee, sa parti ki pe resevwar e servi sa asset.

Trwazyenmman, parti ki sa Supplier sa asset e katriyenm parti, i Labank Santral, koman regilater.  Labank Santral, i pou sa Lazans ki pou fer sir tou bann parti involved, i servi li byen.

Mr Speaker, drwa e obligasyon the lessor, i sipoze les the lessee enjoy posesyon sa propriyete, san okenn disturbance, defo or lenterferans.  Si the lessor pa onor sa lagreman avek the lessee, i pou bezwen pey en penalti pou kouver okenn pert ki the lessee in fer.  Sa Lalwa, i menm parey nou dir, anpay the supplier, si i pa onor son lagreman ki in fer avek the lessor. Sa Bill, i osi koz lo drwa, lo obligasyon the lessee.  I sipoze pran bon swen avek sa asset ki the lessor in konfye li avek.  Servi sa asset parey in ganny agree dan son kontra e fer sir ki in kit sa asset dan en bon leta.

The lessee i responsab pou mentenans sa asset e i kapab pran en kouvertir lasirans.  Wi Mr Speaker, letan sa lagreman Financial Lease i terminen, the lessee i annan opsyon swa pou retourn sa asset, ouswa aste sa asset baze lo son valer rezidyel, sa ki nou appel, residual value.  Ou menm renouvle en lot lagreman.  Mon konsider sa Lalwa koman en bout Lalwa dan Finans.

Mr Speaker, mon swete ki lezot Lalwa ki nou Lasanble in aprouve, i fer ki nou pei Sesel i mont lo nivo enternasyonal, kot biznes e lekonomi i konsernen.  Parey mon’n dir Mr Speaker, sa Financial Leasing, i en bout Lalwa modern e i donn loportinite finansyel pou en biznes kapab ganny finans pou fer marse, ouswa devlop son biznes lo en lot nivo.

Avek sa detrwa mo Mr Speaker, mon pou aport mon sipor a sa Bill akoz i bon pou devlopman biznes pou nou pei e pour nou dimoun.  I permet parey mon’n dir, anmenn plis loksizenn dan nou lekonomi.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Les mon a dir bonn apre midi Minis avek son delegasyon.

Mr Speaker, mon pou pran en pti gin kot entervenan avan mwan in kite, letan i ti pe koz lo devlopman ekonomik Sesel.  Pou plis devlopman ekonomik.  Pou plis soutenabilite dan nou devlopman ekonomik.  Pou en diversifikasyon dan kalite aktivite ekonomik ki Seselwa i kapab antreprann.  Pou plis louvertir dan biznes.  Pou nou ogmant akse biznes ek kredi e ankouraz lenvestisman.  E anplis, avek sa kalite proteksyon ki bann endividi oubyen group endividi, atraver zot lakonpannyen i gannyen avek sa Lalwa.  Atraver bann biznes, par egzanp bann biznes dan lalinny hiring of equipment, Financial Leasing, mon pou siport sa Proze De Lwa.

Mr Speaker, mon krwar sa Lalwa i en bon Lalwa e i en Lalwa ki tre modern.  I en Lalwa ki neseser akoz sitiasyon ekonomik Sesel pe sanze.  Kalite biznes pe vin pli ouver e ozordi, nou annan devan nou en dokiman ki pe donn nou sa legal framework pou nou kapab regilariz biznes dan lalinny Financial Leasing.  Sa Lalwa i donk, sa labaz lo ki pei pe siport financing of businesses atraver en Financial Leasing Company, dan lalinny hiring of equipment.  Mon’n toultan dir ki sa ki bon pou Sesel i bon pou Seselwa e i bon pou mwan.  Mon krwar sa Lalwa i en Lalwa ki bon pou Sesel, i bon pou Seselwa, i bon pou mwan e alors mon pou siporte.

Potansyelman, nou pe ouver laport pou donn posibilite Seselwa pou antre dan en kalite biznes ki par son natir, i kapab tre Capital intensive.  Anmenmtan, nou pe fer li pli fasil pou fer en lakonpannyen ganny akse avek kredi.  Nou pe regilariz the financing of sa kalite biznes, kot bann lekipman i kapab ganny hired an servan gran kantite Kapital e kot nou pe osi, atraver sa Lalwa donn proteksyon avek rights bann diferan akter ki pou antre dan sa biznes.

Alors Mr Speaker, sa Lalwa pe donn nou sa labaz pou nou etablir en level playing field pou tou bann diferan akter.  Supplier, lessee avek lessor.  En Lalwa ki pou enspir dapre mwan, konfyans bann envestiser pou zot met zot Kapital dan sa lalinny biznes dan nou pei Sesel.  En keksoz ki pou benefisye Sesel e pou benefisye Seselwa.  Legzanp, en lakonpannyen lokal ki bezwen serten lekipman ki kout ser e ki pa fer sans pou zot purchase pou bann rezon ekonomik, i kapab antre dan en kontra legal ek en lessor ki li i kapab rod sa lekipman ek en supplier lokal oubyen overseas e tou i ganny fer dan en fason legal.

Ozordi Mr Speaker, teknolozi i sitan avanse e teknolozi i sanz sitan vitman, kot i kapab pa fer sans pou en lakonpannyen al envestir dan en lekipman ser me ki kapab annan en very short lifespan akoz teknolozikman, i kapab vin obsolete, dizon dan 1an oubyen dan 2an.  E donk, i pa fer sans pou li al envestir en huge amount of Capital and therefore, i vwar li pli fasil pou li lwe sa lekipman, olye ki i aste sa lekipman.  Alor, i prefere lwe e donk sa Lalwa devan nou, i fer li fasil akoz tousala i ganny regilarize e sa lessee, sa lessor e sa supplier i ganny tou sa proteksyon neseser atraver sa Lalwa.

Mr Speaker, letan nou pe koz proteksyon, mon apresye Seksyon 11 dan sa Lalwa ki donn bann rights ek lobligasyon bann lessor.  Seksyon 11(7) par egzanp, i osi donn sa lessee serten proteksyon e pli lwen dan Seksyon 15, nou pe donn the lessee sa kalite proteksyon kot menm en supply agreement pa kapab ganny sinnyen ant en lessor e en supplier si sa lessee limenm pa agree an ekrir lo sa bann term e kondisyon dan sa kontra.

Mr Speaker, se sa ki pou enspir konfyans pou fer annan lenvestisman akoz sa Lalwa i enn ki balanse e i donn proteksyon lo en tre o nivo, tou bann akter ki ladan.  Seksyon 12 i donn nou duties avek rol bann supplier.  Seksyon 13 i al lwen e donn nou rights ek lobligasyon of sa lessee e throughout sa Lalwa, i annan plizyer lenstans kot lessee ek lessor i ganny en ot nivo proteksyon.  E parey mon’n dir oparavan, avek en bon Lalwa, bann dimoun ki oule envestir dan nou financial sector, i a omwen ganny konfyans e donk pare pou fer sa kalite lenvestisman ki zot anvizaze fer e any bon lenvestisman ki prop, ki pou benefisye Sesel e Seselwa, is definitely good for the economy.

Mon kontan Mr Speaker lefe ki se Central Bank ki regulate, me ozordi mon kestyonn kapasite Labank Santral pou monitor e son kapasite an term resours pou li pa zis monitor, me pou enforce sa bann kalite kontra.  Mon krwar Mr Speaker, petet Minis i ava donn nou en leklersisman, oubyen i ava si oule, retir sa dout ki mon annan dan sa direksyon.  I pou enportan ki nou annan en very good monitoring e en effective enforcement of bann contracts.  Legzanp, nou annan posibilite anba sa Lalwa, nou annan posibilite overseas supplier e ler sa supplier in supply en faulty equipment, how difficult is it going to be for the lessee pou ganny rekour, sirtou dan ka kot sa lessor limenm pe rankontre bann difikilte pou ganny rekour avek sa menm supplier.  Sa Lalwa, i donn posibilite pou annan kantite cross border transactions.

Ki fason e ki kapasite ki Labank Santral i annan pou monitor bann tel tranzaksyon?  Ki kapasite ki Labank Santral i annan pou fer sir ki bann cross border transactions pa ganny servi plito pou blansisaz larzan?  Sa, i bann konsern reel ki mwan koman Leader Lopozisyon mon annan e mon ti ava kontan ki Minis i donn mwan sa konfyans ki bann tel sitiasyon pa pou arive dan nou pei.

Nou konnen Mr Speaker, ki sa kalite biznes i kapab, parey mon’n dir, tre Capital intensive. So, nou riske pe donn lespas pou sa posibilite annan blansisaz larzan e eski sa i en eleman ki nou pei in pran an kont, letan nou ti pe drafte sa Lalwa?  Mr Speaker, mon esper en leklersisman sorti kot Minis lo sa size ki pour mwan i enn ki tre enportan.

Pou konklir Mr Speaker, mon kontan pou vwar kalite penalti ki i annan anba sa Lalwa pou bann dimoun ki fer biznes but in breech of sa Lalwa.  Mon krwar poudir i enportan ki nou met sa kalite deterans akoz dan sa lalinny biznes, nou dan nou pei, nou oule kit lespas pou bann biznes ki prop, pou bann biznes ki ouver, pou bann biznes ki transparan e pou bann biznes ki an konformite e anlinny avek nou Lalwa lokal.

Avek sa, mon ava esper larepons Minis Mr Speaker, me an zeneral, mon pou siport sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, Onorab Rose.  Gidans Onorab.  I annan enn de bann lamannman ki ou’n propoze, ki nou konstate i senp.  So, dan ou lentervansyon, ou a pran bann lamannman, san ki ou bezwen pas lo enn deryer lot akoz bann lamannman in fini ganny sirkile ek tou dimoun e mon krwar Minis e tou lezot dimoun in aksepte sa bann lamannman.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Wi Mr Speaker, eksepte ki i annan zis 3 pti lamannman ki fek ganny propoze.

 

MR SPEAKER

Ok. Ou ava dir nou sa 3 pti lamannman ler ou pre pou fini.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mwan osi mon annan plezir pou mwan entervenir lo sa Bill ki lontan pe vin devan nou Lasanble e mon konnen, mon konpran ki i annan en kantite dimoun deor ki ti pe atann sa Bill an antisipasyon akoz reelman i en Bill pou siport sekter prive dan nou pei.

Mon pou repran en parol ki Onorab Lebon in pran apre midi Mr Speaker, ler in dir ki Vandredi, annefe Zedi, pou fer 5an depi ler ki nou pei in anbark lo reform ekonomik avek IMF.  Mon krwar nou tou nou mazin le 31 Oktob 2008 isi dan sa Lasanble, kot Katriyenm Lasanble ti lev lanmen efektivman pou antre Sesel dan en seri reform ki pa’n zis vin reform ekonomik nou pei, me en kantite reform striktirel e in anmenn osi en kantite reform an zeneral dan nou pei e anmenn en nouvo klima politik e ekonomik pou Sesel, ki’n al dan en bon direksyon, ki’n mars pozitivman pou nou pei.

Me ozordi, 5an plitar, nou vwar ki nou Senkyenm Lasanble i ankor pe anmenn e pe siport Gouvernman an gran parti avek bann Proze de Lwa ki vedir kontinnyasyon sa reform.  Ki vedir sanzman ki Gouvernman Lepep ti fer an 2008, i kontinnyen.  Nou kontinnyen innovate.  Nou kontinnyen anmenn bokou plis en sistenm legal dan pei, pou les, kontinnyen ouver lekonomi me osi protez bann ki ganny afekte.

Mr Speaker, enn bann sekter ki’n grandir dan nou pei apre reform ekonomik 2008, i byensir sekter prive ki’n benefisye en kantite, me nou’n vwar ki serten small and medium enterprise in ganny ase afekte parfwa avek lack of financial support. I en konsern ki nou’n met devan Gouvernman koman en Parlman.  I en konsern ki sak fwa Minis i vin devan sa Lasanble nou remind li ki i annan bokou travay ki merit ganny fer e i en konsern partaze mon krwar by the whole House, ki bann pti biznes e bann mwayen biznes i souvandfwa santi zot tre dezavantaze ler zot al devan en Labank, ler zot al rod en loan, ler zot al rod start up Capital pou komans biznes ki ti rezon det deryer reform 2008 in the first place, pou nou siport nou bann pti biznes, pou nou siport nou Seselwa.  Pou nou siport local entrepreneurship dan sa pei e whilst i annan ki’n bouze, i annan ki pe kontinnyelman ganny ase difikilte pou si oule, komans zot biznes, me osi pou soutenir biznes.

Mon dir pou soutenir biznes Mr Speaker, akoz mon krwar i enportan ki si nou Gouvernman, Gouvernman Parti Lepep nou pas en kantite letan pe siport the private sector. I pa zis the start up of a business e kantite biznes ki annan dan nou pei ki enportan, but the sustainability of sa bann biznes ki asir sustainability of economy.

Mr Speaker, mon dir tousala dan konteks tenm ki Minis Finans ti vin avek dernyen fwa, i ti aparet devan nou Lasanble lannen pase pou Bidze e i ti dir ki nou pei pe al ver economic growth.  Mon krwar tou son lentervansyon ki i ti fer Desanm 2012, ti koz lo economic growth and investment e nou, ler nou ti repran Sesyon Lasanble an Fevriye, nou ti dir ki i bon nou koz lo economic growth, i bon nou koz lo en pei ki pe avanse, ki pe devlope, me nou dan sa Lasanble e nou anvi vwar aksyon.  Nou anvi vwar ki tou bann bon keksoz ki’n arive dan nou pei avan 2008 me osi apre 2008 i ganny translated into aksyon.  Me nou pa kapab vwar aksyon si nou napa bann legal framework.  Si nou napa bann baz legal ki siport bann aksyon.  Ki siport bann Policy ki Gouvernman i anvi vin avek.  Ki siport bann demars ki Gouvernman i anvi kontinnyelman fer pou nou pei, pou nou pep e ki siport bann demars ki nou pep i anvi fer pou zot menm, pou zot fanmiy e for economic growth.

Sa Proze de Lwa alor i vin a en moman kot Zedi, koman en pei, nou bezwen asize ansanm e reflesir tre profonnman what is the next step?  Ki prosen direksyon nou pei i bezwen ale an term ekonomik.  Wi, i byen ki nou dir nou’n akonplir bokou.  Mon krwar 5an i en gran lakonplisman Gouvernman Parti Lepep ki ti deside met politik dekote, me deside reelman pou nou al dan sa reform e nou’n sorti fyer, nou’n sorti nou latet anler e mon krwar sa i en gran lakonplisman e mon tre happy avek linisyativ Executive pou osi anmenn ansanm tou dimoun, enkli Parlmanter, pou nou asize ansanm koman en pei e deside how do we move on for the next 5, 10, 15 years pou nou pei.

Nou isi dan sa Lasanble Mr Speaker, nou kote Parti mazoriter, nou pou kontinnyen siport sa reform e bann Proze de Lwa ki vin devan nou, ki siport sa reform.  I pa vedir ki nou siport tou Lalwa ki vin devan nou, koman i ete.  Sa i rezon akoz en kantite Lalwa, nou fer sir ki i byen e ankor enn fwa e mon ti fer li last week.  Mon siport Bills Committee ki asize, ki regard dan bann Lalwa.  Ki fer sir ki tou Lalwa ki pas devan nou Lasanble i sorti meyer bout Lalwa posib pou nou pep e pou nou pei.  Sa i kontribisyon ki nou koman Parlman nou kapab fer pou kontinnyelman siport sa economic growth drive ki Gouvernman e pei an antye in al ladan.

Alors, pou bann dimoun ki ekout nou, ki swiv travay ki nou fer Mr Speaker.  Sa bout Lalwa i ler nou lev lanmen e siport sa bout Lalwa, nou pe lev lanmen e siport the private sector, nou pe siport en lot aveni pou sekter prive kapab ganny access to finance.  Nou pe siport the provision of labour opportunities.  Bann dimoun ki pe rod lanplwa akoz si en biznes i kapab kontinnyen grandir e soutenir, kree plis lanplwa, nou pe siport diversification of the economy, ki ozordi i pli enportan ki zanmen akoz nou pa kapab kontinnyen rely lo detrwa gran industries. Nou bezwen vwar nouvo fason pou diversifye nou lekonomi e sel fason pou nou fer sa se, ouver plis laport pou sekter prive vin avek bann lide inovativ pou siport nou lekonomi.

Alors, sa Proze de Lwa i continued commitment nou Gouvernman, Gouvernman Parti Lepep pou siport the local the local business community e osi siport foreign direct investment.  Mon krwar tou bann Manm ki’n entervenir in eksplik byen an detay kimannyer Financial Leasing i marse, me an gro i devret kapab ed bann biznes annan plis cash flow dan zot lanmen, annan plis larzan e mon krwar en kantite biznes ozordi, zot konsern se annan cash flow, annan larzan, cash in hand parey nou dir, pou kapab fer the day to day running of zot biznes.  Me la ou kapab annan en sistenm leasing, alors donk larzan ki ou ti bezwen pou aste sa lekipman oubyen aste en landrwa pou fer ou biznes i retourn dan ou lanmen.  I en fason pou ou tenir ou finans ki ou annan dan ou lanmen e parey Onorab Vel in dir, servi parti sa larzan pou ou lease byen, al lo bay pou en lekipman, pou en servis oubyen pou en landrwa.

I osi enportan ki, mon krwar i annan serten Manm dan Lasanble ki’n dir, sa pou osi ede redwir the operational cost of businesses ki osi enportan, not just for start up businesses, but for sustainability nou bann biznes.  Alors Mr Speaker, sa Proze De Lwa i bon nouvel pou nou bann pti biznes, pou nou bann mwayen biznes.  Mon krwar i enportan kantmenm Mr Speaker, ki Minister Finans e Labank Santral pou oversee the administration of sa Lalwa, i fer sir ki nou bann dimoun i konpran kimannyer zot kapab servi sa Lalwa a zot lavantaz.

Mon krwar en kantite fwa nou pas Lalwa isi.  I bon, i byen.  Bon bout Lalwa.  Me se selman bann dimoun ki annan know-how ki tap into, dan lavantaz sa Lalwa e servi li.  E bann dimoun ki annan know-how i bann dimoun ki ti pe esper sa Lalwa.  Me i annan, i kree en kantite loportinite sa Lalwa pou bann dimoun ki pa konnen ki ti annan en tel servis available.  Pa ti konnen i annan en tel avenue to access to finance.

Mon krwar nou bezwen fer en kantite zefor, sirtou bann mwayen biznes, pou zot grandir pou vin pli gro e sirtou bann mwayen biznes Seselwa Mr Speaker.  Mon krwar i enportan ki nou pas ase letan pou eksplik zot, ankouraz zot, montre zot direksyon lo kimannyer pou servi sa Lalwa a zot lavantaz.  Kantite fwa nou fer Lalwa me en kantite fwa e mon pou tre onnet isi.  Se bann etranze ki servi sa bann Lalwa akoz i deza an aplikasyon dan zot pei e zot konn tre byen kimannyer pou servi sa Lalwa a zot lavantaz.  Tandis ki nou Seselwa nou kontinnyen, nou pe al kot Labank, nou pe al isi, nou pe al laba pou ganny access to finance. Mon krwar sa i tre enportan.

Sa Proze De Lwa i osi en bon nouvel pou lekonomi Sesel, sirtou la bann dernyen semenn, sitiasyon ki’n arive Lanmerik dan Kongre Ameriken, i fer nou realize kimannyer nou dan en sitiasyon tre preker dan lemonn, an sa ki konsern lekonomi mondyal, okenn pti desizyon ki kapab ganny fer dan en pei i riske afekte nou severman e nou isi Sesel nou bezwen rod tou aveni posib, pou fer sir ki nou solid lo nou menm, menm si nou konnen nou depan lo lemonn.

Mon krwar i enportan ki nou lekonomi lokal e mon kontinnyen koz lo la akoz deplizanpli, whilst ki nou konnen i enportan pou nou ganny sipor Foreign Direct Investment, nou bezwen osi fer sir ki nou lekonomi i kapab soutenir bann gro kous e si in annan en keksoz ki’n ed nou sorti dan en kriz ekonomik pou vin dan en pei ki pe enjoy economic growth, se nou bann biznes lokal e se nou bann dimoun lokal ki’n tenir pa large ansanm avek nou depi 2008 ziska la e mon krwar i enportan ki an retour nou rekonnet zefor ki pe ganny fer lokalman e avek sa bann dimoun.

Alors avek sa 2 parol Mr Speaker, byensir kote mazoriter nou pou siport sa Financial Leasing Bill pa dan son entirety Mr Speaker.  Parey ou’n dir ou menm, i annan serten pti lamannman ki Bills Committee in soumet atraver mwan devan Lasanble.  I osi annan 3 lamannman Mr Speaker, 3 pti lamannman ki’n ganny porte a mon latansyon.  Tre brefman mon a pas lo la.

Clause 2(b) under definition. The definition of Financial Leasing, i zis bezwen annan en lespas ant Financial and Leasing.  21(1), second line.  The first word.  It’s in the past.  It’s obtained.  It should be obtain, olye obtained with “ed”.  And Clause 29.  The first line and the fourth word.  The word sections with an “s” in plural form, should be in singular form.  Should be section.

Very simple amendments Mr Speaker e avek sa mon soumet sa bann lamannman pou konsiderasyon Lasanble.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ok.  Right of Reply Minister.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Wi Mr Speaker.  Mon ti a kontan reazir zis rapidman.  Mon ok avek tou lamannman ki’n ganny propoze.  Zis sa enn lo 45(3) kot i propoz ranplas Head Office avek Head Officer.  Mon still krwar nou devret gard Head Office avek.  Mon a eksplike vitman akoz.  Normalman ler nou pe regard dan konteks regilatwar, ler i annan kontak avek en regilater, dizon Central Bank kote isi, avek en lot parti dan en lot pei.  Zeneralman nou fer referans best practice avek sa Lotorite.  Pa son Zofisye ki nou pe deal avek.  Alor mon ti a prefere nou maintain dan sa sans si nou dir par egzanp, ‘Central Bank shall direct the Head Office’. Ou parey nou’n dir si ‘the situation under the Financial Leasing in accordance with the undertaking of the Head Office, rather than Head Officer’. Leres mon ok avek.  Mon ti a zis propoze ki nou gard sa.

 

MR SPEAKER

Savedir lamannman 4(a) i tonbe?  Ok.  So, it remains Head Office.  Yes.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, mon zis…  Dan bann lamannman osi i annan en slight amendment on 3.  Olye 41(c) it should be 41(1)(c). I mank en 1 in the list of amendments that’s been circulated.  Third amendment clause 41(1)(c).  Yes.  Thank you.

 

(Technical problem)

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Speaker, mon remersi tou bann Manm Lasanble ki’n reazir pozitivman avek sa Bill e mon remersi zot pou kalite zot lentervansyon.

Rapidman, sa bann lentervansyon mon krwar in al byen a pwen avek sa Bill. Sa ki’n ganny fer sorti isi ozordi se ki sanzman dan teknolozi in sanz behaviour and the way we do business. Mon krwar sa 2 Manm Lasanble in fer sorti e sa in nesesit evolisyon lenstriman finansye ki kontinnyen e ki pou toultan kontinnyen.

Zis pou recap parey zot in fer sorti, bann gran lavantaz an zeneral en lease konpare avek en loan, se ki lakantite larzan ki ou pe peye anba en lease i bokou, well i mwens ki ler ou pe pey en loan parey Onorab in fer sorti e sa i kree sa ki nou apel petet financial space.  I ogmant ou lespas e i redwir ou kou operasyonnel e dezyenm lavantaz enportan se ou abilite ki alafen sa peryod, ou fer retournen sa byen si ou feel ou’n servi li, ou nepli bezwen ouswa ou kontan sa byen, ou anvi enn nef for the next 5, 7 years ou kapab annan en lot.

E parey nou’n dir, ou ganny akse avek en mwayen Kapital atraver sa kredi, san ki neseserman ou bezwen garanti par lefe ki anba Financial Lease, kontrerman ki ler Labank i donn ou en loan, ou pran sa larzan ou aste, dizon en lekipman.  Sa lekipman i reste pou sa lessor me ou koman lessee, pandan sa peryod antye i defacto anba ou lotorite, personn pa kapab touse by virtue of sa lagreman ki nou annan.  Mon krwar sa en pwen ki Onorab Pillay in fer resorti.

E pour sa lessor, sa dimoun ki pe donn sa byen, pou li i zener en reveni pandan sa peryod ki i lease sa lekipman e menm si demen pou li sa lessee i deside retourn sa lekipman kot li, i kapab still capitalize lo sa byen akoz i kapab swa vann, swa lease ankor enn fwa.  So, sa mon krwar i an gro petet pou met an konteks sa.  Ki kalite lenstriman nou pe koz lo la.

Mr Speaker, mon krwar en pwen tre enportan ki’n ganny leve se laspe regilatwar.  Mon krwar i enportan, i byen ki bann Manm Lasanble i fer sorti zot konsern an sa ki konsern abilite Lotorite pou reglemant sa aktivite.  E mon krwar lo en kote, Lalwa i fer byen.  I met byen anplas striktir legal.  Me prezan parey nou’n demande.  Eski Labank Santral i annan sa abilite pou fer li.  Mon konfyan ki Labank Santral i annan sa abilite.  Sa i en keksoz ki nou’n travay lo la depi plizyer lannen e petet rezon akoz annefe nou’n tard en pti gin set akoz nou ti anvi fer li byen.  Nou ti deza annan en model ki apre nou’n re go back avek World Bank.  Nou pa ti satisfe.  Nou’n retourn avek en model ki ozordi nou tre satisfe avek.  E pandan sa letan, bann staff Labank Santral in travay tre prosman avek bann eksper Labank Mondyal pou pa zis met Lalwa anplas me osi pou provide zot training e ogmant konesans ladan.

Mon krwar leksperyans Labank Santral avek sipervizyon bann Labank ozordi, i enn ki tre for.  Labank Santral i annan en track record ki tre byen e parey nou konnen ozordi, napa okenn Labank vreman Sesel dan sa bann dernyen lannen ki’n, even dan nou listwar kot Labank Santral in fail pou vwar bann problenmatik, letan ki ti annan BCCI, sa ti en problenm enternasyonal e Sesel ti enn bann tre pe pei ki tou dimoun ti ganny zot larzan back.

Pou reponn kestyon Onorab Pierre.  Mon krwar Onorab Pierre ou fer bann pwen ki byen, ki rezonnab.  Eski sa bann cross border posibilite i pa anmenn risk money laundering? Wi.  Me tou sa ki nou fer ozordi i annan risk money laundering.  Nou fer Bureau de Change, i annan risk money laundering.  Labank limenm i annan risk money laundering.  Byensir Financial Leasing i pou annan son risk e i byen ki parey in note Onorab Pillay, lavantaz ki nou annan se nou en pti zil.  Nou anserkle par lanmer.  Alor sa risk cross border i tre minimal.  Me selman risk kot i annan touzour an term ler larzan pe sanz lanmen, aktivite pe ganny fer.

Wi, risk i la me selman nou ankor nou konfyan ki pa zis Labank Santral.  Mon krwar nou FIU parfwa i ganny kritike pou enpe tro dir me ozordi nou vwar ki nou bezwen bann striktir regilatwar pou asire ki zisteman, bann lenstriman parey nou annan ler nou met anplas.  Nou annan sa laspe regilatwar ki pare pou nou deal avek sa.

Petet en keksoz ki aparet dan Bill ki nou pa’n diskite, se posibilite ki bann Financial Leasing Company i kapab osi pran deposit.  E sa pou mwan i annan son lavantaz, sirtou ki i kree en lot konpetisyon avek Labank akoz Labank ozordi ki nou vwar malerezman en kantite Labank i pran deposit i met ek zot e bann lezot Lenstitisyon petet parey HFC ki anvi donn loan i napa sa fasilite.  Sa deposit i ek Labank.  E Lalwa i prevwar parey practice (…) i fer.  I donn posibilite bann Leasing Company pou osi pran deposit bann biznes ki zot kapab servi sa larzan pou donn back, pou lease sa lekipman.  Me sak fwa ki en Lenstitisyon i kapab pran en deposit, i annan bann risk ki vin avek.  Bann risk parey nou dir an angle prudential, ki asosye ki ler en Labank ouswa en Lenstitisyon finansye i pran deposit dimoun e kimannyer ou servi sa deposit.  E la ankor, Labank Santral avek son leksperyans konpetans ki i annan, mon krwar nou konfortab ki i annan sa striktir legal e regilatwar ki kapab fer fas avek sa.  So, Onorab, mon hope ki avek sa mon’n donn ou sa reasirans.

En lot pwen ki’n ganny resorti Mr Speaker, se rights of all parties.  Setadir ki drwa ki tou bann parti i annan.  Swa ou en dimoun ki pe lwe sa lekipman ou lessor, swa enn ki pe pran, lessee enkli supplier. Mon krwar antou ki Lalwa i byen prepar tou sa bann laspe.  Lo laspe promosyon, mon totalman dakor ek zot.  Deza nou’n diskite avek Labank Santral nesesite pou promot pa zis sa enn ki la, bann leres ki pou vini.  Mon a regard zot en pti moman.  Alor nou bezwen sensitize popilasyon.  Parey ou’n dir, pa vo lapenn nou met en Lalwa si dimoun pa konnen kimannyer pou servi sa Lalwa.

Zis pou la pwen Mr Speaker, mon a dir zot ki sa i en prodwi ki nou’n anmennen ozordi.  Parey nou’n deza dir zot.  Sa Financial Leasing i pou biznes.  Byento nou pou anmenn en keksoz pou bann konsomater.  Pou bann pti dimoun, sirtou well, tou dimoun.  Bann domestic atraver higher purchase.  Bill in pare.  Cabinet in aprouve.  Nou pe zis; i annan en lot Lalwa ki vin avek.  Nou pou anmenn toulede ansanm avan lafen lannen.  Alor nou pou annan Financial Leasing, nou pou annan higher purchase ki enpe parey sa.  Mon a eksplike ler mon vini.  I a donn posibilite bann dimoun kot lakour pou zot osi, en alternativ ki pou al pran en loan.  Ozordi dimoun i al Labank pe rod en Refrigerator, pe rod 3 Aircon.  I pe ganny difikilte.  Avek higher purchase ki ava vini, sa bann posibilite a la.  Savedir mon zis anvi dir zot ki ozordi Financial Leasing is one step.  There are more to come. E anplis ki Higher Purchase, i annan bann lezot prodwi ki nou pou sey anmennen dan lannen ki pe vini.

Mr Speaker, avek sa mon a termin la.  Mon a remersi ou menm e tou Manm Lasanble Nasyonal ki’n siport sa Bill.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon in ariv ler pou nou pran en vot lo merit zeneral sa Bill. Tou bann ki anfaver?  Okenn ki kont?  Bon.  Mon a ganny mwan en Formal Reading.

 

THE DEPUTY CLERK

A Bill of an Act to provide for the regulation of Financial Leasing Business, to specify the rights in duties of lessors and lessees and supplies of asset.  To provide for the licensing, regulation and monitoring of Financial Leasing Institutions and for matters connected therewith or incidental thereto.

 

MR SPEAKER

Ok. Mon mazinen mon a ganny en Mosyon pou sot Committee Stage.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 91(1), mon move ki nou sispann Orders 65 to 70, pou nou sot Committee Stage.

 

MR SPEAKER

E okenn ki segonde?

 

HON ANDRE POOL

Mr Speaker, mon pou segonde.

 

MR SPEAKER

Bon.  Nou ava pran en vot lo la.  Tou bann ki anfaver ki nou sot Committee Stage? Okenn ki kont?

So, mon a ganny en Motion for Third Reading.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Order 71(1), mon move ki nou lir sa Bill en trwazyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

HON ANDRE POOL

Mr Speaker, mon pou segonde.

 

(Technical problem)

 

THE DEPUTY CLERK

This Act may be cited as the Financial Leasing Act, 2013.

 

(Technical problem)

(ADJOURNMENT)