::
Home » Verbatim » Verbatim - Second Term 2013 » Tuesday 30th July, 2013

Tuesday 30th July, 2013

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 30th July, 2013

The Assembly met at 9.12 am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Bonzour Vis Prezidan, bonzour tou bann Manm Lasanble Nasyonal, bonzour tou bann ki pe ekout nou dan lakour.  Ozordi i nou dernyen sitting pour sa trimes, nou pe pran recess apre sa pou nou rekomanse an Septanm.  E avek nou pour sa dernyen sitting se Vis Prezidan Danny Faure ki pe vin reponn plizyer kestyon pour ki i annan responsabilite portfolio e mon ava konmanse par envit Onorab Lebon pou demann kestyon 115.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Vis Prezidan ek tou Koleg MNA e tou dimoun ki alekout.  Eski Minis pour Hydrocarbon i kapab eksplik sa Lasanble ki bann dernyen lenformasyon lo leksplorasyon delwil dan Sesel.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Bonzour Mr Speaker, bonzour tou bann Manm Onorab nou Lasanble.  Mr Speaker mon ti a kontan avan mon reponn sa kestyon akoz mon vwar li vreman loportinite ki mon annan, pour mwan felisit ou an partikilye konman Speaker, Onorab Deputy Speaker, Onorab Jeovana Charles e Onorab Charles De Commarmond pou sa 20an ki zot en Manm nou Parlman.

Mr Speaker, larepons pour sa kestyon i swivan; ozordi nou annan nou 2 lagreman, Gouvernman Seselwa i annan li 2 lagreman avek 2 konpanyen.  Enn sa premye konpanyen se WHL e li an prensip i dan son dezyenm faz eksplorasyon e an prensip i ti merit pe konmans dril premye kar lannen prosen, me in annan serten problenm e in ganny kontak avek Petro Seychelles e lenformasyon ki Gouvernman in resevwar se ki dan sa 2 semenn ki pe vini WHL pe vin Sesel pou kapab eksplik son pozisyon avek Gouvernman.

Dezyenm lagreman i avek en lot konpannyen e sa se AFRAN e la lendikasyon se ki sa konpanyen in anmas laplipar bann donnen, bann lenformasyon e ki i an mars pou konmans drile ver lafen 2014.  Sa se lenformasyon resan ki nou annan lo leksplorasyon delwil Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ou’n fini?  Onorab Lebon, okenn siplemanter?

 

HON LENNY LEBON

Wi Mr Speaker.  Mr Speaker anlinny avek repons Vis Prezidan.  Eski Vis Prezidan i kapab enform sa Lasanble apard sa 2 lakonpanyen ki in koz lo la, AFRAN avek WHL, eski i annan lezot lakonpanyen ki pe montre lentere pou vin Sesel?  E osi si i annan serten pei ki’n ofer lasistans avek Sesel dan leksplorasyon delwil e si wi, kan ki nou ekspekte vwar zot konmans leksplorasyon.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, enn fwa ki Gouvernman i sinny lagreman i vedir ki i annan tou lendikasyon ki sa bann konpannyen i pran bann pa pour zot kapab fer travay ki zot merit fer, en lagreman.  Ou kapab annan en license me i pa vedir ki ou annan en lagreman.  I annan lezot konpannyen dan lemonn ozordi lefe ki sa bann dernyen peryod i annan en kantite lentere dan Les Lafrik, dan losean ki’n apros Gouvernman e an partikilye in apros.  Sa i annan.  E osi i annan lezot Gouvernman ki ankor pe an diskisyon avek Sesel, enn sa bann Gouvernman ki konkretman in dir i ti a kontan vreman pourswiv leksplorasyon dan Sesel e bann lendikasyon i kler ki zot anvi e zot pare pou anmenn bann lekspertiz kot nou pou benefisye, sa se Gouvernman Zapon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan, bonzour tou bann Koleg Onorab e bonzour tou bann ki alekout.  Mr Speaker lo non latransparans, accountability e lenformasyon piblik, eski Vis Prezidan i kapab enform sa Lasanble ki plan ki zot annan pou kontinnyelman met Seselwa azour avek larealite leksplorasyon petrol Sesel avek bi pou donn Seselwa lenformasyon ki korek e lenformasyon ki on time.  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker pozisyon Gouvernman i kler lo sa size e se pour sela ki tou dernyenman Minis Finans atraver son bann negosiasyon avek World Bank in fer en deklarasyon e mon krwar sa i lo rikord ki Sesel i pare pou li swiv bann lareg latransparans e enn fwa si zanmen delwil i ganny dekouver isi Sesel nou pou annan en reporting system ki swiv bann lareg enternasyonal.  Donk Sesel i kler lo la e napa okenn keksoz ki Sesel pe kasyet e mon krwar size leksplorasyon delwil pou toultan en size ki enteres Seselwa, kan pou gannyen, kan pou ganny dekouver, me i enportan pou nou konnen ki i annan pei ki’n pran 35an pou zot kapab fer leksplorasyon e finalman zot in dekouver.

Me la mon krwar i annan 2 size la e sa se kestyon eksplorasyon e komitman Gouvernman Sesel a latransparans e pou donn lenformasyon piblik Seselwa.

 

MR SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker dan son ladres Bidze 2011, Vis Prezidan ti fer serten deklarasyon vizavi leksplorasyon petrol e ozordi i dir nou ki i annan serten retar, eski Vis Prezidan i kapab dir nou ki bann regilasyon ki annan an plas ki pou fer ki bann lakonpanyen ki pran bann konsesyon zot pa zis asiz lo sa bann sit e plitar pou speculate pou zot prop gen komersyel.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Dan legzanp sa 2 konpanyen ki annan en lagreman, toule lannen Gouvernman i pe resevwar larzan e anviron R1 milyon atraver bann rents ki zot fer.  Me laplipar bann cost napa nanryen pou fer avek Bidze pei, I bann resours finansyel ki zot menm zot zot bezwen al rode pou kapab fer sa leksplorasyon.  Si ou regard AFRAN, AFRAN i en gro konpanyen, nou kapab dir en gro konpanyen ki annan sa muscleWHL malgre ki i lo stock exchange Ostrali i en pti konpanyen e i kler ki etan donnen ki i en pti konpanyen e ki’n annan sa lagreman sinnyen avek Sesel depi 2005, i vwar li dan sa pozisyon kot I pe rod bann gro konpanyen pou kapab vin avek li.  Dernyenman in annan en fall out avek en gro konpanyen e an rezilta sa, son shares in desann e mon krwar i toutafe normal ki li i pran sa responsabilite e Gouvernman Sesel pou antre an diskisyon pou kapab dir, regarde be la nou bezwen deside si nou pou kontinnyen ouswa nou pou arête.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon avan nou demann kestyon 116, mon osi mon oule zwenn Vis Prezidan pou felisit bann Manm, in vreman en oversight.  Mon krwar mon’n tro lontan dan sa Lasanble ki mon’n perdi avi ki kantite letan mon’n la.  Mon a felisit Onorab Pool, Onorab Charles e Onorab De Commarmond.  20an depi ler nou dan Lasanble, nou’n konmans ansanm an 1993 e mon krwar zot in apresye zot sa kantite sanzman, sa transformasyon e an 1993 ler nou ti konmanse Vis Prezidan ti ek nou konman nou Leader, nou ti ankor zenn, mon menm 29an, ozordi nou’n vye.  Felisitasyon.

Kestyon 116, Onorab Lebon.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis pou Hydrocarbon i kapab enform sa Lasanble ki plan Gouvernman dan lenstans ki delwil i ganny dekouver Sesel.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker i annan en pe lannen la ki Gouvernman pe fine tune son plan e Gouvernman i konnen ki i devret fer e i konnen ki bann weakness ki nou annan konman bann expert dan sa domenn.  E nou pe travay avek bann lorganizasyon.

Gouvernman Sesel, pa oule repet bann fot ki lezot pei in fer.  Zot konn tre byen ki delwil i kapab en benediksyon me osi kapab vin en malediksyon.  Donk nou plan i santre kot delwil i vin en benediksyon pou pei.  E pou kapab fer sa i enportan ki sa plan i en plan ki robust parey nou pe dir.  En plan ki konkret.  Se pour sela ki Petro Seychelles in devlop en bon relasyon avek Commonwealth Secretariat kot nou bann Lalwa in ganny revwar.  Par egzanp nou annan Petroleum Mining Act, i en Lalwa ki solid.  E prosennman i annan en lot Lalwa osi ki Lasanble pou aprouve.  E i annan tou sa bann eleman, i annan son eleman bon gouvernans, son Lenstitisyon.  Donk, i tout en seri travay, i tout en seri blok ki’n ganny mete pou kapab fer sa plan vin en ki solid.  E Minister Finans avek son bann partner, Labank Mondyal e osi IMF, zot osi in donn en gran sipor pou prepar Seychelles Revenue Commission.  Akoz i en keksoz fer lekplwatasyon delwil, dekouver, me i en lot keksoz ki ou fer avek sa reveni?  Kimannyer ou zer sa reveni?  Mon krwar sa i bann leson ki nou bann ekspert Sesel pe aprann pou fine-tune dan sa plan.

Me i kler.  I kler ki nou bezwen etablir en special trust kot bann reveni i ganny mete ladan.  Serten bann reveni i ava al dan consolidated fund, serten reveni i ava ganny mete la dan sa special trust pou fer sir ki lavenir zanfan Seselwa, pep Seselwa i ganny pran an kont.

Donk, mon kapab dir Mr Speaker, ki lenformasyon ki mon’n resevwar an preparasyon sa kestyon e i montre ki lekip Seselwa pe fer sa travay.  Sa travay ki neseser pou ozordi e osi pou lavenir pei.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter?

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an vi repons Vis Prezidan, eski Vis Prezidan i kapab eksplik sa Lasanble, kantite letan i pran dan lenstans kot nou vwar delwil e nou bouz lo prodiksyon e anmenmtan, kan ki nou dimoun, nou pep, sa pti dimoun ordiner pou santi lefe sa bonanza dan son lavi.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Well, mon a donn Minis en minit pou reponn sa, nou pe al dan spekilasyon e Minister, brefman, vreman en.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Lo plan teori, si, i annan sa dekouvert, ou bezwen 5an pou fer sa prodiksyon pou kapab ganny li.  E i nenk dan son setyenm, wityenm lannen ki ou konmans anmas bann reveni.  Me i enportan pou nou konnen, pou nou pasyante, pou nou oubliy si sa i pe vini.  Si i a vini, annan konfidans ki bann dimoun pe prepare, pe fer zot devwar.  Si anka i annan, i annan bann striktir ki kapab deal avek.  Mersi.

MR SPEAKER

Ok, annou pasyante Minis i dir alor nou al lo kestyon 117, Onorab Lebon.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis pou Hydrocarbon i kapab eksplik nou Lasanble, la ki bann dekouvert delwil in ganny fer dan Les Lafrik e kot bokou aktivite in ogmante, eski Gouvernman pe get provizyon Lalwa pou fer nou vin pli azour lo bann nouvo devlopman ki pe arive?  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, mon kapab dir, wi, ki tou bann expert in fer en travay pou kapab regard Lareg e Lalwa.  E mon kontan pou mwan aprann ozordi ki sa nouvo amannman i devan Lasanble pou zot aprouve.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Lebon.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  An vi respons Vis Prezidan, eski Vis Prezidan i kapab enform nou Lasanble si dan le fitir, apart sa revizyon sa Petroleum Taxation Act ki pe vin devan nou Lasanble ki in koz lo la, anmenmtan, sa Model Petroleum Agreement, eski dan le fitir nou pou revwar sa Petroleum Mining Act?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Pa oubliye ki Petroleum Taxation Amendment Bill i devan Lasanble, so, nou pa pou antre dan antisipasyon.  Petet Minis i a brefman tous lo….  Yes Minister.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, Petroleum Mining Act si Petro Seychelles avek Lotorite konsernen avek Minis Finans an vi realite dizour avek sa ki pe arive dan lemonn, zot santi ki i annan nesesite annan sa amannman, zot ava swiv the due process.  Anmenn devan Cabinet e finalman i vin devan Lasanble Nasyonal.

 

MR SPEAKER

Bon, mon oule port a zot latansyon Order 32(i) ki a question pa pou ganny demande to answer to a hypothetical propositionOk, nou pa kapab mazinen konbyen saler nou pou gannyen ler nou pou dekouver delwil eksetera, ok.  Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan, bonzour Mr Speaker, bonzour tou dimoun alekout.

Mr Speaker, eski Vis Prezidan i kapab eksplik nou Lasanble e enform li, apard ki Commonwealth, eski i annan lezot pei ou lorganizasyon ki pe ed nou pei avek provizyon Lalwa dan en fason avek bi garanti ki enn, lanvironnman, i touzour ganny proteze an ka delwil i ganny dekouver, eksplwate.  E ki reveni, avek menm bi, i pas a nou pep e de zenerasyon a zenerasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Yes Minister, brefman.  Ankor nou pe antre dan lipotez en.  Vis Prezidan?

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, an sa ki konsern provizyon Lalwa, nou’n ganny lasistans Commonwealth Secretariat.  Nou’n ganny lasistans avek IMF, nou’n ganny lasistans avek World Bank, apre nou’n ganny lasistans avek Gouvernman Norvez.  E parey zot konnen, Gouvernman Norvez atraver son sovereign fund ki ti kree.  I en model ki tou bann pei i swiv konmela, donk nou’n aprann bokou avek zot pou fer sir ki sa Lalwa i sa Lalwa ki solid parey mon pe dir.  E dan preparasyon Lalwa, zot in osi koz avek nou, bann leksperyans lezot pei e ki bann swen ki nou bezwen fer avek lanvironnman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan, bonzour tou dimoun.  Mr Speaker, eski Minis an sa ki konsern logmantasyon aktivite dan Losean Endyen avek leksplorasyon delwil, e in annan bokou koze an sa ki konsern Blue Economy resaman.  Eski Gouvernman pe vwar tou bann laspe proteksyon nou lanmer, etan donnen ki, menm avek leksplorasyon delwil pou annan plis aktivite dan sa rezyon.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mersi Onorab pou sa kestyon.  I form parti sa preparasyon konpreansiv ki Gouvernman Sesel in angaz li pou antreprann.  Ler mon dir lo en plan konpreansiv, i pa zis lo bann lareg, ki vedir bann Lalwa me osi lo son bann Lenstitisyon.  I osi vedir lo son bann stratezi devlopman e osi lo bann risk en tel aktivite.  Donk, tou bann Departman pe ganny prepare dan sa domenn e mon kapab dir ki set en bon loportinite kot nou bann dimoun ki pe travay ozordi pe aprann avek lezot pei ki osi in fer sa parkour.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Lider Lopozisyon.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Vis Prezidan i kapab donn sa Lasanble detay lo si i satisfe ki i annan ase lespas pou re-negosiasyon dan bann Provizyon Lalwa ozordi an ka kot i annan sa nesesite pou re-negosye par egzanp en kontra avek en lakonpannyen ki kapab ganny fer dan lentere lepep Seselwa si zanmen sa nesesite i arise alavenir.  Eski nou annan sa bann Provizyon, eski bann Provizyon dan Lalwa ozordi i ase pou nou re-negosye dan en tel sitiasyon?  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mon krwar premyerman, dan ka sa 2 konpannyen, i kler, kot enn i dir i pou konmans drile ver lafen 2014.  I kler, i on track.  Me lot, kot in rankontre problenm, i kler ki Gouvernman ler zot vini, Gouvernman i dan en pozisyon pou dir regarde, vwala bann keksoz ki ou ti dir nou.  Vwala lafason ki nou, nou krwar ki nou devret pe proceed. An vi, ki nouvo Lalwa, mon pe dir sa Speaker, nouvo Lalwa pou ganny aprouve par Lasanble Nasyonal.

Donk, mon krwar i en koensidans ki ankor dan detrwa semenn ki ler nou rankontre sa bann dimoun, nou pou annan nou en nouvo Lalwa.  E dan konteks sa nouvo Lalwa, i arm bann negosiater pou kapab antreprann en negosiasyon pli favorab pou pei e pou nou pep.  Mersi.

MR SPEAKER

Kestyon 118, Onorab Meggy Marie.

 

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Vis Prezidan, bonzour tou dimoun ki alekout.

Mr Speaker, eski Minis pou Defans, Zafer Legal, Lazenes ek Idrokarbonn i kapab eksplik sa Lasanble ki bann prosedir e protokol ki i annan dan nou Lafors Defans pou reakte dan bann sirkonstans dezas natirel kan kod red alert i ganny deklanse parey ti le ka tou resaman a lokazyon lapli eksepsyonnel ki nou ti gannyen lo lakot Les Mahe.  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mersi Onorab pou ou kestyon.  Ler i annan red alert, DRDM i deza annan en Liaison Officer avek Lafors Defans.  E anmenmtan, Brigadye i asiz lo Komite Nasyonal.  Donk, i annan tou bann protokol an mars ki fer ki Lafors Defans i kapab ganny angaze.

Me selman, fodre nou konpran.  Lafors Defans i ganny demande baze lo sitiasyon on the ground.  E zot chain of command zot konnen kimannyer zot chain of command dan militer i marse.  E se pou sela ki nou annan sa Liaison Officer e osi nou annan prezans Brigadye lo Komite Nasyonal.  Mersi.

 

 

 

MR SPEAKER

Onorab, bes ou micro enpe, koz ladan, yes.  Onorab Meggy Marie.  Ya, ok.

 

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Speaker.  Baze lo larepons Minis zis mon ti anvi konnen si i annan bokou zenn ki pe montre lentere pou antre dan Lafors Defans vi ki nou pe koz lo sa depandans lo Lafors Defans pou en sitiasyon parey.  Eski i annan training spesifik ki Lafors Defans i gannyen pou deal avek bann ka parey.  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, Lafors Defans i ganny training profesyonnel militer e dezormen avek bann size vilnerabilite ki pei i annan sa osi i form parti zot servis ki zot annan pou fer dan bann ka kot zot annan emergency.  Donk i bann training, sitiasyon alert ki Lafors Defans i kapab met son bann zofisye.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Vangadasamy.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Vis Prezidan.  Mr Speaker eski Vis Prezidan i kapab dir avek sa Lasanble prenan kont ki letan i annan en kod red alert pei savedir i nespes emergency, lekel ki uphold Lalwa dan sa moman letan ki nou dan kod red alert silvouple.  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker i annan en nouvo Lalwa ki Gouvernman pe travay lo la e sa Lalwa pe ganny spearheaded par Departman Lanvironnman avek DRDM pou fer sir ki tou bann prosedir ki nou’n eksperyanse dan bann 5, 6 dernyen lannen la i ganny antre dan en Lalwa.  Me leksperyans ki nou annan la ozordi, ler in annan en red alert i annan bann provizyon legal ki’n ganny servi – par egzanp dan sa 4 rezyon ki ti ganny deklare konman bann landrwa kot ti annan serious emergency, nou’n servi bann Lalwa.  Prezidan limenm li ki’n sight sa bann Lalwa.  Donk mon krwar lefet ki nou’n pas atraver sa bann leksperyans, i annan 2 lannen pase mwan mon okouran ki i annan sa travay ki pe ganny fer e fotespere ki sa Bill i ganny terminen e i ganny mete devan nou Lasanble Nasyonal lannen prosenn.  Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker eski Vis Prezidan i kapab dir ek sa Lasanble an prenan kont spesifisite nou pei Sesel en pti pe partou, ler i deklans en red alert, eski dizon par egzanp, pei antye i paralize ler i dir tou dimoun reste se zot, eski antye – menm si en keksoz in ariv parey ler ti arive zis dan sa 4 distrik.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Yes, Mr Speaker sa i bann keksoz ki nou’n aprann, i pa zis premye, dernyen lensidan ki nou ti gannyen pour sa 4 distrik, 3 distrik.  Se pour sela ki Gouvernman in vwar li neseser pou kapab fer sa refleksyon e konsilte avek tou bann partener enternasyonal ki annan leksperyans dan sa bann domenn e pou fer sir ki Lalwa i ava spelt it out clear, kimannyer nou bezwen fer.  Akoz sa kestyon i vreman enteresan, akoz sekter prive osi i demann sa.  Si i pou ferm son biznes?  Si i pa pou ferm son biznes?  Donk mon krwar sa Lalwa ler i ava ganny debat isi i pou anmenn en lalimyer lo tou sa bann size ki nou’n demande.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker swivan sa dezas Zanvye dan Les Mae, eski Minis i kapab dir nou si en postmortem in ganny fer par Disaster Committee ki efektivman Brigadye i en manm lo la.  E eski zot in analiz lefikasite, response e met devan bann sizesyon pou amelyor response ki nou vin pli efektiv dan ka bann red code alert.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker mon kapab dir ou wi, ki sa Liaison Officer ki asiz lo sa Komite teknik i very active ladan, Brigadye osi i very engaged e ki i annan en postmortem ki’n ganny fer e avek bi ki zot kapab koriz bann fot e konsolid lafors ki zot annan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 119, Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Bonozur Mr Speaker, bonzour Vis Prezidan e tou bann Manm e tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker etan donnen ki konportman serten bann zenn pe deza en gran konsern dan nou sosyete, eski SNYC pe revwar progranm Young Citizen pou donn koudmen adres sa problenm?

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker mon ti a kontan enform Onorab ki wi an Mars lannen prosen Young Citizen pou selebre son dizyenm lanniverser e i annan 2 mwan pase ki Konsey Nasyonal Lazenes in konmans fer en preparasyon entansiv avek sa seksyon son lorganizasyon Young Citizen’s Movement pou fer sir ki nou amelyor sa lorganizasyon e ki nou travay pli pre avek bann lekol ek Minister Ledikasyon e osi avek lezot partener.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir nou depi son legzistans, to what extent eski progranm Young Citizen in attain son bann lobzektif.  E si dan sa revizyon nou pe mazin enkorpor enkonponan alternativ dan progranm parey progranm booth camp.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker Onorab i kapab repran son dezyenm akoz mon pa’n ganny li kler please.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Pou enn donn nou en pti leksplikasyon Vis Prezidan to what extent ki progranm in attain son bann lobzektif depi son kreasyon.

E si dan sa revizyon ki nou pe mazinen, eski pou annan en konponan alternativ ki pou enkli progranm parey booth camp. Mersi.

 

MR SPEAKER

Booth camp.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Booth camp ya.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, sa mouvman se in ganny kree pou 9an pase, sa lannen pou kapab enkilke bann valer dan nou lazenes e sa travay i osi en responsabilite paran, Minister Ledikasyon, kominote an zeneral.  Me li in pli spesifik lo bann valer e osi lankadreman.  I annan en kestyon avek, i annan en diferans ant pe ganny en lenformasyon, ou pe ganny en ledikasyon e ki ou ganny en lankadreman.  Donk li son travay se vreman ankadre bann zenn.  Me i pa en mouvman kot i mandatwar pour tou bann zenn.  Bann zenn i annan en swa pou vini, so i en mouvman baze lo dezir paran avek sa zanfan.

Donk dan sa bann dernyen 9an ki in la, anba bann sirkonstans ki in operate e resours ki in gannyen Konsey in dir in reisir dan son travay me i pa satisfe akoz i ti’n kapab fer plis.  E vwala avek sizesyon ki Onorab pe met devan nou a kapab met devan Konsey parey mon pe dir, son leadership i diferan, i pa sitiye dan en Minister, i en Konsey ki endepandan, nou ava kapab transmet sa pou zot kapab vwar kimannyer avek sa nouvo lide sa i ava kapab ed zot dan zot demars alavenir.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Jacqueline.

 

HON SULTANE JACQUELINE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan e tou dimoun alekout.  Eski Vis Prezidan i kapab dir sa Lasanble si SNYC pe konsider promouvwar plis aktivite ankor ki district based apard Young Citizen ki pou ede motiv e responsabiliz plis bann zenn e fer zot vin pli pozitiv pou partisip aktivman dan zot devlopman e devlopman zot pei.  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker Konsey Nasyonal Lazenes i en lorganizasyon parasol ki reprezant tou bann lorganizasyon ki anrezistre avek li e i swe Konsey Nasyonal pou ankouraz bann zenn zot menm pou kree bann lorganizasyon avek bi ki zot ganny sipor avek Konsey.  Akoz ler nou pe koz lo empowerment, enn bann metodolozi ozordi modern se ki ou pa kapab annan en lorganizasyon ki vini, i fer tou keksoz pou en zenn ki annan 18an ziska 24an.  Ou pa pe empower sa bann zenn.  The real empowerment se ki si sa bann zenn lo zot menm zot santi ki dan zot kominote zot kapab vin ansanm e ki zot annan en lentere ki komen, lorganizasyon i vini, i ed zot set up e zot zot fer bann travay selon lobzektiv e bi ki zot in fer.

Me kot ou kestyon i vin enportan la, se ki dan kominote parfwa kot i annan serten febles, mon pa pe dir mank leadership, mon pe dir kot i annan serten febles lo kote leadership kot bann zenn i konsernen la i rol Youth Council pou spearhead sa travay, pou fer sir ki devlopman lazenes i en devlopman entegral ki pa perdi sa devlopman kominote.  E sa mon okouran e mon konnen ki sa travay pe ganny fer e ki lannen prosen National Youth Council pou piblikman enform bann zenes ki bann nouvo progranm ki zot pe prepare pou kapab viz ver sa travay ki nou santi i manke dan kominote.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Maria Payet.

 

HON MARIA PAYET-MARIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Vis Prezidan.

 

MR SPEAKER

Lev micro enpe Onorab, mon pa tann ou preski ditou.

 

HON MARIA PAYET-MARIE

Eski Minis responsab pour Lazenes i kapab eksplik nou Lasanble ki prosedir i annan an plas pou aksyonn lo bann Mosyon aprouve par bann Manm Lasanble Lazenes.  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker mon ti a kontan remersye Onorab pou lentere lo travay ki Lasanble bann zenn pe fer.  Parey zot konnen sa Lasanble i diferan avek nou Lasanble ozordi.  I ti ganny kree avek bi, 9an pase i ti ganny kree avek en lobzektif pou devlop bann skills kimannyer bann zenn i kapab antreprann bann deba, bann refleksyon e mon tre kontan ki ozordi dan nou Lasanble ozordi Mr Speaker i annan bann zenn ki ti enn fwa ti sorti dan Lasanble Lazenes.

Donk mon krwar Lasanble Lazenes in ed zot pou kapab vin la, i annan ki ti Speaker, i annan ozordi zot enpe partou, be i en lekol li.  Aprezan son prosedir ler bann zenn, akoz nou bezwen pran zenn serye, ler bann zenn lo zot menm zot zot met en Mosyon par egzanp lo ledikasyon, sa Mosyon ler in ganny debat, in ganny egzaminen, Konsey i fer sir ki rezilta sa Mosyon i ganny anvoye kot PS ek Minis konsernen sa Minister.  E anmenmtan pa zis anvoye me osi fer sir ki i annan en proper feedback ki ganny donnen avek bi ki lenformasyon i repas ankor kot bann zenn.

Donk i annan bann striktir debaz, bann prosedir debaz entern dan lorganizasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab.

 

HON MARIA PAYET-MARIE

Mersi Mr Speaker.  An vi larepons Vis Prezidan e an vi serten konsern bann zenn kot zot ti a kontan petet sa letan ki zot servi dan Lasanble Lazenes from 1an pou ariv 2an e an vi aspirasyon nou bann zenn, ki Minister petet pe konsidere lo kote petet revwar rol e responsabilite bann zenn, bann manm Lasanble Lazenes.  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, lefe ki Lasanble bann zenn i en progranm, e lefe ki Konsey Nasyonal pe travay lo son bann nouvo Polisi, ki pou met devan piblik Seselwa alokazyon zot Youth Festival ki pe fer an Out.  Sa size osi, sa refleksyon, i devret ganny fer par bann zenn, zot menm pou regarde eski nou devret fer plis dan sa domenn.          Me mwan mon konnen ki in toultan en kestyon zot tenure of office.  In toultan annan sa e Konsey ek Minister in dir, lefe ki sa en progranm, ou bezwen donn plis sans lezot zenn vini.  Si ou ti fer li 2an, savedir ou pe restrikte ou lo lakantite zenn ki devret vin lo sa progranm.  Sa i enn bann size ki’n ganny mete devan bann zenn e mon swete ki lezot ka ki Onorab pe reflesir lo la, ler sa analiz i ganny fer avek zot, nou ekspekte vwar bokou plis de lapar nou bann zenn atraver sa progranm.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Bristol.

 

HON ALDERIC BRISTOL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan.  Mr Speaker, eski Vis Prezidan i kapab dir nou si kontinyasyon apre ki sa bann zenn in fini zot manda, si i annan en fason pou kontinnyen entegre zot, pou swiv zot apre ki zot manda dan Lasanble Lazenes in fini.  Mersi bokou.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, Lasanble bann zenn, i enn bann progranm Konsey Nasyonal Lazenes.  I enn bann progranm.  I swe Konsey Nasyonal Lazenes, ki ler bann zenn in fer sa progranm e zot ankor anba 30an, zot kontinnyen entegre zot dan lezot progranm ki Lasanble Lazenes i annan.  Me lendikasyon ki nou nou annan dan Departman, se ki laplipar sa bann zenn zot reste aktif, zot reste committed avek size zot pei, konsern zot pei.  E zot la.  Bann premye dimoun ler ou apele dan bann meeting se zot e i montre ki sa 1an ki zot in fer ansanm, sirman, zot in aprann bokou.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT

Mersi.  Bonzour Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan e tou dimoun alekout.

Mr Speaker, eski Vis Prezidan i kapab dir nou si dan le fitir i pe mazinen ki Lasanble Lazenes i pran en lot lanpler.  I vin en pti pe pli dinamik e i pran kont en lot laspe kekfwa pou recruitment bann zenn pou sa progranm.  E an prenan kont bann legzanp parey nou gannyen ek bann lezot zirisdiksyon parey Langleter, fason ki son Parlman Lazenes i marse.  Mersi.

 

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, mon krwar bann zenn pou aprann navige, zot pou navige zot.  Zot pou ganny siporte.  Me bann zenn zot menm, zot pou dekouver kwa ki moman i a’n arive pou nou anmenn sa progranm lo en lot nivo e vwala kot Konsey bann zenn i ava diskit avek Gouvernman e Gouvernman i toultan pare pou donn gidans neseser e sipor neseser.  Me zot bezwen navige e i pa kestyon kot zot bezwen kapab imit en lot zirisdiksyon, fer sir kimannyer sa ki zot zot in konsevwar isi i devlope, i ganny konsolide e les zot lo zot menm zot fer sa parkour.  Me nou nou la konman adilt dan Gouvernman avek lot striktir, la touzour pare pou nou kapab donn zot gidans ki zot merit gannyen e soutyen ki zot devret gannyen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Vis Prezidan i kapab konsider dan revizyon Progranm Young Citizen e tou bann lezot progranm ankor, etablir en Code of Conduct e disiplin pou sa bann zenn ki tre strikt e ki zot kapab vin bann zenn ki egzanpler pou zot plitar lead lezot zenn dan distrik.  E osi konsider fer en levanter 10an plitar, kote sa bann zenn i ete e ki zot pe fer pou kontribye pozitivman dan nou pei.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mon welcome sa proposal pou zot kapab fer en register, fer en inventory kote bann zenn ti ete, kote zot ti ete.  Mon ava pas sa lenformasyon forward.

Lo ou premye kestyon mon a kapab dir ou wi, sa i enn bann travay ki zot pe fer pou fer sir ki ler en Lorganizasyon i deside kree e i deside vin en Manm Konsey Nasyonal.  Konsey Nasyonal i merit annan en code e sa code i gouvern tou bann Lorganizasyon ki tonm anba son responsabilite.  E sa enn bann premye keksoz ki ler, dan mon fonksyon ler mon ti ganny sans diskit avek nouvo CEO e zot in vwar sa zot menm.  E sa travay pe ganny fer e mon krwar enn fwa ki sa travay in fini ganny fer, nou ava demann CEO Konsey pou kapab pas sa lenformasyon avek nou Lasanble Nasyonal.  Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Lider Lopozisyon.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Vis Prezidan i kapab dir sa Lasanble, si zot annan okenn plan pou reviz lafason ki bann Manm i ganny selekte pou vin konman en Manm Lasanble Lazenes, avek bi pou anmenn plis transparans dan sa prosesis.  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, kestyon ki Leader Lopozisyon in mete in toultan leve.  Son distenksyon se ki i en progranmm, i en progranm li.  Prezan, the enrolment process lo sa progranm, i annan bann kriter ki’n ganny etablir dan lafason ki bann zenn i ganny selekte pou vin lo sa progranm.  E pandan sa dernyen 9an e lannen prosenn pou 10an, laplipar bann zenn ki’n ganny selekte pou vin lo la, se ki akoz zot ti deza manm bann lorganizasyon, ki se swa Scouts, ki se swa dan lekol, dan en striktir lekol, segonder ek pos segonder.  So, in annan bann kriter ki’n ganny swiv.  E basically, fodre enn, ou aktif, ok.  Ou’n bezwen pe display serten leadership skills, attributes ki ou annan dan sa Lorganizasyon.  E ou bezwen partisipe.  Ou pa kapab en zenn ki vin lo la me selman ler i annan bann aktivite zanmen ou la.

So, i annan en bann kriter ki’n ganny mete lo la pou fer sir ki zot vin dan sa lekol.  Ki zot enroll lo sa progranm.  Vwala lafason ki sa in ganny fer.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Arnephy, kestyon 121.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, kestyon se pou demann Minis ki plan Minister pou retenir bann travayer avek leksperyans dan lanplwa me ki pa neseserman annan sa kalifikasyon akademik ki sa travay i egzize?  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, mon vwar sa en tre bon kestyon.  Akoz souvandfwa i annan en persepsyon ki nou koz bokou lo bann zenn profesyonnel ki pe antre dan striktir public service.  Me i permet mwan pou mwan kapab dir ki, sak Lorganizasyon i annan son fonksyon, i annan son vizyon, i annan bann travay, i annan bann konpetans.  I annan serten bann konpetans ki require serten bann skills adisyonnel, serten kalifikasyon.

Prezan Departman DPA li, i toultan dir e kler, nou ankouraz bann lorganizasyon ok. Pou pran an konsiderasyon leksperyans ki en endividi in akimile pou plizyer lannen.  In travay li, i ti dan post.  Aprezan, dinamik lorganizasyon i sanze.  Nou revwar striktir, nou kre en nouvo post par lao sa dimoun ki ti la.  Prezan ler nou fer en job evaluation pou sa post ki’n ganny kree par lao sa dimoun ki ti la avan, nou bezwen pa zis regarde sa nouvo post, ki kalifikasyon ki mon bezwen.  Be nou bezwen demande si sa endividi, pran an kont sa 10an, 15an servis ki in la, ki in travay.  Sa nou bezwen factor li in dan promosyon pou sa lot dimoun.  Sa i enn.  Savedir sa i mesaz ki nou’n anvoy deor.  Pou pran an konsiderasyon leksperyans.

I pa zis sa, menm nou’n fer fas avek bann ka ki’n vin devan nou.  Konsiderasyon bann dimoun ki petet napa sa kalifikasyon pou nou met zot lo en kontra.  Nou nou’n dir ok, ou annan sa leksperyans, nou ti a kontan ou donn li ankor 1an ankor.  Savedir ki i fer, ou fer sir ki sa dimoun ki pe al ganny sa loportinite pou li kapab al lo en kontra, konnen ki i annan serten keksoz ki li osi i bezwen fer.  Ok, e la nou bezwen koz lo linisyativ lendividi pou osi pourswiv son bann training.  Serten bann training ki Minister ek lorganizasyon i fer, serten training ki li i anvi fer ok.  Me selman i mesaz ki ozordi nou pe dir avek tou bann Departman, tou bann lorganizasyon ki leksperyans i konte.  Kalifikasyon osi i konte akoz kalifikasyon i baze lo sa job evaluation – ki konpetans ki nou bezwen annan pou sa nouvo post ki’n ganny kree.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Baze lo larepons Minis, eski Minis i kapab dir nou si i annan okenn striktir finansman an plas ki zisteman pou ede adres issue training pou serten sa bann dimoun ki nou santi zot trainable e ki nou anvi pous zot pou annan sa nivo akademik ki travay i egzize.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, la i en kestyon training vote ki sak Minister i annan.  E souvandfwa, larzan ki’n ganny bidzete pou training pou sak lorganizasyon, souvandfwa, i pa ase.  Sa nou konnen.  Me anmenmtan, i osi en lobligasyon Gouvernman.  Par egzanp, ler Gouvernman ti dir, ler Gouvernman ti kre National Tender Board, e ti kre nouvo post Procurement Officers dan tou bann Minister, Gouvernman ti bidzet sa centrally ok? Pou fer sir ki atraver SIM, bann dimoun ki’n ganny swazir pou al dan sa post, dan bann nouvo post, zot ganny sa lantrennman akoz i enportan pou tou bann dimoun ki pe fer procurement i ganny sa training.  Prezan training pa’n ganny bidzete par sa lorganizasyon lo limenm.  Ti ganny vini lo en central vote.

Donk, i mars 2 fason.  I annan lorganizasyon ki annan en bidze, en line training dan zot lorganizasyon.  Prezan si Gouvernman atraver lenformasyon ki sorti dan bann lorganizasyon, e nou vwar ki pou sa kategori travayer, zot bezwen ganny sa training ki pou anmenn zot lo en lot nivo, la Gouvernman i annan fleksibilite pou li kapab dir regarde, nou ki pou pran responsabilite pou sa training pou nou kapab kouver tou sa bann travayer dan lorganizasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis si an relasyon e etan donnen ki bann dimoun avek leksperyans souvandfwa i annan institutional memory dan bann landrwa kot zot in travay e eski Departman Ladministrasyon avek Minister Lanplwa i annan plan met an plas en progranm mentorship ki ava permet sa bann dimoun avek leksperyans pou mentor bann nouvo graduates oubyen bann nouvo travayer ki antre e permet zot share zot leksperyans avan ki zot exit dan bann landrwa travay.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, sak lorganizasyon i annan son model.  Par egzanp, ledikasyon i annan son model.  Minister Lasante i annan son model, me souvandfwa ki nou’n vwar, tou dimoun pe travay.  Tou lanmen i ganny demande e souvandfwa nou pa’n donn latansyon ki merite lo sa scheme mentorship ki mon konnen e mon krwar i pou en bon keksoz pou nou kapab fer nou zefor pou fer sir ki bann dimoun ki’n la pou plizyer lannen dan bann lorganizasyon zot pa kit lorganizasyon avek sa bann leksperyans me nou rod fason mannyer sa leksperyans i ganny transmet dan lorganizasyon.

Ki nou pe dir?  Nou bezwen institutionalize, fer sir ki i pa zis sak Minister pe fer me fer li konman en Polisi du jour pou nou fer li.  Sa nou welcome sa lide Onorab.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Lebon, kestyon 122.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis pour Ladministrasyon Piblik i kapab eksplik sa Lasanble akoz i annan disparite dan saler bann diferan graduates dan diferan Minister?  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker sa kestyon i en kestyon topikal, i en size ki ganny diskite.  Larepons dan sa kestyon se ki dan Public Sector, dan Gouvernman, saler debaz bann graduates i parey.  Saler debaz.  Kot i annan distenksyon i baze lo konpleksite e fonksyon sa Minister.  Par egzanp dan Minister Finans kot i anploy bann Economist, bann dimoun ki’n fer finans apard sa saler debaz ki annan i osi dan son scheme of service i annan en eleman ki nou apel marketable skills pou fer sir ki sa Minister i kapab retain sa zofisye – akoz i pe ganny compete li, i en talan e sekter prive pe rod sa dimoun, ou bezwen kapab donn li en allowance, ou bezwen donn li en inducement, ou bezwen donn li sa.  Sanmenm sa nou annan bann schemes.  Se pour sela ki ketfwa en zenn ki vini i ganny li debaz me selman i pa konsyan bann schemes, sak Scheme of Service, sak lorganizasyon i annan son Scheme of Service.  E son Scheme of Service dan lasante i diferan avek Scheme of Service lezot Minister.

Donk napa en distenksyon lo zot baz, akoz laplipar bann graduates i ganny peye ler nou pe dir the grill i lo SG8Ok.  Sa i saler debaz.  Departman Ladministrasyon Piblik sakfwa i fer okenn Scheme of Service dan Gouvernman, i fer sir lo en pwennvi Polisi ki saler debaz i parey me i annan distenksyon selon e zot vwar sa diferans selon lorganizasyon e sak lorganizasyon i annan diferan Schemes of Service. E vwala distenksyon ki annan antre zot, me zot saler debaz i parey.

Aprezan i annan serten bann graduates ki’n vini apre 3an, serten i bann high flyers e zot in ganny promosyon telman vit akoz sa kalite ki zot annan spesyal e petet apre 3an i konpar li avek en lot dimoun ki’n vini sorti Liniversite 3an avek li e regarde kote i ete – i vre, dan sa 3an i annan serten keksoz ki sa dimoun in fer li.  E pou retourn ankor sa kestyon, mon repete ki saler debaz tou bann graduates dan nou pei, ki travay dan Public Sector akoz scheme i ganny aprouve par DPA e konman en Matter of Policy ou saler debaz i parey, ou lo SG8, me i annan serten konponan ki fer ou diferan akoz konpleksite sa lorganizasyon, serten inducement ki’n mete pou kapab retain sa bann dimoun, ler ou konpar li avek sekter prive.  E fodre nou konnen ozordi dan nou pei i annan resers pou talan.  Dimoun ki travay dan Gouvernman pe rod en fason kimannyer i kapab retain.  Me pou li kapab retain i depan osi lo bidze ki pei i kapab donn li.  Me osi ou annan lorganizasyon ki anvi avanse e i vwar si i anvi annan en devlopman, si i kapab sirviv dan sa marse domestik i vwar ki en dimoun dan Gouvernman i annan serten skill i pou fer tou son fason pou li al rod sa dimoun.  Me osi mon kapab dir i annan dimoun osi ki dir non, mon annan mon bann skill mon pou la pou mwan servi.  Fini fer mon bond, kontinnyen travay.  Me i koumsa li.  Ok.

Aprezan kimannyer nou rezourd sa Mr Speaker?  Enn bann fason pour nou rezourd sa se kontinnyen fer sir ki nou improve bann schemes.  Pou improve bann schemes i tou depan lo prodiktivite e kimannyer lekonomi an zeneral i grosi pou nou kapab fer sa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria.  Wi, Onorab Lebon siplemanter.  Onorab Lebon.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker an vi repons Vis Prezidan, eski Vis Prezidan i kapab eksplik nou Lasanble ki mekanizm ki Gouvernman pe met an plas pou retenir nou bann graduates, an prenan kont poudir Gouvernman pa kapab compete avek private sector.  E osi ki anvizaze ganny fer pour ki nou bann dimoun ki bann sepsyalis i ganny retenir dan Gouvernman e pa move akoz zot annan bann marketing skills.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker i lobligasyon Gouvernman pou toultan pe revwar e fer sir ki i annan bann mekanizm ki la.  Pa toultan ki nou kapab satisfer tou demann, ki nou kapab satisfer bann kondisyon ki nou bann travayer, nou bann graduates ki’n vini ki pe travay lo la.  Se pour sela ki dan bann gro departman parey lasante i annan en travay entans ki pe ganny fer pou regard kondisyon bann ners, bann dokter Seselwa.  Sa nou okouran lo kote DPA.  I pou toultan annan sa.  Me i pa en kestyon kot nou pa fer nanryen, e se sa mesaz ki mon ti a kontan pase ozordi, ki Gouvernman i fer sa ki i kapab fer baze lo resours ki annan.  Pa toultan i en keksoz larzan, i annan keksoz pou fer avek lespas kot sa dimoun pe travay, ok.  E mon krwar i enportan ki nou donn nou bann dimoun lespas pou zot kapab travay, pou zot kapab met bann konesans e anmenmtan osi sa dimoun ki pe vini i vin avek nide – i pa konn tou li.  Me ou vini osi pou ou aprann travay, pou ou kapab akeir leksperyans avek sa dimoun ki pli aze ki ou la, avek bi ki nou kapab siport nou lorganizasyon, siport nou Minister, siport nou lazans e siport Sesel.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan.  Vis Prezidan eski ou kapab enform sa Lasanble ki Governman i anvizaze fer dan lavenir pourki bann profesyonnel ki’n ganny train dan en domenn i reste dan sa domenn ki anpes bann brain waste.

E osi akoz pa tou graduate ki zouir menm benefis par egzanp housing allowance sirtou bann ki’n graduate sorti Unisey.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Non, non i en kestyon ki mon’n fek aprouve, mon pe gete i pa lo Order PaperYes, ok.  Onorab De Commarmond non?  Onorab Fideria in demann…..  Wi Vis Prezidan.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker mon krwar sa ki kler ozordi si i annan en graduates ki’n sorti dan Liniversite Sesel e i pe travay dan Gouvernman e i ganny son housing allowance.  Sa i kler sa.  Mon konnen ki ti annan serten bann kestyon, serten retar me i devret ganny – i pa devret, i pe gannyen, si i pe travay dan Gouvernman i entitle.  E ou pa kapab tir son entitlement, ou kapab zis tir sa entitlement ler i annan en Polisi pou scrap it.  Me Gouvernman in gard sa entitlement e si sa zenn in al dan Liniversite Sesel, i pe travay dan Sekter Piblik i devret pe gannyen akoz i entitle pou li kapab gannyen.

Lot kestyon se i en kestyon bann profesyonnel.  Sesel i ti pti e pei pe devlop at a speed e sa i demande ki leadership a tou nivo i fer fas avek sa kestyon.  I pa zis Gouvernman.  I bann dimoun ki pe travay, ki pe diriz sa bann lorganizasyon.  Kimannyer nou kapab – ou konnen kot i annan team work in prouve ki bann dimoun i reste.  Kot i annan rekonesans pou sa ki i ete, dimoun i reste.  Kot i annan respe pou sa dimoun ki vini, dimoun i reste.  Me i tou depan lo sa lorganizasyon, i tou depan lo sa vizyon sa lorganizasyon, i tou depan lo sa leadership sa lorganizasyon.  Akoz si tou dimoun pe mazin pei avan nou, avan tou, apre i vwar kimannyer son lorganizasyon i enpakte dan sa vizyon sa pei e i remarke ki sak dimoun i annan en valer, i annan sa talan e ki tou sa bann talan met ansanm i fer sa lafors.  I bann bon ingredients pour ou succeed me set en challenge Onorab Fideria.  Set en challenge konstan pou kapab fer marse.

 

MR SPEAKER

Onorab Meggy Marie, kestyon 123.

 

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker etan donnen ki Gouvernman i en partener ek lakonpanyen SEAS e ki se SEAS ki pe manage servis Fibre Optic, ki Gouvernman pe fer pou fer sir ki nou ganny en servis kominikasyon ki pli efiskas?  Mersi Mr Speaker.

 

 

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mersi Speaker SEAS i sa non ki nou’n donn pou sa kad ki konekte Sesel avek Dar Es Salaam.  Seychelles Cable System i sa konpanyen.  Aprezan ki nou nou’n fer?  Bann mezir ki nou’n fer akoz isi Sesel teknikman nou pa’n rankontre problenm nou, teknikman kot kab i konsernen.  Kab in rankontre problenm an deor Dar Es Salaam.  So, departman DICT in request avek bann telcos, bann lakonpanyen pou zot fer sir ki zot annan, zot rezourd problenm konektivite an deor Dar Es Salaam.  Pa zis annan enn me de, zis parey ler ou pe pran en main road ou bezwen annan en secondary road apre ou annan bann feeders.  Pa I vre?  E se sa ki nou’n demann bann dimoun pou zot fer, pou rezourd problenm konektivite.

Dezyenm keksoz ki nou konnen ki zot pe fer, se fer sir ki zot annan en backup lo satellite.  Si zanmen i annan en problenm zot bezwen fer sir an kestyon bann emails ensideswit nou pa ganny dekonekte.  I zot responsabilite pou fer sa.

Trwazyenmman zot in met an plas bann mekanizm kot zot kapab pli byen annan sa rapor avek kliyan. Sa zot pe fer, i pa ase me zot bezwen fer plis.

Katriyenmman nou nou’n fini travay lo nou Proze de Lwa ki pou vin devan Lasanble e ozordi avek biro Atorni Zeneral akoz sa ti en case ki ti ganny diskite avek Lasanble lannen pase e mon krwar sa i pou donn nou plis – Lalwa pou donn nou plis bann proviso pou nou ensure ki i annan compliance ki ganny egziste.

E dernyenman i annan en sistenm standar, service standard ki devret ganny mete dan sa sekter e sa nou’n fini travay lo la e antretan nou pe fer diskisyon avek Minister Finanse e si tou keksoz i mars byen e baze lo Minister Finans e sitiasyon Finansyel departman i ava ganny lasistans neseser pou kapab etablir bann standar.

An bref i annan bann mezir konkret ki pe ganny pran.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Marie.

 

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Vis Prezidan i kapab dir nou ki son Minister pe fer pou konsider reviz pri ki konsomater pe peye pou sa servis.  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Pou reviz pri ki i pe fer?  Mon krwar i en kestyon ki toultan i an diskisyon sa e pa zis, nou pe deal avek sekter prive la.  Konman regilater toultan nou pei dir zot regard bann pri, fer sir ki bann pri i affordable pou nou bann dimoun ensideswit.  Sa i pa zis en one of sa.  I toultan, sakfwa – personnelman sakfwa mon fer meeting avek zot mon vwar zot, mon remind zot sa.  Ok, pou fer sir ki sa konsomater i bezwen e i pa zis lo telefonn sa.  Mon pe koz lo internet, akoz internet pour mwan i en stratezi Gouvernman pou ouver konesans a devlopman pei.  So, mon krwar ki nou’n vir sa size avek zot.  Pa zis en size komersyal.  Zot zot regard li konman en size komersyal, nou nou regard li konman en size devlopman ki annan access e ki vin afordab pou nou bann dimoun.

 

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski sa problenm network ek lenterferans dan sinyal telefonn sirtou mobile i en rezilta problenm dan servis Fibre Optic.  Si larepon non, eski nou Lasanble i kapab ganny en leksplikasyon avek Vis Prezidan lo ki pe arive vreman avek sa zafer network, lenterferans dan sistenm telefonn.  Eski tapping oubyen kwa.  Si i ti kapab eksplik nou.

 

MR SPEAKER

Mon a permet zis premye parti.  Dezyenm parti i sibstansyel e i ti a bon ou anvoy sa kestyon konman en Kestyon Irzan.  Minister premye kestyon, si i annan pou fer avek sa.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, ki premye parti?

 

MR SPEAKER

Si sa problenm network Cable i annan pou fer avek SEAS?  Mon krwar i 2 sistenm diferan sa.  Mon pa oule reponn dan ou plas.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Wi Mr Speaker.  Enterferans ki nou pe gannyen isi i napa nanryen pou fer avek the bridge, sa pon.  Ok.  I kestyon network, devlopman ki bann telcos pe fer isi Sesel.  Zot okouran sa en.  Nou nou’n dir zot, departman in dir zot e zot pe travay pou kapab kontinnyen amelyor sistenm.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 124, Onorab Charles.

 

HON JEOVANA CHARLES

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Vis Prezidan e tou dimoun alekout.  Eski Minis responsab pour Deprtman Ladministrasyon Piblik i kapab eksplik sa Lasanble si i annan en dele letan ki en ansyen travayer Servis Piblik i kapab ganny peye zot bann benefis apre ki zot in kit servis swa pou rezon terminasyon, retret ou demisyon?  Mersi Mr Speaker.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker mon kontan sa kestyon akoz mon krwar i enportan pou nou dir dimoun ki egzakteman ki nou annan.  Sa ki nou annan se ki lorganizasyon kot sa travay in resign oubyen in ganny terminated ensideswit, sa lorganizasyon i annan 10 zour pou kapab deal avek sa dosye.  An sa ki konsern son konpansasyon – 10 zour pou li e 20 zour pou Departaman Ladministrasyon Piblik.  Me sa ki nou vwar an realite se ki in annan bann retar.  Ok, in annan retar e serten bann retar pa zistifye.  Ler bann retar i vini, ler dokiman in ganny anvoye kot DPA, kot bann dokiman pa’n ganny well-processed.  Ki nou pe dir?  Nou pe dir ki ler en travayer in travay dan en lorganizasyon e li in pran en rezon ouswa ou ou’n pran en dezisyon ki son kondisyon i sanze e ki bezwen exit.  Ou pa kapab tret son konpansasyon konman en size ki vin segonder.  Konpansasyon i reste en size priyoriter, limero 1 akoz i bezwen sa e son konpansasyon i legal, i son entitlement.  E vwala akoz mon dir mon’n kontan sa kestyon pou mwan kapab dir ki nou devret pe fer e pou nou evite ki i annan bann retar dan peyman bann konpansasyon dan ka kot i annan sa bann ka ki Onorab Charles in met devn nou.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Charles.

 

HON JEOVANA CHARLES

Mersi Mr Speaker.  Eski Vis Prezidan i kakpab eksplik sa Lasanble alor akoz bann travayer sekter piblik pa ganny enformen lo sa bann sitiasyon.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker ou’n vwar mon byen kontan ou’n demann mwan sa kestyon pou mwan kapab enn fwa pou tou met o kler sa size e lefe ki sa case in vin devan Parlman mon ava demann DPA pou pas sa lenformasyon ankor enn fwa e petet arête pas lenformasyon ankor enn fwa me pran bann mezir kont okenn dimoun ki kot sa case, bann sitiasyon koumsa i egziste pou nou tret travay byen avek tou son valer ki i merite.

 

(Applause)

 

MR SPEAKER

Kestyon 125, Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Vis Prezidan, bonzour tou dimoun alekout.

An vi gran demann par zabitan Praslin pou ganny akse avek televizyon par kab, mon ti a kontan demann Minis responsab pour Telekominikasyon ki son Minister pe fer an partenarya avek sekter prive, pou anmenn sa servis lo Praslin.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, mon ti a kontan enform Onorab ki Departman DICT in ganny kontak avek Intelvision e ki tre byento pou annan sa servis lo Praslin, apre plitar lo La Digue.  E nou’n ganny dir ki bann travay in konmanse e nou ekspekte si tou keksoz i mars byen dan premye kar lannen prosenn, sa servis pou available lo Praslin e plitar, La Digue.

An plis ki sa, Cable & Wireless osi in ganny en license ok, ki atraver zot network zot pou kapab donn sa fasilite e ki nou ki nou’n fer nou Onorab, nou’n met sa dan zot kondisyon license ki within 3 years zot in bezwen donn sa menm servis pour Praslin ek pour La Digue.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon ti a kontan demann Vis Prezidan, anlinny avek laspe konpetisyon ki nou konnen souvandfwa i anmenn benefis dan pri, eski sa license pe ganny restrikte zis avek sa 2 lakonpannyen ki nou’n koz lo la, Intelvision avek Cable?  Oubyen i posib ouver petet pou lezot ki kapab vini demen?

E dezyenmman, in annan bokou konplent lo serten service provider avek sa kalite servis ki pe ganny ofer lo Mae.  Eski zot pe revwar osi en pti pe sa kalite servis pour ki ler sa servis i ariv Praslin nou pa ganny sa bann leksperyans ki zabitan Mahe pe pas ladan, i pa ganny repete lo Praslin.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Wi, nou pa restrict.  Savedir nou anvi ki the market i en nouvo marse.  Nou anvi ki sa marse i ouver e ki konsomater i benefisye avek sa devlopman.

Trwazyenmman, parey mon pe dir, i enportan ki nou devlop sa standar dan servis e bann Lalwa ki pe vini.  Tousala, pou donn Departman konman en regulator, zouti neseser pou kapab deal avek sa bann size ki ou’n met devan mwan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Leader Lopozisyon.

 

 

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Vis Prezidan i kapab dir nou, an vi ki ti annan en Court case pour en Injunction lo Intelvision yer, eski Vis Prezidan i kapab enform nou si Intelvision pe kas okenn Copyright Laws dapre Lalwa Sesel.

 

MR SPEAKER

The matter is sub judice en.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi.  Fini pase, fini pase.

 

MR SPEAKER

Non, non.

 

HON DAVID PIERRE

Fini pase Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

The matter is sub judice.

 

HON DAVID PIERRE

Fini pase.

 

MR SPEAKER

Onorab Esther.  Bann size ki Ankour normalman en kestyon prensip.  Nou pa vin diskit dan Lasanble ouswa demann kestyon lo la.  I pankor fini pase li, an Novanm ki i pou fini pase.

 

 

HON NATASHA ESTHER

Mersi Mr Speaker.  An vi ki i annan restriksyon lo satellite dish lo compound bann housing estate, eski Vis Prezidan i kapab enform sa Lasanble si provizyon pou ganny fer avek PMC pou asire ki nou bann zabitan lo estate i osi benefisye atraver sa proze.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker, vizyon Gouvernman se ki, i annan plizyer keksoz ki Gouvernman i pran an konsiderasyon.  Se pour sela i annan en levy lo satellite dish ok.  E sa levy i tonm anba Minister Lanvironnman me i ganny kontrole par Minister Finans.  Dan okenn housing estate ki ou ti a kontan, Sesel, Praslin, gard Praslin zoli parey i ete e pli zoli ankor, Gouvernman ou annan en sistenm kot bann cable ki ganny fer e pou evite ki ou annan bann satellites enpe partou anpandan.  Parey dan lezot pei kot nou’n vwar sa, i pa tro, tro zoli sa.  So, mon krwar i plis pou nou kapab al dan sa direksyon pou fer sir ki dan bann housing estate nou annan bann keksoz ki byen, ki zoli, ki gard sa labote.

E mon krwar sa bann devlopman ki mon fek anonse la lo Praslin, Cable & Wireless i pou atenn sa lobzektif pou fer sir ki ou pa bezwen en satellite an deor sak housing estate me ki son bann lenfrastriktir i ganny vini dan bann cable e anndan pou kapab gard sa bann labote, ok.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Speaker.  Mon kestyon in fini ganny reponn, mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, kestyon 126, Onorab Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou si i annan bann striktir saler kler pou bann cleaner dan Cleaners Corperative.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Mr Speaker mon byen kontan pou mwan pran sa kestyon e sirtou lo cleaners, si napa cleaner, napa lapropte e si napa cleaner napa dite e nou pa la, nou pa vivan.  Donk, cleaners i enportan.  Me Onorab, i enportan ki nou konnen ki Cleaners Corperative i parey en private organization li, ok? I pa en striktir dan Gouvernman, i pa lo payroll Gouvernman.  Savedir, Gouvernman in contract out.  Savedir nou’n outsource netwayaz avek Cleaners Corperative.  E Cleaners Corperative i annan en bon fondasyon li akoz i ti ganny enspire par reform an 2009 e i servi son striktir saler parey Gouvernman.

So, Gouvernman pa dictate ki saler i donn son travayer li, non.  I annan son striktir deza, i en bon fondasyon ki ozordi i pe swiv e dan negosiasyon next year si i pou pran Gouvernman plis pou li kapab fer sa servis, i negosye avek Gouvernman, ok? Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an vi larepons Minis, an vi ki bokou sa bann cleaner ki dan Cleaners Corperative ozordi ti bann travayer Gouvernman at one go, apre reform ti arive.  Eski Minis i kapab dir nou ki bann langazman ouswa bann dialog ki pe arive ek Cleaners Corperative pou vreman asire ki nou bann ansyen travayer malgre zot dan prive right now ek bann sanzman saler ki pe arive dan Gouvernman, zot osi zot benefisye dan en serten fason.  Mersi.

 

VICE-PRESIDENT DANNY FAURE

Enn bann premye lareg ki nou ti servi ler nou ti ed zot etablir zot Lorganizasyon se ki, napa okenn travayer ki pou ganny peye mwens ki minimum wage e laplipar bann travayer laba i ganny plis ki minimum wage.  Menm si minimum wage i kontinnyen ogmante, travay ki Gouvernman pe fer avek Minister Finans, Minister Lanplwa ensidswit, zot, zot annan en bon kondisyon akoz se sel Lorganizasyon ki Gouvernman in contract out pou fer sa bann travay.  Donk, zot dan en bon pozisyon pou negosye ek Gouvernman.  E Gouvernman pou toultan ekout Cleaners Corperative.  Akoz nou dan Gouvernman nou konnen ki Cleaners Corperative pe fer en bon travay e bann cleaners ki avek zot pe fer osi en pli bon travay ankor.

Me anmenmtan, Cleaners Corperative i kapab fer bann travay pou bann prive.  I pa neseserman ki i fer zis travay pou Gouvernman li.  Okenn lorganizasyon, okenn endividi ki ti a kontan benefisye from the skills ki annan, Cleaners Corperative i la.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, avek sa kestyon lo Cleaners Corperative nou’n ariv a lafen Question Time e mon a remersye Vis Prezidan e ekskiz li parmi nou.  E nou adjourn ziska 11er 10.

 

(BREAK)

 

(MR DEPUTY SPEAKER IN THE CHAIR)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon nou a kontinnyen avek nou travay.  Avek nou bomaten nou annan Minis Laporte, Minis pour Finans, Trade avek Komers, ki pou vin prezant nou Seychelles Petroleum Taxation Amendment Bill 2013, e mon ti a ganny en Mosyon pou Second Reading sa Bill.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Deputy Speaker anba Order 64(2) mon move ki nou lir sa Bill en dezyenm fwa.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Okennn ki segonde?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Deputy Speaker the Motion is seconded.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon avek sa mon ava envit Minis Laporte pou fer son prezantasyon.  Over to you Minister.

MINISTER PIERRE LAPORTE

Mr Deputy Speaker, Lider Zafer Gouvernman dan Lasanble Nasyonal, Lider Lopozisyon, Manm Onorab Lasanble Nasyonal mon isi ozordi pou prezant zot ek en Proze de Lwa ki pe demann serten amannman dan Lalwa ki Gouvern tranzaksyon sekter petrolye, seta dir Seychelles Petroleum Taxation Amendment Bill 2013.

Avek bann devlopman ki pe arive dan leksplorasyon petrol dan lanmer Sesel, Gouvernman in vwar li neseser pou monderniz nou bann kadraz enstitisyonnel enkli Lalwa ki Gouvern diferan laspe sekter petrolye e met zot azour avek standar e meyer pratik enternasyonal.

Mr Deputy Speaker sa Proze de Lwa si i ganny apouve, pou anmenn plis benefis pou pep Seselwa dan leka ki en zour nou dekouver petrol atraver bann kondisyon fiskal.  Seta dir bann revenir enkli tax ki bann konpannyen petrolye pou bezwen peye pou eksplwat petrol dan nou zone ekskliziv.  Sa Bill pe demann lamannman dan seksyon 3, 7, 8, 10, 14, 19 e 20 Seychelles Petroleum Taxation Act. Pou entrodwi nouvo provizyon 5(a), 5(b), 14(a), 25(a), 27(a), 28(a) e parti 6 dan seksyon ki adres bann lezot provizyon ki lie a bann loperasyon takasyon.  Seksyon 27, 28, 30 ziska 40 e 43 ziska 50.  Sa ava fer ki sa Bill ava anmenn bann kondisyon swivan.

Premyerman sa Proze de Lwa dan seksyon 5(a) i demande ki dan lenstans kot en endividi ou en konpannyen i annan lentere dan plis ki en lagreman petrolye avek Leta.  Tax lo revenir i a ganny sarze dan en fason separe ki ava fer ki sa endividi ou konpannyen pou bezwen pey tax lo sak lagreman separeman.

Dezyenmman anlinny avek norm enternasyonal modern lo metodolozi evaliasyon lo nivo taksasyon bann lakonpannyen pou aprezan adopte en sistenm self-assessment pou determin lakantite tax ki zot pou bezwen peye dan laform Petroleum Income Tax. Anba sa metodolozi responsabilite inisyal e lo bann konpannyen pou dabor evalye zot lobligasyon fiskal e konmisyon reveni i apre verifye sa rapor pou determinen nivo final ki bezwen gannyen peye.  Sa Proze de Lwa i osi fer provizyon pou bann konpannyen pey tax par morso dan bann ka eksepsyonnel.

Proze de Lwa Mr Deputy Speaker ki devan nou i osi fer provizyon ki bann operater ava pey en sel tax lo reveni dan langaz taksasyon sa ki nou apel Income Tax olye ki zot pey Business Tax. En lot laspe enportan sa bann lamannman dan Proze de Lwa ki devan nou, i letablisman lakantite ki permet deklare konman depans kapital e levy lo Petroleum Income Tax lo bann lagreman endividyel.

Sa Bill i osi adres en laspe enportan ki konsern bann rapor finansyel ki konpannyen i bezwen fer avek lotorite swa reporting parey nou dir an Angle.  Proze de Lwa i dekrir ki fason bann konpannyen pou bezwen raport ek konmisyon reveni ki enkli en rapor finansyel konsolide pou tou diferan lakonpannyen ki afilye e ki enplike dan aktivite petrolye.

Mr Deputy Speaker en lot provizyon ki sa lamannman i entrodwi se posibilite ki en konpannyen i kapab tret bann depans ki’n ganny fer an relasyon avek en lagreman dan faz resers, i kapab ganny pase konman en depans pou tretman taksasyon pandan peryod eksplwatasyon.  Sa Proze de Lwa i osi fer provizyon ki bann depans lie a leksplorasyon petrolye a kapab ganny konsidere pou rezon taksasyon konman repeyman pou amortization parey an Angle nou dir – pandan 5an aparti komansman prodiksyon olye dediksyon imedyat parey Lalwa i demande konmela.

Proze de Lwa ki devan nou i osi adres kesyon transfer drwa lo bann konsesyon petrolye e determin tretman legal dan leka kot en tel drwa i ganny transfere avek en lot parti ki anmenn en sanzman enportan dan propriyeter sa konsesyon.

En lot eleman enportan sa bann lamannman i tretman tax lo lenportasyon bann lekipman ensi ki withholding tax lo parti profi ki ganny transfere aletranze swa dividends. Sa bann amannman i anmenn nou Lalwa pli pres avek norm enternasyonal e anmenn Sesel pli konpetitif e atiran konman en destinasyon pou envestisman dan leksplorasyon petrol.

Sa Petroleum Taxation (Amendment) Bill 2013 i osi entrodwi en nivo withholding tax lo bann peyman fre teknik ki ganny fer avek bann kontrakter etranze ouswa sou-kontrakter a en to pli ba ki an se moman ete avek bi mentenir konpetitivite nou pei an relasyon avek leksplorayon petrol.

Alor Mr Deputy Speaker, ser Manm Onorab Lasanble Nasonal sa Proze de Lwa parey zot in konstate i enn ki tre enportan akoz i anmenn nou Lalwa taksasyon dan sekter petrolye pou enn ki modern e konpetitiv.  Se lo sa baz ki mon demann Lasanble Nasyonal pou siport sa Proze de Lwa e vot pou son ladopsyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon deba i ouver lo son prensip e merit zeneral sa Bill. Okenn manm ki oule entervenir?  Onorab Pillay

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker mon krwar ozordi nou pe konsider lamannman dan en Act ki tre, tre enportan dan konteks devlopman ekonomi nou pei akoz zisteman nou pe konsider eksplwatasyon petrol dan le near future e sa benefis ki sa i kapab anmennen pou nou lekonomi e byen evidaman pour nou pep.

Mon krwar fondamantalman Mr Deputy Speaker avan ki mon al dan mon prezantasyon lo sa lamannman, mon ti oule dir ki Gouvernman Sesel i pa oule repet bann fot ki bann lezot pei in fer.  Sa i en pwen fondamantal.  Dan bokou ka lezot pei Lafrik kot nou’n vwar i annan bann eksplwatasyon petrol nou’n vwar poudir i napa en retonbe tanzib bann benefis ki sa leksplwatasyon in anmennen, kot dan plas vin en blessing oubyen en benefis pou sa pei sa in osi vin en malediksyon ki’n anmenn lager, unrest, unstability e ki zot pep in soufer.  Dan lezot ka osi kot napa bann kondisyon kler dan sa enabling environment kot sa leksplwatasyon i pase, nou vwar poudir in napa okenn sanzman tanzib dan konteks socio-economic bann dimoun ki viv dan sa bann pei e pour nou Sesel nou bezwen avoid sa.  Me ler nou pe avoid sa nou bezwen osi met anplas en rezim sirtou an sa ki konsern taksasyon sa sekter pou asire ki bann operater dan sa sekter pa trouv zot dezavantaze par bann rezim ki tro drastik e tro difisil oubyen tro konplike pou enplimante.

Set alors Mr Deputy Speaker ki nou bezwen premyerman kre en enabling environment, sa lanvironnman ki permet sa bann konpannyen oubyen operater antre dan nou pei, fer en leksplorasyon e from prosesis eksplorasyon move towards eksplwatasyon dan en fason soutenab si nou ganny sans trouv sa resours dan nou teritwar.  Sa lankadreman i pou vin atraver bann legal framework ki konsern regilasyon ki pertain spesifikman avek eksplwatasyon me osi regilasyon oubyen Lalwa parey nou pe diskite ozordi an sa ki konsern taxation an relasyon avek bann benefis lo bann reveni ki sa leksplwatasyon i kapab anmennen pour nou.

Mr Deputy Speaker i annan en keksoz ki mon remarke dan sa Bill ki fer nou realize pou dir in annan bokou travay ki’n ganny fer lo sa Bill akoz i reflekte en pti pe bann norm enternasyonal, pa en pti pe, me i reflekte bokou bann norm enternasyonnal ki ozordi i ganny egzize an sa ki konsern eksplwatasyon delwil oubyen petrol dan nenport rezyon kot ou kapab ete.  Bokou lezot pti zirisdiksyon par egzanp dan Karaib in osi al ver menm lapros pou asire zisteman ki zot annan sa lanvironnman konpetitiv me en lanvironnman ki atrakte envestiser pou vin envestir dan eksplorasyon pou fer ki zot kapab devlop sa bann resours.

Fodre nou mazinen Mr Deputy Speaker ki pou devlop oubyen al ver eksplorasyon eksplwatasyon petrol i en legzersis ki tre koute.  I tre koute par lefe ki en senp lekipman involve ladan i kapab kout de milye, de milye dolar ki nou an se moman mon krwar pa dan konteks ki nou trouv nou lekor nou kapab al ver sa.  Me i osi reflekte enpe konsept ki Gouvernman i annan dan ouver nou sekter ekonomik e allow plis partisipasyon e plis konpetisyon.  Atraver annan bann Lalwa konm tel, nou kapab annan bann retonbe pozitiv kot nou kapab annan bann down stream investment ki vini apre e lezot lendistri ki siport sa bann leksplwatasyon e prodiksyon ki permet nou pep osi antre dan en lot domenn, dan en lot sekter e devlop kapasite dan sa sekter ki menm apre en serten letan nou menm kapab eksport serten sa bann kapasite dan lezot pei dan larezyon e sa pou mwan i primordyal Mr Deputy Speaker.

Coming back to the amendments Mr Deputy Speaker, mon vwar poudir i annan serten kondisyon ki’n ganny met anplas pou asire ki nou kler lo lafason ki nou takse sa sekter me osi serten, mon pa pou dir sa incentive me serten, me lafason ki nou frame sa lanvironnman dan ki sa envestiser pou vini pou allow li malgre ki i pe fer serten depans, en kantite depans pou li kapab osi antre dan sa sekter atraver lenvestisman ki i pe fer ariv lo en nivo pou li kapab eksplwat sa resours ki dekouver.  Nou pa kapab kre kondisyon kot at the end of the day en dimoun i vini i depans en kantite larzan pou li fer leksplorasyon me apre i trouv li at a pwen kot i pa kapab move towards eksplwatasyon akoz efektivan son depans, son kou eksplorasyon in tro o.  So nou bezwen mindful of that fact e pou nou lenportans se ki nou trouv sa resours e nou kapab eksplwat li to the point ki nou a kapab ganny benefis ki anmenn en sanzman tanzib dan nou ekonomik.  Pou mwan se sa kot mon sitiye mon largiman a pri o ri an sa ki konsernan sa bann lamannman.  Mon krwar i vin a en tre bon moman akoz nou pe revwar lespas fiskal nou pei, nou pe fer tou posib pou nou kapab amann nou konteks finansyel lafason ki nou manage finances nou pei pou fer ki nou vin, pa pli profesyonnel me pou osi pli efikas.  E mon krwar nou pep i egzize sa.  Nou pep i demande ki nou met an plas bann striktir, bann framework legal ki kle, spesifik ki permet nou rezouir tanzibman benefis okenn kalite aktivite ki involve eksplwatasyon bann resours.

Me selman Mr Deputy Speaker mon osi oule demande ki sa bann lamannman dan sa Lalwa i osi anmenn en deblokman resours pou bann lazans efektivman ki pou annan rol pou enplimant sa bann lamannman oubyen sa Lalwa e la mon pe koz spesifkman pou SRC.  Akoz nou konnen poudir ozordi nou pei pe bouz dan bokou diferan direksyon, nou pe bouz towards aksesyon WTO, nou pe bouz an sa ki konsern Customs, i annan lezot mouvman e nou bezwen asire ki SRC i pou annan kapasite requisite pou li kapab enplimant bann provizyon sa Lalwa.  Si nou pa fer sa mon krwar nou pou pe fer en fot kot nou pou pe al devan avek Lezislasyon me ek son lenplimantasyon apre pou vin difisil akoz nou napa dimoun avek sa kapasite ki nou bezwen.  E la mon pou enplor bann lotorite konsernen pou asire ki i annan en progranm training efektiv pou vwar ki nou annan depi komansman ozordi dimoun ki kapab devlop konpetans dan konpran sa ki konsern sa sekter akoz mon krwar poudir i en sekter tre spesifik, tre teknik e la ou bezwen en dimoun ki’n train dan sa sekter pou li kapab efektivman enplimant sa Lalwa dan lafason ki nou pei, ki nou pep i egzize i ganny enplimante.

Mr Deputy Speaker en lot laspe sa Lalwa ki mon ti oule fer referans avek se sa lefe ki nou pe donn sa bann operater serten konsesyon an sa ki konsern lenportasyon serten lekipman.  Sa i tre enportan, akoz parey mon’n dir oparavan ler nou konsider enn sa lekipman, par egzanp ler nou regard en pti pe online nou vwar poudir menm en senp lekiman i kapab kout ou dan en $50 mil, par egzanp e sa i pa en pti lenvestisman pou en operater.  I pou annan son fre transpor once ki in ariv isi, apre pou anmen li dan sa landrwa kot sa leksplorasyon pe fer.  So mon krwar sa i en tre bon incentive pou allow sa sekter pou devlope me selman nou bezwen fer sir ki nou monitor de tre pros ki sa ki pe antre, lafason ki i pe antre e lafason ki i pe ganny servi pou asire ki nou napa okenn labi sa provizyon ki nou’n mete dan sa Lalwa e sa it will come back to enforcement e kapasite sa lazans ki la, ki sipoze pe enplimant sa Lalwa.  Sa i en pwen tre enportan.

En dezyenm pwen fondamantal ki petet i pa vreman sorti dan sa bann lamannman me ki konekte, mon krwar bomaten dan pe koz avek en lot Onorab nou ti pe diskit lo en issue kot bokou sa lekspwatasyon i ganny fer offshore e nou konnen pou dir i annan en laspe sekirite ki asosye avek serten aktivite ki pase offshore par egzanp avek sa menas piratri.  So nou bezwen osi met anplas, konmans mazin lo whether or not piratri pou annan en lenpakt lo sa bann aktivite leksplorasyon kot par egzanp i pou annan bann bato ki pou pe travel ant Mae avek sa sit eksplorasyon oubyen mon ava ganny korize plitar kimannyer sa modalite i ganny fer.  Me nou bezwen osi asire ki nou kapab asir sekirite pou eksplorasyon, akoz i annan tou en seri keksoz ki nou bezwen met an lord ki konekte avek sa Lalwa e mon krwar loportinite ki nou’n gannyen ozordi pou koz lo sa bann lamannman i donn nou osi loportinite pou koz lo sa bann diferan keksoz ki konekte avek sa sekter spesifik an sa ki konsern eksplwatasyon petrol.

Mr Deputy Speaker mon krwar ki i annan en, parey mon’n dir oparavan i annan en tre bon travay ki’n ganny fer lo sa Bill e mon pou donn mon sipor pour sa bann lamannman.  Mersi.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy sa Proze de Lwa Petroleum Taxation Amendment Bill ki Minis fek prezante i en morso Lalwa ki annan en lenportans kapital pou lavenir nou pei.  I sitan enportan akoz i fors nou vwar pli lwen ki bann provizyon ki dan sa nouvo Lalwa e fer nou konpran lenportans stratezi ki petrol pou annan dan prosesis devlopman nou pei.  Alor Mr Deputy mon pou baz mon lentervansyon lo sa Proze de Lawa lo de nivo.  Lo nivo sa Lalwa li menm ki vedir son lobzektiv e provizyon ki annan ladan e answit lo nivo lenportans stratezi en tel Lalwa.

Mr Deputy sa Proze de Lwa i fer plizyer amannman dan Seychelles Petroleum Act 2008 e sa bann lamannman pe esansyelman met lendistri petrol e pli presizeman sa bann lakonpannyen ki pou eksplwat resours anba nou rezim tax.  An dot mo sa bann lakonpannyen pou bezwen pey tax e sa Proze de Lwa i form parti en seri dispozitiv ki pe ganny met anplas pou asire ki letan nou konmans eksplwat petrol nou manage sa resours dan en fason entelizan e dan byennet propriyeter sa resours ki efektivman i lepep Seselwa.

Mr Deputy nou pou sezi lenportans sa Proze de Lwa si nou get byen sa ki pe arive Sesel dan en konteks global.  Dan lemonn ozordi in ganny rekonnet ki lenerzi ek talan i de pli gran fakter konpetitivite.  En pei ki annan oubyen metriz sa de fakter i en pei ki pou fer sikse dan sa monn globalize.  Petrol i en sours prensipal lenerzi e son lenportans kapital ki i annan dan lemonn i fer ki petrol i en komodite pli enportan, i annan en lenportans zero stratezik e pei prodikter i servi li plis pou ganny pourvwar dan lemonn, tandis ki pei konsomater zot esey zot mye pou fer sir ki supply sa sours lenerzi pa zanmen ganny enteronpe e ki zot fer tou pou redwir lenpakt logmantsyon dan pri karbiran.  Sa lenportans lenerzi i ganny fer resorti dan dernyen edisyon World Energy Outlook ki dir ki lendistri lenerzi dan lemonn pe pas atraver pli gran sanzman dan son listwar e ki sa gran transformasyon pe ganny okazyonnen par plizyer fakter parey sanzman klima ki okazyonn demann pou plis lenerzi, resers lenerzi renouvlab e lot fakter parey teknolozi tel ki faking ki permet serten pei pou devlope e ganny akse avek sours petrol ki zanmen ti pou posib avan.  Sa bann sanzman pou fer ki sertan gran pei konsomater petrol pou vin bann prodikter e eksportater sa prodwi e bann ki gran prodikter ozordi pou perdi zot lenfliyans.

Mr Deputy bann analis pe dir ki enn bann rezon akoz Lanmerik pou reste lekonomi pli enportan dan lemonn menm si i pou perdi son plas konman premye lekonomi dan detrwa lannen avek Lasin, set akoz Lanmerik i metriz teknolozi enkli sa bann teknik ki pou permet li sorti en enportater pou vin eksportater petrol.

Mr Deputy menm bokou lezot pei lemonn pe dekouver petrol, tandis ki serten parey Sid Afrik i devlop teknolozi e business plan ki permet zot tir petrol par egzanp dan sarbon.  Pandan ki lendistri lenerzi pe pas atraver sa gran sanzman lo nivo mondyal i annan en gran deba lo rol petrol sirtou reveni finansyer ki sa resours i generate dan bann pei ki prodwir e eksport sa komodite.  Sa deba in vin akoz in ganny obzerv ki pa dan tou pei kot i annan sa resours ki popilasyon i benefisye e dan serten ka si sa resours i vreman al kot popilasyon i ganny fer dan en move fason.  Sa deba i soulev kestyon ki pli bon model fodre ganny adapte pou asire ki petrol i vreman benefisye popilasyon sa pei ki pe prodwir li?

Mr Deputy sa deba lo benefis reveni petrol i donn plis pwa en nosyon ki apel resours curse oubyen malediksyon resours akoz i ganny fer remarke ki parfwa ki pei ki annan resours natirel parey petrol e lezot mineral i pli dan problenm ki pei ki napa sa bann resours.  Serten sa bann pei sa resours i benefisye zis en pti group dimoun tandis ki lezot, lamazorite popilasyon i viv dan lapovrete.  Serten sa bann pei in menm eksperyans lenstabilite politik e konfli zis parey mon koleg Onorab fek fer sorti, akoz bann group i lager akse ek kontrol sa resours olye partaz li dan en fason ki ekitab avek popilayon.

Me i osi annan en lot version, sa malediksyon resours kot reveni i ganny donnen avek popilasyon, me la ou vwar kot zot vin pares.  Lezot problenm parey labi sibstans, lobesite akoz dimoun i zis depanse e pa oule travay e nou vwar kot bokou etranze i vin dan sa pei akoz zot pep i negliz zot ledikasyon.

Mr Deputy Sesel pe antre dan sa lendistri lenerzi global a en moman kot sa gran transformasyon i an mars e kot sa gran deba pe ganny fer.  I enportan ki nou pran kont sa de fakter e trouv en model ki asire ki reveni ki petrol i zenere i vreman benefisye Seselwa.  Fodre pa ki reveni i benefisye zis en pti group e fer nou vin pares, e fodre ki petrol i vin en benediksyon e non pa en malediksyon pou nou pep Seselwa.  Fodre ki reveni ki a ganny zenere i ganny entegre dan nou filozofi kot nou met nou dimoun o sant devlopman.

Mr Deputy sa Proze de Lwa ki devan nou i fer egzakteman sa e sa tax ki lo reveni e profi ki pe ganny fer dan lendistri petrol a ede pou anmenn plis devlopman dan Sesel e sa model management nou resours petrol dan en fason entelizan i pa devret aret avek tax lo revenir e profi dan sa sekter.  Sa model i merit ganny aprofondir pou fer sir ki bann lenvestisman dan sa sekter i kontinnyen benefisye Seselwa e nou met lanfaz ki nou bezwen kontinnyen zwe plis nou rol oversight e ki sirtou lo lenvestisman bann lakonpannyen petrol pou asire ki napa okenn konfli lentere e ki napa okenn form koripsyon kot zis en pti group i benefisye parey nou’n vwar bann legzanp bann pei Lafrik ki’n arive.

Mr Deputy larzan petrol pa bezwen ganny servi pou finans bann ekstravagans me dan en fason ki i amelyor kalite lavi Seselwa.  Par egzanp en pe i devret ganny servi pou sibvansyonn serten komodite debaz me sirtou bann prodwi par egzanp ki bon pou lasante parey fri ek legim.  Dan sa fason ki larzan a permet pep Seselwa ganny akse avek en bon ladyet e fer zot pratik healthy living ki nou fek debat lo en Mosyon dan sa Lasanble menm semenn pase.   E letan larzan i servi pou sibvansyonn serten komodite debaz, sa ava ede pou abes enpe kou lavi ki ozordi i en konsern mazer pou bokou fanmiy Seselwa.  E sa larzan i a osi petet kapab ganny servi pou finans, pou amelyor lavi bann Seselwa ki sosyalman zot vilnerab parey bann pansonner, bann ki annan dezabilite e lezot ki resevwar lasistans sosyal.  E petet i ava kapab ganny vwar dan en fason soutenab pou ogmant benefis e amelyor zot kondisyon lavi.  E nou kapab osi revwar dan en fason ki soutenab tout an prenan kont garanti en bon fitir pou prosen zenerasyon ki nou kontinnyen lenvestisman dan bann proze parey lakaz, semen, fasilite sportif.  E en fason tre entelizan pou servi larzan petrol se etablir en stabilization fund pou fer fas avek logmantsyon dan pri serten komodite e sa i a fer ki Seselwa – par bann sok advers lo lekonomi pa ava tap nou Seselwa parey nou pe santi la.

E Mr Deputy mon pou donn mon sipor sa Proze de Lwa e baze lo mon lentervansyon mon ti a demann lezot koleg Onorab pou fer parey.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vangadasamy.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker permet mwan pou dir de pti mo lo sa Proze de Lwa e mon lentervansyon pa pou long.

Mr Deputy Speaker parey enn de mon bann koleg in koze oparavan lo zot lentervansyon, delwil ozordi in ganny vwar konman en lenerzi bokou pli enportan, in ganny vwar poudir ki delwil i lifeblood pou sa dernyen santan lemonn aktyelman ozordi, i responsab direk pou tou 2.5 percent of GDP lemonn ozordi e osi i account for one third of humanity’s primary energy supply.

Mr Deputy Speaker 100 poursan, hundred percent of all transportation i aktyelman atribye anver delwil e anmenmtan osi transportasyon i account for one sixth of world GDP ozordi.  In ganny argimante e menm fer resorti par bann lezot Manm koleg Onorab ki ozordi dan sivilizasyon modern ozordi i pou annan en collapse si en konparezon napa delwil e si ouswa delwil i aret flow pandan sa bann prosen mwan ki vini.  Alor nou kapab dir e nou kapab vreman afirmen poudir ki delwil i vreman en kondisyon e i neseser kontinyasyon limanite ozordi.  E mon krwar sanmenm sa ki ou vwar Sesel osi in antreprann e nou Gouvernman konman en Gouvernman responsab i pe met tou mezir neseser la anplas pou nou kapab en pti pe kapab manye en pti pe sa leksplorasyon, ki enn, i en premye staz e osi si an ka ki arive ki i annan dekouver delwil.

Mr Deputy Speaker ozordi nou osi konstate poudir larises ek delwil i en kantite e tou dimoun ozordi ki prodwir ouswa ki envestir dan sa tel biznes i konnen poudir ki i annan en gran sours revenir.  E in ganny osi fer resorti poudir i en high quality energy.  I likid e si i pa ti akoz i ti fer CO2 emisyon delwil ek gas ozordi ti pou ganny konsidere konman enn parmi bann perfect energy source. Me osi anmenmtan ki parey Onorab Vel in fer resorti, delwil i enn bann keksoz, bann resours ki atribye direkteman, ki kontribye lo quality of life dan en pei e anmenmtan tou tranzisyon ki letan en pei pou fer fas avek atravar sanzman resours, resours lenerzi i pou annan en lenpakt dramatik ouswa en lenpakt direk e osi endirek lo larises sa pei e anmenmtan son kontribisyon lo larises mondyal.  Par egzanp letan lemonn ti fer fas avek electrification ti cause en growth from 1900 to 1950.  E nou’n vwar delwil li in pran son lanpler dan post war boom ant 1950 to 1970 e natural gas in swiv apre from 1970 to 1995 e ozordi parey Onorab Vel in fer resorti poudir delwil i realistikman ozordi lenerzi ki anmenn plis larzan.  I kontribye pou anmenn en bon pe larzan e larises dan pei e osi dan lemonn.

Bomaten Mr Deputy Speaker, Vis Prezidan ti dan Lasanble pe reponn enn de kestyon mon koleg Onorab Lebon menm konsernan sa size ki la e dan son letervansyon in fer resorti ki dan 2 semen WHL par egzanp i pou vin dan pei en konparezon e pou zwenn ek Gouvernman pou donn son pozisyon en pti pe lo son eksplorasyon delwil.  In menm fer resorti osi poudir ki AFRAN aparti lannen prosen lafen 2014 i pou konmans drile.  E ozordi se sa ki sa Lasanble pe fer, nou pe fer sir poudir ki letan sa bann lazans i antre, sa bann keksoz i arive poudir ki nou, nou Lalwa i an mars e i o fe.

Si nou regard en pti pe osi nouvel enternasyonal e larezyon nou pou vwar poudir par egzanp Les Lafrik ozordi i annan en gran konsern, pa zis en konsern, delwil ki’n ganny trouve e i annan, lemonn ozordi i atire en pti pe sa ki pase dan Les Lafrik e menm dan losean lo sa ki konsern eksplorasyon delwil.

Vis Prezidan osi in dir bomaten poudir apart ki lentere dan Les Lafrik, lentere dan nou losean konsernan delwil i annan osi lezot Gouvernman ki osi in apros nou Gouvernman Sesel en pti pe letan nou dan sa bann staz leksplorasyon, in nonm Gouvernman Zapon, in nonm Gouvernman Norvez, ki montre ou poudir nou Gouvernamn as much as possible i pe fer son maksimonm mye pou nou fer sir ki i annan latransparans, pou nou fer sir ki nou osi nou annord parey mon pou quote Vis Prezidan ki in dir bomaten, pou fer sir ki nou, nou sistenm i robust pou ki whatever happens dan sa faz leksplorasyon e anmenmtan osi letan nou ariv dan staz dekouvert ki leksplorasyon delwil i vin en benediksyon me pa en malediksyon.

In osi fer resorti, mon pou quote li en pti pe dan mon lentervansyon, akoz in fer resorti langazman pou Gouvernman pou asir sa atraver bann diferan enteraksyon avek IMF in site, in sit IMF, in sit Commonwealth, in sit Word Bank, in sit osi parey in dir Gouvernman Norvez ki’n ed en kantite.  E mwan pou mon sa Mr Deputy Speaker avek sa lamannman ki la mon vwar e mon konvenki poudir lepep Seselwa i satisfe poudir Gouvernman pe sey son maksimonm mye pou montre poudir ki wi, nou annan en sistenm ki robust dan nenport ki evantyalite i arive an ka nou dekouver delwil.  E pour mwan sa mon pou felisit Minister Finans, mon pou felisit nou Gouvernman pou sa bann antretyen ki i pe fer.

E mon pou termin petet mon lentervansyon lo en pti quote Mr Deputy Speaker.  I dir ou loportinite i la, opportunity is now pa demen, not later e pour sa rezon ki mon pou siport sa lamannman e mon pou siport nou Gouvernman ozordi pou antreprann dan bann tel linisyativ akoz ozordi nou annan sa golden opportunity e se sa ki nou pe fer, nou pe sezi li.  E pou nou fer nou kontribisyon, kantmenm i nou sa zenerasyon ki la pa nou ki pou benefisye direkteman avek sa leksplorasyon, avek sa dekouver me selman nou konnen nou kontribisyon ki nou pe fer la kantmenm ti pti i en kontribisyon ki significant e ki i pou benefisye bann zenerasyon ki pe vini e sa i pou benefisye Sesel e nou pep Seselwa an antye.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker mon byen kontan pou entervenir lo sa Lalwa ki devan nou, sa Proze de Lwa ki devan nou.  Anfen kont letan mon get sa Proze de Lwa i fer mon mazin en keksoz, ozordi bann pei devlope zot asiste par grants, par bann soft loans, zot bann relasyon bilateral bann pei ki pe devlope, bann pei ki pli pov e i annan en kestyon ki zot pe demande.  Kimanyer e ziska ki limit, ziska ki letan nou pei devlope nou pou kontinnyen ed bann pei ki pli pov e ki sa bann pei ou a krwar olye epanouir, olye aranze, zafer pa mars byen?  Menm letan ki sa bann pei ki pli pov zot dekouver bann resours natirel enportan tel ki delwil, petrol, gaz natirel e tou.  Letan sa bann pei i dekouver sa bann larises olye vwar zot devlope e avans pli devan nou vwar ki dan bokou ka, mazorite ka zot vin menm pli pov.  Savedir i annan en problenm, e sa problenm i vin zisteman baze lo 2 keksoz enportan.  enn se political will e dezyenmman se kalite sistenm Lalwa, kalite Lalwa, sirtou Lalwa taksasyon ki anfors a sa bann letan kot i konsern sa bann resours natirel.

Alor Mr Deputy Speaker sa lamannman ki devan nou, mwan mon vwar ki i en lamannman ki byen avek bann lezot pti lamannman ki’n ganny propoze la, ki pou ganny propoze taler, mon krwar ki sa morso Lezislsayon i en morso Lezislasyon ki’n byen ganny travay lo la.  Mon remarke osi ki in annan bokou konsiltasyon sirtou zistenman avek bann lorganizasyon enternasyonal tre renonmen tel ki Commonwealth, IMF, World Bank, ki vreman konsernen kot i konsern Lalwa lo bann resours natirel ki gid bann resours natirel e osi mon remarke ki i annan bokou konsiltasyon osi avek Gouvernman Norvez ki annan en Lalwa egzanpler dan sa domenn dan lemonn.

Taksasyon lo leksplorasyon e leksplwatasyon petrol enkli son staz prodiksyon i krisyal e i bezwen ganny fer byen e o gou modern.  Sistenm taksasyon dan sa lendistri i swa kapab ganny fer pour lepep, dan zentere lepep e zenerasyon avenir oubyen i kapab ganny fer fasilman kont lepep, kot la zis detrwa ki pou benefisye.  Parey nou vwar dan serten pei menm dan nou rezyon, menm en pe pli lwen ki sa.  Bann loganizasyon ozordi, lorganizasyon enternasyonal tre repite zot swiv tre, tre, tre pros Mr Deputy Speaker bann Lalwa parey, sirtou parey mon’n dir lo Lalwa taksasyon e leksplorasyon e leksplwatasyon petrol akoz zisteman ler sirtou en pei anvwa devlopman i dekouver en tel resours i devret tir zot dan sa lapovrete parey mon’n dir okomansman, me nou vwar opposite ki arive.  E tou sa i baz lo sa Lalwa.  Kimanyer sa Lalwa i ganny formen se la ki ou pou vwar kote sa ta koripsyon i vini e kote ki napa koripsyon, kote ki lepep i ganny gete konpare avek serten pei.  Mon pran en legzanp, nou get Nizeria, me i annan petrol laba, me mon dir tou sa letan zot pe tir petrol be zot konmsi, zot ti ava’n pli devan.  Lager toulezour, pei i vin pli pov, pep i pli soufer, baze lo Lalwa kimannyer i ete.  Zot Lalwa i lwen ek sa ki pou nou, so mon vwar mwan ki sa Lalwa in byen ganny trvavay lo la e i anpes sa bann keksoz ki mon pe dir arive.

Mon’n nonm political will, sa Lalwa i osi baze lo political will akoz si napa en lavolonte, en lanvi par dirizan e sirtou dan nou ka nou Prezidan Larepiblik, sa bann keksoz pa pou kapab ganny fer.  Political will i crucial, i enportan li e bokou keksoz ki pe arive ozordi dan plizyer pei, mwan mon dir toultan i baze lo political will.  I annan sa lanvi, sa konprenezon, sa konpasyon, sa konsyans ki ou bezwen fer en keksoz pour ou pep, sa ki nou annan avek nou bann dirizan.  Anba parti lepep, anba direksyon Parti Lepep Mr Deputy Speaker nou vwar ki i annan sa.  Si petet ti en lot parti ti a kapab napa.  So i enportan ki nou pep i reste osi, i konpran sa, i konpran sa bann demars e ki nou pep i bezwen annan sa gratitid e nou devret fyer de sa, konmsi ki dan ou pei i annan sa political will.  Sa mon krwar i pou anmenn nou bokou devan e san al dan tro detay, mon krwar lo prensip e merit sa Proze de Lwa ki devan nou Mr Deputy Speaker, mon vwar ki i dan benefis nou pep e mwan ki’n ganny anmennen dan Lasanble par lepep mon pou siport sa Proze de Lwa.  Mersi bokou.

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pierre.

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy ozordi dan Lasanble Nasyonal nou pe debat lamannman lo en Lalwa ki deal avek leksplorasyon petrol dan nou lanmer, en resours natirel ki kapab anmenn larises enorm pou en pei e Sesel being en ti, pti pei nou kapab alavenir benefisye dan en fason fenomenal avek kalite reveni an pratik, an prensip ki nou kapab gannyen from leksplorasyon e leksplwatasyon petrol.

Mon krwar ozordi East Africa in vin the focus of leksplorasyon petrol la ki petrol in ganny dekouver Uganda, nou konnen in ganny dekouver Kenya e nou egalman konnen poudir gas natirel in ganny dekouver Latanzani e Mozanbik.  Sesel alors pe prepar li, nou pe vwar si i annan sa resours dan nou lanmer, dan fon nou lanmer.  Nou nou annan nou 1.3milyon kilomet kare nou EEZ e mon krwar Minis i ava petet klarifye mwan lo la, mon krwar i bann areas up to around 10 thousand square kilometers pe ganny demarke pou bann lakonpannyen fer bann bid pou zot kapab vin eksplor, eksplore vwar si i anann posibilite sa resours dan sa bann areas dan nou lanmer.  Nou egalman konnen poudir petrol i form parti oubyen lenportasyon petrol i form parti en gran poursantaz nou total lenportasyon.  Sorry, lenportasyon petrol i form parti en gran poursantaz nou total lenportasyon, e nou konnen poudir ozordi Sesel 95, anviron 95 poursan demann pou lenerzi i vin atraver servi lenerzi from sa ki nou kapab generate an servan petrol oubyen delwil.  So sa komodite lo en kote i en komodite ki esansyel e enportan pou nou lekonomi e de lot kote, i en komodite ki kapab anmenn reveni mazer pour Sesel e pour Seselwa.

Now sa lamannman ki pe ganny fer ozordi e sa ki mon apresye avek li i se ki i pe fer sir 2 keksoz.  Enn i pe fer sir ki Sesel e Seselwa i ganny maksimonm posib dan levantyalite ki sa resours i ganny dekouver dan nou pei, Sesel e Seselwa.  Lo dezyenm bout i pe egalman fer sir ki i pe kre bann kondisyon ki pou fer li favorab pou bann envestiser vin envestir pou vwar si i annan sa komodite dan nou pei.  Akoz nou konman en pei nou’n demontre poudir nou napa sa kapasite pou nou fer sa leksplorasyon lo nou tousel.  Alors nou bezwen bann lenvestiser e pou zot kapab vini nou bezwen kre bann kondisyon ki favorab.  E sa mon dakor avek.  So lo en kote nou donn zot kondisyon ki favorab pou zot vini akoz i enportan pou nou.  Nou pa kapab fer li nou menm, me lo lot kote nou pe fer sir ki i annan bann mekaniz anplas e ki Lalwa i dir ki se Sesel e Seselwa ki devret pe benefisye dan en fason maksimal avek en tel evantyalite.  Se pour sa rezon ki ozordi dan sa Lasanble Nasyonal mwan konman en Manm Parlman e konman dirizan Lopozisyon dan Lasanble Nasyonal mon pou siport sa bann lamannman ki pe ganny anmennem.

Mr Deputy par egzanp nou vwar poudir dan, lo paz 4 dan sa lamannman 5(a)(1) avek a(2) i pe fer sir, i dir ou poudir where a person has an interest in more than one petroleum agreement, the petroleum income tax shall be charged separately for each of the petroleum agreement. Nou pe sarz Income Tax lo sak lagreman separe, again pou garanti ki konman en pei nou pou make the most of sa resours ki nou kapab annan dan evantyalite ki sa i ganny dekouver.

Lamannman i osi fer sir ki rapor finansyel ki ganny fer lo bann tel aktivite i ganny byen konsolide.  Rezon pou sa i senp.  Nou bezwen fer sir ki sa rapor i annord pou ki kalite taxes ki ganny mete lo sa komodite i ganny fer dan en fason maksimal.  E mon osi krwar poudir sa royalty e Minis petet i ava donn en pti pe plis detay lo la.  Royalties i sipoze pe monte dan sa nouvo, ek sa bann nouvo lamannman i annan sa posibilite pou sa royalties ki o paravan ti 5 percent, la mon krwar i pe mont 10 percent e annefe mon krwar from 5 percent to 10 percent sa i pe double, savedir nou pe double lakantite reveni ki oparavan nou ti pou gannyen baze lo sa vye Lalwa.

Mr Deputy parey mon’n dir an term rapor finansyel lo paz 6 i fer tre kler, paz 6 dan sa lamannman i fer tre kler ki dan 5 ki the consolidated financial statement submitted under section 4 shall contain details of all operating expenditure, exploration expenditure, capital expenditure and any other expenditure incurred by the operator on behalf of the parties to the petroleum agreement during the relevant tax year. Tousala e sa sa ki mon kontan avek, se ki i kler.  Tou keksoz pe ganny pran an konsiderasyon pou nou fer sir ki lo en kote nou ankouraz bann dimoun pou vin envestir e lo lot kote nou, nou pe ganny the maximum out of sa komodite.  E ankor lo sa size Withholding Tax ki lo paz 16 dan nou lamannman, lo paz 16, 54 i fer tre kler ki the Withholding Tax shall not be levied on the gross amount of dividend derived by an non-resident person holding an interest in a petroleum agreement.  So nou pe ankouraz competition.  Mon krwar sa i osi enportan

Me Mr Deputy Speaker mon krwar i annan en not kosyon ki tou Manm Lasanble i bezwen anvoy avek Gouvernman.  Nou konnen pou dir Sesel i en pei kot nou napa en kantite resours, up resours natirel.  Nou enn bann pei dan rezyon Lafrik ki napa bann resours parey dyanman, parey lor, mineral, eksetera.  Alright.  Nou zener bokou larises pei atraver nou labote natirel.  Nou annan nou en lendistri touris ki vreman vibran e nou konnen nou tou dan sa Lasanble Nasyonal poudir nou ganny bokou nou reveni atraver nou tourism industry.  So nou bezwen fer sir ki letan nou pe eksplor pou petrol e dan levantyalite ki nou trouv sa resours natirel dan nou teritwar, i enportan ki i annan en balans ant lafason ki sa i ganny eksplwate avek konservasyon nou lanvironnman.

I enportan ki Sesel i retenir sa nivo ki i annan lo baz mondyal an relasyon avek sa respe ki nou annan pou nou lanvironnman.  Sa i not kosyon nimero enn.  Not kosyon nimero de i se ki nou bezwen al pli lwen ki kot nou ete la.  Nou bezwen annan bann Polisi e nou bezwen atraver sa bann Polisi kre bann mekanizm ki kler, ki nou pou servi ki pou garanti ki sak Seselwa debourye, sak Seselwa ki pare pou travay e ki pare pou debout lo son de lipye e fer en kontribisyon ver devlopman ekonomik son pei i egalman bezwen kapab benefisye avek sa larises ki sa posibilite annan delwil dan nou pei i anmennen.  Mon krwar poudir Sesel i bezwen fer lazistis son pep atraver fer sir ki lafason ki sa bann revenir ki nou kapab gannyen dan levantyalite ki nou dekouver delwil dan nou pei i ganny partaze dan en fason zis e dan en fason ki ekitab avek bi pou lev nivo lavi dan nou pei, e ler mon koz lo lev nivo lavi dan nou pei mon pe koz lo lev nivo lavi sak fanmiy Seselwa – ki se swa ozordi sa fanmiy Seselwa ki konsider li konman dezavantaze oubyen mizer up to sa fanmiy Seselwa ki eze dan nou sosyete.  Lesansyel ki mon pe koz lo la, la se pou nou fer sir ki sa benefis ki sa i anmennen i ganny partaze dan en fason zis, dan en fason fair e dan en fason ki ekitab.

Nou bezwen Mr Deputy kre bann kondisyon e kre bann Policies ki pou anmenn latransparans dan lafason ki nou resours natirel ki kapab annan dan nou pei, ki kapab annan dan nou teritwar i ganny zere.  Mon krwar Minis i ava dakor ek mwan ki sa i enn bann laspe sa size ki tre esansyel e ki Seselwa pe esper arive.  Nou konnen parey entervenan avan mwan in fer sorti, nou konnen i anann pei kot i annan sa resours me kot son pep i kontinnyen mizer.  I annan pei kot i annan sa resours me kot son pep i lager akoz sa resours.  Seselwa i en nasyon ki tre byen sivilize e mon krwar poudir nou bezwen kit li koumsa e alor nou bezwen fer sir ki i annan bann mekanizm anplas ki garanti ki Seselwa i vwar e i santi poudir i pe ganny en fair deal out of sa resours ki posibleman i kapab annan dan nou teritwar.  Mersi Mr Deputy.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy mon’n ekout en kantite Manm koz lo sa Proze de Lwa ki devan nou e nou tou nou konnen ki nou pe koz lo la.  Mon krwar nou bezwen dir li enpe pli direk.  Nou pe koz lo kimannyer nou pou depans larzan ki nou pou gannyen avek delwil si delwil i ganny dekouver.  I en gro responsabilite.  Nou pe koz lo kimannyer nou pei pou kolekte okenn larzan, okenn reveni ki nou kapab gannyen si delwil i ganny dekouver Sesel.

Probably enn bann Proze de Lwa pli enportan ki kapab vin devan nou sa lannen an sa ki konsern revenue si ever nou dekouver delwil.  So i en Proze de Lwa tre, tre enportan e responsabilite pou desid lo lavenir Sesel si nou dekouver fuel, rest on this Parliament and rest on what we do today.  Mon dir sa akoz parfwa nou vwar bann amendments ki vin devan nou e bann bout Lalwa, me nou pa mezir son lenportans an sa ki konsern benefis ki Sesel pou gannyen e mon kontan ki bann Manm in koz lo industry in general.  Me ozordi e pou zwenn Lider Lopozisyon pou koz lo Sesel ek Seselwa.  Ozordi kimanyer Sesel ek Seselwa li i antre dan tou sa bann koze ki’n ganny koze oparavan an sa ki konsern oil exploration.

Mr Deputy bomaten nou Vis Prezidan in vin devan nou Lasanble zisteman pou reponn serten kestyon an sa ki konsern leksplorasyon delwil dan nou pei e in donn nou en garanti, almost en lasirans ki nou Gouvernman pe fer tou sa ki posib pou met nou pare an ka nou dekouver fuel.  I en gran antisipasyon me en lasirans ki sa Gouvernman ki opourvwar e sa Gouvernman ki’n ganny elekte i pe fer en travay tre konpreansiv e i pe pran tou an kosiderasyon pou fer sir ki Sesel ek Seselwa i benefisye in the process.  Sa bout Lalwa ki devan nou i en bout Lalwa modern ler nou pas ladan.  I en bout Lalwa modern e i pe moderniz nou Taxation Policy an sa ki konsern petroleum e mon krwar mannyer in ganny fer e atraver bann resers ki’n ganny fer mon krwar Sesel in asiz enkou depi dernyen fwa ki sa bout Lalwa ti vin devan nou Mr Deputy ziska sa lamannman ki la nou’n regarde ki nou kapab fer pli byen.  Sa ki gou avek sa bout Lalwa, se ki nou’n asize, nou’n dir be tyonbo enkou.  Nou ti annan sa bout Lalwa ki ti vin devan nou, e la nou annan enn nouvo, annou regarde kimannyer nou kapab perfeksyonn sa sitenm.  E sa nou bezwen aprann from mistake of the past and mistakes from the African continent.  Mon krwar i annan en parol ki dir that Africa is too rich to be poor. Me selman nou konnen ki en kantite pei e all rich African countries obor nou, parey bann Manm in dir ki zot pep i reste e i vin dan lapovrete e sa i zisteman akoz bann gran lakonpannyen delwil i vini i eksplwat zot resours to the maximum e sa bann pei pa kolekte reveni byen oubyen i annan pa mal koripsyon ki sa larzan i al dan pos bann ki pa merite.

Alor nou, nou pe fer sir e nou pe met nou pare ki si nou dekouver delwil e nou pe fer sa pa pou nou, pa pou nou zenersayon, nou pe fer sa pou zenerasyon Sesel pour ki dimoun i a mazinen me ti annan en group dimoun en zour ki ti’n annan foresight, ki ti’n mazin lo tousala e ki ti’n fer sir ki nou prezerv Sesel.  I fer lapenn Mr Deputy e mon pran en pti pe letan, mon konnen midi in sonnen, me selman mon pran en pti pe letan pou koz lo la akoz i fer lapenn ler ou vizit bann pei Afriken ki dir ou li in dekouver delwil e ler ou get zot pep e ou get zot lenportans ki petet e Onorab De Commarmond in koz lo political will ki in annan pou fer sir ki sa pei i devlope e ki i annan progre, ki i annan devlopman imen, ki i annan dignite imen, i fer ou realize ki nou sanse ki nou reste Sesel.

Menm si nou pe koz lo fer sir ki nou ganny otan resours posib atraver en potansyel ki nou kapab dekouver delwil, nou bezwen fer sir Mr Deputy e sa Lalwa pe adres sa ki nou attract the right companies. Nou pa kapab dir be ok, nou annan tou, nou bezwen 50 poursan, nou ti a kontan ganny sa, nou pep benefisye, nou pou fer mil lopital, nou pou fer mil isi.  Nou pa kapab fer sa si nou pa kapab attract the right companies e se la kot ou pou vwar serten benefis, serten concessions, serten compromise ki nou bezwen fer avek bann lakonpannyen e sa pe ganny fer par normal international practice ozordi.  Nou pa dan en game lokal la, nou pa pe zwe lo Stad Linite dan sa game la.  Nou pe zwe stadium deor e nou bewen fer sir ki nou lo sa lig an term nou bout Lalwa, nou ariv lo sa nivo an term nou bout Lalwa e sa i rezon akoz sa Lalwa pe ganny amande pou nou meet sa bann international standards pou ki bann lenvestiser ler i vini i dir be byen, bon Sesel i pare e i annan bokou travay enportan ki’n ganny fer dan zot Lalwa pou atir nou dan zot pei.

E Mr Deputy Sesel i osi annan potansyel e nou kapab speculate mon pe mazinen Mr Deputy la atraver sa Proze de Lwa.  Sesel i annan potansyel avek tou sa ki i pe fer, avek blue economy, avek tou sa ki i pe fer dan lanvironnman, avek tou sa ki i pe fer dan son lager kont piracy, avek tou sa ki i pe fer dan son bid to sit on the UN security council, Sesel i annan potansyel to become a very big player in the world economy. Annou pa bliy sa.  Pti ki nou pti nou annan potansyel to become a very, very big player.  Ozordi nou en legzanp devan IMF lo kimannyer nou’n zer nou lekonomi.  Tou dimoun e mon pa konnen si nou realiz sa, ozordi tou bann konferans, en kantite konferans pe ganny fer Sesel, en kantite dimoun i anvi desann lo Sesel, en kantite pei e menm nou pei vwazen Moris pe regard nou pros, pe regarde ki Sesel pe fer.  E ladan se ki nou Lasanble i fer?  Ki desizyon nou, nou Lasanble i fer?  E mon krwar desizyon ki nou pe pran ozordi i bezwen byen, i bezwen peze, i bezwen carefull, i bezwen smart.

Me sa leksplorasyon delwil e mon zwenn Onorab Vel ler i dir i anann potansyel to disrupt what is good about Seychelles.  I annan en gran potansyel pou nou vin en global player me i annan en gran potansyel pou detri tou sa ki nou’n akonplir e la mon pou koz en pti git Mr Deputy an term nou lanvironnman, proteksyon nou lanvironnman, an term nou security as a country.  Mon pe koz sekirite nasyonal la, sekirite nou teritwar me osi kwa ki fer nou Seselwa.  I enportan sa.  Mon sorti lo Petroleum Taxation (Amendment) Bill pou mwan koz lo kwa ki fer nou Seselwa akoz nou riske perdi the most important element in the process si ever nou dekouver delwil, nou focus on money, nou focus on maksimiz sa ki nou anvi me nou perdi sa ki fer nou Seselwa e i annan en bon pe keksoz bon dan nou ki fer nou Seselwa.  Nou joie de vivre, la fason ki nou viv, ki nou viv byen avek kanmarad e ki nou reste sa pei kot nou en pti pei, nou annan linite nasyonal, eksetera, eksetera.  Mon fer sa pwen la akoz i en pwen kosyon e mon zwenn Onorab Vel e mon krwar Vis Prezidan bomaten in abord sa en pti git, en pwen kosyon pou nou pa bliy sa e nou bezwen koz avek nou pep lo la.  Me i primarily about revenue collection parey mon’n dir.

Mr Deputy dernyen parol mon oule koz lo la se the roll of the National Assembly to give this country the best piece of Legislation ki posib.  E la mon sezi loportinite pou mwan felisit the Bills Committee e pou mwan felisit Onorab Pillay lo nou kote ki form parti the Bills Committee.  I en pti Komite dan nou Lasanble ki fek ganny kree me ki very dedicated pou fer sir ki bann bout Lalwa ki vin devan nou it’s the best piece of Legislation as possible.  Nou dekouver toultan en kantite fot ki ariv devan nou, si nou tiraye, si nou tenir lo nou prensip, si Bills Committee i asize i travay ziska tar i akoz i nou rol konman Lasanble Nasyonal pou fer sir, pou dir ler nou lev nou lanmen nou pe lev li avek fyerte me ki nou pe donn nou pei en bout Lalwa ki pli meyer posib ki nou konnen i posib.  Si i retourn devan nou konman en amendment plitar sa i ava en lot lager, i ava en lot bout Lalwa.  Me nou bezwen fer sir e ozordi mon lans en lapel konman the Leader of Government Business in this House pou ki tou bann lezot partener ki travay lo bann Proze de Lwa pou osi passionate about sa travay, donn otan ki posib.  Mon konnen i en kantite presyon lo tou bann partener, i annan en kantite konsiltan ki travay dan nou pei, en kantite konsiltan etranze ki donn nou koudmen travay lo bann bout Lalwa, I don’t know if they are as passionate as we are about giving Seychelles the best piece of Legislation as possible but annou donnen konmsi.  This is Seychelles, this is our country, this is for Seychelles and Seychellois so annou fer sir ki nou bann bout Lalwa i pli meyer posib e Bills Committee mon konnen ansanm avek tou bann lezot Manm Parlman nou pou travay avek nou bann partener pou fer sir ki sakfwa en Proze de Lwa i vin devan nou i annord.

Mr Deputy avek sa monn soumet detrwa lamannman devan Lasanble an sa ki konsern sa Proze de Lwa, bann lamannman i straight forward, i bann tipo, i bann pti mo ki devret ganny azoute eksepte ki 2 lamannman ki ase substantial ki mon a zis brefman koz en pti git lo la.  In pran mwan pa mal letan pou mwan konpran enpe sa bann lamannman akoz I don’t sit on the Bills Committee.  Me selman sa ki nou pe fer pou benefis bann Manm, nou annan en amendment devan nou ki zot tou zot annan en kopi, me sa amendment i amendment from the original Bill parey nou tou nou konnen.  Me sa ki nou pe amande se amendment on the amendment.  Nou ganny en konpran sa?  So nou pe amann sa lamannman ki devan nou e i konplike akoz nou bezwen refer to the original Act or so.  So clause 1 i straight forward, Mr Deputy mon ti a kontan koz lo clause 2(c) e clause 2(h).  Clause 2(c) refers to section 7 of the original Act me clause 2(c) ki refer to section 7 e ki lo paz 5 i retir sa dash devan section 7 apre i retir sa first ‘i’.  Savedir i dir; in section 7 by repealling paragragh D roman (i) and (ii) and sub-section 1 and re-numbering paragragh E and as D. Savedir sa i reste.  Nou pe tir sa first roman (i).

Apre nou pe tir the second paragraph, all together.  Sa i bezwen ganny retire akoz when you look at section 7 in the original Act, sa ki ti pe originally ganny demande which refers to a and b also refers to sub-section D of the original Act.  But sub-section D talks about any petroleum to which the Government or any Agency of the Government is entitled to. Nou ti pou efektivman pe tir sa, ki en bout ase enportan.  So sa i rezon akoz nou bezwen propoz sa lamannman as it is.

An sa ki konsern clause 2(h) Mr Deputy, clause 2(h) mon krwar i ase straight forward, by repealling sub-section 1 the words and bracket and 3 and between one and the.  Sa i kler.  Apre nou pe remove the second bit ki lir; “and substituting therefore the words to….” apre fraz i kontinnyen.  Ok i ase konplike.  But section 2(h) aprezan nou bezwen add paragraph 2 e paragraph 2, i repeal section 3 of the original Act. Section 3, when we look at section 3 of the original Act li i fer referans avek section 21 of the Act itself.  Section 3 says; “this section is subject to section 21”. Me subject to section 21 then i vedir if it’s being repealed section 21 of the Act i tonbe li osi e ler nou get section 21 ki tonbe nou vwar dan section 22, 23 osi reference made to section 21.  Savedir zot osi zot tonbe.  I en a bit of a domino effect. When you repeal one larestan that’s referred too i osi tonbe.  Quite substantial Mr Deputy e alors sa i rezon akoz nou pe propoz sa 2 lamannman.  E parey mon’n dir larestan i very, very straight forward.  Bann Manm i kapab swiv from the amendment, from the Bill which is before the House.

Avek sa Mr Deputy mon ava ankor enn fwa remersye the Bills Committee e nou Legal Adviser ek tou bann clerk ek tou bann Manm ki asiz on the Bills Committee e partikilyerman Onorab Pillay lo kote parti mazoriter ki travay and burn the midnight oil mon kapab dir pou vreman fer sir ki ler nou ariv la Mardi nou annan meyer, best piece of Legislation as possible and with that Mr Deputy I thank you.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon anba Order 67(1), mon pou aksepte sa bann lamannman baze lo bann eksplikasyon ki loter sa bann lamannman in eksplik nou Lasanble.  E avek sa mon ava envit Minister pou fer son reply baze lo bann entervansyon.

 

MINISTER PIERRE LAPORTE

Ok Mr Deputy Speaker, mon a konmanse by konfirm nou lagreman pou sa bann lamannman ki’n ganny diskite enpe an detay avek serten MNAs lo Bills Committee avek AG’s Office e Minister Finans.  Mon a profite pou felisit Bills Committee pou en bon travay particularly Onorab Pillay ankor.

Mr Deputy Speaker ankor i donn mwan gran satisfaksyon pou vwar ki degre Lasanble Nasyonal in pran e apresye lenportans sa Proze de Lwa ki devan nou.  Parey in ganny fer sorti, sa i en Proze de Lwa tre, tre enportan akoz i pou shape direksyon lekonomi nou pei dan lavenir si zanmen nou dekouver petrol.  Bann Manm Lasanble a mon avi in fer bann pwen tre fokalize lo ki bann lapse kle ki sa lamannman i anmennen.

Parey nou’n diskite nou tou, sa keksoz, sa i en morso Proze de Lwa ki baze lo best practice bann norm enternasyonal e ki’n vin atraver konsiltasyon entans atraver Minister Finans, Cabinet of Ministers, sirtou nou bann partener ki’n byen ganny note isi IMF, World Bank, Secretariat Commonwealth, Gouvernman Norway e menm Gouvernman Leta Ini lo kote lapse lanvironnmantal.  E parey bann Onorab in fer sorti Mr Deputy.  Sa i en Lalwa pour Seselwa, pour pep Seselwa akoz i anmenn bokou plis benefis pou nou.

Onorab Pierre in koz en pti pe lo sa kestyon royalty, anplis ki Income Tax ki ganny adrese anba sa Lalwa, resaman Cabinet ti aprouv en lamannman dan standard model agreement petrolye Sesel.  E anba sa standard model agreement i donn ankor bann lavantaz parey ou’n dir byen Onorab Pierre royalty i sorti 5 pou vin 10 poursan.  Dan sa 2 lagreman ki egziste ozordi nivo royalty i 5 poursan me anba nouvo standard model agreement tou nouvo konpannyen ki pou vin Sesel pou pey 10 poursan olye ki 5 akoz se sa ki norm enternasyonal ozordi i baze lo la.

Parey ou’n dir ankor en lot benefis ki sa standard model agreement pou anmennen, se ki bann konpannyen ki ti la dan lepase zot ti ganny bann siperfisi ziska 17 mil kilomet kare e anba nouvo standar tou konpannyen ki vini pou ganny zis 10 mil.  Set a dir nou a ganny pli benefis, plis konpannyen ki a ganny loportnite.

Mon osi apresye ki Lasanble Nasyonal i rekonnet sa laspe lanvironnman pou ed e atir plis lenvestiser pou vin kot nou.  Nou’n koz lo sa kestyon enabling environment, set a dir sa nouvo Lalwa in ganny rekonnet poudir sa ki i pe anmennen i donn serten lavantaz fiskal pou enthuse bann nouvo konpannyen pou vini Sesel.

Me Mr Deputy Speaker keksoz ki mon partaz totalman pwennvi ki’n ganny fer sorti fortman ozordi se lapse zesyon resours.  Petet se sa laspe pli enportan.  E Lasanble in fer sorti tre for, fortman son konsern lo sa kestyon management e zesyon sa resours.  Pa vo lapenn nou annan en resours ki apre demen nou pep i worse of, i vin pli mizer ki i ti ete e in fer sorti klerman e mon partaz totalman pwennvi sa Lasanble Nasyonal ki nou bezwen lager kont risk ki parey nou’n dir sa curse, sa bann move keksoz ki asosye avek sekter petrolye dan Lafrik pa ganny repete.  E mwan mon kapab asir Lasanble ki tou lendikasyon ki mon’n gannyen, depi Prezidan, Vis Prezidan, tou manm Cabinet e zot menm zot in fer resorti ozordi ki Sesel nou pa pou vini en dezyenm Lafrik.  Nou pa pou vini en dezyenm Lafrik akoz nou tou, nou annan sa determinasyon enkli mon koleg Lider Lopozisyon ki Sesel nou’n pase o dela de sa, ozordi sa Gouvernman son dezyenm non se lite pour latransparans.  Rode kimannyer nou kapab anmenn plis transparans, napa keksoz ki parfe nou ankor pe rod fason pou amelyore, me i kler ozordi ki sa Lalwa e nou tou nou la e nou pou lager ki demen ler nou vwar, si nou vwar petrol nou pou annan en nivo zestyon ki pou alaoter pou benefisye nou pep avek maksimonm.

Nou’n koz political willPolitical will Gouvernaman in prouve ki i annan political will ler i neseser.  An 2008 ler nou ti fer fas avek en sitiasyon ekonomik difisil ti annan political will pou fer keksoz marse, ozordi nou’n vwar rezilta.  Onorab Rose ou’n byen mansyonnen ki nou pa zis en model pou lezot pei isi, souvan nou bann dimoun i ganny envite partou dan bann pti zil pou al eksplike kimannyer nou’n fer keksoz Sesel.  Resaman Msye Belle kot Petrol Seychelles ti reprezant Sesel dan enn de bann konferans, bann foronm kot in al koz enpe lo sa ki nou pe fer Sesel.  Alor i kler ki nou en legzanp, me plis nou bezwen en legzanp pou nou pep.

Mon pran not serten pwen enportan ki’n ganny leve lo kote nesesite pou build kapasite SRC, pa zis SRC me i annan osi Labank Santral, Minister Finans ki demen pou manage bann wealth funds ki nou kapab annan e mon kapab asir zot ki la en kantite travay pe ganny fer ankor avek IMF, World Bank e nou bann lezot koleg ki serten dimoun in deza konmans al training dan diferan laspe zesyon petrolye. Byensir laspe piracy ozordi nou kapab vwar avek zefor komite enternasyonal enkli gran parti ki Sesel pe zwe nou’n kapab anmenn nivo piratri a en nivo bokou mwen eleve e mon asire pandan sa demars ki si demen nou bezwen entansifye nou aktivite petrolye Gouvernman pou met a dispozisyon resours neseser pou asire ki sa aktivite i ganny proteksyon maksimonm.

E mon pran kosyon ki Onorab Pierre in fer leve ensi Onorab Rose e Onorab Vel.  Mon kapab asir zot ki ler i vin sa kestyon lanvironnman enn bann partener ki pe travay avek nou, ki pare pou ed nou se Gouvernman Ameriken ki’n fer fas a plizyer dezas natirel e zot, zot in ofer pou ed nou dan sa laspe environmental pou asire ki dan nou demars pou eksplwat petrol zot pare pou debout la obor nou, pou ed nou met anplas bann sistenm ki a permet nou ki si demen i annan en dezas pou nou kapab deal avek.  Me mon kapab asir zot osi Lasanble ki dan nou Lalwa, nou Lalwa i anmenn bann nivo proteksyon laspe lanvironmantal tre o nivo ki ankor even depas serten minimonm ki norm enternasyonal i demande.

An sa ki konsern kimannyer nou zer sa resours, tou sa bann Lalwa ki nou pe anmennen isi, tou sa bann training ki nou bann staff pe ale e tou sa bann mekanizm ki nou pe met anplas, tousala mon kapab konfort Lasanble ki se zisteman dan nou demars pou nou asire ki demen ler e si nou vwar petrol nou pa pou donn bal.  Si nou vwar petrol Gouvernman i annan priyorite.  Nou priyorite se revwar nou bann lenfrastriktir, revwar nou nivo benefis ki nou donn lepep.  Me mesaz i kler, ki fodre pa Seselwa i krwar ki si demen nou vwar petrol nou pou annan en parti pandan plizyer lannen ki pou vini, nou pou zis anmize.  Zot in fer byen sorti nesesite pou mazin zenerasyon lavenir.  Sa ki nou pe fer ozordi parey zot in dir se pou zenerasyon lavenir.  Gouvernman pou servi okenn resours, okenn windfall ki i gannyen pou amelyor kalite lavi Seselwa, me pa pou gat Seselwa, e sa mesaz i kler.

Avek sa Mr Deputy Speaker mon a remersye, kantmenm zot pa la tou sa bann partener enternasyonal ki’n ed nou pa zis selman avek sa Lalwa ki la, me avek standard model agreement.  Nou annan Petroleum Minding Act ki nou’n travay lo la.  Mon remersye Petro Seychelles pou son kolaborasyon avek sa Lalwa, mon reiterate mon remersiman avek Bills Committee Lasanble Nasyonal e bann lezot Manm Lasanble ki pa zis in koze ozordi me ki mon asire dan en fason endirek zot in donn kontribisyon pou sa Lalwa.  Mon remersi bann staff Minister Finans, SRC ki’n travay dir osi e finalman mon remersi lofis Atorni Zeneral ki mon konnen zot osi zot pa aret travay, believe me avek lakantite keksoz ki zot annan devan zot.  E avek sa mon remersi ankor Lasanble pou siport sa Bill.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon lo prensip e merit zeneral lo sa Bill nou pran en vot.  Tou bann ki an faver?  Inanim.  Mon ava envit pou en Fomal Second Reading.

 

THE CLERK

A Bill of an Act to amend the Seychelles Petroleum Taxation Act 2008.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, vi ki nou’n fini size amannman, mon ti a ganny en Mosyon pou nou sot staz Komite.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Wi Mr Deputy, anba Order 91(1) mon move ki nou sispann Orders 65 to 70 pou nou sot Committee Stage.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn Manm ki segonde?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Deputy Speaker mon segonn sa Mosyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ki nou sot staz Komite nou pran en vot.  Tou bann ki an faver?  Inanim.  Mon a ganny en Motion pou Third Reading.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Deputy, anba Order 71(1) mon move ki nou lir sa Bill en trwazyenm fwa.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn manm ki segonde?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mosyon i ganny segonde Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Nou pran en vot.  Tou bann ki an faver?  Inanim.  E mon a ganny en Third Reading.

 

THE CLERK

This Act maybe cited as the Seychelles Petroleum Taxation (Amendment) Act, 2013.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon nou Bill Seychelles Petroleum Taxation (Amendment) Bill in ganny aprouve, inannimite.  Mon a remersye Minis ek son delegasyon e mon ava eskiz zot parmi nou.

Tanka nou, nou ava pran en break e nou a rezwenn 2er apremidi.

 

(LUNCH)

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, nou a dir bonn apremidi, nou a kontinnyen avek nou travay.  E mon ava envit Onorab Vel pour prezant son Mosyon.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi bokou Mr Deputy.  Mr Deputy, sa Mosyon i rezilta en motivasyon e lenspirasyon.  Mon’n gannymotive par en dezir pou vwar Lasanble Nasyonal zwe en rol enportan dan trouv en solisyon e enn ki dirab e zis, pour plizyer sitiasyon tris ki mon’n konstate dan mon travay koman MNA. Sa sitiasyon tris i en defayans dan nou sistenm proteksyon sosyal, ki fer ki serten aplikan pou lasistans, ki vreman merit sa led i swa ganny diskalifye, ouswa zot pa resevwar nanryen, oubyen zot laplikasyon i ganny aksepte, me zot nivo lasistans i tro feb.

Mr Deputy, atraver travay lo teren dan mon prop distrik Pointe Larue, atraver temwanyaz zot leksperyans personnel ki serten dimoun in fer letan zot in zwenn mwan e atraver serten site visit dan serten lenstitisyon atraver pei, mon’n ariv lo konklizyon ki sa defayans i merit ganny adrese.  Mon dir ki sa defayans i merit ganny adrese, akoz si non, sa sitiasyon sosyal ki sa bann dimoun pe viv i riske ganny transformen an en lenzistis sosyal, vi ki nou annan en mekanizm ki merit adres sa bann sitiasyon me i pa pe fer li.

Mr Speaker, parey mon’n dir lo komansman mon lentervansyon, dezyenm rezon akoz mon’n anmenn sa Mosyon, set akoz mon’n ganny enspire pou fer li.  Mon lenspirasyon in vin atraver konsiltasyon ki mon’n gannyen avek bann Travayer Sosyal, bann Zofisye Lazans Proteksyon Sosyal e Management sa Lazans.  Atraver en seri konsiltasyon avek sa bann akter ki angaze dan sa prosesis delivery lasistans sosyal, mon’n konpran ki i pa ditou lentansyon Lazans Proteksyon Sosyal, pou pa asiste oubyen ofer lasistans ki sifizan bann sitwayen ki fer laplikasyon pou sa led.  Mon konpran ki lentansyon nob sa Lazans ki se pour azir koman en safety net, par fer sir ki nenport sitwayen Seselwa ki vreman dan led, i bezwen ganny asiste dan en fason konvenab, me i ganny anpaye par serten dispozisyon dan Lalwa ki gouvern letablisman sa Lazans e serten prosedir ki diriz son loperasyon.  Mon konpran ki i pa lafot sa bann dimoun ki travay avek Lazans Proteksyon Sosyal, ki serten aplikan i ganny en larepons ki pa satisfezan.  Sa ki an tor se bann dispozisyon dan Lalwa e prosedir ki anmar lanmen bann ki pran desizyon lo si en aplikan i merit resevwar lasistans sosyal e konbyen i devret touse.  Alor, mon Mosyon i viz ver idantifye tou bann sours sa defayans dan nou sistenm proteksyon sosyal e koriz zot dan en fason ki travayer Lazans Proteksyon Sosyal, koman Management sa Lenstitisyon e board ki pran desizyon, a pli byen kapab fer zot travay.  Mon Mosyon i viz ver empowerment bann dimoun ki travay avek Lazans Proteksyon Sosyal e ki pran desizyon lo laplikasyon bann sitwayen pou ganny sa lasistans.  Mon Mosyon i vize ver entrodwir fleksibilite dan sa sistenm, pou fer ki i reponn pli byen bezwen bann aplikan.

Mr Deputy, permet mwan donn serten legzanp ki pou ilistre sa ki mon’n apel bann defayans dan Lazans Proteksyon Sosyal.  Letan ki nou pran en zenn manman tousel avek 3 zanfan, ki pe resevwar en saler debaz anviron R4500 e relativman R900 child maintenance pou touletrwa zanfan.  Dizon pour rezon largiman, nou dir ki sa zenn manman i annan en reveni R5400 par mwan.  I pe travay li sa madanm e i deza posed en saler.  Annou komans par tir R1000 pou Day Care, R1000 pou lozman, R500 pou transpor, R1500 pou gas, elektrisite, delo, avek telefonn ansanm.  Sa i fer nou en sonm R4000 e ni en latet zonnyon sa madanm pankor aste.  E a tou moman, annou pa bliye ki nou pe koz lo en manman avek 3 zanfan.  Pour evit konfizyon Mr Deputy, les mwan fer kler ki sa ka spesifik ki mon pe koz lo la, sa set en ka reel ki egziste dan mon distrik Pointe Larue.

Dan en lot ka, i annan en zenn madanm ki li i pe travay 9er ziska 5er, depi Lendi ziska Sanmdi, ki annan 2 zanfan e ki pe lwe en lakaz.  Saler sa manman tousel i al tou dan pey rent e Day Care pou son dernyen zanfan.  Lazans Proteksyon Sosyal i asiste sa madanm avek R800 e zot in konsey li rod en dezyenm lanplwa.  I kler ki R800 pa zanmen ase pou soutenir sa zenn manman ek son 2 zanfan.  E si zanmen i pran en dezyenm lanplwa, i pour pe met son prop zanfan a risk, akoz i pou bezwen kit zot tousel e al travay.

Mon osi konn ka kot en msye in vin viktim labi drog e son sel garson pe viv dan en sitiasyon deplorab, akoz sa papa pa kapab pran son responsabilite.  I annan fanmiy sa msye ki pare pran sa zanfan e sonnyen me letan zot al rod led, lasistans avek Lazans Proteksyon Sosyal, sa Lazans i dir ki household income sa fanmiy i ase pou kouver zot bezwen, enkli pou sa garson.  Sa fanmiy in forse pa pran sa garson akoz zot reveni pa permet zot fer li akoz zot deza annan lezot komitman finansyel.  Dan sa ka, menm si se sa papa ki dan drog ki koupab pou fer son zanfan pas martir, Lazans Proteksyon Sosyal i osi responsab pou son move sitiasyon akoz zot pa’n reisir entervenir.  Sa ka i parey plizyer ka kot Vilaz Prezidan.  Laba i annan plizyer zanfan ki pa orfelen akoz zot paran i ankor vivan me ki plito pa kapab sonny zot pour en rezon ou en lot.  Lazans Proteksyon Sosyal i pey maintenance pou bann zanfan letan zot Vilaz Prezidan, me sa Lazans i pa kapab donn lasistans en manm fanmiy ki anvi pran sa bann zanfan, me ki napa mwayen finansyel pou fer li lo zot menm.

Mr Deputy, sa bann ka e plizyer lezot ankor in fini fer mwan enterese konnen akoz Lazans proteksyon Sosyal pa kapab azir.  Mon’n dekouver ki sa ki anpes sa Lazans azir se bann mekanizm ki annan anplas.  Enn sa bann mekanizm se sa sistenm weight ki ganny servi pou determinen si reveni ki antre dan en lakour i sifizan ou pa e ki degre lasistans sosyal en fanmiy i bezwen.  I enportan ki sa sistenm weight i ganny revwar, pou reflekte realite Sesel e osi reflekte realite bann kou e pri ki bann endividi e fanmiy pe aktyelman peye pou bann servis.  E la mon pe propoze ki bann eleman sa sistenm weight i ganny elarzi e serten nouvo eleman i ganny enkli, par egzanp bann kou pou Day Care Centre.

Dezyenmman, i annan ka kot CEO sa Lazans, malgre ki i vwar merit dan en case, me i pa kapab pran serten desizyon common sense akoz Lalwa pa permet li.  Sa sitiasyon osi i merit ganny adrese.

Trwazyenmman, Lalwa i merit ganny amande pou permet board annan plis fleksibilite e kapab pran serten desizyon baze lo compassionate ground.  Sa ki sa Mosyon pe rode se bann sanzman, ki a permet bann mekanizm ki Lazans Proteksyon Sosyal i servi e baz son desizyon lo la, pli reflekte realite nou pei e nou sosyete.  Sesel i en pei kot bokou lakour i ganny dirize par en sel paran ki souvandfwa i manman.  Byen souvan se sa bann single parent households ki rod lasistans sosyal.  Fodre ki Lazans Proteksyon Sosyal i realize ki sa bann paran tousel in fer en bout e zot merit lasistans lasosyete, atraver lasistans sosyal, pou fer 2 bout zwenn.  Fodre ki sa Lazans i osi realize ki parfwa, son sistenm kot i pran household income pa reflekte realite akoz parfwa, en manm fanmiy ki son saler pe ganny konte koman en reveni kot en lakour, i pe aktyelman ganny depanse kot en lot lakour.  I enportan ki Lalwa ki gouvern Lazans Proteksyon Sosyal e son bann dispozitiv administrativ i ganny revwar e sa sistenm one side pitfall i parfwa bezwen ganny met 2 kote e en case by case merit i devret ganny adopte, pou pran an kont konpleksite bann serten sitiasyon.

Mr Deputy, Lazans Proteksyon Sosyal i en pyes enportan dan nou sistenm e i egziste akote nou sisten ledikasyon, lasante piblik e progranm lakaz, koman bann lenstriman nou welfare state, ki promot lazistis sosyal dan nou pei.  Alor, Lazans Proteksyon Sosyal pa merit zanmen fail dan sa misyon.  Mon Mosyon i vize ver asire ki napa en sel ka aplikasyon ki vin kot sa Lazans, ki pa prodwir en rezilta satisfezan.  Sa Mosyon i vize ver fer sir ki tou Seselwa ki vreman dan bezwen i efektivman ganny asiste e dan en fason ki rezonnab.

Mr Deputy, Sesel ozordi in fer bokou progre sosyal e nou fyer koman enn bann sel pei an vwa devlopman ki annan en lendis devlopman imen ki tre o.  Zisteman, dan en pei ek en tel nivo devlopman e ki osi annan en welfare state pa kapab annan sitwayen ki merit lasistans sosyal me ki pa pe gannyen.  Mon oule fer kler ki lakantite aplikan ki vreman merit lasistans me ki pa pe gannyen, oubyen pa pe ganny li a en nivo satisfezan i feb, konpare avek lakantite ki ganny asiste.  Mon ti a kontan nou vwar nou sistenm Proteksyon Sosyal ki vin enn ki parfe, kot napa en sel aplikan ki vreman dan bezwen, ki kapab konplent ki i pa pe ganny asiste ouswa lasistans i tro feb.

Mr Deputy, mon pe met lanfaz lo en sistenm byennet ki marse, ki efikas e efektiv, me i domaz ki sa Lazans Byennet Sosyal pa pe toultan reponn a bann bezwen nou pep dan en fason ki ideal.  Souvan, parey mon’n illistre, i annan ditor ki ganny kree, olye dibyen.  Nou bann reprezantan lepep, nou pli byen plase pou konn sa akoz sak fwa ki enn nou dimoun pa ganny atrape dan sa safety net Lazans Byennet Sosyal, son rekour final se pou vin kot nou, bann MNA.  Si i annan en MNA elekte isi anndan ki antre kot li avek tou son saler lafendimwan, mon challenge li pou lev son lanmen anler.  Mr Deputy, napa.  I napa enn akoz sa se larealite ekonomik nou pei ozordi.  Sesel depans i o.  Saler i ba e nou bann zabitan pe ganny en kantite difikilte pou fer 2 bout zwenn.  Difikilte pa akoz napa striktir anplas pou ed zot, me akoz nou dan en lekonomi marse lib, nou merit touzour vizilan e ki nou tenir sa ki pli feb.  E sa rol oversite i reste lo zepol nou, koman bann reprezantan lepep.

Mr Deputy, a sak fwa ki sa Lazans Byennet Sosyal i fer fas avek serten defayans parey mon’n dir e les serten nou bann dimoun tonbe, nou bann MNA nou la, nou anpare.  Nou rekolte sa bill delo, elektrik, gas fini, diapers, dile pti baba e lezot ankor.  Si mon’n table sa Mosyon set akoz dan mon distrik Pointe Larue, mon fer fas avek bann defi lo en baz kontinnyel e lespri Mosyon se pou trouv en meyer fason pou zer bann defi asosye avek byennet nou bann zabitan dan distrik, lo en baz pli soutenab.

Mr Deputy, tro souvan dan lepase, in annan bann pozisyon konfrontasyonnel ki’n ganny adopte ant Lazans Byennet Sosyal e bann reprezantan lepep.  Nou bann MNA, nou toultan pe pran pozisyon ki nou dimoun i deserving e ki forseman zot bezwen ganny asiste.  Lo lot kote, i annan Lazans Byennet Sosyal ki fonksyonn anba serten lezislasyon ki’n ganny aprouve isi menm dan sa Lasanble e sa Lazans i souvan diskalifye dimoun, baze strikteman on the letter of the Law.  MNA i ensiste ki se Lotorite Distrik ki dan en meyer pozisyon pou konnen lekel ekzakteman ki deserving pou ganny lasistans.  Apre tou, se nou ki pe viv pre avek nou dimoun e se nou ki konn zot bann vire tournen.  Tandis ki Lazans Byennet Sosyal i prefere apir lo son bann weights and measures e etablir e souvandfwa, nou dimoun ki pli bezwen pa pe kalifye pou lasistans.

Avek sa Mosyon ki devan nou Lasanble ozordi, mon pe propoz en lot direksyon.  Olye konfrontasyon e move kominikasyon, annou travay ansanm dan lentere nou bann zabitan ki pe depan lo nou.  Sa propozisyon pou revwar Lalwa ki gid Lazans Byennet Sosyal set en zefor pou met sa Lazans azour avek larealite ekonomik nou pei.  Sitiasyon aktyel kot MNA i bezwen azir koman en Avoka pou petisyonn sa Lazans lo non bann zabitan i en distorsyon dan lafason ki keksoz i devret ete.  Mon krwar tou bann parti konsernen ti ava prefere si bann travay sa Lazans ti kapab fonksyonn dan en fason efikas, san okenn lentermedyer sorti kot okenn dimoun.  I enportan pou gard an tet ki lamazorite bann propozisyon ki mon pe avanse in deza fini ganny diskite avek Lazans Byennet Sosyal e pozisyon ki mon pe adopte i rezonnab.  Finalman, se nou bann reprezan lepep ki pli byen plase pou fer sa lamannman ki neseser.  Parey nou Prezidan i toultan dir, kot i byen nou anbelir e kot i mal nou aranze.

Mr Deputy, sa Mosyon i osi anlinny avek bann reform ekonomik ki’n komanse depi Novanm 2008.  Enn bann konponan sa reform se pour anmenn lekite dan nou sistenm sosyal.  Lekite i vedir ki lasistans sosyal i al zis kot bann ki vreman dan bezwen.  Se ekzakteman sa lespri sa Mosyon akoz nou pe demande ki sanzman neseser i ganny fer, pour asire ki sa ki vreman dan bezwen i ganny asiste e dan en fason ki konvenab.  Koman sa Lenstitisyon ki pas Lalwa dan pei e koman lavwa lepep Seselwa, Lasanble Nasyonal i annan en lobligasyon moral pour li propoz lamannman dan Lalwa ki nou menm nou’n aprouve dan premye lenstans e propoz sanzman dan bann dispozitiv administrativ, avek bi adres sa defayans dan nou sistenm proteksyon sosyal, par elimin sa bann rezidite e anmenn plis souples dan sa Lalwa e loperasyon Lazans Proteksyon Sosyal.

Mr Deputy, mon pe demann tou Manm Onorab pou koz an faver sa Mosyon e apre pou donn zot sipor par vot an faver.  Zot sipor pou sa Mosyon pou anmenn soulazman lo leker plizyer Seselwa ki bezwen Lasistans Sosyal pou viv, oubyen pou fer 2 bout zwenn.  Zot sipor isi dan sa Lasanble pou rezonnen dan leker sa manman tousel ki pe leve e debrouye, me mank en sipor pou fer son zanfan viv byen e eparnye zot bann fleo sosyal.  Zot sipor pou anmenn en sourir lo figir bann gran manman ki pe pran responsabilite pou elev zot pti zanfan akoz swa en paran in mor e lot pa enterese, oubyen toulede paran in tonm viktim labi sibstans.

Koleg Onorab, nou sipor pou Mosyon pour parey en lagrenn ki nou pe senmen e ki pou port fri dan plizyer lannen, an form bann zanfan ki nou pou sove.  Nou sipor pou sa Mosyon pou prouve ki dan “En Nouvo Sesel”, personn pa ganny les akote.

Mr Deputy, I beg to move.

 

MR DEPUTY

Bon, Mosyon in ganny prezante.  Okenn Manm ki anvi segonn sa Mosyon?

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mr Deputy, mon oule siport sa Mosyon e dir 2 pti mo.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mr Deputy, mersi.  Koleg Manm Onorab, laverite pa kapab kasyet e enn bann laverite ki nou pa kapab kasyet dan Sesel se lenpakt pozitiv ki Lazans Proteksyon Sosyal i annan lo lavi serten fanmiy Seselwa e nou sosyete an zeneral.  Lazans Proteksyon Sosyal i anmenn bokou soulazman dan plizyer fwaye Seselwa.  Lazans Proteksyon Sosyal i sa safety net ki anpes serten Seselwa tonm dan lapovrete.  Lazans Proteksyon Sosyal i sa Lenstitisyon ki fer nou tou Seselwa fyer ki nou “Nouvo Sesel” i en sosyete kot i annan solidarite antre tou Seselwa.

Mr Deputy Speaker, se zisteman an rekonnesan sa bon travay ki sa Lazans in fer ki sa Mosyon in ganny table dan Lasanble Nasyonal.  Lespri par deryer sa Mosyon anmennen par Onorab Vel se pour amelyor performans Lazans Proteksyon Sosyal, pou fer sir ki tou Seselwa ki fer en laplikasyon pou lasistans sosyal i ganny en fair deal.  Sa Mosyon pe rod amelyor lefikasite Lazans, pou fer sir ki tou Seselwa i trouv lazistis dan sa Lenstitisyon.

Mr Deputy, letan mon dir tou Seselwa, mon oule dir tou bann ki fer laplikasyon pou resevwar lasistans sosyal, koman bann osi ki pa fer okenn laplikasyon.  Lazistis bann anplwayer e anplwaye ki kontribye ver finansman lasistans sosyal, anver tax ki zot peye, se letan zot vwar ki dimoun ki senpleman pa oule travay pa zis reisir abiz sa sistenm.  Lazistis pou bann Seselwa vilnerab ki vreman dan bezwen se ler zot vwar zot laplikasyon ganny aksepte e zot resevwar en lasistans sosyal ki permet zot viv en lavi dan dignite.  Lazistis se ler nou annan en sistenm lazistis sosyal ki pa en fardo lo okenn group sitwayen, me plito azir koman en mekanizm ki protez bann ki vilnerab kont bann move konportman parey vol e bann tranzaksyon ilegal, parey fer biznes drog.

Mr Deputy, sa Mosyon pe demande ki i annan en travay kolaborasyon ant Gouvernman e Lasanble Nasyonal, pou propoz bann sanzman neseser dan Lalwa ki gouvern sa Lazans, avek bi pou fer Lenstitisyon vin pli responsive anver bezwen nou kominote.  Sa i en linisyativ ektrememan enportan e se en lobzektif nob.

Mr Deputy, nou sosyete i baze lo legalite, loportinite, ki vedir ki sak endividi i ganny menm sans dan lavi e i servi sa sans ki in gannyen pou fer en karyer dan biznes, oubyen pou kontribye ver devlopman pei.  Me nou merit osi rekonnet ki pa nou tou ki ne avek menm sans e ki dan lavi i annan loportinite koman osi i annan risk.

Mr Deputy, sa bann risk ki dan lavi, ki nou sistenm lasistans sosyal i deal avek, i annan plizyer kalite risk parey maladi oubyen aksidan, ki fer en dimoun vin envalid, oubyen aret travay pou en serten period letan.  I osi annan bann risk lanmor oubyen divors e kitans, ki fer reveni ki en paran ti pe kontribye i aret antre dan Bidze lafanmiy.  I annan lezot risk parey logmantasyon dan kou pri lavi, ki fer serten fanmiy nepli kapab fer 2 bout zwenn, letan in ariv lafendimwan.

Mr Deputy, tou sa bann kalite risk ki mon’n mansyonnen, Lazans Proteksyon Sosyal i annan bann kategori benefis pou zot.  Sa Lazans i osi annan bann mekanizm pou evalye kredibilite en aplikan e pou determin son bezwen o nivo lasistans ki i merite.  Sanzman ki sa Mosyon pe rode se pou Lazans kapab servi bann mekanizm ki annan, dan en fason ki kot okenn dimoun ki vreman dan bezwen pa’n ganny kit deryer.  I pa zis en kestyon pa entertain en laplikasyon oubyen mal kalkil nivo lasistans sosyal pou en dimoun, me i osi annan pou fer avek prensip fondamantal nou sosyete ki baze lo legalite, loportinite.  Letan mekanizm ki Lazans Proteksyon Sosyal i servi pou permet li vwar en dimoun ki dan bezwen, i permet li determinen vre nivo lasistans pou en aplikan.  Sa i vedir ki sa Lazans pe fail koman en Lenstitisyon ki promot legalite, loportinite dan nou pei.

Mr Deputy, sa Mosyon pe viz ver permet Lazans Proteksyon Sosyal devlop bann metod apropriye ki permet li adapte e aziste lo bann mekanizm e sezi bann realite ki konmela in sap li.  Nou anvi en Lazans Proteksyon Sosyal ki efikas e ki smart.

Mr Deputy, sa Mosyon pe rode, pe senpleman rodmet Lazans Proteksyon Sosyal azour avek realite ki nou pep pe viv.  Sa Mosyon pou fer lavi bann aplikan vin pli fasil, akoz zot pa bezwen ekrir let parti let zot MNA, Minis ou menm dan kantite repriz, Biro Prezidan.  Sa Mosyon pe rod en solisyon, apre ki bann laplikasyon pou lasistans in ganny rezete, zot nivo lasistans pa ase.

Mr Deputy, sa Mosyon pe dir avek nou ki sa Lazans, e sa Mosyon ki Jeniffer in anmennen, Onorab Vel, pou retir bann lobstak ki nou pe senpleman rod meyer fason pou garanti ki sa Lazans Proteksyon Sosyal i asiste selman bann endividi ki vreman dan bezwen e merite ganny asiste.  Nou pou osi asire ki bann ki anvi abiz lo sa sistenm lasistans sosyal pa reisir fer li.

Mr Deputy, ziska Zen sa lannen, nou annan anviron 10 mil sitwayen ki pe ganny asiste par sa Lazans Proteksyon Sosyal.  Ladan i annan 6500 ki bann pansyonner, 10,057 ki annan dezabilite e 1970 ki lo Welfare.  Sa i montre ki 10 poursan nou popilasyon i depan lo sa Lorganizasyon pou zot viv zot lavi dan dignite.

Mr Deputy, Mosyon devan nou Lasanble i pli konsernen avek sa preski 3 mil sitwayen ki pe ganny lasistans Welfare.

Mr Deputy, pou evalye bezwen en aplikan, Lazans Proteksyon Sosyal i servi metod Means Test e kriter household income.  Sa 2 mekanizm pa ganny aplike dan bann ka borderline, ki vedir bann fanmiy ki pa tonm dan sa norm, par egzanp si dan en lakaz i annan diferan fanmiy ki pe viv ansanm anba menm twa, sa 1 ki pe ganny asiste i fer ki larestan ki dan bezwen pa gannyen.  Rezon se sa mekanizm ki egziste i met tou reveni ki antre dan sa lakaz ansanm, ler kalkilasyon i fini fer, larestan ki dan bezwen pa kalifye.

Mr Deputy, nou bezwen revwar sa fason fer akoz menm si sa bann dimoun zot partaz menm twa, i pa neseserman zot fer zot depans fanmiy ansanm.  Sa i en sours konfli e problenm.

En lot konsern Mr Speaker, tou dernyenman nou pe vwar bann dimoun ki’n pas kot dokter.  Apre ki zot in fer zot case kot Lazans, nou vwar bokou sa bann dimoun zot lasistans pe desann.  Serten ki ti pe ganny R1900, nou pe vwar zot pe ganny zis R1300.  Zot sitiasyon pa’n sanze.  Dan serten ka, zot sitiasyon in menm vin pli pir, avek pri lavi ki’n monte.  Me zot lasistans i kontinnyen dimini.

Mr Deputy, dan sa konteks, mon krwar zot lasistans i devret plito ogmante ki diminnyen.  En mekanizm ki nou devret adopte se met sa bann dimoun anba Invalidity Benefit.  Ki zot pa devret monte desann tou le 3 mwan ouswa tou le 6 mwan.

Mr Deputy Speaker, serten dimoun ti pran Depar Volonter koman parti Reform Ekonomik.  I annan ki ti deside zot menm pou al fer en lot debrouy.  Me i annan osi, akoz re-organizasyon dan Gouvernman, zot ti napa swa.  Zot ti bezwen arete.  Sa bann dimoun ki par lao 50an, zot pe vwar li tre difisil pou zot ganny en lanplwa.  Menm avek sa Scheme Retraining, i reste ankor bokou zot ki napa en lanplwa e zot pe vwar li tre difisil pou zot ganny serten lasistans.  Dan serten ka, serten in kontribye plis ki 25 a 30an zot lavi aktiv dan sa pei.  Serten i annan zanfan anba laz ki ankor depan lo zot.  Ler assessment i ganny fer, zot pa kalifye akoz sistenm kimannyer i ete konmela, i pa permet zot ganny serten lasistans.  Mon panse ki sitiasyon i merit ganny revwar o pli vit posib.

Mr Deputy, mon panse osi ki in plis ki ler pou nou regard enpe sa bann weights ki ganny servi.  Petet ler in arive pou met enpe pli o e azour avek lezot keksoz, ki a fer bokou nou bann sitwayen ki tonm dan sa bann borderline cases, ki zot osi zot a kapab ganny asiste.

Mr Deputy Speaker, nou bezwen rekonnet ki Lazans Proteksyon Sosyal pe entrodwir serten sanzman, par egzanp bann dimoun ki ti pe travay anba sa Scheme Family Support, zot in ganny mete anba Scheme Carer, kot i permet zot ganny enpe plis larzan, kot nou Lasanble in koz en kantite lo la.

Mr Deputy, nou koman Manm Lasanble, nou rol se pou anmenn sor nou sitwayen alatansyon Lotorite.  Sa rol osi i enkli edik nou dimoun.  Mon oule pran sa loportinite pou dir tou bann ki kapab travay, annou leve e nou al debrouye, pou nou osi kapab aport nou soutyen dan nou sosyete.

Mr Deputy, semenn pase, pandan mon vizit door to door, mon ti zwenn en zenn madanm ki lizour i fer en pti travay carer e aswar i trouv li pe fer en lot louvraz pou soutenir son fanmiy.  Sa i vedir ki i kontribye dan lekonomi nou pti pei, kot i permet nou ganny larzan pou met dan Bidze, ki apre nou servi pou finans popilasyon e bann progranm Lazans Proteksyon Sosyal.  I annan kantite parey li ki pe donn sa bon legzanp.  Mon demann lezot ki pe abiz lo sa Lazans pou zot leve e al debrouye e kit sa lasistans pou ler zot vreman bezwen.

Mr Deputy, ek sa 2 pti mo, mon pou aport mon siport pou sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Dugasse.

 

HON MELVAL DUGASSE

Mersi Mr Deputy.  Mosyon prezante par Onorab Vel in konvek mwan lo vre nesesite pou nou revwar sa Lalwa e osi bann lasistans ki ganny donnen anbala.  Moderniz li e fer sir ki i vreman e reelman target sa kous popilasyon ki vreman bezwen ganny touse.

Mr Deputy Speaker, nou pa kapab koz lo benefis Lazans Proteksyon Sosyal, san ki nou abord lanplwa.  Tou dimoun dan sa pei i pou bezwen komans fer son prezans konte, kot travay i konsernen.  Nou tou nou kapab fer nou bout.  Nou tou nou kapab fer en kontribisyon e enportan ki nou fer li byen.  Seselwa, parey mon’n deza dir i en Nasyon travayan e kouraze.  Me fodre ki nou fer laprev nou lafors e nou kouraz.  Fodre nou delivre lo travay.  Nou sistenm Sekirite Sosyal i fonde lo kontribisyon travayer.  Plis nou dimoun i travay e prodwir, plis kontribisyon i annan.  Lo lot kote, si lamazorite nou dimoun i dan lanplwa, pou annan mwens depandans lo benefis sosyal.

Mr Deputy Speaker, letan nou get statistic, kantite case ki’n ganny process pandan sa dernyen, depi Zanvye ziska Zen 2013, en total 3389 laplikasyon in ganny process.  Ladan, 2688 ti ganny aprouve e 586 ti ganny rezete.  2110 ti ganny review e 571 new cases.  2504 ti bann madanm.  62 poursan ou 2806 sa bann aplikan ti dan kategori laz 25 a 49an.  66 ou 2586 ti bann single parent, ouswa bann dimoun ki single e 1556 ti Supplementary Assistant.  E 974 ti bann unemployed.  E parmi sa 1970 dimoun ki pe ganny lasistans Welfare, 911 ti ganny trouve lo Medical.

Mr Deputy Speaker, ler ou analiz sa bann sif, i vreman enteresan e sa i montre nou ki en gran poursantaz nou popilasyon i depan lo bann benefis sosyal.  Wi, koman en Gouvernman responsab, i pour nou devwar pou ed bann sitwayen ki pli vilnerab, ki pe ganny frape pandan ki nou pei pe kontinnyen pas atraver sa transformasyon ekonomik ki nou’n anbark lo la depi 2008.

Mr Deputy Speaker, wi.  Dan Sesel, nou annan dimoun ki pli mwen fortinen e pli vilnerab.  Ki zot bezwen sipor pou fer 2 bout zwenn.  E sa bann ki bezwen sipor i annan mekanizm dan sistenm ki nou’n met anplas, atraver diferan progranm.  Welfare Agency i annan Bidze ki ganny allocate avek sak Lekol pou asiste bann zanfan ki dan bezwen.  I annan diferan Benefis anba Fon Sekirite Sosyal.  Sete avek sa transformasyon ekonomik rapid ki’n arive dan parkour nou pei, ki’n fer nou anbark lo plizyer revi nou bann Lalwa.  Serten Lalwa ki pa ti zanmen egziste parey an 2008 ler ti entrodwir Lalwa Welfare, pli tar 2011 Lazans Proteksyon Sosyal e ki sa bann Lalwa in ganny anmennen pou zisteman aranz sitiasyon nou pep, spesifikman bann ki pli vilnerab.  Alors, i tre enportan ki nou bann Lalwa egzistan i bezwen ganny modernize.  Lemonn i sanze, sitiasyon i diferan, Sesel pe kontinnyen bouz devan, malgre tou bann lobstak.  I plis ki normal pou nou moderniz nou bann Lalwa, si nou osi nou anvi al lo en lot nivo avek en lot responsabilite.

Ler mon pe koz lo responsabilite Mr Deputy Speaker, nou dimoun i bezwen antre responsab.  Nou pa kapab annan en sosyete ki dimoun i vin depandan lo Byennet Sosyal, alor i tre enportan ki nou dimoun i mentenir zot lasante.  Anpes zot reste lo Benefis Sosyal.

Mr Deputy Speaker, in ariv ler pou nou dimoun konnen kimannyer i bezwen revwar son priyorite.  Kimannyer i kontrol son depans.  Kimannyer i bezwen rod en fason pou kapab met 2 bout ansanm, pandan ki nou bann reprezantan lepep pe kontinnyen lager pou rod fason pou tenir li.

Pandan Ladres Leta Lanasyon, Prezidan ti dir nou ki nou pa kapab annan tou keksoz alafwa.  Fodre nou konn nou priyorite e la fodre nou fer li dapre sa ki nou kapab e sa i pa pou kapab fer nou anmas pou pli tar.

Mr Deputy, mon propoze ki Gouvernman i komans revwar Lalwa Sekirite Sosyal, avek bi reponn dan en fason pli efikas e bann defi pourlemoman.  Nou dan distrik ki pli pres ek nou dimoun e nou ki pe reprezant zot dan Lasanble, nou parfwa ganny difikilte pou pas a laksyon akoz bann diferan defayans ki ankor egziste.  Gouvernman in fer bokou pou nou dimoun e plen fwa, nou pep pa vwar sa akoz sa bann defayans.  Nou oule en sistenm Proteksyon Sosyal ki pou anmenn plis lefikasite, kot pou koup sa bann gran dele letan.  Kot pou tir birokrasi e kot pou ed selman bann dimoun ki vreman merite.  Nou oule en sistenm ki son bann kriter i obzektiv e ki pou soulaz bann vre ka sa bann dimoun ki dan vre bezwen.  Nou sizere ki i annan diferan metod assessment pou diferan kategori ka.  Lafason ki en dimoun ki pa travay, enn ki annan dezabilite, enn ki son saler pa ase pou soutenir li pa devret ganny assess dan menm fason.

Mr Deputy Speaker, mon propoze ki Gouvernman i revwar Lalwa Sekirite Sosyal, avek bi reponn dan en fason pli efikas, sa bann defi, sirtou an sa ki konsern lakantite dimoun ki pe ganny asiste avek lasistans anba Lazans Proteksyon Sosyal pou rezon medikal.

Pour terminen, avek sitiasyon ozirdi, i annan sa vre merit pou Lazans Proteksyon Sosyal travay an partenarya avek bann pertener tel ki Minister Lasante, Lanplwa ek Servis Sosyal, pou diskite pou ede vwar bann meyer fason pou kapab moderniz sa Lalwa ki gouvern sa Lazans pou vin pli efikas.  Avek sa enn de mo, mon pou aport mon sipor pou sa Mosyon.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Barbe.

 

HON NICHOLE BARBE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, koleg Onorab, bonn apre midi.  Mr Deputy, permet mwan felisit loter sa Mosyon, reprezantan Pointe Larue, akoz sa Mosyon i vreman tous en size ki preokip serten fanmiy Seselwa e i abord en fakter ki tre aparan.  Sa size ki preokip serten fanmiy Seselwa, sirtou bann ki sosyalman vilnerab, se Lasistans Sosyal ki Lazans Proteksyon Sosyal i ofer.  Sa i en size preokipasyon pou sa bann fanmiy akoz zot trouv zot dan en sitiasyon, kot zot swa pa ganny asiste, oubyen si zanmen zot ganny asiste, nivo lasistans i tro feb.  Sa Mosyon i osi abord sa fakter kapasite Lazans Proteksyon Sosyal, pou efektivman deal avek tou laplikasyon ki vin devan li e dan en fason ki obzektivman satisfer tou aplikan.  Letan ou get sitiasyon lo teren, i kler ki i annan serten realite ki sap sa Lazans.

Mr Deputy, nou rekonnet tre bon travay ki Lazans Proteksyon Sosyal in fer, me sa Mosyon pe senpleman rod fason pou fer li son travay ankor bokou pli byen.  Si i annan en Lenstitisyon ki fodre mars parfetman, se byen Lazans Proteksyon Sosyal akoz i tous lavi dimoun e dimoun i pli gran resours ki Sesel i annan.  Nou toultan dir ki nou devlopman i dan nou dimoun e alor, nou bezwen fer sir ki sa bann ki vilnerab pa zanmen ganny kit deryer.  Fodre zanmen ki Lazans Proteksyon Sosyal i fail en sel Seselwa.

Mr Deputy, permet mwan sit serten legzanp ki demontre kimannyer serten realite lo teren i sap Lazans Proteksyon Sosyal.  Mon konn en ka kot en zanfan anba laz i retrouv li pe viv avek son gran manman, apre ki toulede son paran in vwar zot dan prizon.  Sa gran manman pa pe resevwar okenn lasistans avek Lazans proteksyon Sosyal.  Menm apre plizyer laplikasyon, sa gran manman in kontinnyelman ganny dir ki i pa kalifye.  Dan en lot ka, 2 zanfan anba laz i retrouv zot osi pe viv avek zot gran manman ki en pansyoner, apre ki zot manman in mor e zot papa in bliye ki i annan sa 2 zanfan.  Sa enn gran manman li, i pe resevwar Lasistans Sosyal me sa i tre pe.  Alor, i vwar li pe bezwen sonny son 2 pti zanfan, plizoumwen lo son larzan pansyon.  Fodre fer resorti ki i osi annan plizyer lezot ka, kot bann aplikan pe resevwar lasistans, me ki pa ase pou fer fas avek tou bann bezwen son fanmiy.  Sa bann ka i demontre klerman ki i annan en keksoz ki mal avek lafason ki Lazans Proteksyon Sosyal i evalye bezwen en aplikan.  I osi montre nou ki Lazans Proteksyon Sosyal pa pe kouver tou ka ki vreman merit Lasistans Sosyal e ki pa dan tou ka ki nivo lasistans i satisfezan.

Mr Deputy, pou rezourd sa problenm ki annan pou fer avek kapasite sa Lazans pou deal avek tou laplikasyon dan en fason satisfezan, i enportan ki nou regard enpe sa mekanizm ki permet sa Lazans pran bann desizyon lo ka sak aplikan.  En mekanizm ki permet li determinen si en aplikan i vreman merit lasistans e ki nivo lasistans i merit gannyen.  Mekanizm ki sa Lazans in servi i en sistenm Means Test an servan weights e household income.  Pou en aplikan kalifye pou Lasistans Sosyal, fodre ki son household income oubyen reveni son fanmiy i par anba en serten minimum. Sa aplikan pou selman ganny lasistans pou kouver serten kalite depans ki ganny reprezante par bann diferan weight.  Sa i vedir ki si sa aplikan pe fer en depans ki pa ganny rekonnet koman esansyel e pour ki napa weight dan sistenm evalyasyon Lazans Proteksyon Sosyal, sa aplikan pa pou kalifye pou lasistans.  Osi, si reveni fanmiy kot sa aplikan i reste i par lao en serten minimum, ankor enn fwa, sa aplikan pa pou kalifye pou lasistans.

Mr Deputy, sa pa zis, akoz sa sistenm i penalize serten kategori aplikan ki pourtan zot devret kalifye pou Lasistans Sosyal.  Par egzanp, en dimoun ki’n pran en loan pou agrandir son lakaz pou en zanfan ki’n grandir e pe form son prop fanmiy.  Sa fanmiy i plitar retrouv li dan bezwen swivan en aksidan lavi, parey en maladi, ki fer ki en manm lafanmiy nepli kapab travay tanporerman e sa fanmiy i vwar li dan difikilte pou repey sa loan.  Dapre sistenm weight, si sa fanmiy i fer en laplikasyon pou Lasistans Sosyal, repeyman zot loan pa pou ganny pran an kont, letan zot pe determinen si pou ganny Lasistans Sosyal e ki nivo sa pou ete.  Sa pa zis akoz sa fanmiy in pran en loan pou amelyor zot kondisyon lavi e sa extension ki zot in fer avek zot lakaz in annefe anpes presyon akimile lo demann nasyonal pou lakaz, akoz sa zanfan pa pe al fer laplikasyon pou lakaz avek Gouvernman.  Lefe ki mekanizm ki Lazans Proteksyon Sosyal i servi pa pran an kont sa loan lakaz, sa fanmiy i retrouv li dan difikilte finanser kot arrears i ogmante lo son loan.  Fodre ki sistenm weight i ganny revwar, pou pran an kont serten lezot depans, dan bann ka kot levidans e lenvestigasyon i prouve ki depans in ganny fer dan en bon lentansyon e pour en bon rezon.

Mr Deputy, dan ka sa lot mekanizm ki household income, la osi i annan serten problenm.  I pa pran an kont vre spending pattern sa lakour.  I posib ki en endividi ki’n fer en laplikasyon pa pe benefisye atraver depans ki pe ganny fer dan sa lakour kot i reste e sa pa ganny pran an kont par sa mekanizm household income. Fodre i annan en revi dan sa kriter household income, pou li reflekte vre fason ki depans i ganny fer dan serten fanmiy.

Mr Deputy, mon toutafe dakor avek loter Mosyon ki pe demande ki Gouvernman i travay avek Lasanble Nasyonal, pour fer sanzman neseser, avek bi amelyor performans nou sistenm Proteksyon Sosyal.  Mon pe sizere ki Gouvernman i demann en konsiltan, oubyen en group konsiltan lokal, pou fer en evalyasyon kritik lo fonksyonnman e performans Lazans Proteksyon Sosyal.  Sa evalyasyon kritik pou osi enkli pwennvi bann aplikan ki’n ganny refize lasistans, me ki vreman dan bezwen e bann aplikan ki pe resevwar lasistans, me lo en nivo ki pa satisfezan.  Rapor ki sa konsiltan ou group konsiltan i ava soumet a idantifye bann sours defayans sa Lazans e osi rekomann bann aksyon ki fodre ganny pran pou adres sa problenm, ki a enkli lamannman neseser dan Lalwa ki gouvernm sa Lazans.

Mr Deputy, Mosyon prezante par Onorab Vel i tous en prensip alabaz nou sosyete.  Sa prensip se solidarite ant tou dimoun ki reste lo later ki apel Sesel.  Nou pa zis en pep ki pe viv dan en pei, me nou’n form en sosyete ki vedir ki i annan bann lyen fraternite ki egziste ant tou Seselwa.  Sa lyen fraternite i ganny organize atraver prensip solidarite ki alabaz nou sistenm welfare state, ki enkli Lazans Proteksyon Sosyal.  Sa i ganny fer atraver sistenm Income Tax parey Onorab Fideria in fer resorti, kot sa ki kree larises, savedir bann anplwayer ek anplwaye, zot donn Gouvernman en poursantaz zot saler, pou li fer marse son bann progranm.  Sa i enkli bann progranm sosyal e bann benefis sosyal ki distribye par Lazans Proteksyon Sosyal.

Mr Deputy, sa i vedir ki Lazans Proteksyon Sosyal i zis en lentermedyer ant bann ki kree larises e bann ki pa kapab kree larises.  Sa Lazans i zis fasilit sa transfer larzan, kot sa ki pey tax atraver bann ki pli fortinen, pou al ver bann ki mwen fortinen.  E vilnerab.  Sa i vedir, i annan en kontra moral e sosyal ant Seselwa ki kree larises e bann ki pa kapab partisip plennman dan kreasyon larises e Lazans Proteksyon Sosyal i la pou egzekit sa kontra.  Letan en aplikan ki vreman dan bezwen i vwar son laplikasyon ganny rezete oubyen i resevwar en lasistans ki mwens ki sa ki i merite, sa i vedir ki Lazans Proteksyon Sosyal pe fail dan son misyon pou egzekit sa kontra moral ant bann anplwayer e anplwaye Seselwa ek bann ki sosyalman vilnerab.

Mr Deputy, dan en tel sitiasyon, koman sa Lenstitisyon ki reprezant lentere pep Seselwa ki’n elekte nou, i devwar Lasanble Nasyonal pou entervenir, pou fer sir ki sa kontra i ganny respekte.  Set egzakteman sa ki sa Mosyon pe fer, akoz nou pe demann Gouvernman pou kalibre bann lenstriman ki sa Lazans i servi, pou asire ki okenn Seselwa ki vreman dan bezwen pa vwar zot ganny diskalifye pou resevwar Lasistans Sosyal.

Mr Deputy, nou sistenm Byennet Sosyal pa kapab toler bann sitiasyon ki vreman kas leker, parey kot en pti zanfan pe viv lo larzan pansyoner, akoz zot pa pe resevwar Lasistans Sosyal, oubyen kot bann manman tousel ki pe leve e debrouye, me pa kapab fer 2 bout zwenn, pa pe ganny ase Lasistans Sosyal pou sonny byen son bann zanfan.  Dan “Sa Nouvo Sesel”, en tel sitiasyon pa devret egziste e Lazans Proteksyon Sosyal i annan sa manda pou fer sir ki sa bann sitiasyon pou nepli egziste.  Atraver sa Mosyon ki devan nou, Lasanble Nasyonal pe anvoy en mesaz for e kler kot Gouvernman, pou dir li azir, pou fer sir ki Lazans Proteksyon Sosyal i fer byen son travay e pa les okenn Seselwa ki vilnerab ganny kit deryer.

Mr Deputy, mon pou vot an faver sa Mosyon e mon pou demann tou mon bann lezot kolet pou fer parey.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Esther.

 

HON NATASHA ESTHER

Mersi Mr Deputy.  Mosyon prezante apre midi i en Mosyon ki tous preski tou distrik dan pei e ki Baie Ste Anne pa en leksepsyon.  Welfare nou pep i konsern tou MNA e Gouvernman dizour.  Depi lentrodiksyon sa Lazans, plizyer dimoun in benefisye atraver led finansyel ki Gouvernman in met a dispozisyon sa Lazans, pou ed bann ki dan bezwen.  Ozordi, dapre Biro Statistik Welfare, i annan plis madanm dan distrik Baie Ste Anne ki pe benefisye atraver sa Lazans.  Laplipar i bann single parents e plis resipyan i aze ant 36 a 49an.

Mr Deputy, mon rekonnet e apresye ki sa Lazans i enn ki pe soulaz bokou fanmiy Seselwa, ki dezorme ozordi pe vwar difisil pou fer 2 bout zwenn.  Parey Prezidan in dir, sa Lazans i merit pe asiste bann ki dan vre bezwen, la ki i annan plis presyon lo Bidze lafanmiy, sirtou atraver bann diferan kou logmantasyon.  Parey tou lezot Lorganizasyon, Welfare Agency i ganny gide par en seri Lalwa ki ede anmenn latransparans e annan en balans, letan ki i pe delivre son servis parmi lepep.

Mr Deputy, ozordi, Mosyon pe demande ki Gouvernman i travay ansanm avek Lasanble Nasyonal, pou propoz sanzman neseser dan Lalwa ki gouvern Lazans Proteksyon Sosyal, pou fer li vin anlinny avek vre bezwen nou kominote.

Permet mwan apre midi Mr Deputy, pou fer resorti detrwa pwen ki mon santi valab e ki bezwen ganny pran an kont, pandan ki bann Lalwa i ganny revwar e ki mwan koman MNA mon distrik, mon santi i ava benefisye sa group ki vilnerab e ki mon osi santi i devret ganny asiste, me akoz Lalwa ki egziste pa pe permet zot ganny sa lasistans.

Mr Deputy, i annan plizyer lenstans kot bann dimoun in vizit mon Lofis pou ganny en rekour, apre ki zot laplikasyon in ganny refize par sa Lazans pou en lasistans, ouswa zot in ganny retire lo lasistans apre en peryod letan ki zot in ganny asiste.  Dan sa bann ka, i annan plizyer ladan ki mwan personnelman mon’n councel sa bann dimoun e refer zot ek Biro Lanplwa, ou menm ede met zot dan en lanplwa, pou zot kapab soutenir zot fanmiy.

Par kont Mr Deputy, i annan plizyer ka kot mwan personnelman mon santi ki sa bann dimoun i merit ganny asiste selon zot sirkonstans par sa Lazans.  Bokou parmi i bann ka medikal ki apre bann revi, dokter i sertifye ki zot fit pou travay.  Me letan sa bann dimoun i prezant devan ou, ou kapab vwar ki fizikman zot pa pou fasilman ganny aksepte dan en landrwa, sirtou dan bann Letablisman Touristik ki main sours lanplwa lo Praslin akoz zot kondisyon e sa bann tel Letablisman i demande ki fizikman ou byen prezantab.  Deplis, sa bann dimoun i bezwen veye ki louvraz ki zot aksepte napa lefe ni pou agrav ou elev zot bann malad.

Mr Deputy, i annan detrwa sa bann ka ki mon santi i merit ganny adrese e ansanm nou bezwen rod en solisyon pou sa group dimoun.

En lot problenm ki bann aplikan i fer fas avek i dan bann lenstans kot zot pa’n dan lanplwa full time, me plito zot in fer bann louvraz part time ou casual.  Pou en rezon ou en lot, zot vwar zot avek bann kondisyon medikal, ki zot vwar zot pa pe kapab travay e zot bezwen en led finansyel.  La, ka sa bann dimoun i ganny trete koman bann ka normal e souvandfwa zot ganny en lasistans avek sa Lazans ki pa plis ki R500.  Mon toutafe dakor e siport zefor Gouvernman pou ankouraz tou dimoun pou annan en lanplwa full time e stab.  Me ozordi, mon pe koz pou sa bann dimoun ki deza dan sa sitiasyon e nou pa pou kapab re-anploy zot full time.

Mr Deputy, zot problenm medikal pa pe permet zot fer sa.  Alors, ki nou fer ek sa bann dimoun?  Nou napa gran swa, me nou pe demande ki Lazans i sey asiste zot.  Sinon, nou menm nou, nou vwar sa bann dimoun pe monte desann dan distrik e partou kote e pe sey rod en rekour.

En lot pwen konsern ki le 2 distrik lo Praslin e La Digue in partaze osi Mr Deputy, se bann paran ki annan zanfan ki al pourswiv zot letid Pos Segonder lo Mahe.  parey toultan in leka, i en depans anplis ki paran sa 2 Zil i fer fas avek letan zot zanfan i kalifye Pos Segonder.  I annan paran sa 2 Zil ki tap laport Welfare pou lasistans finansyel pou anvoy zot zanfan kontinny zot letid me zot ganny refize akoz napa provizyon pou en tel lasistans.

Mr Deputy, dapre mon leksperyans personnel koman en etidyan ki ti pe depan lo zis en paran tousel, mon kapab konfirmen ki i vreman difisil e parfwa enposib pou bann paran anvoy zot zanfan lekol lo Mahe.  I annan menm bann ki give up okomansman menm e an fezan sa, bril lavenir sa zenn ki anvi bouze.  Alor Mr Deputy, mon propoze ki en tel provizyon i ganny enkli pou bann paran ki pa pe kapab cope avek depans pou anvoy zot zanfan letid lo Mahe, apre ki sa zanfan in kalifye Pos Segonder.  La, sa bann paran i ava ganny Means Test e ganny asiste dapre zot merit.

Mr Deputy, mon ti ava osi sizere ki sa Student Allowance pou etidyan sa 2 Zil ki dan Pos Segonder i ganny ogmante pou vin azour avek sitiasyon ozordi e ede tir presyon lo bann paran, sirtou ki annan lezot zanfan anba zot responsabilite.  Mon osi sizere ki Lazans i get dan posibilite donn sa premye allowance lekol pli boner posib, pour ki i a osi ed bann etidyan pandan letan ki zot pe met pare pou antre lekol.

Mr Deputy, in touzour e i pou touzour nou konsern, nou sa 3 reprezantan distrik, La Digue, Grand Anse Praslin e Baie St Anne kot i konsern weight ki ganny servi pou kalkil benefis ki sa Lazans i donn nou zabitan ki vilnerab.  Parey nou’n toultan fer resorti, nou reste konvenki ki weight i devre ganny revize pou reflekte vre sitiasyon lekonomi sa 2 Zil.  Zabitan sa 2 Zil i toultan fer fas avek en kou anplis.  Nou konpran pozisyon sa Lazans, dapre kestyon ki ti ganny reponn lo sa Lazans par Minis, detrwa semenn pase, isi menm dan sa Lasanble, lo sa menm size.  Me nou, nou kontinnyen sizere ki letan i apropriye, nou fer li pou benefis nou zabitan.

Medical Board i en board anba Welfare Agency ki konpri en panel Dokter ki review bann aplikan ki lo Sickness Benefit.  Aplikan sa 2 Zil, Praslin La Digue i bezwen mont Mahe pou review zot ka par sa Board.  Nou konsern Mr Deputy i senp.  Sa bann aplikan pe apply pou en lasistans finansyel e zot vwar zot pe depans avek san menm benefis pou pey transpor pour mont Mahe pou zot review.  Dezyenmman, sa bann dimoun i deza annan en kondisyon medikal e zot vwar zot pe monte desann Mahe.  Bann aplikan i souvandfwa tap nou laport pou lasistans, pou zot kapab ariv Mahe.  Me sa ki mon aprann se ki souvandfwa zot pa ariv ler pou zot apwentman akoz sel mwayen pli bon marse pou ariv Mahe i par bato.  Nou’n resevwar plizyer konplent lo sa size e la mon pe demande ki sa i ganny revwar pou byennet sa group dimoun.  Mon pe osi sizere ki parey oparavan ti ganny fer, ki sa Board i organiz zot pou desann lo Zil pou vin fer sa bann tel review avek sa bann aplikan lo Zil menm.  Mon osi sizere ki sa Lazans i get dan posibilite met en reprezantan Praslin/La Digue lo sa Board, ki kapab fournir bon lenformasyon konkret lo sa bann dimoun.

Avek sa detrwa konsern e sizesyon, mon pou termin mon lentervansyon e mon pou aport mon sipor anver sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Payet-Marie.

 

HON MARIA PAYET-MARIE

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, bokou in ganny dir deza o size Mosyon ki devan nou.  En Mosyon ki amonavi, ler in ganny enplimante, pou ede sirman pou fer en diferans dan lavi nou frer e ser ki pli vilnerab, nou frer e ser ki bezwen sipor Lazans Proteksyon Sosyal, sipor Gouvernman e sipor Lasanble Nasyonal.  Sanzman neseser dan Lalwa ki gouvern Lazans Proteksyon Sosyal, pou fer li vin anlinny avek bann vre bezwen dan kominote.  I alors enportan.  I enportan Mr Deputy Speaker akoz koman en pti pei ki pe devlope e ki pe osi fer fas avek serten defi tel ki logmantasyon dan bann problenm lasante an vi sanzman dan nou lifestyle, kou lavi ki kontinnyelman monte, logmantasyon dan labi sibstans, problenm sosyal dan fanmiy e lezot ankor, in plis ki ler alors pou nou tou, enkli dimoun dan nou kominote, pou met plis zefor pou konpran pli byen kanmarad, pou aret abiz lo sistenm anplas.  E pou ede anver bon lenplimantasyon sa Mosyon.

Nou tou nou swete ki nou pei i al delavan.  I prospere e kot nou fanmiy i vin pli ini, pli zwaye e viv pli byen ansanm.  Me si nou pa koste Mr Deputy Speaker e travay ansanm koman en sel lekip, nou pa pou zanmen reisir arive kot nou bezwen arive.  En travay kolektiv i ekivalan meyer benefis pou nou menm, pou nou sosyete.  Travay ansanm pou prepar sanzman neseser dan Lalwa ki gouvern Lazans Proteksyon Sosyal, parey Mosyon pe demande, pou tir bann konfizyon, klersi bann dout, bann lensertitid e pou ede anver en pli bon analiz sitiasyon aktyel.  Travay ansanm pou ed bann partener kle konpran pli byen pwennvi, difikilte e pozisyon kanmarad e pou ede pran bann pli bon desizyon oubyen direksyon pou byennet sa ki pli vilnerab.

Dan mon lentervansyon Mr Deputy Speaker, mon pou koz en pti pe lo pozisyon e serten difikilte ki nou bann Manm Lasanble Nasyonal e osi bann Zofisye Lazans Proteksyon Sosyal pe fer fas avek.  Mon pou osi met serten pwen konsern serten manm piblik ki swa pe ganny asiste, ou ki zot laplikasyon pa’n ganny aprouve avek Lazans Proteksyon Sosyal.

Koman en Manm Lasanble Mr Deputy Speaker, mon konpran konsern e sitiasyon nou bann Manm elekte dan bann distrik an sa ki konsern Lasistans Proteksyon Sosyal.  Rezon par deryer sa Mosyon i zisteman demontre ki nou Manm Lasanble Nasyonal i konsernen avek sitiasyon bann dimoun ki pli vilnerab dan zot distrik respektiv.  En Manm Lasanble i reprezant lavwa son pep.  Son voter.  E se zisteman sa ki Onorab Vel in vin avek en tel Mosyon, siporte par lezot koleg Manm Lasanble Nasyonal akoz nou care pou nou dimoun.  Nou pou toultan travay e fer sir ki nou debout for o non tou Seselwa.

Me malgre tou Mr Deputy Speaker, mon bann koleg Manm Lasanble i osi fer fas avek plizyer defi ek difikilte, pou ede zisteman anver lasistans ou sipor ofer par Lazans Proteksyon Sosyal.  I annan plizyer ka kot zot in seye menm pou asire ki en dimoun vilnerab i ganny asiste.  Zot in parfwa zwe sa rol Councellor, sa rol manman, sa rol papa.  Me malerezman, avek weights anplas, sa pa’n permet zot pou fer li.  Mon asire alors Mr Deputy Speaker, ki sa Mosyon table ozordi, pou ede fasilit travay nou bann Manm Lasanble dan distrik.  E avek sa leker konpasyon ki zot annan pou tou Seselwa, mon sirman krwar ki si sa bann pwen ki pe met devan anver sa Mosyon i ganny travay lo la i ganny byen enplimante, zot pou reisir dan sa lager pou siport plis sa ki pli merite dan zot distrik.

Mr Deputy Speaker, ler mon ti pe prepar mwan pou entervenir lo sa Mosyon, mon ti osi koz avek enn de Zofisye ki travay kot Lazans Proteksyon Sosyal.  Zot ti enform mwan lo serten defi e difikilte ki zot pe fer fas avek e osi demande ki i annan plis sipor e konprenezon a tou kote.  Pourlemoman, i annan zis en Zofisye sorti kot Lazans Proteksyon Sosyal dan tou distrik dan pei.  Zot dedye 2 zour dan lasemenn pou vwar manm piblik e lezot zour zot travay lo bann rapor e home visit e on average, en laplikasyon i ganny deal avek pandan 5 zour.  Mon konvenki ki avek plis resours e sipor, tou parti konsernen anver sa Mosyon, bann laplikasyon a ganny deal avek dan mwens ki 5 zour, sirtou bann ka ki pli irzan.

Mr Deputy Speaker, permet mwan tous brefman lo serten konstrent ki bann Zofisye in rankontre, sirtou lo nivo distrik, par egzanp, retisans delapar bann aplikan pou donn tou lenformasyon e lenformasyon ki korek, pou asire ki zot laplikasyon i ganny process dan en dele letan apropriye.  An vi zistans kot Biro Lazans i ete Anvil, parfwa bann Zofisye i rankontre difikilte avek sistenm lenformasyon anplas, ki zot servi e sa i osi koz serten retar dan processing bann ka.  Mank korperasyon, mank konprenezon manm piblik ler zot pa kalifye en lasistans, sa osi i enn zot konstrent akoz zot ganny ensilte.  I menm parey parfwa ler i ariv kot bann Manm Lasanble osi, zot seye zot osi zot pa kapab reisir, serten bann parol ki pa neseser i ganny dir.

Mesaz ki devret ganny pase anlinny avek sa Mosyon se ki i annan sa nesesite alors pou amelyor sa lyen ki annan ant Lazans ek lezot Lorganizasyon, pou asir en pli bon konprenezon e korperasyon nou tou.  I bon note ki apard lasistans ki Lazans Proteksyon Sosyal i donnen, zot osi administre tou lezot Benefis ki Sekirite Sosyal ti administre avan, tel ki Sickness, Maternity, Invalidity, Survivors Benefit e lezot.  Tou sa i fer nou realize ki Lazans Proteksyon Sosyal, anba direksyon son CEO, zot annan pa mal travay pou fer.  E plis sipor pou osi ed zot pou pli byen adres zot bann defi.

En lot partener kle ki mon kontan fer referans lo la ler mon entervenir lo bann Mosyon se nou dimoun dan kominote.  Zot rezon, par deryer tou sa ki nou’n diskite dan Lasanble.  Zot osi zot annan zot responsabilite koman en sitwayen responsab, pou fer sir ki zot kontribye dan en ou en lot.  Pou bann ki pe byen servi sistenm ki Lazans Proteksyon Sosyal i ofer, mon pou felisit zot.  E pou bann ki pe mal servi, mon pou dir zot reflesir byen, aret abiz lo sistenm ki annan anplas.  Vin en pti pe pli konsyan.  Donn en pti pe plis sipor zot fanmiy.  Aret abiz lo lalkol, lo drog e travay.  Leve, aret pares.  Tousala zot devret pran an kont avan zot ale zot al ranpli en form e sa i retard bann dimoun ki’n apply e ki bezwen en lasistans ki pli enportan ki sa ki pou zot.

Mon pou osi met serten pti pwen konsern ki serten manm piblik in met devan mwan, konsernan sa Mosyon.  Ki zot krwar di devret ganny adrese par nou bann Manm Lasanble, ki bokou in deza ganny adrese e Gouvernman an zeneral, ler nou pe reviz sa Lalwa dan Mosyon ozordi.  Par egzanp, revwar weights oubyen lasistans pou bann dimoun ki annan bann maladi serye tel ki bann maladi parey Kanser, Dyabet e lezot ankor, akoz zot bezwen bann repa oubyen bann fortifyan ki apropriye avek zot tretman ki zot pe pran.  Bann paran tousel ki’n ganny souleve par Onorab Vel, sirtou bann ki zot partner in mor, oubyen i dan prizon.  Bann dimoun avek problenm dezabilite.  Bann koup ki pare pou adopte serten zanfan ki paran pa pe okipe e serten zot in fer resorti ki zot bezwen pas en ta kontour avan zot ganny en led.  In ler pou petet Lazans rekonsider pou asiste sa bann zanfan ki sa bann dimoun in adopte, ziska ler zot komans travay.  Pa pou tou letan ale retournen, ale vini pou zot refer laplikasyon.  E pou bann ki dan lanplwa, par egzanp bann ki pe pey en loan R3000 par mwan e zot pe ganny asiste avek zis R500.  Tousala i bann ka ki devret ganny revwar.

Mon’n fer sa pti analiz Mr Deputy Speaker, pou zisteman fer konpran ki dan tou sa bann sirkonstans ki mon’n souleve e parmi lezot ankor, i fer mwan realiz lenportans sa Mosyon, kot si i annan sa bon sinerzi travay, napa fason ki keksoz pa pou amelyore.

Pou konklir Mr Deputy Speaker, mon ti a kontan felisit Onorab Vel pou anmenn en tel Mosyon devan nou Lasanble.  En Mosyon kot nou tou Manm lasanble amonavi, in pare pou travay ansanm avek Gouvernman lo la.  En Mosyon ki pe anmenn bann bon sizesyon, rekomandasyon, pou soulaz bann dimoun ki pli vilnerab e vreman bezwen led.  En remersiman pou tou nou bann Manm Lasanble ki’n, menm avek serten difikilte ou defi ki zot in rankontre, zot in vwar en fason pou sey ed 1 ou 2 dimoun dan zot distrik, menm si fodre aksepte ki in annan de ka kot zot in vreman napa okenn swa.

Sa Mosyon i enn ki pou sirman soulaz nou tou.  Pou CEO, Deputy CEO, tou Staff e Zofisye Lazans Proteksyon Sosyal, zot merit ganny siporte zot osi.  I vre ki zot annan serten defayans ki parfwa i andeor zot kontrol.  Me malgre sa, avek resours ki zot annan, zot pe sey zot mye pou deservi bann ki bezwen zot sipor.  Mon asire ki avek en travay kolektiv Mr Deputy Speaker, ansanm, kot nou annan plis konpasyon e konprenezon pou kanmarad, kot nou kominote i vin enn ki travay pli dir, viv pli byen an armoni, nou pou reisir fer li.

Mon pou sizere Mr Deputy Speaker ki Gouvernman, ansanm avek Lazans Proteksyon Sosyal e nou menm Manm Lasanble Nasyonal, nou zwenn ansanm o pli vit posib, pou travay lo bann pwen konsern.  Pou travay lo bann defi e ansanm ede pou soulaz lavi sa enn ki bezwen nou sipor, an prenan kont devlopman aktyel nou pei.  Annou kree en bon network system ki a permet en pli bon travay kolektiv e travay pli efikas pou benefis nou tou.  Annou travay avek plis lanmour.  Annou travay avek plis konpasyon pou sa ki pli vilnerab, a en pwen dan zot lavi.  Mon pou siport sa Mosyon Mr Speaker.  Mon remersi ou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Jeannevol.

 

HON BEGITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, sa Mosyon ozordi i remind mwan bokou mon bann Diskour oparavan, lo Bidze ou Diskour lo Leta Lanasyon, kot mon’n toultan dedye gran mazorite mon Diskour lo Lazans Proteksyon Sosyal.  Welfare i en size ki tous bokou mon distrik.  Apre plizyer letan e siplikasyon, depi ki sa Senkyenm Lasanble pe demann ek Welfare Agency pou anmenn sa Lalwa ankor enn fwa isi dan sa Lasanble, set avek en gran soulazman ki nou pe refer sa demann par sa Mosyon table par Onorab Vel e mwan mon pa pou ezite sezi sa loprotinite pou ankor enn fwa koz lo sa size.

Nou pe demande ki sa Lazans i vin azour ek larealite ozordi.  Larealite i se ki nou dimoun i ankor pe konplent ki sa ki pli bezwen lasistans pa pe gannyen.  Permet mwan Mr Deputy pou sit detrwa legzanp pou byen ilistre mon pwen.

En fanmiy, msye ek madanm enkli pe viv byen ek zot zanfan.  Toulede i travay, zot pey zot lakaz, zot bill, zot loan eksetera.  Soudennman, manman sa fiy i kondannen pou en fot ki i ti komet plizyer lannen oparavan e la i vwar son pti ser ki li i ankor pe lekol pe reste litousel.  I deside pou pran son pti ser pou reste avek li.  Apre detrwa mwan, i vwar ki depans lo lakaz i aprezan ogmante e sa pe met bokou presyon lo Bidze son fanmiy.  Sa zenn fiy alors, i deside pou apply Welfare me i ganny refize andizan ki sa larzan ki i gannyen i ase pou satisfer bezwen son fanmiy.  Li e son msye, toulede, lapey i ariv R4000.  San pran an konsiderasyon ki avan sa, zanmen sa fanmiy in vin fer demann pou Welfare e se la aprezan ki zot vwar zot kwense akoz zot annan en zanfan anplis dan zot lakour.  Sa ser i santi li oblize sonny son pti ser, ki li i pa responsab pou fot ki’n arive avek son manman.

Mr Speaker, i pa vo mye ki sa larzan i ganny donnen ek sa fanmiy ki pe okip sa zanfan e sa i dan en pli bon lentere pour ki li sa zanfan i santi li pli byen, akoz aprezan i ek son fanmiy olye met li dan vilaz.

Dan en vizit ki nou ti fer Vilaz Prezidan 2 semenn pase, nou ti aprann ki sa Fwaye i aktyelman plen e laba i annan en sel zanfan ki orfelen.  Savedir, larestan zot, zot manman ouswa papa i ankor vivan.  Sa menm sitiasyon dan laplipar Fwaye atraver pei, ki pourtan zot ganny en larzan ek Sosyal menm pou manage zot, ki vedir en larzan sorti kot Gouvernman.  Me nou, nou krwar ki i ti a pli fasil ki nou donn sa larzan ek en manm fanmiy ki kapab pran swen ek sa zanfan, olye met li dan Fwaye.

Bokou sitiasyon in montre ki ler en manm fanmiy in pran sa zanfan, zot pa kalifye pou Welfare akoz zot lapey i deza eleve.  Ankor, san pran an konsiderasyon ki i annan li en zanfan anplis kot lakour e ki son paran li i swa dan Detox Centre, swa i dan prizon, ou senpleman i endepandan lo drog e ki pa oule travay pou sonny son zanfan.

En lot legzanp Mr Deputy i dan ka vol kot lakaz.  Ozordi, nou annan nou en kantite vol dan kominote.  En fanmiy i vwar son lakaz ganny kase, son lock laport i bezwen ganny ranplase. Son vit i bezwen reganny mete.  Son manze dan fridge, dan cabinet, dan deep partou in fini ganny vole e sa fanmiy i telman trimouse ki ni en savings i napa pou ranplas sa ki in ganny vole.  Zot fer laplikasyon me zot lapey pa kalifye zot.  Antretan, zot dormi an ensekirite, demann prete larzan avek larestan manm fanmiy, ziska ki zot ganny ankouraze pou fer en one off payment e la zot ganny aksepte.

Nou pa pe dir ki Welfare i oblize cater pou bann voler, me maler napa balizaz e se sanmenm ki nou pe dir ozordi dan sa Lasanble.  Se sa larealite dan nou kominote ozordi.  Nou dimoun pa responsab pou sa e alors, nou progranm Lasistans Sosyal i mereit kapab ed zot dan en pli kourt dele letan posib, byensir apre lenvestigasyon.  Mon pou dakor anmenmtan ki avek sa, en solisyon pou lezot fleo sosyal parey drog, lalkol e lezot, ki bann rezon prensipal pou vol i ganny rezourd e osi, patrol apye e pli regilye par Lapolis dan kominote, pou redwir vol, ki donk en fanmiy pa a bezwen en one off payment sorti par laprouvasyon CEO, ki li pa ti abitye demande.

Nou bezwen osi rekonnet kot sa Lazans in asiste dan bann ka dezas, kot parey sa madanm ki pa ti kalifye pou Welfare, me sa Lazans in ede pou repar parti son lakaz ki ti ganny detrir ek en dife parsyelman.  E sa in ganny fer dan en tre kourt dele letan.  Tre byen.  Me vwala pourkwa nou pe demande ki sa Lalwa i ganny met azour ek nou realite ozordi.  Larealite i se ki nou dimoun ozordi i oblize pran en loan pou ranplas son fridge kase dan lakaz.  Son televizyon brile, eksetera.  Nou pe demande ki sa lasistans i kapab ed sa bann dimoun pou fer sa.  Nou pa pe dir pey zot fridge an antye, me en lasistans pou ed zot repran enpe lavi, apre ki zot in fer sa bann depans.

Daper statistik ki nou’n resevwar ek Lazans Proteksyon Sosyal depi Zanvye ziska Zen sa lannen, in annan antou 3389 laplikasyon pou lasistans atraver pei.  Sa i montre en gran nonm nou popilasyon ki santi zot dan bezwen pou plis larzan pou siport zot Bidze.  Parmi sa sif, 2210 ti bezwen al dan en review process avan ganny aksepte.  Ki montre ki par en premye laplikasyon, sa dimoun pa’n kalifye e in bezwen retourn ankor kot Biro Distrik, refer laplikasyon e sa in ankor pran enpe son letan travay.  Pou note ankor Mr Deputy Speaker, ki sa sif i reprezant 65 poursan laplikasyon ki en gran nonm dimoun ki’n fristre akoz zot pa’n ganny aksepte en premye fwa, me apre zot in kalifye.

I enteresan note osi Mr Deputy, ki osi, dapre statistik, laplipar madanm ki zonm i fer laplikasyon.  Total aplikan depi Zanvye ziska Zen sa lannen i 73 poursan bann madanm e selman en minorite 27 poursan bann zonm.  Sa i pa neseserman bann madanm ki pa pe travay, me plito bann ki pe vwar li difisil pou siport son Bidze lakour.  Par egzanp, 84 poursan bann madanm ki ti demann lasistans an Zanvye i bann madanm ki ti aktyelman dan lanplwa e zot ti pe zis rod en Supplementary Income.  Sa rezilta i osi montre ki nou bann zonm pa pe fer kontribisyon ki sipoze fer lakour marse.

Annou pa oubliye ki fleo drog e lalkol pe afekte plis bann msye.  76 poursan dan sa bann ka i bann madanm tousel e zot pe struggle pou sonny zot zanfan zot tousel e zot oblize al rod lasistans.  Ti ava byen alors ki sa weight system i konsider sak sa bann ka diferaman e endividyelman.  Mon osi profit sa lokazyon pou koz ek nou dimoun ki pe abiz sa sistenm.  Nou’n remarke ki laplipar laplikasyon, 654 antou in ganny fer pandan mwan Zanvye.  Savedir, apre moman festivite Nwel e Lannen e zis avan Larantre Lekol.  80 poursan dan sa bann ka ti ganny aprouve, san oubliye ki tou lekol i ganny en larzan anba Dedicated Fund pou asiste zanfan finansyerman ek materyo lekol e manze.  Me i paret Mr Deputy, ki swa nou dimoun pa pe byen pran zot responsabilite, ki zot depans tou pandan letan festivite e pa mazin pou demen.

Pou konklir Mr Deputy Speaker, nou pe propoze alors ki sa Lazans i travay enpe pli pros ek Lotorite Distrik.  Nou pa oule konn tou detay sa dimoun ki’n fer son laplikasyon zis akoz nou anvi vey son problenm personnel, me plito dan lespri pou ed li ou si non, anpes labi.  Mon personnelman kwar ki en vizit par en aplikan dan Biro e si bezwen, en vizit kot son lakaz i pa ase pou determinen si sa dimoun i merit ganny asiste ouswa non.  Sirtou dan bann ka kot sa Welfare Officer i en dimoun ki pa reste dan distrik, i pa vreman konn sa bann ka, ou si non, i en dimoun ki’n la pou enpe letan e apre rotation i ganny fer.

Mon pe propoze alors ki DA e MNA i ganny en pli gro rol pou zwe dan determin lasistans.  Byensir akote weight system e osi asire ki okenn lentere personnel pa afekte travay sa dimoun.  Parey loter Mosyon in dir, permet nou vin sa Avoka e zot Zofisye i a ziz sak ka.  Se nou ki pli byen konn nou dimoun e se nou ki vwar zot sitiasyon e ki viv sa toulezour dan kominote avek zot.  Dan lespri fer lavi nou dimoun pli fasil dan kominote, nou demande ki nou bann rekomandasyon i ganny pran an kont.

Avek sa Mr Deputy, mon pe donn tou mon sipor pou sa Mosyon e mon demann tou mon lezot koleg Manm Onorab pou fer parey.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, dernyen entervenan, Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, mon ti a kontan fer en pti parkour dan lepase lo size sa Mosyon ki devan nou ozordi.

Mr Deputy Speaker, si nou rapel byen, avan ki Lazans Proteksyon Sosyal ti ganny kree an 2011, nou ti annan Lazans Byennet Sosyal.  Lazans Byennet Sosyal oubyen sa ki nou ti apel Seychelles Welfare Agency li, i ti ganny kree an 2008 dan en letan kriz, dan en moman kot nou Roupi ti pe al ganny devalye e lekonomi lemonn ti pe soufer anba en ta presyon.  Sa Lazans ti ganny kree koman en lebra Gouvernman, ki ti pou fer bann lentervansyon direk avek bann fanmiy ki ti pe rankontre bann difikilte pou kapab fer 2 bout zwenn.  Petet osi, si nou rapel byen, a sa moman, la mon pe koz an 2008, ti annan en kantite sibvansyon ki Gouvernman ti pe donn bann Lorganizasyon, pou kapab ede stabiliz pri lavi.

Pou mansyonn enn de sa bann Lorganizasyon Mr Deputy Speaker, nou ti annan STC e SEYPEC.  Alors Mr Deputy Speaker, ti dan sa letan ki Gouvernman ti deside, olye kontinnyen avek sa pratik donn bann sibvansyon zeneral, ki ti tre souvan pe benefisye bann dimoun ouswa group dimoun ki pa ti neseserman dan bezwen e pa ti menm kalifye pou en tel lasistans.  Desizyon ti ganny pran pou sibvansyonn bann fanmiy ki ti pe vreman rankontre difikilte pou kapab fer 2 bout zwenn e pou kapab nouri zot fanmiy.  E sa sete atraver bann Lasistans Welfare.

Mr Deputy Speaker, nou a osi rapel ki ler Seychelles Welfare Agency ti ganny met anplas, ti annan en kantite bon keksoz ki ti’n ganny mete dan son plan kreasyon.  En legzanp, se lakantite letan ki en dimoun ti pou pran pou li ganny son larepons avek sa Lazans.  E sa ti ganny set pou 3 zour, me Mr Deputy Speaker, nou konnen ki sa pa ti zanmen vin en realite.  Avek tou lezot problenm ki Seychelles Welfare Agency ti pe rankontre, Gouvernman ti deside pou kree en nouvo Lazans.  Sete dan son Diskour pour Bidze 2012 an Desanm 2011 ki Vis Prezidan Faure ki ti Minis Finans sa letan, ti anons kreasyon sa nouvo Lazans ki ti pou apel Lazans Proteksyon Sosyal.

Wi Mr Deputy Speaker, san tarde, Bill pou Lazans Proteksyon Sosyal ti vin devan nou Lasanble e ti ganny aprouve le 14 Desanm 2011.  Lazans Proteksyon Sosyal ti annan konm bi, pour administre bann Benefis ki ganny preskrir anba Lalwa Sekirite Sosyal 2010 e osi bann lezot Benefis ki ti pe ganny administre anba Lalwa pou Lazans Byennet Sosyal.  Nou ti annan konfyans ki sa nouvo Lalwa ti pou anmenn plis soulazman pou nou bann dimoun ki ti dan bezwen.

Mr Deputy Speaker, apre sa enn de lannen ki’n pase, in kontinnyen annan plizyer koze lo sa Lazans.  In annan plizyer kritik par Manm piblik, konmkwa sa Lazans pa pe fer son travay byen.  Lazans pa pe ed dimoun ki dan bezwen.  In annan kritik vize ver bann Zofisye sa Lazans konmkwa zot pe asiste zis zot dalon oubyen zot fanmiy.  Lakantite larzan ki sa Lazans i donnen pa zistifye e pa ase.  E plizyer, plizyer lezot konplent ankor.  Petet, kestyon nou devret pe poz nou lekor ozordi.  Eski vreman sa bann konplent ti zistifye oubyen non?  Si ozordi nou pe anmenn en tel Mosyon, eski i vreman annan problenm avek lafason ki sa Lazans pe operate? Me Mosyon pe dir lekontrer.  Mosyon ki pe dir nou, menm si sa bann Zofisye kot Lazans i oule fer mey ki sa, me Lalwa pa pe permet zot fer sa.

Mr Deputy Speaker, Lasistans Sosyal i bezwen ganny donnen lo merit e non pa lo persepsyon ki nou annan lo en dimoun oubyen lo en group dimoun, ou byen menm en manm fanmiy.  I bezwen en analiz vreman profon ki ganny fer lo en aplikan pou vwar son bezwen.  Si en dimoun i demande e ki son ka i ganny byen zize e i ganny vwar ki i merite, mon krwar nou pa devret posed okenn ezitasyon.  Nou devret ed li.  En dimoun ki pe rod en lasistans avek sa Lazans i pa devret pe ganny vwar konmsi i pe mandyan.  Nou sitwayen ek Lotorite konsernen i devret konnen ki sa i drwa sa endividi pou li vin rod en lasistans si i santi li dan bezwen.  Lazans i la pou gid sa dimoun korekteman.  Edik li lo rezon det sa Lazans e les bann prosedir anplas desid lo son merit.

Mr Deputy Speaker, fodre osi rekonnet ki natir travay sa Lazans limenm i pa enn kot ou kapab satisfer tou dimoun.  I pou toultan annan dimoun ki mekontan e ki pa satisfe avek swa lafason ki zot in ganny trete, ouswa avek rezilta ki zot in gannyen.  La Mr Deputy Speaker, mon ti a kontan tous sa Appeal Board.

Mr Deputy Speaker, apre ki en laplikasyon in ganny rezete, oubyen sa aplikan pa satisfe avek sa sonm lasistans ki in gannyen, i kapab fer en appeal e sa i al kot sa Review Panel.  Me Mr Speaker, mon annan kestyon lo travay ki sa Panel i fer.  La mon ti a demande ki i annan serten revi ki devret ganny fer, ki kapab amelyor travay sa Review Panel akot dapre statistik, bokou ka ki’n ariv kot sa Panel i retournen parey i ti ale.

Mr Deputy Speaker, i annan en kantite legzanp ki nou kapab donnen.  En legzanp ki mon pou servi ozordi ki konsern enn mon zabitan lo Praslin, ki li i ti pe travay.  Sa dimoun ti pe travay e i ti pe ganny en saler R5400.  Apre pou rezon maladi, sa dimoun in bezwen aret travay e in ganny refer apre 6 mwan parey Lalwa i demande, avek Sekirite Sosyal, kot la aktyelman i pe ganny li R2200.  Sa dimoun ti pran en loan pandan letan ki i ti byen e i ti pe travay.  En loan kot i ti pe pey R1750 par mwan, ki i ti pran parey mon’n dir ler i ti pe travay.  Me la, ler sa dimoun in tonm malad, i pe asiste avek Social Security, i pe ganny li R2750.  Nou kapab mazinen, R2750 ler ou’n tir R1750 ou’n pey loan, ki fason sa dimoun pou viv.  E rezon ki Welfare i donn li ki i pa kapab ganny asiste, set akoz i pe viv ek son paran.  I pe viv ek son manman.  Son manman ki en pansyoner i ganny li R2750 e i annan enn son fiy ki travay.  Son fiy i annan 2 zanfan pou sonnyen.

Mr Deputy Speaker, Lasistans Pou Byennet Sosyal i devret reflekte dan en fason pozitiv dan lavi nou bann zabitan dan distrik.  Mon konnen ki natir kalite sa travay Lazans pa kapab satisfer tou dimoun, me nou bezwen annan konpasyon pou nou dimoun.  Nou annan par egzanp bann dimoun ki malad:- mon koleg Esther in koz lo la taler.  In dir poudir bann dimoun ki bezwen deplase pou vin Mahe pou al pas lo Board. Sa dimoun limenm parey in ganny dir, i pe rod en lasistans ek Welfare, oubyen i pe ganny en lasistans.  Apre 1 mwan ki son lasistans in fini, i ganny demande pou vin lo Board isi Mahe.  En dimoun ase aze ki en pti pe pa tro tro konnen ki pou fer ler in ariv Mahe, i ganny demande pou li deplase sorti Praslin pou li vin Mahe, i bezwen anmenn en dimoun avek li kot i bezwen pey son pasaz, pey pasaz sa dimoun, me sa dimoun deza pa pe ganny asiste.  Kimannyer i afford pou li vin Mahe pou li vwar bann dimoun lo Board? Me dapre nou konpran, menm sa dimoun ler in ariv isi Mahe, i vwar zis en group dimoun asize devan li kot zot kestyonn li, napa okenn konsiltasyon ki ganny fer e la en Rapor i ganny fer, petet si i kapab travay oubyen non.  Me akfer nou bezwen fer sa dimoun desann sorti Praslin pou vin isi Mahe?

Mr Deputy Speaker, en lot problenm se kantite letan ki bann aplikan i bezwen pran pou vwar en Spesyalis.  La sa dimoun i bezwen esper 1 mwan, 2 mwan oubyen 3 mwan pou li kapab vwar sa Dokter e sa letan li i pa pe ganny asiste.  Kimannyer sa dimoun i viv san en lasistans?  Apre ki sa Spesyalis in vwar li ler sa Spesyalis in vin Praslin, la ankor i pran 2 petet a 3 semenn pou en Rapor kapab ariv isi Mahe kot Lazans, pou deside si sa dimoun i kalifye oubyen i pa kalifye pou li ganny en lasistans.

Mr Deputy Speaker, avek sa 2 legzanp ki mon’n donnen, mon krwar i vreman neseser ki nou revwar enpe sitiasyon ki sa Lazans pe travay.

Mr Deputy Speaker, mon’n deza koz lo posibilite a plizyer repriz dan sa Lasanble pou rev war weights pou bann zabitan Praslin ek La Digue akoz kou lavi lo sa 2 Zil i pli o ki lo Mahe.  Mon krwar la ki nou pe debat lo revwar Lalwa, bann ki konsernen a kapab vwar en fason oubyen landrwa pou kapab fer sa antre.  La mon ti a kontan osi siport demann mon koleg pou en zabitan Praslin ganny en apwentman lo Board. (Ekskize Mr Deputy Speaker, mon ti’n fini tous sa bout.)

Mr Deputy Speaker, Lazans Proteksyon Sosyal pa devret anpes nou pran en travay, pour kapab anmenn serten resours finansyel, pour nou kapab soutenir nou fanmiy.  I osi pa devret en fason pou anpes bann ki kapab, pran en dezyenm travay, sirtou part time, parey i annan bokou dimoun ki pe fer li ozordi.  E la mon ti a kontan remersye bann ki pe fer sa.

Mr Deputy Speaker, nou bezwen konsolid bann bon valer dan nou sosyete.  I enportan ki nou balans bann bon keksoz ki pe arive kont bann maladi e fleo sosyal ki pe afekte nou sosyete.  I kler ki sa bann travay Lazans Proteksyon Sosyal i ganny fer byen, pou zot kapab azir koman en partener kle dan sa konba pou mentenir lentegrite nou sosyete.  Alor, la mon ti a kontan osi demande, parey mon bann lezot koleg in fer, pou annan en travay entans ki ganny fer ant Lasanble avek Gouvernman, pou fer lamannman neseser dan Lalwa proteksyon Sosyal, pou kapab zwenn vre bezwen nou kominote.  Mon profite osi pou remersye Onorab Vel pou li anmenn sa Mosyon devan nou Lasanble ozordi.  En Mosyon ki mon santi ti vreman annan travay neseser ki ganny fer lo la, i ava anmenn bokou dibyen pou nou bann zabitan dan distrik e i a tir en kantite presyon lo nou, bann Manm Lasanble.

Avek sa detrwa mo Mr Deputy Speaker, mon pou san dout donn sipor sa Mosyon.  Mon remersye ou.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, Mosyon ki devan nou ozordi i enn sa bann Mosyon ki donn bann Manm Parlman sa loportinite pou zot debat lo bann size ki tous bann dimoun ki pli vilnerab dan sosyete.  Annefe, se sa group dimoun si oule ki bezwen plis sipor son bann Manm Parlman dan son kominote e enn bann fason pou nou koman bann Manm Parlman ki’n ganny elekte par sa bann dimoun, par lepep pou defann zot, pou fer bann kontribisyon ki pou ed zot vwar en sanzman pozitiv dan zot lavi, la i en loportinite pou nou kapab fer li.  E mon krwar sa Mosyon in tous en size ki tre sansib.  Dan lavi en Nasyon, ou pou toultan vwar bann sitiasyon kot i annan en proporsyon son pep ki depan lo lasistans sosyal, sorti kot en Gouvernman.  Isi Sesel, nou annan en safety net pou sa bann dimoun.  Lazans Proteksyon Sosyal i sipoze la, pou li kapab idantifye sa bann dimoun, atraver bann laplikasyon ki sa bann dimoun i fer, evalye zot sitiasyon dan en fason zis, dan en fason drwat, dan en fason vreman annord e pran en desizyon lo si sa bann dimoun pou ganny asiste oubyen non e si wi, konbyen sa bann dimoun pou ganny asiste avek.  Mon bezwen fer remarke poudir sak sou ki sa bann dimoun pou gannyen, dan ka kot zot ganny asiste, se bann larzan ki lepep Seselwa in travay e met dan fon Gouvernman e konfye avek Gouvernman atraver en Bidze, pou met en proporsyon sa larzan dekote e pou asiste sa bann dimoun.

Rezon det par deryer sa i se ki nou pe viv dan en sosyete kot nou pa anvi ki i annan okenn zanfan Seselwa, lo sa later Sesel, ki viv dan lapovrete, oubyen ki viv san ki i kapab gard son dignite.  Alors, nou dir ok, nou ava ed sa bann fanmiy.  Evalyasyon i fer e nou sipoze pe ed bann ki dan bezwen.

Me Mr Deputy, ki nou vwar?  Tou zefor ki sa Lazans i kapab fer e mwan mon pa la dan sa Lasanble pou montre ledwa lo okenn travayer Lazans Proteksyon Sosyal akoz mon napa levidans ki sa bann travayer pe fer zot travay mal.  Me, dapre resers, nou vwar poudir Lalwa ki diriz lafason ki sa bann dimoun i travay i anmar zot lanmen.  E letan i anmar zot lanmen, i anpes zot delivre lo sa nivo ki an prensip zot devret pe delivre e lo sa nivo ki lepep Seselwa i ekspekte zot pe delivre.

So, Mosyon i dir, annou fer en revizyon dan Lalwa.  Annou fer bann sanzman neseser dan Lalwa.  E lekel sa bann keksoz ki dan Lalwa ki nou anvi revizite?  Lalwa i fer provizyon pour ki en sistenm Means Test, kot bann weights i ganny servi e kot en serten sonm larzan ki antre dan sa household, en serten limit ki antre dan sa household i ganny servi koman en baromet pou deside lo si sa larzan, si sa ki sa fanmiy pe gannyen i ase pou li viv oubyen non.  Now, ler en sistenm koumsa i ganny mete anplas, napa fleksibilite.  I en sistenm ki nou apel en size i fit tou.  Me nou konn realite lavi, poudir sa i pa ase.  Menm Lopital, menm dan ka medikal, napa en latizann ki bon pou tou pasyan ki sipoze ganny menm maladi.  I annan pasyan ki alerzi avek sa serten latizann e nou bezwen rod en alternativ.  So, dan sa konteks osi, i annan bann sitiasyon ki arise ki demande ki ou get en sitiasyon lo en case by case basisSo, Lasanble Nasyonal in antann sa leokri ki lepep Seselwa ki bezwen sa servis pe anvoye e nou, nou pe dir ki moman in arive pou nou get en kou sa bann dimoun.  Moman in arive pou nou ed sa bann dimoun, parey an prensip nou devret pe ed sa bann dimoun.

So, nou pe demann ki sa sistenm ki ganny servi pou vwar lafason ki bann dimoun i ganny ede, i ganny revwar me anplis ki sa, mwan mon osi krwar ki i annan bann lezot mankman.  Si Lalwa i ganny amande, nou pou still bezwen donn sa bann dimoun, sa Departman, sa Lazans plis resours pou zot travay avek.  Nou pou bezwen donn travayer sa Lazans plis training pou zot kapab pli byen prezan deservi zot responsabilite.  E i egalman annan sa nesesite pou nou fer sa travay vin enn kot i annan plis transparans.

Plizyer entervenan avan mwan in fer sorti serten pwen kle.  Zot in dir poudir ler zot koz avek bann dimoun ki pe pas atraver difikilte, sa bann dimoun i dir zot en kantite keksoz.  Par egzanp, entervenan avan mwan in refer sorti poudir sa bann dimoun i dir bann ki dan bezwen pa gannyen, bann ki pa bezwen i gannyen.  En lot keksoz ki dimoun i konplent lo la, i se ki Lazans pa donn zot en leksplikasyon kler as to ki fason ki zot reveni ki antre dan lakour pa, oubyen i par lao sa ki zot Lazans zot pe rekomande.  Letan ou koz ek zot, zot dir ou poudir zot krwar ki i annan diskriminasyon dan lafason ki i ganny fer.  I annan menm ki dir ek ou koumsa poudir, “Mon krwar poudir akoz mon pa siport zot, mon pa gannyen.”  Sa problenm la, menm si i en persepsyon, i kapab ganny rezourd atraver 2 keksoz.  Anmenn enpe plis transparans dan lafason ki sa travay i ganny fer e annou edik nou bann dimoun enpe pli byen lo ki fason ki sa Lazans i fer son travay.  Mon krwar i esansyel akoz i pa normal pou en dimoun pa ganny asiste but at the same time, i pa ganny en leksplikasyon kler, i pa ganny en zistifikasyon kler pou li, as to akoz i pa pe ganny asiste.

Mon krwar poudir i annan ase larzan, parey nou’n vwar dan lepase ki ganny mete dan Bidze pou ed sa bann dimoun.  Me selman ki nou vwar alafen sak lannen, nou vwar poudir Lazans Sosyal in fer en savings. Lazans Proteksyon Sosyal in ganny larzan pou ed dimoun, en kantite dimoun pandan sa lannen in konplent ki zot pa’n ganny asiste, zot pa’n ganny deal avek dan lafason ki zot devret ganny deal avek, me apre lafen lannen, ou vwar poudir Lazans Sosyal in fer en savings lo larzan ki Bidze in donn li pou li fer son travay avek.  Mon krwar poudir wi, i neseser pou nou fer en revi.

En lot keksoz ki mon pa’n tann bann Manm mansyonnen, ki mon pou mete koman en propozisyon.  Mon krwar poudir, avek sak evalyasyon ki ganny fer, i devret annan en poursantaz ki ganny adisyonnen e ki ganny servi koman en buffer.  Mon krwar sa i enportan, kekfwa 10 poursan, kekfwa 15 percent, kekfwa 20 percent, depandan lo sa amount.  Mon krwar sa i enportan akoz parey tou bann entervenan in fer sorti, en fanmiy pa fer menm kantite depans dan en mwan.  Ozordi en fanmiy i ganny en laprouvasyon pou li ganny en lasistans baze lo kou elektrisite e son lasistans i al pou 6 mwan.  2 mwan plitar, ou vwar poudir elektrisite i monte e bills ki sa dimoun i peye on a monthly basis i monte significantly.  E ler zot in fer provizyon pou ed li, sa pa’n ganny pran an konsiderasyon akoz nou pa ti kapab prevwar.  E lefe ki nou pa kapab prevwar, mon krwar i ava enportan pou Welfare Agency petet pran sa an konsiderasyon kot i donn en buffer e evalye sitiasyon sa fanmiy, vwar konbyen i devret gannyen e met en buffer 5, 10. 15 percent mannyer zot krwar i apropriye, pou sa fanmiy kapab cope avek bann sitiasyon ki pa normal, ki arive pandan en mwan oubyen pandan 2 mwan, pandan ki i pe ganny sa lasistans, ki sa in ganny kalkile san ki sa buffer in ganny pran an konsiderasyon.

Mr Deputy, mon krwar Lasanble pe fer sorti en mesaz kler.  Nou pe dir avek bann dimoun ki dezavantaze dan sosyete poudir nou par deryer zot, nou krwar dan en sistenm ki zis.  Nou krwar dan en sistenm ki pou reponn a zot bezwen.  Nou krwar dan en sistenm ki pa pou anmenn okenn diskriminasyon kont okenn fanmiy, oubyen kont okenn Seselwa.  e nou krwar dan en sistenm ki pou fer sir ki sa kalite lasistans ki en fanmiy ki vreman dan bezwen, i bezwen.  I ganny donnen lo sa nivo, ki pou permet sa fanmiy viv dan dignite.  Ki pou permet sa bann zanfan ki viv dan sa fanmiy al lekol avek en lestoman plen, kot zot kapab asize, ekout zot Ansennyan, aprann, pou zot ganny bann skills pou zot kapab fer bann kontribisyon dan sosyete demen.

Mr Deputy, statistics in montre poudir i annan 3389 laplikasyon ki’n ganny fer e si dan avek sak laplikasyon from sak sa bann fanmiy i annan an mwayenn 2 zanfan, nou pe tous 6778 zanfan Seselwa.  E mon krwar poudir sosyete i annan en rol, i annan en devwar moral pou li ed sa bann fanmiy e parey, pou li ed sa bann zanfan e parey Lasanble an antye in refer sorti, nou pou ed sa bann ki bezwen, atraver bann evalyasyon ki zis, ki fair e ki efikas.

Avek sa 2 pti mo, mon ava dir ki mon pou siport Mosyon e mon pou demande ki Lalwa i ganny revize pou anmenn fleksibilite e pou fer sir ki nou mye kapab reponn a bezwen bann fanmiy ki vreman, vreman dan bezwen.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Lucas.

 

HON WILBY LUCAS

Mr Deputy, mersi.  Mon pou vreman bref.  Mr Deputy, ler sa Lasanble ti debat lo sa Proze de Lwa an Desanm 2011, nou Lasanble ti tir latansyon Minis ki ti prezant sa Proze de Lwa, ki annou pa repet menm lerer ki nou ti vwar dan sa Proze de Lwa ki ti la oparavan, ki ti ganny aprouve an 2008, ki ti apel Social Welfare Act.

Sa Proze de Lwa ki nou ti aprouve an 2011 ti sipoze pe donn plis gidans lo lafason ki Lasistans i ganny donnen e pou osi pran an kont lezot sitiasyon ki Proze de Lwa 2008 pa’n adrese.  Malgre Proze De Lwa Agency for Social Protection 2011 pa’n al an detay pou kouver tou levantyalite, me nou ti fortman pe depan lo Seksyon 34 ki ti fer provizyon pou Minis fer bann regilasyon, dan lamezir ki nou fer fas avek bann difikilte dan laplikasyon e lenplimantasyon rezon det sa Proze de Lwa.

Mr Deputy, permet mwan dir ki i pa pou zanmen posib pou en Proze de Lwa kouver tou laspe e bezwen bann aplikan dan son Lalwa orizinel.  Se pour set rezon ki Seksyon 34 i donn Minis pourvwar pou fer regilasyon koman en mwayen administratif, pou regulate prosesis lenplimantasyon sa Proze de Lwa.  An dizan sa, mon note ki depi ler nou ti pas sa Lalwa an 2011, nou’n vwar selman 3 regilasyon.  Premye i date Avril 2012, ki ti determinen sa ki nou apel Standard of Measure oubyen weight e sa ti tous 4 sitiasyon.

Premyerman, i ti fer provizyon pou en sonm maximum R1903 pou Adult Supplementation. En maximum R444 pou Litilite.  En maximum R250 pou Transpor e en sonm maximum R500 pou kouver Housing Loan oubyen Rent.

Dezyenm regilasyon Mr Deputy ti date Septanm 2012.  Li i ti donn pourvwar CEO pou donn en lasistans finansyel pou sa ki ti ganny konsidere koman bezwen eksepsyonnel e sa ti en sonm maximum R5000.

Dernyen regilasyon ti fer tou resaman, ki ti ranplas sa regilasyon an Avril 2012, kot i ti fer en logmantasyon lo Adult Supplementation, Litilite, Transpor ek Housing Loan, me in pa’n fer tro gran sanzman.  Mon ava dir sa ti en loportinite pou Minis, atraver regilasyon fer sanzman pli signifikan, me i domaz sa pa’n arive.

Mr Deputy Speaker, se sa konsern ki Mosyon pe eksprimen.  Nou Lalwa pa pe al osi lwen pou siport nou bann sitwayen ki vreman dan bezwen.  Me ki nou’n vwar, serten provizyon dan nou Lalwa pa pe donn Lotorite e diskresyon pou egzers zot pourvwar anba sa Lalwa.  Alor, mwan mon pe dir ki nou pa bezwen en nouvo Proze de Lwa me sa ki nou bezwen se sa ki la i ganny si oule revwar e anmenn lamannman dan sa Lalwa pou adres bann defayans ki egziste.

Mr Deputy dabor, mwan mon pe fer sa bann rekomandasyon swivan:-

Revwar fonksyon Board anba Seksyon 8 e fer sir ki Standard of Measures i ganny formile, ki reflekte larealite ki Mosyon pe demande.

Dezyenmman, ensiste ki Standard of Measures oubyen Mezir Standar ki determin weight i ganny revize regilyerman parey Lalwa i demande.  Tou le trimes.  En definisyon kler kisisa ki nou konsider koman manm lafanmiy ki pe fer tou zot tripo ansanm dan enn menm lakaz akoz sa mank gidans dan Lalwa, in toultan kree konfizyon ki’n anmenn defayans dan Ladministrasyon lasistans finansyer, anba sa Welfare Act.

Katriyenmman, revwar provizyon ki kontrol pourvwar CEO, kot i pa ganny drwa aprouv plis ki en sel lasistans pou en aplikan, dan en ka eksepsyonnel a en maximum R5000.

Alor, i annan bokou levantyalite oubyen bokou konsern ki’n ganny eksprimen par bann entervenan avan, i pa neseserman ki nou bezwen lamannman dan Lalwa, me ki Lotorite konsernen ki pe administre sa Lalwa i bezwen revwar Seksyon 34, ki donn Minis en kantite pourvwar pou formil regilasyon pou adres bann defayans.

Alors Mr Deputy, mon osi tenir kont pou bann konsern ki bann lezot entervenan in fer.  I ava osi neseser pou nou revwar serten provizyon dan Lalwa Sekirite Sosyal ki pa pe adres serten ka kot nou dimoun i dan bezwen.  E baze lo sa enn de mo, mon krwar Mosyon zisteman, i pe demande ki nou revwar sa Lalwa, pa neseserman dan son totalite, me osi annou enplimant bann regilasyon, demann Minis pou revwar serten defayans e fer regilasyon ki a kapab si oule adres serten sa bann konsern.  Mon pou donn mon sipor pou sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond.  Senk minit?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Deputy Speaker.  mon pran zisteman kot Onorab Lucas in kite.  Mon krwar ki Onorab Lucas in fer bann pwen esansyel ki gid nou dan sa ki nou pe fer la.  Sa Mosyon ki devan nou.

Ou vwar Mr Deputy Speaker, mon zis anvi met enn de pti senaryo devan nou Lasanble pou nou konpran byen kote nou pe ale lo sa Mosyon.  I annan par egzanp en zenn manman avek en zanfan kot papa in kit li e pe donn li alimoni R500.  Toulemwan, sa zenn manman i travay e larzan ki i gannyen pa ase pou fer depans dan lakour ek sa zanfan la.  Sa R500 ti ede.  Toudenkou, sa papa i vwar li i ganny kondannen, i al dan prizon.  Welfare i mele akoz sa manman in al demann Welfare. Prezan i vwar i bite akoz sa R500 pa antre prezan dan sa lakaz akoz papa i nepli travay, in al dan prizon.  E prezan, Welfare, son case sa dimoun i pa aprouve.  I pa aprouve e prezan sa zenn paran ek sa zanfan i vwar li dan problenm.

I annan bann zanfan ki pa al lekol akoz paran i dir ou i napa larzan pou donn sa zanfan pou li al lekol avek, konmsi pou pey son goute, ensidswit.  I apply Welfare, i bezwen espere.  I ganny larepons i gannyen negativ.

En dimoun ki malad serye e mon pe koz bann ka reel.  En dimoun ki’n travay li.  In travay en bon pe letan, i ankor selman rezonnableman zenn e i malad serye e vreman pa kapab travay.  Son ka in ale, ziska ler pansyon in mele.  Prezan, i tonm li anba pansyon.  I ganny li R3000 par mwan ek son pansyon.  Me son depans i ariv li preski R5000 akoz sa problenm maladi ki i annan, i bezwen al fer dyaliz 2, 3 fwa par semenn.  I bezwen pey en pirat pou li al fer dyaliz akoz i pa ganny lasistans transpor e i pa kapab marse li pou al kot bus stop pou al rod bis.  So, i bezwen pey en pirat 2, 3 fwa par semenn ankor, sak fwa i al fer dyaliz.  I bezwen pey en dimoun pou ed li kot lakou.  I pa ganny carer akoz i ankor ase zenn e anmenmtan, i bezwen pey en dimoun akoz i pa kapab marse, i pa ase mobil pou fer son bann tripo.

I bezwen pey byensir son lakaz, son bill delo elektrik ensidswit.  Telefonn tou akoz i bezwen telefonn pou kominike an ka en danze e son larzan pa ase pou li aste manze avek alafendizour.  MNA i ede li akoz souvandfwa zot vin kot nou, lala in bite.  Nou ede.  Me i arive kot nou osi nou bite.  Nou pa kapab fer plis ki nou kapab fer.  Ler i apply Welfare, Welfare larepons i negativ akoz i dir ou sa dimoun i litousel.  Vre, i en dimoun tousel.  I litousel, R3000 par mwan, baze lo bann weights letan nou get bann zafer la, sa lalis ki devan zot, i pa pou vedir akoz i above subsistence level.  E mon krwar sa pa zis.  I pa zis.  Me ki arive?  Se sa ki dan Biro ki pe deside e pa sa ki lo teren.

En lot ka ankor, en zenn dimoun ki pa pe travay parey Mr Deputy Speaker ki vreman anvi travay.  I annan en zanfan e ki papa li osi in al dan prizon pou drog oubyen pou vol e i fer laplikasyon kot Welfare e i dir i pe rod en travay.  E la Welfare, avan donn li lasistans, i dir li ok.  Premyerman ou zenn, nou pa devret pe donn ou Welfare, me ale, al kot Lazans Lanplwa, al fer ou demars pou travay.  Antretan, nou a gete ki pou fer.  E letan i al laba, kot Lazans pou Lanplwa i dir li, ou bezwen fer CV. I dir ok.  Napa problenm.  I donn son bann lenformasyon.  I dir ou peye CV.  Ok.  I napa larzan pou peye.  I dir anplis, ou bezwen al kot Lapolis pou al rod ou Police Character Certificate.  I ale, i krwar i donnen laba.  Laba i dir li, sa osi i peye.  Prezan, erezman si i annan son NIN.  Si i napa NIN, sa osi i bezwen al peye pou gannyen pou tou sa.  I pa travay li.  I napa nanryen okenn income.  Mon pe dir mwan ki Welfare alor, letan sa dimoun koumsa i vin apply kot li, i devret kapab organize.  Ki sa dimoun i gannyen sa bann lasistans, sa bann step ki ou pe anvoy li pou li kapab ganny travay akoz vreman i anvi travay.  E antretan mon krwar savedir ou devret donn li en lasistans urgent, pou li kapab fer sa bann debrouy e ou monitor li.

Mr Deputy Speaker, mon pa pe dir mwan ki nou devret donn dimoun ki bezwen lasistans left, right and centre, konmsi zis donn larzan.  Sa pa solisyon sa.  Me nou vwar osi dan distrik ki i annan bokou ka kot dimoun ki:- mwan mon dir klerman.  I pa en kestyon pa merite akoz pa merite.  Me i en kestyon, nou kapab donn li en lasistans la, ed li ek son travay akoz i vreman bezwen travay.  Ed li pou li detox akoz i vreman bezwen detox, i annan de ka.  I annan de ka kot vreman en dimoun i fer ou lapenn dan sa sitiasyon me lafason ki i operate sa Welfare ozordi, nou pa kapab tous li byen sa dimoun.  Me i vre ki nou menm nou isi dan sa Lasanble ki’n vot lo sa Lalwa.  Ki’n fer sa Lalwa.  Nou ki’n aprouv li.  Me mon rapel osi, letan nou ti pe aprouve, ki nou ti dir ki si nou vwar ki keksoz pa pe al byen dan lapratik, nou pou demann ankor propozisyon pou sanze sa Lalwa.  Mon rapel letan plizyer nou ti fer entervansyon to that effect. E se ekzakteman sa ki nou pe propoze atraver sa Mosyon ozordi dan nou Lasanble.  Nou pe dir ki Lalwa parey ti’n ganny promet pour aplike, i pa pe fer laplikasyon dan son totalite, parey plizyer in ganny refer sorti e nou pe demande alor ki i ganny revwar, si non si pou tarde ganny revwar, nou menm nou koman Manm Lasanble, nou kapab atraver Private Members Bill, anmenn lamannman kot i konsern sa Lalwa.

Plizyer keksoz pa byen avek sa Lalwa e i osi pa pe pran:- bann kestyon ki pa pe pran desizyon lo sa kestyon Welfare. Enn bann problenm ki mon remarke se letan zot pe pran desizyon lo kestyon Welfare, i annan en mank konsiltasyon Mr Deputy Speaker.  Bann ki pran desizyon parfwa ou dir, zot osi napa leker ou konpasyon.  I enportan pou nou met nou, ki pe pran desizyon dan soulye sa dimoun ki dan sa bann sitiasyon.  Annou met nou dan soulye nou kanmarad pou nou kapab konpran pli byen sa sitiasyon ki i ladan.  Mwan mon pa krwar ki i byen e zis pou en dimoun ki dan en Biro e ki pe get en form ranpli devan li e deside konbyen e koman en dimoun pou ganny asiste.  Mon krwar i pa vreman konbyen sa dimoun pou bezwen e kimannyer.  Mon krwar byensir i pou napa konpasyon.  Pa li lafot, me metod ki pe ganny servi ki fer ki i vin koumsa.

Se la kot mwan mon krwar sa Lalwa i devret sanze e amande e i devret annan en group dimoun, 4 a 5 dimoun dan sak distrik ki devret premyerman pe desid lo bann desizyon preliminer lo sak ka Welfare dan sa distrik.  Lo konbyen pou gannyen, kimannyer i pou ganny asiste.  Sirtou sa bann fanmiy ki pli vilnerab la.  Mon dir osi kimannyer pou ganny asiste akoz la osi i annan problenm.

I annan de ka kot Welfare i pe asiste en dimoun.  I donn li son larzan.  Me sa papa ki’n fer laplikasyon, i dan drog li.  Sa larzan pa arive pou tous sa fanmiy.  Sa zanfan ki bezwen.  Sa manman ki dan problenm.  Sa larzan koman i gannyen i al dan en lot direksyon, drog oubyen lalkol ensidswit.  I annan sa bann ka, nou konnen.  Se sa rezon ki nou pe dir.  Sa dimoun dan Biro laba li, i pa konnen li.  Nou dan distrik nou konnen.  Se sa rezon mon dir, i bezwen annan en group dan distrik, 4 a 5 dimoun.  I enkli depi son Manm Lasanble.  Mon ensiste.  Manm Lasanble i bezwen la li.  Napa kestyon politik la.  Politik i out of that.  Pa akoz en boug i en Manm Lasanble ki konmsi i pa kapab en boug zis.  Mwan mon krwar ki Manm Lasanble i bezwen on boardDA i bezwen on board.  Pret de Laparwas i bezwen osi parfwa la.  Head Teacher i bezwen osi la.  Sa Welfare Officer, sa Social Worker i bezwen osi dan sa diskisyon la.  Gard.  Si i annan en Kord Gard dan sa distrik, i annan en Gard ki responsab, ki en Senior Officer la ki ansarz, i annan de ka i bezwen la.  Mon a eksplike akoz.  Mon oule substantiate sa ki mon pe dir.

Ou ganny ou alor en dimoun ki’n apply Welfare. Si desizyon in ganny pran dan distrik parmi sa group dimoun, sa dimoun i vin devan nou.  Letan i devan nou la, nou tou nou konn li.  Sa Head Teacher i dir be limenm li son piti la, i annan en semenn pa vin lekol ditou.  I dir i pa ganny lasistans, konmsi napa larzan pou anvoy piti lekol.  Be Head Teacher i dir tyonbo en kou.  Gouvernman in donn larzan pou bann manrmay ki son paran napa fason pou vin lekol.  Nou, nou ed li laba ek son goute, son isi, son laba.  Lapolis i dir ek li, i dir ou pa anvoy sa piti lekol?  Ou pe commit en sarz.  Lalwa Ledikasyon i dir ou, ou bezwen anvoy ou zanfan lekol.  Sa dimoun dan Biro laba li, i pa konnen tousala li.  Me la ki sa dimoun i devan nou, nou met devan li.  Nou fer li vin aware. Nou pe ed li la.  Nou osi ed li akoz sa dimoun Welfare i la, Sosyal i la, nou ed li pou ganny en lanplwa.  E pou ed li ganny en lanplwa, nou pran en desizyon nou la, nou dir lala, i bezwen sa, sa, sa, sa.  Ale lanplwa.  E manke si ou annan travay osi, nou met li dan en travay.  Letan ou met li dan en travay, i bezwen travay.  Antretan, nou pran en desizyon pou ed li, donn li sepa 1 month, 2 month assistant. Lasistans 2 mwan.  La prezan nou monitor li.  I dan nou distrik, i fasil pou nou monitor li.  Nou tou nou konn li.  Laboutik ki i ale, kot i pase.  Nou vwar li nou.  Nou pou ed li.  Nou pa la pou nou konmsi anpes dimoun, lafason ki nou pe dir, nou ed li.  Nou get son zanfan laba lekol.  Head Teacher pou les nou konnen si i pe kontinnyen pa vin lekol.  Sa i ede pou rezourd, anmenmtan e tous osi bann lezot problenm sosyal ki annan pou fer dan sa roulman.

Si par egzanp en dimoun alor pe ganny lasistans e sa lasistans, sa larzan pe al net.  Ou pa vwar ditou.  Pa vin ditou kot lakour.  Parfwa i annan de ka, en dimoun tousel osi.  Nou a organize.  En dimoun a donn li manze.  Ti donn li larzan, pa pou al depans otreman.  Pou ed li pou li ganny sa ki neseser.  Nou a ed li.  I bezwen annan en dimoun la dan lafanmiy, oubyen en vwazen, nou a koze, nou a organize nou.  Fer sir ki sa ki i bezwen i gannyen.  Koumsa, i ava anpes plizyer abuse.

Mr Deputy Speaker, pou fini, mon krwar mwan ki i annan en lot landrwa ki nou bezwen tous sanzman dan sa Lalwa.  Lalwa i devret sanze osi pou revwar bann weights mon dakor e anmenmtan donn pourvwar plis CEO oubyen Board lo limit ki i kapab deside pou asiste en fanmiy ki vilnerab, sirtou kot en fanmiy i bezwen lasistans plis ki limit i demande ozordi e la koumsa, i a kapab permet ki sa Lalwa letan nou a sanz li, i ava kapab pli byen operate e i a tous vreman nou dimoun.  Epi nou a mazinen.  Dimoun pa kapab reste lo Welfare pou lavi diran.  Welfare i merit en mezir tanporer dan bokou ka, pandan letan ki en dimoun i al dan lanplwa permanant pou kapab limenm li, son pwennvi valer imen, pour li santi poudir li i pe osi kontribye, sansan sa ki pe kontribye deza pa kapab zis kontribye pou donn dimoun Welfare lavi diran.  Nou bezwen nou osi, revwar enpe tou sa mantalite.  Be sa i pou arive vreman letan nou pe enplik kominote ladan.

Vwala, avek sa mon pou siport sa Mosyon.  Mon krwar sa Mosyon, Lotorite konsernen, Minis Welfare i bezwen vreman pe sezi sa bann pwen ki nou pe met devan e bann ……….. devret ganny fer o pli vit posib, si non okomansman Lasanble ki vini, nou lot term, nou bezwen pran en aksyon enpe pli direk dan sa direksyon.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker.

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vel, Right of Reply.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, premyerman les mwan remersye tou Manm Onorab ki’n entervenir pandan deba lo sa Mosyon e mon pou remersi davans bann ki pou vot an faver sa Mosyon dan en pti moman.

Mr Deputy, mon krwar ki mon kontan ki deba lo sa size in enn ki’n larz e ris e nou’n ganny, atraver bann diferan prezantasyon, nou’n ganny en lekspozisyon lo sitiasyon lo teren.  Mon oule fer kler sepandan ki sa Mosyon pa en preteks pou nou les laport ouver pou labi lo proteksyon lo bann lasistans ki sa Lazans i donnen.  Me nou oule pas en mesaz kler avek bann dimoun ki pa dan bezwen e ki zot nivo lasistans i bon e ki oule abiz lo sistenm ki nou pa pe tolere, nou pa pe demande pou ouver laport pou plis labi.  Me parey Mosyon pe demande, i pe demande pou zistifye serten demann pour lasistans.  E annefe, parey Onorab De Commarmond fek fer resorti, sa Mosyon i devret ganny servi kont bann ka labi.  E bann zenn par egzanp ki kapab travay.  E mesaz kler ki sa Lasanble pe anvoy kot zot se ki nou pe demande ki i annan plis lazistis ki zot kapab, sistenm pa soutir zot e ki zot kapab move from Welfare to work fare.

Nou pe demann sanzman egalman dan Lalwa pou anmenn plis lazistis sosyal pou bann ki merite e pour adres sa i bezwen en travay konzwent ant Lasanble Nasyonal, parey Mosyon pe demande.

E Mr Deputy, letan nou pe vwar tou bann lentervansyon ki’n sorti e nou vwar se mesaz kler ki pwen santral se nou pe demann plis fairness. E zis pou repran pwen leve par Onorab Payet-Marie, ki in koz en pti pe lo travay bann Zofisye sa Lazans.  Nou rekonnet koman en Lasanble ki zot travay dan serten kondisyon ki difisil e ki parfwa zot annan bann workload ki ase peze e ki lour.  E osi ki parfwa, malgre bonn volonte i la, se Lalwa ki esansyelman anmar zot lanmen.

E Mr Deputy, koman reprezantan lepep, nou konnen ki letan Gouvernman ti pran en desizyon 2008 pou moderniz nou lekonomi, i annan serten mezir ki’n fer ki nou annan sa pti group ki’n vin vilnerab.  E ozordi mon kontan ki Lasanble, nou’n debat profonnman lo kimannyer nou kontinnyen mentenir, soutenir, atrap lanmen sa enn ki pli vilnerab, pou li kontinnyen mentenir en bon standar lavi, letan zot vwar zot dan serten moman difikilte.  E mon kontan sa pwen ki’n dir ki nou pa pou toultan nou bezwen anmenn sa lapros imen, ki nou bezwen go by the book e kot par egzanp nou fer fas avek serten sitiasyon kot en dimoun par egzanp Onorab Jeannevol in fer resorti.  Ki petet in pran en loan pou aste en fridge ki ozordi i en nesesite.  Ki in aste en komodite ki’n ede pou elev son stati lavi.  E dan bann sirkonstans koumsa, Lazans i devret demontre en lapros imen vizavi sa bann fanmiy.

E Mr Deputy, dan lalinny prezantasyon Onorab Leader Lopozisyon.  Ozordi plis ki zanmen, in montre par deba ki’n deroule ozordi dan sa Lasanble ki sa Lasanble i enn ki tre relevan.  Ozordi dan nou pei, i annan en serten lipokrizi ki pe dir ki MNA nou tous gro saler, nou fer gro shopping. Nou pa konn douler ki nou dimoun pe fer fas avek.  Dimoun ordiner.  Larealite ozordi, sa Mosyon ki nou’n dir i esansyelman pe dir.  Nou’n anvoy en mesaz kler pou sa bann dimoun, ki nou bann MNA, nou ki asiz otour sa latab, ki par zour nou fer fas avek 10 diferan kalite douler, problenm ki nou dimoun.  Minimum ki nou dimoun i fer fas avek.  E nou get sa koman en benediksyon nou.  Ki nou kapab ede e asiste e nou pe fer serten dibyen.  Se pour sa rezon ki ozordi, mon koz ek fyerte ler nou pe koz lo nou travay e bokou se ki nou pe fer sa dibyen parey mon’n dir.  E i annan bokou lipokrizi parey mon’n dir e bann mank volonte dan nou pei.  Nou vwar sa ki pe fer mwens, se zot menm zot ki pe kritik plis e ki zot pa pe ede pou anmenn solisyon reel kot sa dimoun ki dan bezwen.

E Mr Deputy, parey Onorab De Commarmond in stress lo la.  In dir fodre ki nou met nou dan soulye sa dimoun.  E travay ki MNA i fer, parey mon’n dir i en vokasyon.  Ki ozordi mon dir chapeau a li e ou Mr Deputy e lezot Manm ki’n fer 20an akoz i vreman pran bokou pou fer travay en MNA.  E parey nou la pou tou kous nou popilasyon.  Ozordi nou pe debat pou bann dimoun ki vilnerab.  Semenn pase nou ti pe debat lapey bann ners, ki ler zot santi defayans dan zot saler, zot apros nou egalman koman reprezantan lepep pou vin debat pou zot.  E se MNA ki aport presyon lo Gouvernman pou ganny rezilta ek aksyon konkret.

Letan ki graduates i santi serten lenzistis anver zot, ankor se nou bann MNA ki sers leklersisman.  Leksplikasyon e nou fer ki i annan akzyon zis ki ganny swiv.  E ozordi nou pe lite pour bann ki lo Welfare.  Bann nou ki pe asiz la dan sa Lasanble, avek tou nou kalifikasyon, nou degre, nou’n kit deryer nou karyer prometan pou vin o servis nou pep e patri.  E mon salye e remersi tou nou koleg.

(APPLAUD)

HON JENIFFER VEL

Nou koman bann MNA, nou la akote nou dimoun e nou pou toultan siport nou dimoun a sa moman e atraver sa Mosyon, i vin en garanti ki nou pou toultan akote la, pour bann ki pli vilnerab, ki bezwen nou pou tyonbo zot lanmen, pou ed zot reisir dan lavi.

Mr Deputy, an 93, en serten Onorab dan Lasanble sa letan, ti deklar son saler koman tro bokou.  I ti dir i pou donn Leser Mer Theresa, me sa lepok saler ti zis R8 mil.  I pa ti zanmen donn en sou akoz byen vit i ti realize ki saler pa ti pou li, me senpleman en zouti pou fer dibyen.  I annan menm serten Onorab ki’n retrete prezan, ki ti dir dimoun kareman ki zot tret MNA parey masin ATM e ki zot zis vin tir larzan me nou, parey nou’n dir, nou annan serten vokasyon e nou vwar nou travay koman en benediksyon ki ler nou kapab ed enn nou dimoun.  E i annan bann ki andeor nou Lasanble ki pe lager pou vin MNA.  Zot koz bokou lo gro saler MNA.  Dan zot lespri zot krwar ki sa saler i gro.  Si vreman zot konpran natir, servis anver pep ek patri, travay en MNA. E pour kontinnyen avek en tel vokasyon, mon challenge zot Mr Deputy.

(APPLAUD)

HON JENIFFER VEL

Mr Deputy, parey mon’n soulinnyen, konpleksite travay en MNA. E i annan menm ki pou kritik nou pou dir ki se nou ki ti pas Lalwa.  E efektivman nou pou dir zot wi, ler nou ti pas Lalwa e menm dan Bidze ler nou ti aprouve lannen pase, ti annan en alokasyon pou sa Lazans.  Serten dimoun pou dir nou’n mal fer nou travay akoz letan nou pe diskit Bidze ek Lalwa, nou ti merit prevwar sa bann keksoz ki nou pe koz lo la esansyelman dan Mosyon ozordi.  Premyerman nou oule fer kler ki pandan ki nou ti pe debat lo Bidze, plizyer Manm ti koz lo sa size pou atir latansyon Gouvernman.  E ozordi mon’n deside pou vin ek sa Mosyon pou renforsi pwen ki bokou nou dan sa Lasanble in fer dan lepase konsernan sa sitiasyon.  E fodre fer resorti parey Onorab Fideria in dir, sa Lazans i pa’n totalman en failure.  In anmenn soulazman pou plizyer fanmiy Seselwa e nou santi ki i pa mank volonte.  Se plito parey nou’n dir, Lalwa ki merit ganny revwar pou adres sa serten defayans.

E parey Onorab Lucas in dir, lenplimantasyon Lalwa e polisi i toultan devret pe ganny monitoring e revize akoz annan plizyer fakter ki ganny enterakte dan sa lenplimantasyon.  I pa posib pou prevwar tou keksoz e tou bann fakter.  Realite sosyal i enn ki dinamik e i pa posib pou prevwar tou keksoz e kimannyer dimoun i enterakte ek Lalwa, i pa fasil pou nou kapab prevwar.  E set ekzakteman sa ki’n arive avek sa Lalwa, ki ozordi nou pe demann pou revwar e sa Lasanble ozordi mon krwar nou’n pronons nou lekor for lo la e nou pe zis demande ki i annan plis fleksibilite dan Lalwa, ki fer ki i ava annan plis lekite dan lasistans ki bann dimoun i resevwar, ki nou pep i santi li soulaze ki nou konnen nou Gouvernman Parti Lepep toultan nou’n met pep o sant devlopman e parey nou’n soulinnyen se ki nou polisi se tyonbo lanmen sa enn ki pli feb e esansyelman sa Mosyon pe demann sa.  E avek sa mon ava remersi ou Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon.  Antouka pou zot lenformasyon, nou de Onorab De Commarmond nou annan plis ki 25an depi ler nou dan en Lasanble.  Pa 20an.  Bon.  Lo sa Mosyon nou pran en vot.  Tou bann ki anfaver?  Inanim.  Mosyon in ganny aprouve.  Nou fini nou travay pou ozordi e nou ava adjourn ziska Mardi le 10 Septanm.

 

(ADJOURNMENT)