::
Home » Verbatim » Verbatim - First Term 2013 » Tuesday 9th April, 2013

Tuesday 9th April, 2013

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 9th April, 2013

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

MR SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Lasanble Nasyonal.  Bonzour Minis ek son delegasyon.  Ozordi avek nou; bonzour tou bann ki pe ekoute dan lakour.  Ozordi nou annan Minis pou Resours Natirel e Lendistri, Minis Peter Sinon, ki pe vin reponn plizyer kestyon par bann Manm Onorab e nou ava komans avek kestyon 17, Onorab Derek Samson.

 

HON DEREK SAMSON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, Koleg Onorab, tou dimoun alekout.  Anvi mankman bann materyo debaz pour bann fermye lo store lagrikiltir lo Mahe e Praslin, eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki son Minister pe anvizaze fer pou garanti ki nou bann fermye i ganny akse avek en stok konsistan sa bann tel materyo?  Mersi.

MINISTER PETER SINON

Bonzour Mr Speaker, Leader of Government Business, Onorab, tou dimoun ki pe ekoute dan lakour.  Mr Speaker, le 29 Novanm 2012, mon ti reponn egzakteman sa menm kestyon, demande cette fois ci par Onorab Marc Volcere.

Mr Speaker, si nou fer referans avek kestyon 160 Lasanble Nasyonal le 27 Novanm lannen pase, nou pou vwar ki sa kestyon ti ganny reponn.  Mon ti reponn li konpreansivman, longman.  Mon annan Verbatim ki mon ti reponn.  Mr Speaker, mon a les ganny gide par ou, mon kapab lir sa menm larepons akoz mon napa nanryen pou azoute.

 

MR SPEAKER

Ok.  Non.  An prensip sa kestyon pa ti’n dwatet ariv la, anvi sa 12 months rule ki apply. Clerk, petet mon a zis fer konsiltasyon vitman avek Clerk silvouple.  Be kimannyer sa kestyon in ariv la?  In dir in reponn sa kestyon.

Mon krwar nou tou nou apresye volim kestyon ki pe antre dan lofis Clerk. E i pa toultan posib pou konnen si sa peryod 12 mwan i ganny respekte, ki basically, nou pa relev en size ouswa redemann menm kestyon dan lespas 12 mwan.

Mon krwar petet alavenir Minis ti’n dwatet enform lofis Clerk ki i santi ki in demann sa kestyon e alor i pa ti pou soz.  La a sa moman, i difisil pou nou konnen si it was the same question, ouswa en kestyon diferan.  Pou lavenir, mon pou les ou relir sa larepons, me alavenir mon krwar sa ki ou’n dir la, ou ti dwatet dir nou avan, ki ou santi ou Minister in reponn sa larepons e i pankor pas 12 mwan, nou pe demann ou pou vin reponn sa kestyon ankor.

So Minis, proceed. Ou kapab donn menm larepons, me parey mon pe dir ou, sa i en leksepsyon to the rulesOr hold on.  I annan en matter of privilege ki pe ganny leve.  Yes Onorab.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, si ou permet mwan, i paret ki sa kestyon i pa parey ek kestyon ki Onorab Volcere ti demande.  Petet mon ti ava demann li pou eksplik en pti gin.

 

MR SPEAKER

Non, me mon pa pou demann Onorab Volcere pou eksplik nanryen.  Se sa son problenm.  Nou pa kapab annan en deba lo kalite kestyon la dan Lasanble.  Sa deba ti dwatet ariv avan Question Time. Se pou sa rezon nou bezwen korperasyon tou dimoun, lofis Clerk, lofis Leader of Government Business e lofis Minis, pou dir be, mwan mon santi mon’n reponn sa kestyon.  Aprezan Speaker i ava pran en desizyon lo eski vre kestyon in ganny reponn ouswa non.  So, Minister.  Pou ozordi mon ava les ou to proceed e reponn kestyon.  Be next time, annou sey avoid sa kalite problenm e nou pran en desizyon avan Question Time.  Proceed Minister.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, sitiasyon lo store lagrikiltir, in bokou amelyore pandan sa 6 dernyen mwan e an se moman, i annan sifizaman langre, lagrenn, pestisid e lezot komodite ki bann fermye i bezwen.  Nou’n reviv nou Inputs Committee, ki enkli bann zofisye senior ki asir ki i annan sifizaman stok laplipar dilon lannen.  En difikilte mazer, i konsern transportasyon par avyon ek bato, espesyalman pou bann prodwir koman pestisid ki en bann i sipoze toksik.  Avyon normalman pa pran lamazorite sa bann prodwir, me i annan menm de ka kot bato osi i refize.  Tou sa i fer, ki parfwa i pran bokou letan pou serten prodwi ariv Sesel e pri i vann bokou pli ser pandan sa bann moman mankman.  Par egzanp, i pran nou pre 6 mwan e sa mon ti pe dir sa an Novanml; ti pran nou pre 6 mwan pou enport pwazon zerb sorti Sid Afrik akoz problenm bato.

Bann problenm finans ki nou rankontre i lye avek nou revolving fund ki souvan, i tro ba pou permet enport plis marsandiz.  Sa pe ganny revwar avek Minister Finans pou permet annan sifizaman resours, pou nou kapab pey nou bann suppliers e pey zot atan.  Petet nou pou osi bezwen a lavenir, revwar mark up lo serten bann prodwi.  Parfwa ler pri i tro ba, i annan dimoun ki aste an gran kantite sa prodwi e zot store sa bann prodwi kot zot.

Apre, lezot fermye pa arive aste sa akoz in fini.  I menm annan konplent par serten fermye ki i annan dimoun ki aste bokou prodwi pou revann plitar e an gro, fer profi ler tou in fini lo store lagrikiltir.  Sa mark up 5 poursan lo mazorite sa bann komodite, i osi fer ki napa biznes prive ki pou enterese antre dan sa biznes akoz zot pri pou toultan pli bokou e pli ser e zot pa pou kapab compete avek nou.

Parey mon dir, sa in donn lensitasyon pou dimoun fer biznes prive avek nou menm.  I aste ek nou, i espere ki nou fini, i vann pli ser plitar ler nou napa.  Pou le fitir, nou pou bezwen bokou plis resours pou amelyor bann fasilite store lo Mahe ek Praslin, enkli met bann computerized system pou siport lavant ek stock management e stock taking.  Pou sa marse, nou pou osi bezwen train nou bann dimoun, pou asire ki zot kapab fer sa bann store marse parey nenport ki biznes ki enport prodwi, stock zot e vann a en profi rezonnab ki permet store kapab kontinnyen annan larzan pou aste nouvo prodwir ki fermye i bezwen.

Pli bon fasilite formasyon ek resours elektronik modern, pou osi asire ki toultan nou dimoun i konnen ki sitiasyon stock dan sak store e osi neseser pou nou anmenn dan nou Minister.  Nou oule rezourd konpletman sa problenm kot parfwa prodwi i la dan main store Grand Anse me Praslin napa akoz bann dimoun laba pa’n demande pou anvoy kot zot, ouswa petet zot pa konnen si sa prodwi i annan dan main store Mahe.

Mr Speaker, dan le fitir, nou pe osi ankouraz piblik, private sector partnership pou rezourd tou sa bann difikilte, pa zis lo store, me osi dan lezot domenn lagrikiltir.  I enteresan vwar, ki i annan serten biznes prive ki pe ede anmenn serten prodwi parey manze zannimo e plizyer kalite lekipman ki fermye i servi.

Petet Mr Speaker, dan le fitir nou ava konsantre lo sa bann lezot prodwi ki pli difisil pou fermye gannyen, espesyalman pou sa ki plis ki 500 pti fermye ki pe depan lo nou pou laplipar zot lagrenn, pestisid e langre.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, okenn kestyon siplemanter?  Onorab Samson.

 

HON DEREK SAMSON

Wi Mr Speaker, mersi.  Eski Minis i kapab dir nou si i egziste en prosedir ase fasil, pou en fermye ordiner enport serten materyo debaz, si zanmen i manke lo store e si i kapab donn nou apepre statistik konbyen fermye ki pe rely lo store lagrikiltir pou pran materyo, konbyen ki pe fer kek lezot prosedir?  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Pou le moman, sirtou dan bann lepok kot nou ti tonm dan vre difikilte, laplipar bann gran fermye, ler mon koz bann gran fermye, nou pe koz bann fermye Anse Royale, bann lezot fermye koman Mr Corgat, oubyen eksetera, se bann fermye ki nenport, zot in depan lo zot menm pou enport swa zot manze zannimo, swa zot langre, pestisid, bokou.  Me still zot in osi profit lo nou store.  Lamazorite bann pti fermye ki enpe pli pti e bann ki nou la vreman pou siporte me nou siport sa ki gro osi, zot zot ankor depan lo nou store.

Mon ava fer en fason pou donn en statistik egzakt lo egzakteman konbyen, me plis parey mon’n dir dan mon larepons, plis ki 500 pti fermye i depan antyerman lo nou.  I annan detrwa fermye pli gran ki vreman zot fer en porte e pou reponn ou kestyon, si i fasil.  I tre fasil, laplipar bann ki pe enporte, ki’n deza komans enporte, zot pe deza enporte.  I annan menm ki enporte e i ed, i revann avek lezot fermye.  Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Jacqueline.

 

HON SULTANE JACQUELINE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble, ki plan son Minister i annan pou edik bann fermye avek minimum leksperyans, pou servi byen sa bann materyo debaz ki an stok, sirtou bann ki nouvo, ki parey Minis in dir, i annan i kapab toksik e koz en menas pou zot lasante e lasante konsomater?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon Minister i annan en plan konpreansiv pou ogmant bann extension service ki nou Minister i donn fermye.  Tou resaman e ler mon dir tou resaman, mon pe koz la semenn pase, nou’n annan nou en workshop 4 zour kot an kolaborasyon avek Commonwealth of Learning, zot in vin isi pou donn tou nou bann extension officers en training lo kimannyer nou pou servi teknolozi kominikasyon, vedir mobile telephone pou nou kapab kominike avek nou bann fermye lo en fason pli efikas, pli regilye e kot i pou arive ki en zour nou pou menm petet annan feedback from fermye.  Ozordi, lakantite extension officers ki nou annan ek lakantite fermye ki nou annan, en fermye i kapab ekspekte en vizit konpreansiv avek en extension officer, petet en fwa tou le 2 mwan.  Nou oule ogmant sa kominikasyon, nou oule ogmant sa servis e napa pli bon fason ki nou kapab fer li ki servi fasilite ICT, ki parey zot konnen, Sesel nou ase avanse.

Bon, Commonwealth of Learning in fer sa legzersis dan bokou pei e isi, nou pe partenarya avek Airtel ki zot ti asiste osi louvertir sa workshop e sa bann zofisye Commonwealth of Learning ki vin donn nou training zot osi zot in al rankontre avek Airtel pou gete si Airtel i annan vreman sa bann lekipman ki pou fer sa posib.  Nou pou fer sa par text e nou fer sa osi par lavwa.  Voice over internet.  E mon krwar kekfwa i pou vreman donn nou en boost, me definitivman sa i lakle, si oule, lakle pou nou kapab fer reviv sa sekter.

Nou pou bezwen ler nou pe koz moderniz sa sekter, ler nou relev li, nou pou bezwen annan en progranm entansif pou nou kapab fer sir ki nou bann fermye i ganny byen enformen, i ganny byen edike e ansanm, fermye osi i kapab edik nou lo bann sitiasyon lo teren akoz zot ki laba toulezour, pe fer bann desizyon e nou kapab si oule, entansifye sa progranm ledikasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Marie.

 

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir ek nou Lasanble si i dan plan son Minister pou antre an partenarya ek prive prodiksyon manze e lenportasyon materyo debaz e la ki Gouvernman i ava kapab fer sir ki sa bann materyo i annan lo en baz konsistan e pri konpetitiv e afordab pou bann fermye.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab Marie, larepons ou kestyon se, wi.  Wi, public private sector Partnership is the way forward.  I lavenir pou lagrikiltir, nou oule anmenn konpetisyon dan lagrikiltir.  Parey zot in vwar tou resaman, nou’n vwar en faktori ki fer manze zannimo, ti pti, me i ouver, i pe marse.  I annan fermye ki pe depan lo la e in desantralize.  I pa Anvil.  I Anse Boileau e nou pou vwar osi, nou vwar osi konmela nou annan bann vet prive.  Nou napa bokou, me nou annan e nou pe korpere ansanm avek bann veteriner.

Nou annan RSPCA, sa NGO ki regard dan welfare zannimo.  I osi donn nou lanmen korpere avek nou bann veteriner, par egzanp pou steriliz lisyen.  Fer bann progranm.  Zot in al Praslin, zot in al La Digue.  Nou fer li konzwentman ansanm.  Sa pe devlope.  I pe devlope e tan ki nou nou reste ouver pou sa.  Tan ki sekter prive i genuine.  Ler mon dir genuine savedir i pe vin partenarya ek nou, i ekspekte en profi, en normal profit, pa en super normal profit.  Nou vwar poudir sa partenarya pe benefisye.  Nou nou kliyan, se bann fermye.  Okenn partenarya ki benefisye nou kliyan e nou kliyan i bann fermye mon repete, nou pare pou antre an partenarya avek sekter prive.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Payet-Marie, kestyon nimero 18.

 

HON MARIA PAYET-MARIE

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Request.  Ok.

 

HON MARIA PAYET-MARIE

Eski Minis i kapab enform nou Lasanble si son Minister pa pe mazin konsider organiz bann diferan latelye pou nou bann fermye e petet peser lo lenportans marketing ek packaging byen zot rekolt, zot prodwi pour ki i a pli byen prezantab pou zot kapab vann avek bann lotel e lezot biznes ankor?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab pou sa kestyon tre relevan.  Mon ti a kontan asir ou ki mon Minister pou fer latelye lo marketing, nou pou al selman menm pli lwen ki sa.  Nou progranm par egzanp ki nou annan avek IFAD e parey mon’n deza dir dan sa Lasanble, nou proze IFAD pe al lo zot board sanmenm sa mwan, Avril.  Mon annan gran lespwar ki i pou ganny aprouve.

Dan sa proze konpreansiv, apard ki en gran focus lo marketing, nou osi pe regard dan bann posibilite pou annan en progranm ki konpreansiv ki pou enkli par egzanp post harvest, apre ki dimoun in rekolte son bann harvest, kimannyer nou deal avek.

Bann harvest ki nou annan ler bann dimoun i lwen, ler bann dimoun pa arive ariv lo marse zot soufer en gran porsyon post harvest lost.  Lapert, akoz keksoz i pouri, i pa ganny met dan fridge eksetera.  Nou pou tackle sa problenm, nou pou get kimannyer nou pou kapab ankouraz fermye donn zot bann fasilite, oubyen kree si oule sa bann lenstitisyon ki pou pran sa bann prodwi pou sort sa bann prodwi out, pou grade sa bann prodwi, pou label sa bann prodwi, pou package sa bann prodwi, pou met sa bann prodwi lo sa standar, pou penetre si oule, serten marse ki ozordi sa bann prodwi pa pe penetre.

Mwan, personnelman mon’n annan lantretyen avek bann gran traders, bann gran laboutik ki vann si oule, ki supply bann lotel koman ISPC e lezot e zot, zot dir mwan, Minis si prodwi ki prodwir isi Sesel i lo standar, i well packaged, i byen ganny labelled, napa rezon pou zot pa aste sa bann prodwir.

Sa i en marse ki nou oule penetre ladan, me pou nou kapab fer li, fodre nou annan sa standar ki zot, zot pe demande.  Alors wi, marketing, value addition; valer azoute, pour nou bann prodwi lokal i enn parmi bann focus ki nou bann prodwi, nou proze ki pe vini i annan, i atas en gran lenportans avek.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Maria Payet.

 

HON MARIA PAYET-MARIE

Mersi Mr Speaker.  Anliny avek mon kestyon nimero 18 avek larepons Minis e petet pou benefis bann fermye e nou bann touris ki vin Sesel pou konsonm plis nou bann prodwi lokal, eski Minis ou kapab enform nou petet ki ou Minister pe fer pou promot en pti pe lo sa ki konsern lagrikiltir ek tourism, ki nou dir an angle agro-tourism? Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Agro-tourism i en term ki byen popiler.  Dan nou konteks Sesel, mon Minister in demann FAO pou aprouv en proze ki nou’n soumet avek zot pou ed nou definir e prodwir en Policy paper akoz nou bezwen get nou konteks pou nou, ki agro-tourism i vedir pou nou Sesel.  Mon’n fer resers personnel lo la.  Mon’n al Jamaica, mon’n al dan bann zil Karaib, mon’n al enpe partou, partou.  Mon vwar poudir definisyon dan diferan pei i diferan.

Nou, koman enpei ki met bokou lanfaz lo nou lanvironnman, nou koman enpei ki annan en pti git later pou lagrikiltir, nou koman enpei ki vreman ozordi i enn, mon Minister pe sey prezerv la sa pti git later lagrikiltir ki nou annan, nou oule reviv lagrikiltir.  Nou oule vreman konnen definisyon, en definisyon ki pou permet nou prezerv nou resours pou lagrikiltir.  Si napa later, napa lagrikiltir, si napa delo napa lagrikiltir.

E ki nou oule dir par agro-tourism? Eski nou oule dir annou prodwir pou nou kapab supply sa lendistri tourizm?  Eski nou oule nou gastronomi Seselwa, Kreol ganny en pli gran lanpler dan sa lendistri?  Eski nou oule petet les antre bann nouvo format kot nou les en dimoun annan en zarden, kot touris i vini, i peye pou antre, i pas en zournen dan en zarden.  Kot i annan en pti cafe, i kapab pran en cafe, i kapab asize pran en pti keksoz, en fresh juice pou manze e bwar, me ki’n prodwir lokalman.

Ki petet limenm i kapab ale e keir, harvest son prop fri, anmenn kot sa msye ki pe fer son fri pou dir, donn mwan mon juice zoranz or limon eksetera.  I tousala ki nou pe mazinen, me selman nou ti a kontan, avek konsiltasyon nou bann partener, annan en definisyon, en Polisi kler lo Agro-tourism avan nou bouz de lavan avek sa lavenir.  Mersi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT

Mersi.  Bonzour Mr Speaker, bonzour tou dimoun alekout.  Mr Speaker, anliny avek larepons Minis, kan eski Minis pe asir sa Lasanble ki sa Lenstitisyon ki in koz lo la pou package sa bann prodwi pou ganny materyalize e ler in koz lo standar ki sa bann vander pe koz lo la parey ISPC, eski vreman i annan standar ki’n fini asire e ki’n etabli, en legzanp.  Ki standar i annan diferans ant limon enporte ek limon Sesel?  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, parey mon’n dir, proze 3 milyon dolar avek IFAD pe al ganny aprouve lo zot board an Avril, sa mwan.  Ler i fini ganny aprouve, i annan serten bann prosedir ki nou devret fer, prosedir legal, prosedir pou zot vin isi pou nou kree sa bann Komite, technical working Committee, avek bann lezot Minister e lazans ki pou ed nou enplimant sa proze.

Ler nou’n fini etablir tousala, i apel, zot dan zot term zot apel sa, “conditions precedent to disbursement”. Bann kondisyon ki nou, nou devret fulfill avan ki okenn dolar i ganny met a nou dispozisyon.  Sa i pou pran 2 ou 3 mwan avan ki efektivman nou komans enplimant proze limenm, nou vwar konsiltan lo teren, nou pou vwar parey mon ti ganny dir par en Minis, nou koomans vwar delo dan rakor e pyos dan later.  Alors, i pou pran; mon pou donn li apre Avril, ankor en 3 mwan avan proze i pe vin lo teren.

Ki diferans i annan standar?  Standar in ganny etabli.  Sa bann lotel zot annan zot standar, ISO something, something, HACCP standards ki zot in deza annan.  Annou pa bliye poudir nou Polisi lotel ki nou’n annan, nou’n siport lotel o de gam.  Hilton Sesel, i bezwen osi annan menm standar ki Hilton New York e eksetera.

Keksoz ki vin kot li, ki vin dan son lakwizin i bezwen annan en fason vini li.  I pa pou kapab aste en pwason ki vin dan en pick up, sorti Anvil ki i ouver, soley in tap lo la, li i pa konnen kan sa pwason in lapes, kel er ti debarke.  Sa bann mezir li son chef pou get sa i pou dir ou; ‘mon pa pran kont pwason koumsa’.

Par kont, si ou vini, pwason i vini dan en refrigerated truck e ou annan ou en kontra ki ler ou dir li, mon pe supply ou tan pwason par semenn, tel zour, i oule ou la, tel zour, tel ler pou sa semenn akoz li in met sa lo son menu.  In kout li larzan.  I pa kapab retir sa lo son menu ozordi akoz ou, ou’n deside pa vini, akoz ou, ou’n deside sa zour ou pa’n al travay.  Alors, i tout en lasenn ki si nou oule penetre sa marse, nou devret konpran e nou devret annan sa bann lenfrastriktir e sa bann lekipman pou nou kapab deservi sa marse.

I se pourkwa ki i pou kout nou larzan, i pou kout nou letan, i pou kout nou enpe si oule konprenezon, me selman mwan mon annan plis ki lasirans, ki nou bann dimoun isi, depi son fermye ziska son middleman, son trader dan milye ki pou fer sa travay, nou kapab fer li.  Mon asire, nou’n deza fer li avan, sa lepok nou ti annan SMB ki ti pran tou legim.  I ti distribye.  Fermye ti plante.  Son marse ti SMB.  La, nou pe penetre bann marse diferan fason.  Marse lokal, marse si oule marse lotel.  Mon ti pe al dir sa marse etranze.  Mon pa kapab dir sa marse etranze, be i kot nou, i bezwen nou marse menm.  Me selman diferan standar.  Diferan standar ki nou krwar ki sa proze pou les nou, donn nou sa loportinite pou penetre dan sa bann proze.  Alors, dan pwennvi letan, apre Avril, donn mwan 3 mwan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Vangadasamy.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Bonzour Minis.  Eski Minis i kapab dir sa Lasanble, apard finansman Minis, ki ou Minister pe fer pou annan sa balans, letan nou pe dir nou pe amelyor lespri fer biznes e an menm tan osi pou ankouraz agro-tourism e osi an menm tan pou asire ki marse pou nou dimoun lokal osi i ganny mentenir.  Ki plan son Minister pou asire ki i annan sa balans, ki tou le 3 sa konponan i ganny mentenir e i ganny fer lo menm standar?  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, marse; the market. Ler mon ti komans aprann economics zot ti apel sa “the invisible hand”, lanmen envizib.  Toultan marse i la e i sipoze si oule travay pou deservi tou marse.  Kot i pa kapab, la kot nou’n annan regilasyon.  Kot i fail e i annan market failure, i annan market ki fail akoz par egzanp, si mwan mon vini mon komans aste tou.

Si lotel i vwar tou keksoz i bon Sesel, i komans aste tou legim, tou fri, nou dimoun pou nou i pa pou gannyen.  Alor petet la i en letan kot nou bezwen entervenir pou met en serten regilasyon.  I pa toultan rekomande.  Petet en ler ou bezwen enporte pou dir.  La konmela nou pe enporte pou donn lotel.  Nou ti a kontan i ariv letan ki lotel i pe aste sa ki pou nou.  Nou ti a kontan.    Zour sa i arive e nou lo sa standar, nou devret fer sir osi ki mon Minister, son doub transyon si oule, son lot travay, gro travay se pou entansifye prodiktivite kot nou prodwir bokou plis ki nou prodwir aprezan.  Ler nou pe dir nou pou entrodwir, nou pou moderniz lagrikiltir, nou oule improve nou extension services.  Nou oule moderniz lagrikiltir.  Nou oule entrodwir nouvo teknolozi.  Shade house.

Konmela nou konnen poudir climate change i en keksoz ki pe fatig nou.  Nou bezwen annan bann stratezi mitigasyon pou nou vwar kimannyer nou kapab mitig sa bann sanzman, ler ou pe plant dan en shade house e ler ou pe plant o plenn er, ou diminnyen en pti pe ou depandans lo klima, oubyen ou vilnerabilite ki ou annan ek klima.

Si lapli i tonm tro for ou perdi tou, si lapli pa tonbe osi ou perdi tou, akoz i depan lo lapli totalman.  Alors, si nou annan nou tenk, si nou annan nou shade house, nou kapab entrodwir avek letan bann nouvo teknolozi mon krwar ki 2 keksoz ki pou asire ki nou pou deservi tou marse, se nou garanti ki nou promot prodiktivite e dezyenm, nou promot la kalite, la standar pou kapab penetre serten marse ki nou pankor penetre ziska prezan dan en fason signifikatif.

Mon asir ou poudir mon konnen, i annan fermye Sesel ki annan kontra ek lotel, ki supply lotel toulezour legim.  I annan, me i annan pe.  Napa bokou.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 19, Onorab Valmont.

 

HON SYLVIANNE VALMONT

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis e Koleg Onorab.  Tou dimoun alekout.  Eski Minis i kapab dir sa Lasanble ki plan son Minister kot i konsern devlopman lagrikiltir lo bann zil elwanye, sirtou kot i konsern sonny zannimo, pou asire ki nou annan sifizaman lavyann tel ki poul, pork, bef ek kabri dan pei, dan sa konteks ed nou vin otosifizan?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PETER SINON

Mr Speaker, dan en fason mon ekskize akoz mon ti’n devret dir me mon ti’n abord sa kestyon osi.  Ti en kestyon siplemanter.  En kestyon siplemanter ki ti ganny demande le 27 Novanm, me i ti en kestyon siplemanter, kestyon 155 ki ti ganny demande par, Mr Speaker par Madanm Valmont.  Madanm Valmont i vreman enterese avek sa size.  Me selman Mr Speaker si ou permet mwan.  I annan serten lenformasyon siplemanter ki mon ti kapab azoute avek larepons ki mon ti donnen an Novanm.  Avek ou permisyon petet mon a konplemant sa repons ki mon ti’n donnen an Novanm avek serten sa bann lenformasyon ki’n devlope.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok, proceed.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, parey mon ti dir, zis en pti background. Mon Minister avek IDC an Septanm 2011, nou ti sinny nou compact avek CAADEPCAADEP i vedir Comprehensive Africa Agriculture Development Programme, CAADP.  Ler nou ti sinny avek sa progranm ki i an kour konmela, nou ti osi sinny partenarya avek bann partner.  Enn bann partner kle ki nou ti sinny en MOU avek sete IDC, Island Development Company.

Mr Speaker, depi ki nou’n sinny sa lakor, nou focus in si oule lo detrwa issues ki ti pli pressing, pli enportan.  Enn se pou al rod resours pou sa sekter e parey mon fek dir taler, resours nou pros pou al sekiriz li pour ki i komans disbursement.  Me nou’n kontinnyen toultan annan en dyalog lo ki bann posibilite ki nou kapab annan avek nou partner IDC pou rekomans si oule lagrikiltir lo zil dan en pli gran lanpler ki ozordi nou vwar.

Mr Speaker, ti annan en letan kot nou bann zil ti en bann sours prensipal, mazer si oule, ki ti ogmant nou nivo sekirite alimanter.  En kantite nou bann manze, pwason, legim, fri, lavyann ti sorti dan nou bann zil.  Ti annan serten konsekans, par egzanp, Silhouette nou ti realize en serten lepok ki koson, poul ti pe polye si oule water table, nivo delo e nou ti aret fer sa.  Nou ti aret fer sa legzersis laba.       Ozordi, nou pe annan en dyalog tre pros avek IDC. Mon krwar mon bann teknisyenpe al lo bann zil, sirtou lo Coetivy kot later in deza ganny demarke.  En gran bout later pou lagrikiltir.  Pou vwar enpe ki nou kapab fer e ki bann proze ki neseserman avek leksperyans ki nou’n gannyen, ki nou pa repet si oule bann mistakes, bann lesey ki nou pa’n succeed e esey bann nouvo.

An konversasyon ki mon ti annan avek Mr Savy, par egzanp, i dir ek mwan me, kabri i enn parmi bann nouvote konmela ki pe vin tre popiler e zot manz bokou me zot pa polye bokou.

Deer, chèvre, nou napa.  Me i enn bann zannimo ki nou kapab entrodwir lo bann zil.  Nou pe mazin antre an partenarya avek nou bann partner.  Enn nou bann partner se Sinwan, ki pare pou ed nou dan, si oule regarde, ki nou kapab mete dan bann later disab e dan en fason kot nou kapab fer en lenpakt e enn bann prodwi ki nou’n mazinen ki nou enport bokou, nou konsonm bokou, nou pa prodwi ase, se zonnyon.

Nou annan potansyel pou vin self-sufficient dan zonnyon.  E i annan ankor enn de lezot prodwi ki nou kapab si oule mazin lo la pou nou kapab fer en lenpakt.  Save foreign exchange, fer li lokalman e sa i en dyalog ki an kour e mon ti a kontan remersye Madanm Valmont.  An plis e dernyen, me selman parler ou pa tro, tro kontan dir keksoz dan Lasanble akoz si i pankor komanse, i pankor ariv devan, ou pankor ganny larzan, sa Komite Assurance Onorab, i vreman aktiv.  I vreman, vreman aktiv.  Mon kontan i koumsa me selman mon ava partaz sa avek zot.  Mon’n ganny aprose par egzanp par Mr Tirant ki ansarz prizon.     Nou’n deza annan korperasyon avek prizon avan, kot Minister Lagrikiltir ti vin sa si oule, donn sa sipor teknik pou bann prizonnyen ki montre potansyel, ki enterese pou fer lagrikiltir, pou en purpose.  Pou donn legim ek fri, petet lavyann osi, prizon.  E pourkwa pa lapes.  Selman tout en fason, nou bezwen get sekirite, kimannyer i organize, ki vreman pa dan mon domenn.

Mon pe koz avek mon koleg Minister Morgan, me selman mon kontan ki zot in apros nou akoz mon vwar potansyel devan mwan, nou annan later Coetivy, nou annan prizonnyen Coetivy.  Zot annan later Montagne Posee.  Later ki bon pou plante.  Petet zot bezwen sa led e i pa zis en led si oule vin dir kimannyer pou plante, me petet parfwa en led teorik ki si nou kapab, mwan dan mon panse pou mwan, si nou kapab reabilit en first-time prizonnyen ki’n mont Montagne Posee dan 10, dan 5.      Si 1 letan i sorti i dir be mwan mon annan en vokasyon.  Olye al kas lakaz, mon osi mon kapab al dan en profesyon.  Mon ganny mon pti rapor, mon ganny mon pti note kot mon kapab montre en anplwayer.  Mon al lo en laferm mon al debrouye.  Mon a viv en lavi san krim.  Mon krwar nou a’n fer en bon travay.  Me parey mon’n dir, sa i lo en debi.  Nou pankor fer menm en papye pou nou al Cabinet avek.  Nou ankor an konsiltasyon pou nou vwar kisisa ki nou kapab prezante.  Nou pou komans ti pti.

Nou pou komans avek enn ki nou kapab fer e nou ava ariv pli devan.  Menm yer mon’n zwenn sa Mr BADEA ki’n vin isi.  Dan nouvel zot in donn enpe larzan pou technical services e mon’n demann li sipor teknik pou sa lide.  In demann mwan si mon i annan ankor keksoz an ekri, mon ti napa pou donn li me selman i paret enterese akoz pou li i dir mwan, sekirite alimanter i enportan e reabilitasyon sosyal bann zenn sirtou i osi en lobzektiv ase nob ki i kwar poudir, si nou met en bon pe proze, nou annan bann bon zistifikasyon.  Zot kapab regarde pou donn nou sipor teknik lo sa.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab.  Onorab Valmont, request.  Ok.

 

HON SYLVIANNE VALMONT

Mersi Mr Speaker.  Mersi Minis pou sa larepons, despite ou ti’n deza donn nou en larepons o paravan, me mon krwar ou’n donn nou en zoli larepons.  Eski Minis; pou en lot kestyon ase enteresan.  Ou’n koz lo public private partnership e osi entansifye bann linisyativ lagrikiltir.  Eski ou kapab dir nou, etan donnen ki la i annan anviron 22 etidyan ki’n graduate kot Lekol Lagrikiltir semenn pase, si ou Minister pe konsider dan en tel konteks, ankouraz enn de sa bann zenn pran bann linisyativ pou devlopman lagrikiltir lo bann zil, anliny avek sa kestyon presedan?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mon kapab garanti Onorab Valmont, dan nou progranm Commonwealth of Learning letan mon ti al Fermatir, mon ti demann avek sa 2 lecturers si i posib pou anvoy en pti mesaz tou bann etidyan ki’n graduate resaman, sorti Lekol Lagrikiltir e Ortikiltir.

Apre son landmen mon ti tournen i dir mwan, Minis mon’n anvoye ou mesaz akoz nou’n ganny lalis non tou sa bann etidyan, zis pou dir zot felisitasyon, ou’n graduateWelcome to the sector.  Mon ti a kontan zot reste dan sa sekter.          Mon defi ki lo mwan, se pou fer zot reste dan sekter se pou ouver bann loportinite pou zot e wi, sa i enn bann avenues pou nou kapab regarde si i pou annan, ki bann avenues ki pou annan avek nou partenarya avek IDC, pou nou kapab annan si oule sa debousman, dan ki kondisyon.  Nou konnen bann manrmay konmela i annan bann kondisyon.

Me selman mon ankouraze parske sa Commonwealth of Learning, sa deal avek teknolozi, avek mobile phones, smart phones eksetera, nou fermye, nou bann zenn fermye konmela i pou lie sa 2 keksoz ansanm e pou vwar li enteresan.  Avek, parey mon’n dir, nou korperasyon avek IDC i ankor enfantil, i ankor si oule byen, byen boner.  Nou pou bezwen rod resours pou fer sir.  Ler ou oule ankouraz zenn dan sa sekter.  Fodre bann kondisyon pou ankouraz sa bann zenn i favorab, si oule i annan sa basic bare minimum ki zot ekspekte e sa i en keksoz ki nou pe travay lo la tre for e nou a gard sa Lasanble okouran.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou Onorab, tou dimoun alekout dan lakour.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si i annan okenn endividi, lokal ou etranze, swa konpannyen lokal ou etranze ki’n soumet en plan lenvestisman dan prodiksyon legim ou lavyann lo nou bann zil elwanye?  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Ziska prezan pou nou bann zil elwanye lo kote lagrikiltir, nou napa en proze si oule, lokal ou etranze, ki’n ganny soumet avek nou, SAA, ki dir les nou al fer propozisyon pou fer tel proze lagrikiltir lo zil.  Me mon kapab raport ek sa Lasanble ki, lo mon latab i annan proze par Seselwa e par enn de etranze ki annan lentere fer proze lagrikiltir e zot annan zot bann lide.  E parmi i annan nouvo teknolozi ki pe antre.          Mon ganny bokou ankouraze par bann Seselwa, i annan en bann ki zot pa neseserman fermye.  Ler mon get zot, zot bann businessmen ki dan trade, ki dan accounts, ki dan, menm avoka.  Me ki le, vin met zot kapital dan lagrikiltir e sa i ankourazan.  Par kont, lo zil, lo kote aqua kiltir, lo kote devlop.  Nou ti deza annan kanmaron lo Coetivy.  I annan serten lentere ki’n ganny prezante avek nou pou redevlop si oule, aqua kiltir lo zil Coetivy par egzanp.

E lo sa, i annan en kantite bann issues lozistik ki nou plito les IDC deal avek ki nou.  Zot ki annan sa transpor pou anmenn dimoun laba, zot ki pe zer sa teren.  Me lentere pou redevlop aqua kiltir, mwan ki mon kapab raporte se ki, avek sa grant $1 milyon ki nou’n gannyen avek ADB, SFA pe travay lo en plan, master plan pou aqua culture avek mariculture.

Mariculture ou pe farm pwason e lezot fruit de mer me dan lanmer, olye ater.  Aqua culture, ou’n fouy ou basen, ou pe sonny ou pwason ater.  So, pour nou, nou annan serten lagon, nou pe rode, idantifye sa bann lagon kot i ete, ki bor zot ete, ki bor nou kapab fer sa, kot vann swet, vann nor pa tro afekte akoz sa bann pwason i bezwen serten stabilite.  Kote pou fer akoz nou pa anvi nou komans donn enn, nou komans donn lot, nou komans donn lot, san ki nou annan en plan debaz pou nou kapab manage li byen.

Alor wi, i annan lentere dan lagrikiltir pou lenvestisman.  I komans annan lentere dan aqua kiltir, me dan aqua kiltir nou pankor ni menm advertise pou dir nou oule akoz nou ti a kontan pou dir nou oule envestiser vini akoz nou ti a kontan annan nou plan avan, eksepte kot Coetivy ki’n deza ganny fer laba, basen i la, basen i vid.     Me otour Mahe, otour nou bann zil pros, dan nou bann zil elwanye nou ti a kontan fini nou master plan avan nou sorti nou al kot SIB pou dir li ler ou al Dubai, ler ou al Hong Kong, ler ou al partou, advertise sa enn osi pou dir nou’n pare, nou annan en master plan, nou pe call lo envestiser serye pou vini e mwan menm mwan personnelman, mon pli kontan ler mon vwar envestiser etranze vini, al lo teren e rod en Seselwa ki konpran keksoz dan sa domenn e fer en partenarya.  Mon toultan pli kontan li koumsa e mon pa manz mon parol letan zot vin vwar mwan pou met zot propozisyon avek mwan.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Onorab Pool, kestyon nimero 20.

 

HON ANDRE POOL

Mr Speaker, mersi.  Mr Speaker, mon oule demann Minis pou donn nou Lasanble bann lobzektiv progranm letid e formasyon ki pe ganny servi kot sant training pou lagrikiltir e ortikiltir, SAHTC e ki plan son Minister i annan pou amelyor sa progranm dan lavenir?

 

MR SPEAKER

Request Minister.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an Novanm letan mon ti la, mon ti tous enpe si oule, mon ti artikil pozisyon mon Minister an relasyon avek Lekol Lagrikiltir e dan mon artikilasyon nou pozisyon, mon ti fer li kler ki Lekol Lagrikiltir i tonm anba, pou le moman, moman ki mon pe koze, anba Minister Ledikasyon.

So, pou le moman, se Minister Ledikasyon ki definir bann progranm letid e bann progranm formasyon dan sa lekol.  Selman Onorab, parey ou’n vwar, mon Minister in toultan pran sa lekol koman si oule, komansman legren pou nou sekter.  Nou partenarya avek Minister Ledikasyon i tre pros, selman ziska prezan, mon Minister napa input dan preparasyon progranm or curriculum pou sa lekol.

Nou korperasyon pankor arive lo sa nivo.  Mon krwar ki i pou arive akoz plis ki nou entegre, mon krwar ki i annan potansyel pou si sa lekol i en lekol ki pou deservi lendistri lagrikiltir, si lagrikiltir pe ganny reviv, pe ganny modernize, nou pa kapab e nou pa pou kapab eksklir nou input dan sa lekol.  Alor, mon larepons se ki pou le moman, sa kestyon ti a pli si oule detaye lo la, Minister Ledikasyon ti a kapab donn ou en pli bon larepons lo kimannyer zot pe fer li.

Me mwan, mon larepons, mon lazoutaz avek sa larepons se ki, nou pe travay pou nou kapab ariv bokou pli pros pou ki nou, sa ki nou pe devlope pou fermye lo teren, pou fitir lagrikiltir Sesel, nou kapab anmenn sa osi dan lekol e ou kestyon i tre relevan, akoz nou pa pou kapab, mon pou dakor antyerman avek ou, nou pa pou kapab devlop lagrikiltir e annan en lekol ki pa konekte direk, tre pros avek lendistri e bann sanzman ki pe arive dan sa sekter dan le fitir.  Mersi Onorab.

 

MR SPEAKER

Onorab Pool.

 

HON ANDRE POOL

Mr Speaker, mersi.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou, oubyen eski i kapab eksplik nou Lasanble ozordi an Avril 2013, ki relasyon travay ki egziste ant son Minister avek Minister Ledikasyon dan management e training kot sa lenstitisyon?  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon Minister e Minister Ledikasyon i annan en relasyon si oule, lo baz politik.  Polisi sa lekol, nou annan en konprenezon ki sa lekol i la, pou deservi e prodwir future farmers.  Depi ki mon la, tou bann partener ki’n vin isi, Sinwan, IFAD, ADB. Tou sa ki’n debarke pou lagrikiltir.

E menm mon oule annan serten korperasyon avek Israel.  Dan tou sa ki mon’n fer, tou mon mansyonn Lekol Lagrikiltir e menm son bann profeser pou ganny pli byen si oule rod fason pou zot ganny bann training pli eleve, donn zot sa lankourazman, donn zot sa lentere e donn zot si oule, lenformasyon lo kote ki nou, nou pe ale, pou zot konnen ou train sa bann manrmay, bann etidyan, pa manrmay ekskiz mwan.  Bann etidyan dan sa direksyon.

An Avril 2013, mon kapab dir, nou annan en relasyon ki kapab ganny definir, nou annan en gran konprenezon antre nou.  Parey mon annan en gran konprenezon avek lezot Minister, Finans, Minister Later e nou pe asize mon krwar pou nou fokaliz enpe lo kimannyer sa lekol pou ganny emansipe.

Yer, ankor en fwa, ler mon’n ganny sa sans vwar sa msye sorti BADEA, nou’n koz ankor lo Lekol Lagrikiltir.  Mon’n koze lo Lekol Lagrikiltir avek li.  Mon’n dir li mersi, bokou mersi pou sa gran improvement lo Lekol MTC, Maritime Training Centre. I en lafyerte dan larezyon.

Sa lekol, fasilite ki i annan ozordi i kapab vin en sant ekselans pou larezyon.  I annan sa fasilite, i annan sa fasilite pou dormitwar, i annan fasilite workshop, fasilite kot manrmay i aprann fer kazye eksetera.  Laklas, laboratwar eksetera.  Menm mon’n dir li, mon ti a kontan vwar zot annan en lentere dan petet Lekol Lagrikiltir osi, pou regarde.

Me selman i en keksoz ki, parey mon’n dir, zanmen mon’n pou oubliy sa lekol, i en keksoz ki mon pou bezwen asize, koz avek mon koleg akoz demann si oule, pa devret pe sorti kot mwan a se pwen la.  A se pwen la, lekol i tonm anba Minister Ledikasyon, parey i ti fer avek MTC, sa demann i devret sorti si oule kot Minister Ledikasyon, me selman Minister Ledikasyon mon krwar zour i deside e zour nou deside fer sa demann, i konnen poudir i annan nou sipor total dan sa legzersis.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, anvi ki kestyon i tonm anba Minister Ledikasyon, mon pou bouz to kestyon 21.  Onorab Wilby Lucas.

 

HON WILBY LUCAS

Mersi Mr Speaker.  Mon kestyon pou Minis i lir koumsa.  Pou demann Minis pou enform sa Lasanble lo performans e kapasite faktori ki pe prodwir manze zannimo anba sa nouvo antreprener.  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mr Speaker, an se moman, i annan 2 faktori manze zannimo Sesel.  I annan zis 1 ki pe prodwi, sa 1 pou Mr Roucou.  E lot ki’n ganny pase avek Vision Farm i enn pli gran.  Ziska prezan i ankor an reparasyon.  Kapasite sa enn ki fek lanse i 20 tonn manze par zour e i anploy 7 dimoun.  Sa lot faktori.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Minis, mon pou donn ou en gidans.  Kestyon Onorab Lucas i vize ver sa enn ki’n fermen non?  Ou vwar.

 

MINISTER PETER SINON

Ok.

 

MR SPEAKER

Mon krwar sa enn fek ouver yer, ouswa avantyer.

 

MINISTER PETER SINON

Wi.

 

MR SPEAKER

Me kestyon i la, i annan plis ki 2 mwan.  So, sa kestyon pa kapab vize ver faktori Mr Roucou, me faktori sa enn ki efektivman in fermen.  Se sa ki i oule konn son leta.  Proceed Minister.  Si in fermen, nou senpleman dir in fermen, fini.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Faktori ki’n ganny pase avek Vision Farm ki’n ganny sa faktori dan en tender i an reparasyon.  Sa faktori ti’n fermen akoz i pa ti kapab marse.  Ti annan gro problenm avek sa faktori e maintenant, i an reparasyon.  Son propriyeter dapre lenformasyon ki in donnen, sa faktori i annan potansyel pou fer 50 tonn manze par zour, ler i kapab marse e i sipoze anploy 25 dimoun.  Pou le moman, sa faktori i anba reparasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Lucas.

 

HON WILBY LUCAS

Mersi Mr Speaker.  Minis, i annan koze deor ki sa antreprener pa pe kapab pourswiv sa parkour dan sa faktori akoz zot napa mwayen finansman e zot pe rod lasistans anba sa fon ki pe asiste fermye.  Eski i korek sa?

 

MINISTER PETER SINON

Mr Speaker, sa antreprener, oubyen en group antreprener ki anba Vision Farm, pankor apros ni mwan e dapre ki mon konpran, ni Minister Finans pou fer sa deklarasyon zot menm, poudir nou nepli kapab.  Ki nou vwar, zot ankor pe kontinnyenpe travay pou repar sa faktori e travay pe ganny fer, mon’n al personnelman lo sit pou vizite.  Mon vwar zot pe fer travay, zot in montre ki kantite domaz i annan, menm dan saylo.  Tir en kantite keksoz dan saylo ki ti’n pouri, anba later ti annan sipaz delo ki’n antre e ler delo in antre, in afekte bann masin anba si oule, anba sou sol.  I annan en bann masin kot sa bann manze sorti dan saylo e desann i vin la.

Masin kontrol ki kontrol otomatikman sa bann mix pou melanz soya, maize, fish oil in bezwen fer vini en lot.  E ler mon ti laba, mesaz ki mon’n gannyen avek zot se ki sa bann pyes, sa bann nouvo kontrol is on the way e mon krwar si mon ale ankor en fwa la, mon pou vwar serten improvement.  Mon ekspekte definitivman vwar serten improvement lo sitiasyon ki mon ti vwar letan mon ti al laba.

Alors, travay i an kour e petet mon ava gard ou okouran lo ki dat, ki deadline ki nou pe vwar, pou zot kapab fini sa bann travay, pou ki sa i kapab re vin an operasyon.  Mon krwar ou kestyon i tre relevan akoz pou bann envestiser ki oule envestir dan sa domenn livestock e pou bann ki ankor ladan, mon krwar sa ti en news ki zot ti ava kontan konnen e pou donn zot sa sekirite poudir pou annan manze e manze fre, manze kontinnyel pou zot kapab fer zot laferm marse.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker, bonzour tou dimoun.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble, apre ki sa factory ti ganny pran avek korperativ, anba ki terms and conditions ki’n ganny met avek sa envestiser prive e kan eski sa envestiser i deside komans prodiksyon e anvi ki nou okouran ki sa envestiser pe invest en kantite larzan dan refurbishment sa landrwa, eski ler i komans lans prodiksyon, si biznes pa viab, lekel ki pou rann sa dimoun son bann larzan ki i pe invest dan bann kou renovasyon, reparasyon lekipman?  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Lo bann terms e kondisyon, si Mr Speaker i permet, mon ti a kontan petet pas sa avek Onorab.  I pa dan mon dispozisyon.

 

MR SPEAKER

I ok.

MINISTER PETER SINON

Tou sa bann term e kondisyon.  Mon ti kapab pas avek ou e vreman ankor enn fwa, pou tou lenvestisman ki i pe met ladan, sa konpani i bezwen konpran poudir i dan en marse, i dan en marse lib.  E si i arive vann son prodwi dan en pri egzorbitan, i vreman i pa pou vann e i pa pou en proze profitab.

I dan son lentere pou fer sir ki alafen son prodwi, alafen son parkour, alafen son loperasyon, son manze i en bon kalite, son manze i en pri abordab.  Sa en desizyon private sector ki li in pran pou envestir si oule e met tender avek Minister Finans ki ti met sa lo tender pou li pran sa bann lenfrastriktir.

Nou Minister, nou la pou partenarya avek li akoz i kle dan nou renesans si oule, dan nou bann zefor pou fer reviv sa sekter.  I annan li 3 enfrastriktir kle, sa i labatwar, feed meal factory e hatchery.

Pou mwan se si oule se sa 3 i bann lenfrastriktir determinant.  Alors, nou pou la pou siport li, nou pou la pou ed li, nou pou la pou gid li pou fer sa marse pou benefis nou kliyan.  E mon repet ankor, nou kliyan se bann fermye.  Sa i kler.  Mon pa aret dir.  I bezwen benefisye fermye ki li ki prodwir e ansanm avek li, nou kapab ariv kot nou oule arive.      Me nou vwar ki in annan serten dele e nou pe vwar ki dimoun, i annan bokou fermye ki’n arete menm si oule prodwir poul.  Nou annan en problenm, petet en shortage dizef lo marse me, sa bann dimoun zot annan nou teren lagrikiltir, zot lenfrastriktir kazo poul, i la.  Zot kapab komanse demen me sa bann dimoun, zot oule ganny asire poudir nou’n pare.  E pare, nou pe fer le neseser pou nou kapab pare pou entis zot.  Pou donn zot tou lensitasyon posib pou retournen e envit bann nouvo pou revin e reviv sa sekter.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 22, Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker, bonzour Minis.  Bonzour tou dimoun alekout.  Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis si son Minister pe revwar son Polisi lo konstriksyon lakaz lo later lagrikiltir?  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an se moman, ozordi, ziska ozordi Polisi konstriksyon lakaz lo later lagrikiltir, lo later leta se ki sak fermye ki lo sa bann later, i kapab konstrir zis en lakaz demontab, avek permisyon ekrir SAA, savedir Lazans Lagrikiltir.

Sa lakaz i ganny fer avek bann materyo demontab, eksepte lakwizin e lasanm de ben, twalet ki kapab ganny fer an blok.  Lamazorite sa bann lakaz ki nou’n aprouve i bann lakaz 2 lasanm, 3 lasanm e sa Polisi ziska prezan i ankor parey.  Mon selman okouran ki i annan serten landrwa kot in annan serten leksepsyon sa Polisi.  SAA e mon Minister i bezwen travay pli pros avek Lotorite Planning pou fer sir ki plan ki ganny aprouve pou bann lakaz lo later lagrikiltir, i respekte Polisi ki egziste e ki an plas konmela.

Detrwa fwa, sa Polisi in ganny challenge.  Detrwa fwa, fermye, serten fermye ki lo later in aprose.  Mon pa ti Minis, petet.  Menm letan mon pa ti Minis, ki’n aprose ki’n dir poudir zot ti a kontan, la zot la lo later, lontan zot la, zot in renouvle zot lease, zot ti a kontan annan en lakaz si oule an blok pli permanan.

Me toultan Minister in reziste al zwe avek sa Polisi akoz nou’n osi vwar difikilte ler fermye i bezwen bouze e i annan en lakaz ki pa demontab, alors ou bezwen komans diviz later lagrikiltir pou fer li vin rezidan.  E ler ou annan rezidan, mon pa koz lo en bout later.  Mon pe koz dan en zone lagrikiltir ki en rezidan i pa kontan loder lagrikiltir, la nou komans ganny problenm.    Si ou annan tou dimoun ki fer lagrikiltir lo later lagrikiltir parey Val D’en Dor, mon napa problenm.  Me ler ou annan en touris ki vin bor lanmer, in lwe en villa, peser lot kote i pe fer son labwet, labwet i anvoy loder, i dir ou aret fer labwet.  Aret fer labwet savedir aret lapes.  Aret lapes savedir napa pwason.  Se sa bann kontradiksyon, bann keksoz difisil ki nou, nou si oule ziska prezan nou prefere mentenir sa Polisi ki pa fasil.  I difisil me nou prefere ziska konmela, mentenir sa Polisi ki nou’n annan ziska prezan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab?

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis.  Dan ka kot en dimoun in konstrir son lakaz lo later, ki in met angaz pou li kapab ganny en loan pou devlopman son laferm.  Ki pou arive demen bomaten si sa labank ki in pret sa larzan avek, i deside call in sa sekirite akoz sa dimoun pa pe pey son loan.

E dezyenmman, avek later rezidansyel ki pe vin pli rar deplizanpli, ki mezir ki ou Minister pe fer, pou anpese ki later lagrikiltir i ganny servi pou fer lakaz lo la?  Par egzanp, nou vwar dimoun ki apply pou later pou li fer lagrikiltir, me ou pase ou vwar zis en lakaz lo la.  Ou pa vwar devlopman ki pe ganny fer.  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, se pour sa rezon ki nou Polisi, Minis apre Minis in vini in debout for pou prezerv sa Polisi ki nou annan akoz ler nou tonm bann sitiasyon kot en dimoun in fer son rezidan me selman i pa onor son commitment.  Son commitment pou devlop sa later koman later lagrikiltir.

Mon fer reminder lo bann Onorab, ki later lagrikiltir i enn parmi bann later pli bon marse ki ou kapab gannyen dan sa pei, oubyen nenport ki landrwa dan lemonn.  I pankor sanze depi 1930 keksoz e i regretab pou vwar en dimoun ki pe pey en rent sitan ensinifyan pa peye, oubyen pa onor son commitment pou devlop sa later.

E de lot kote, mon annan mwan en lalis, taler kestyon in demande.  Minis, bann zenn in fini lekol, zot in pare?  Zot pou vin lo mon lalis.  I annan serten pou vin lo mon lalis, pou demann mwan nou oule ale deryer kanmarad eksetera pou nou komans debrouye.       Me mwan, mon annan dimoun pe asiz lo later e i pa pe plante.  Nou oule annan en sitiasyon kot nou kapab aktivman si oule vin enpe pli agresiv lo kimannyer nou deal avek bann fermye ki pa fer laferm lo later lagrikiltir.  E se pourkwa ki sa Polisi lakaz demontab, i kontinnyen ganny mentenir.

Mon krwar i enn nou pli gran safeguard ki si i bezwen bouze, i kapab bouze san dir mwan poudir be la mon’n met mwan en gro lakaz, mon annan loan avek labank, tel kantite loan.  Mon’n met mon later angaz.  Later si ou napa lease ou pa neseserman kapab servi koman colateral dan labank.

I annan bokou ki napa lease e se sa ki nou bezwen fer sir ki nou fer tre, tre, tre atansyon ler en dimoun i al demann en loan.  Eski sa loan i pe servi pou fer lagrikiltir?  Eski sa loan i al dan later pou prodwir?  Oubyen sa loan i ale pou fer en lot keksoz apard ki lagrikiltir?

E mon a terminen Mr Speaker avek sa; ler nou ti dan en sitiasyon, kot vreman nou servis ki nou ti donn fermye ti dan en sitiasyon vreman move, nou remarke, nou konnen.  Nou pa ti kapab deservi nou bann fermye, nou ti annan en gran prosedir ki ankor egziste avanler nou kapab tir en dimoun lo later.  Premye warning, vin gete.  Dezyenm warning, vin gete.  Trwazyenm warning, desann anba.  Katriyenm warning, apre ou pou al konsilte avek MNA, avek DA.  Sa dimoun i annan son lekskiz li osi akoz i pa’n kapab fer.  I vini.  Son DA, son MNA osi i vin kot ou i dir ou; ‘be Minis, be sa dimoun vreman pa ti kapab, vreman ti annan tel problenm’.

Nou’n ekout tousala.  Nou’n ekout tousala e nou’n vreman, vreman, vreman mon kapab dir, lenient lo avan nou’n pran en desizyon pou dir en dimoun la en let, nou pe repran nou later.  Si ou vwar en dimoun ki’n ganny sa let, si ou al get son rikord, i annan apepre 1an i pa’n plant nanryen.  Me si nou vini nou vwar ou’n komanse, nou backoff.  La ki bann lekskiz, napa pestisid, ti napa legren, ti napa lot.  Bann lekskiz, nou pe elimin sa bann lekskiz.  Nou pe elimin bann lekskiz teknik pou pa kapab plante.

Ler nou Minister nou konnen poudir nou napa sa bann lekskiz, sa fermye napa sa bann lekskiz, nou pou pli agresiv.  Sa set en lasirans ki mon pou donn ou.  Nou pou pli agresiv akoz nou annan dimoun ki anvi plante, ki anvi fer lagrikiltir.  E later lagrikiltir pe vin mwens an mwens de zour an zour kot rezidansyel, lotel eksetera pe dousman, dousman encroach lo later lagrikiltir yer.

E si nou, nou pa pran later lagrikiltir, parey mon ti ganny dir avek Minis Land and Habitat.  Minis, advice ki mon kapab donn ou, dan nou Ministerial retreat, se pou sa 300 ektar ki reste ou, dan 600 ki ou ti annan, sa 300 ki reste ou, nou konsey se, servi ou later lagrikiltir.  E dela mon krwar se sa stratezi Minister.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an relasyon sa long repons ki Minis in donn nou.  Si dan sirkonstans kot i annan bann later lagrikiltir kot leksplwatasyon agrikol i nepli viab, kot par egzanp dansite devlopman i sitan o, ki fer ki serten leksplwatasyon agrikol pa pou fezab, ki plan son Minister i annan pou antreprann bann lesanz avek Minister Land Use and Habitat pou trouv bann alternativ teren kot sa bann teren ki ozordi in demarke koman teren agrikol, i kapab par egzanp ganny servi pou teren rezidansyel?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PETER SINON

Mr Speaker, mon kapab asir Onorab ki sa i en practice ki nou deza pe fer.  I en practice ki an kour.  Tanzaot i annan swa en sanzman, oubyen menm nou demann Minis Later ki avek Land Use, nou demande si nou kapab, later i bon pou lagrikiltir, si nou kapab pas sa later lo en fermye serye ki annan en bon track record.  I en keksoz ki ganny fer.  I pa en keksoz ki ganny fer si oule, sistematikman pou nou vwar, me selman mon krwar poudir, ler nou’n annan nou GIS, nou sistenm byen kordonnen, nou kapab antreprann en legzersis si oule en legzersis nasyonal lo la.  Bann later ki vreman pa prodiktiv, pa kapab fer lagrikiltir.  Ki ankor dezinnyen koman later lagrikiltir, versus bann later ki pa neseserman pou lagrikiltir ozordi me, i pa pe ganny okipe, me i ti a en bon later lagrikiltir.

Mon krwar Onorab, ou lide i en bon lide e mersi bokou pou sa lide.  I en legzersis ki mon a definitivman ganny en antretyen avek Minister Land Use and Habitat pou vwar si sa en legzersis fezab ki nou kapab fer si oule en fwa, ki nou regard bann ki available, bann ki pa available. Bann ki nou krwar pou ganny pran, bann ki nou krwar pou fer agro tourism avek eksetera.  So, mon krwar i vin dan sa plan.  sa dimoun FAO ki pou vini, ki bann later ki lagrikiltir i annan ki vreman pa prodiktiv.  Ki nou kapab fer avek?  Eski nou kapab esanze?  Eski plan agro tourism par egzanp, i kapab ganny entegre lo sa bann teren.  Mersi bokou Onorab.

 

MR SPEAKER

Kestyon 23, Onorab Arnephy.

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki plan son Minister pou asir en pli o nivo sekirite e lizyenn dan Victoria Market, ki en landrwa tre frekante?  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, SAA in fer plizyer meeting avek diferan partener tel ki lasante, lanvironnman, LWMA, STAR, Land Transport eksetera e in ganny deside ki Lazans Lagrikiltir pou kontrak e netway bazar, avek sipervizyon LWMA mon krwar.  LWMA se, Landscape Waste Management Agency.  I en lazans ki byen ekipe pou siperviz bann netwayaz sa letablisman bazar.  Ki nou fer se LWMA pou sub-contract sa kontra pou netway bazar avek STAR kot i konsern lizyenn bazar, e fer sir ki sa landrwa i reste prop.

Mr Speaker, pou le moman, bazar pe ganny netwaye toulezour par bann staff bazar e tou le Sanmdi apre midi, en pli gro netwayaz i ganny fer par STAR, me STAR i osi retir bin dan lazournen toulezour.  Pou fer sir ki performans STAR parey mon’n dir taler, i ganny byen fer e bann rekomandasyon Minister Lasante i ganny respekte, se Landscape and Waste Management Agency i siperviz bann aktivite ki STAR i fer, menm bann aktivite ki bann travayer bazar i fer.

SAA pe osi get dan posibilite pou fer sir ki bazar i vin enn ki pli byen ganny zere.  Nou’n annan diskisyon avek Minister Land Transport par egzanp pou re entegre enpe bann dimoun ki vann an deor bazar dan bazar, pou kapab si oule fer pasaz pli lib.  Sa i pou pran enpe letan akoz nou’n fini met tender pou nou refer ankor plis bann stand anndan dan bazar e pou kree plis plas.

Si, mon pa konnen konbyen nou ki al bazar.  Si nou al bazar nou get kantite dimoun ki annan deor, kantite dimoun ki annan anndan, nou pou realize poudir napa bokou plas ki reste anndan pou met tou dimoun, me i en legzersis ki nou pe antreprann, i en legzersis menm kot bazar annex, lot kote.  Nou pe fer sa legzersis pou fer sir ki nou annan en pli bon zesyon bazar e ki bazar i ganny zere e son lizyenn lasante, son lizyenn i ganny respekte.  Mersi bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis ti kapab enform nou Lasanble si son Minister i annan plan pou reviz bann fees ki bann fermye i kontribye towards maintenance e netwayaz bazar?

E dezyenmman, an term sekirite, eski son Minister avek bann lezot lazans pe entansifye en kanpanny kont bann, pa bann middleman, pa bann prodikter me bann dimoun ki pas lo bann laferm e ki vol propriyete lezot dimoun e i vin servi sa landrwa bazar pou zot vin vann sa bann byen?  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, premye se, wi.  Mon krwar apre ki nou pou envestir dan plis plas lavant dan bazar, nou pou bezwen regarde bann figures lo ki nou fer antre, ki nou depanse pou mentenir en bazar prop, en bazar ki tou dimoun i kapab frekante san freyer ki, en zour i pou annan en gro problenm dan bazar akoz son nivo lapropte.

I annan sa problenm kot nou’n annan bann dimoun ki vin dan bazar oubyen toultour bazar, kot nou pa’n konnen neseserman kote zot ganny zot bann prodwi pou vin vann, me zot la.

Nou staff bazar i pa neseserman preokip li pou le moman avek sa sitiasyon, pou santi li, pou al demande sa dimoun deor, oubyen dimoun ki menm dan bazar, kote ou ganny ou prodwi.  Me mon krwar ki si sa sitiasyon i en sitiasyon ki ogmante, ki vin en fleo, nou pou bezwen annan en antretyen avek mon koleg Minister pou Minister Enteryer, pou nou ganny sipor si oule, menm lapolis, menm lazans sekirite, pou nou kapab deal avek sa problenm, si nou vreman vwar poudir i en gran problenm e vre, sa bann dimoun i entermedyer.

Zot osi zot vin rod plas pou vann e i fer ki i annan en kantite pti vander partou ki pa neseserman la toulezour, ki pa neseserman la tou le Sanmdi.  I zis letan i annan danre pou li vann.  Me sa i parey mon dir, i en problenm krim, i en problenm sekirite ki nou pou definitivman antreprann sa, sirtou letan nou pou retir dimoun pou dir antre dan bazar, i annan plas.  Nou pou bezwen vreman selekte lekel ki bann dimoun ki vreman i la toulezour, tou le Sanmdi.

I vreman pe ganny son bann danre avek fermye ki parey mon repete ankor, i nou kliyan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Houareau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun dan lasal e tou dimoun ki alekout.  Kestyon.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble, vi ki bazar Anvil i tre ankonbre, si son Minister i annan plan pou fer en lot gran bazar pwason, legim e lavyann pli ouver dan en lot lokasyon, pou debaras enpe konzesyon trafik dan Lavil e kree bann kondisyon ideal pou ki bann fermye a kapab park zot pick up pou vann zot bann prodwi?  Mersi.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, sa en kestyon tre relevan an se moman.  An se moman dan Cabinet, nou’n pas 2 ou menm 3 sesyon kot nou pe get bann plan pou revwar si oule, Victoria.  Victoria nou Lavil, nou pti Lavil.  I annan ankor dan Victoria bokou bann batiman si oule tradisyonnel, kiltirel, bann batiman eritaz, me i osi annan devlopman ki pe vini dan Victoria ki nou bezwen content avek.

E Lari Bazar i enn bann size ki ti pran enpe letan pou nou diskit lo la.  Trafik dan sa leker Victoria e sirkilasyon dimoun i vreman entans e wi, nou’n deza diskite lo en lot landrwa, posibilite annan en lot landrwa pou ki nou kapab deplas oubyen dekonzeste bazar Victoria parey nou konn li ozordi.

Difikilte ki nou’n gannyen se pou vwar en landrwa apropriye.  Sa ki mon kapab dir pou le moman la, se ki, en landrwa ki kapab si oule dekonzeste enpe ki lo plan se Roche Caiman.  Ki nou’n deside annan en plan pou fer en bazar la Roche Caiman kot i kapab si oule pou bann dimoun ki pe al dan sid, sirtou bann ki bouz dan zot transpor pou al dan sid.  Olye al bazar Victoria, petet an montan i kapab arete pou aste son legim, son pwason, son fri e lezot danre ki i bezwen.

Me pou bazar Victoria limenm, nou pankor vwar, idantifye spesifikman en landrwa pou dir nou pe dekonzeste bazar Victoria e nou pou met swa en konpliman, swa en annex, oubyen en lot landrwa pou konplimant bazar Victoria.  Nou pankor arive vwar en sit pou kapab fer the market of Victoria parey ou pe dir, kot i vann pwason, kot i vann legim.  Nou pankor arive vwar, me selman i en keksoz ki nou’n diskite e mon krwar diskisyon i ankor an kour pou nou vwar.  Dabor, nou pou sey fer sa legzersis ki nou pe sey fer pou reorganiz bazar, pou sey remet plis plas dan bazar e vwar koman sa i ale.  Ler nou’n fini sa legzersis, petet si nou vwar poudir i ankor osi konzeste parey ozordi, nou pou definitivman petet move lo sa segonn faz pou sey enplimant sa lide ki ou pe sey met devan.  Mersi Onorab.

 

MR SPEAKER

Kestyon 24, Onorab Barbe.  Onorab Bristol, sorry.

 

HON ALDERIC BRISTOL

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis pou Resours Natirel e Lendistri i kapab enform sa Lasanble kwa ki pe ganny fer pou sa kominote peser dan Bougainville, pou fasilit zot lavi, afen ki zot a kontinnyen anmenn pwason pou benefis lakominote?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER PETER SINON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, lannen 2012, SFA in fer travay lo lapas Bougainville, lapas Anse Marie Louise, ki ti enkli sanz bwe, met nouvo lalimyer lo bwe e fer blasting dan lapas.  Ti kout SFA anviron 60 – R70 mil.

Nou’n remarke ki sa bwe in ganny serten domaz resaman, swa kek lobze in tap avek, swa kek bato in ganny anmare avek e ki’n fer li savir enpe lo kote.  SFA in met dan son progranm pou rektifye sa avan vannswet i komanse pou fer sir ki lalimyer i kler byen dan sa lapas.  Komansman bann diskisyon lo sa size in komanse semenn pase.  Byento en group teknisyen toulede lorganizasyon pe al, non, ekskiz mwan Mr Speaker.

Nou’n remarke, i annan Mr Speaker, 9 boat owners ki posed 14 bato an total, ki servi sa landrwa e ki anrezistre avek SFA. Sa bann boat owners zot benefisye avek serten servis ki SFA i donnen tel ki konsesyon lo fuel e letan zot fer zot claim e ice dan ice plant Anse Royale.  Fasilite debarkman dan sa landrwa i tre difisil parske i annan lans ki frekante par piblik e landrwa limenm i preske tou propriyete prive.

Nou pankor ganny okenn propozisyon konkret sorti dan distrik, kwa ki nou kapab fer ansanm pou lavenir e propozisyon ki pou ganny propoze pou bezwen en propozisyon ki pou ganny konsidere dan lannen 2014 an montan.

Akoz SFA aktyelman la, in fini prepar son progranm avan ki lannen i fini, pou fer sir ki i delivre tou son progranm, sof ki i lev bann ka emergency.  Mon a profit sa lokazyon pou demann distrik, MNA, DA pou komans diskit konkretman avek SFA konmela menm, pour ki bann opsyon ki nou kapab fer pou amelyor fasilite lakostaz e fasilite debarkman dan sa distrik.  Nou pou bezwen apre ki nou’n desid lo la ansanm, nou pou bezwen rod finansman, rod kapital pou kapab enkorpor sa proze ki nou sorti avek dan nou progranm.

Mr Speaker, letan kot SFA, kot Gouvernman oubyen menm mon Minister i vini dan en distrik e i deside pran en opsyon fasil pou dir la, i annan en pti bout later Gouvernman la lot kote semen, zot in demann en bazar, nou pou met en bazar la akoz i dan nou later, i fasil e nou pran opsyon fasil, nou met sa bazar la, apre nou vwar ki peser i kontinnyen vann son pwason lot kote semen obor lanmer, sa letan in fini.  Nou pou bezwen annan sa konsiltasyon, pou nou vwar poudir proze ki nou fer i en proze ki pou ganny sa valer ki nou’n met ladan.  I en proze kot si pou peser, peser in demande, peser pou servi, peser i servi, i gard li prop.  I pran li koman son propriyete, pou zer li avek distrik, byensir avek tou sipor SFA.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, nou’n ariv alafen Question Time. Nou adjourn ziska 11.15.

 

(BREAK)

MR SPEAKER

Bon, nou ava kontinnyen avek nou meeting pou ozordi e dezyenm size lo Order Paper se bann Mosyon e nou pou pran premye Mosyon par Leader of Government Business, Onorab Rose lo Ratifikasyon lagreman pou etablie en administrasyon pou bann tax Afriken.  Bon Onorab Rose.  Request.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker parey ou’n dir, sa dokiman ki’n ganny sirkile e ki devan nou e sa Mosyon ki mon pe met devan nou Lasanble i annan pou fer lo letablisman en forum pou vwar ladministrasyon sistenm tax lo kontinan Lafrik.       Sa nide Mr Speaker, ti vin an rezilta plizyer deba ki’n arive lo kontinan Lafrik e lagreman tou bann parti prenan ki, nou kontinan Afriken i bezwen annan en forum kot zot kapab diskit lo tou bann keksoz ki annan pou fer avek ladministrasyon sistenm tax dan diferan pei Lafrik e sa i enkli Sesel.

Lobzektif ATAF parey in ganny nonmen, se pou annan en ladministrasyon tax ki pli efficient e ki pli efektiv lo kontinan Lafrik.  I osi annan demars par ATAF pou armoniz bann Lalwa tax.  Savedir i fer ki tou bann Lalwa tax lo kontinan Lafrik, menm si zot pa parey zot similer e zot annan bann karakteristik ki komen e ki fer ki nou kontinan an zeneral i ava annan bann Lalwa tax ki pli fasil pou zere an term kontinan e dan ki bann diferan pei i a pli fasil pou link avek kanmarad an sa ki konsern Lalwa tax.

Mr Speaker trwazyenm lobzektif annan ATAF, se pou sir ki bann administrasyon tax lo kontinan Lafrik i pli byen kapab zer koleksyon reveni.  In ganny fer rekonnet ki Lafrik i enn bann pei ki perdi plis an sa ki konsern koleksyon reveni, koleksyon larzan tax anvi koripsyon e anvi poor management of tax systems.         Savedir nou kontinan, pov ki i ete, i pe osi perdi bokou, bokou plis larzan avek move zesyon ladministrasyon tax diferan pei e alors, i bezwen annan en zefor kolektiv pou kontinan e bann pei Afriken an zeneral kapab anmas bokou plis larzan ki zot pe anmase dan zot sistenm tax.

Sa i fer Mr Speaker ki, i annan bann pei ki zot ladministrasyon tax i tre avanse, ki tre byen ki parey SARZ an Sid Afrik, the revenue service ki i annan an Sid Afrik ki ozordi pe lead ATAF e pe syez ATAF pou le moman.  Zisteman akoz lekspertiz e leksperyans ki zot annan an sa ki konsern revenue collection. Me i annan bann pei ki pa ankor menm kapab met an plas en sistenm tax ki bon e ki efficient pou zot lekonomi e i annan ankor bann pei Afriken parey Sesel ki pe revwar zot lezislasyon.  I annan plizyer pei Afriken ki pe revwar zot sistenm lekonomi e sa i fer ki i annan 3 kalite pei, i annan ki napa preski ditou en sistenm tax ki efficient.  I annan ki dan prosesis reform e i annan ki annan tou sa leksperyans e ler tou le 3 sitiasyon i a zwenn ansanm alors i a fer anba parasol ATAF, i a fer ki bann pei i ava annan en nivo profesyonnalizm dan sistenm tax ki bokou, bokou pli o.

Enn bann lot lobzektif ATAF se pou zisteman, amelyor capacity development, dialogue and interaction ant bann pei.  Capacity development i tre, tre enportan e pou le moman Mr Speaker, Sesel menm si i pa ankor vin en manm akoz i pa ankor ratifye sa lagreman, i pe benefisye avek en kantite training akoz zisteman, zot anvi ki tou bann revenue collectors dan Lafrik i annan menm fason panse, i annan menm nivo profesyonnalizm pou deal avek kliyan, etan donnen ki in rekonnet ki osi en kantite bann kilyan dan en pei lo kontinan, i cross border i al dan en lot pei pou fer biznes.

Mr Speaker, i osi annan sa ki apel sharing of best practices and experience e ATAF enn son bann lobzektif se zisteman, pou etablir bann pratik ki akseptab e partaz bann leksperyans bann diferan pei.

Petet pli gran rol ATAF se pou konbat levazyon tax atraver diferan sistenm ki ganny met an plas.  Mon krwar in rekonnet ki i annan en kantite businessman ki fer biznes avek diferan pei Lafrik, zot sorti sirtou bann land locked countries, zot sorti – zot cross border, zot sorti A zot al B, zot al C, zot al D e zot fer biznes throughout.  I annan bann por lo lakot Les Lafrik, i annan diferan por e la i annan en kantite tranzaksyon ki ganny fer.

I annan the Indian Ocean Region ki annan en kantite tranzaksyon sirtou avek entegrasyon ekonomik bann rezyon e avek sa i annan en kantite bann network an sa ki konsern biznes ki arive lo Lafrik.  Bann network tre, tre sofistike e dan sa bann network, i annan biznes onnet e i annan biznes malonnet e pou kapab konbat sa, bann diferan revenue collectors pa kapab travay an izolasyon.  Zot bezwen annan sa forum kot zot vin zot bann case devan, kot zot vin partaz lenformasyon e ki annan en network osi sofistike an sa ki konsern revenue collectors, parey bann biznes in deza devlope.

ATAF pou osi etablir tou bann mekanizm pou fer sir ki an sa ki konsern tou bann revenue collectors dan lemonn – Lerop i annan pou li, Lanmerik i annan pou li me ki perspektiv Afriken i vreman ganny rekonnet e apresye when it comes to the global forum e ler i annan bann forum pa zis tax, me bann blok ekonomi par egzanp IMF, par egzanp World Bank ki ATAF i a kapab met devan bann challenges e bann perspektiv Afriken.  Pou le moman, sak pei i fer pou li e sak pei i vreman met devan son pwennvi.

En legzanp tipik se Sesel kot nou pe pas dan reform e nou pe deal avek World Bank, nou pe deal avek IMF, nou pe ganny ekspertiz avek zot me nou pe fer li lo en nivo Sesel avek sa bann blocks.  Sa i akoz nou, nou annan nou progranm lokal, me Sesel pou zwenn ATAF i pou osi kapab fer li atraver sa forum.

Mr Speaker, ki benefis sa i annan pou Sesel?  Parey nou konnen SRC Sesel in ganny etabli selman detrwa lannen pase avek reform ekonomik e nou konnen ki in annan pa mal Lalwa ki’n pas dan nou Lasanble an sa ki konsern tax, me nou osi konnen ki nou’n sanz sistenm tax from one to another e sa in anmenn avek li pa mal challenges.  In anmenn avek li pa mal difikilte pa zis pou SRC me pou nou lekonomi an zeneral, businessmen, dimoun ki pey tax konpran ki sa nouvo sistenm pe anmennen e adapte avek sa nouvo sistenm.

VAT i en legzanp kot nou’n sanz tax from GST to VAT.  Nou’n annan Personal Income Tax e dan Bidze pour sa lannen ki ti ganny prezante lannen pase, Minis in osi anons plizyer nouvo kalite tax ki kapab ganny entrodwir.  Alors leksperyans SRC pou kapab handle en sistenm tax. I pa neseserman pli bon leksperyans akoz i fek ganny etablir.

Alors, la Sesel pou benefisye avek lekspertiz e mon pe koz sirtou lekspertiz bann pei parey Sid Afrik, Botswana, Tanzania kot zot annan bann sistenm tax ase avanse.

Mr Speaker Sesel i bezwen devlop bann alliances pou ganny sipor dan son devlopman sistenm tax.  Enn bann konplent ki ti annan isi Sesel par egzanp enpe letan pase, se ki nou sistenm tax i en pti pe tro western pou Sesel.  Petet i annan bann lenfliyans ki ti pe antre dan nou sistenm tax ki pa neseserman an konteks Sesel.         Me ler ou al lo kontinan, alors ou pli kapab annan en sistenm tax ki an konteks bann pratik biznes.  Nou’n osi rekonnet ki pratik biznes from one continent to another i diferan.  Eropen lafason ki i fer biznes i diferan.  Aziatik lafason ki i fer biznes i diferan e petet nou lo nou kontinan Lafrik, lafason ki Afriken i fer biznes ek kanmarad e lemonn eksteryer, i diferan e i annan bann koutim e i annan bann pratik ki bann revenue collectors i bezwen pran an konsiderasyon.

Alors sa i rezon akoz ki Sesel i bezwen devlop bann lalyans tre etrwat avek bann lezot pei Lafrik.  In osi rekonnet ki Sesel avek bann lezot pei Lafrik pe komans agrandi relasyon biznes.  Petet avan Sesel ti fer en kantite biznes avek Lazi ek Lerop me i annan en growing network of businesses in Seychelles and espesyalman, lakot Les Lafrik Kenya, Tanzania, South Africa sa lakot.  So, i enportan alors ki bann revenue collectors i rekonnet sa relasyon in the business sector ki pe – in the private sector ki pe devlope e ki bann Gouvernman osi i rekonnet ki zot bezwen konpran sa devlopman ki pe arive pou pli byen kapab anmas larzan tax.

Mr Speaker, Sesel i pa ankor vin en manm ATAF, rezon i senp akoz nou pa ankor ratifye sa lagreman.  Me selman i pe partisip toudmenm antretan, dan tou bann aktivite ATAF e i pe benefisye, in deza benefisye plizyer milyon Roupi an valer capacity building e plizyer zofisye SRC in deza annan enteraksyon avek ATAF an term capacity building e Sesel pe osi partisip dan bann rankont ATAF.

Ki SRC pou gannyen?  Lobzektif se pou annan plis Seselwa konpetan dan SRC pou kapab manage nou sistenm tax isi.  Parey nou konnen, tax i en sistenm ki konpleks e i pe vin pli konpleks akoz the business world pe osi vin pli konpleks e toultan dimoun i rod nouvo fason e pou le moman parey nou konnen, parey Minis ti dir dan Budget Address, ki SRC pe rely en kantite lo foreign expertise zisteman akoz i annan bann sistenm tax ki nou ti napa avan ki’n ganny entrodwir isi e ki nou napa sa kapasite an term resours imen e sa ekspertiz pou deal avek sa bann nouvo kalite tax e avek Sesel ler i zwenn ATAF, i pou ganny bokou plis ekspertiz.  Avek sa Mr Speaker mon soumet sa Mosyon pou laprouvasyon Lasanble.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde.  Onorab Pillay.

 

HON SEBATIEN PPILLAY

Mr Speaker mon ti oule segonn sa Mosyon.

 

MR SPEAKER

Ou ti oule enterveni?

 

HON SEBATIEN PILLAY

Avek ou permisyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ok.

 

HON SEBATIEN PILLAY

Thank you Mr Speaker.  Mr Speaker, pandan sa bann dernyen depi sa kriz ekonomik mondyal, in annan en poliferasyon bann diferan soft power networks e lezot ki pe repozisyonn zot lekor vizavi rol ki zot kapab zwe.

Tou resaman nou’n vwar Commonwealth fer serten move dan sa direksyon e ATAF li mon krwar pou nou i enn ki pli enportan akoz enn ki vin lo en regional e sub-regional level kot i kapab permet nou pou annan serten nivo korperasyon e partenarya avek bann like-minded oubyen like-situation countries dan larezyon.  E pou mwan ler mon regard nou ratifikasyon pou join ATAF i rezim dan 3 eleman enportan.  Premye eleman se korperasyon, dezyenm se capacity building e trwazyenm se lo nivo policy formulation.     Now it, might seem ki join en lorganizasyon, en forum tel konm ATAF a sa moman la i en keksoz ki mundane.  I pa vreman that important me, son lenplikasyon i pa pou vin deswit, me i pou vin down the line kan nou pe kontinnyen fer reform within nou economic climate e sa i enportan osi pou konsider devlopman ekonomik ki pe arive lo nivo Lafrik.

Par egzanp i annan letid ki’n prouve poudir kwasans ekonomik Lafrik i enn ki kontinnyen pe pozitivman grow pandan sa bann dernyen lannen.  Avek sa lefe, revenue collection e taxation i en eleman kle ladan.  E sa ki’n arive par lepase se i annan bokou erosion, bann tax bases sirtou bann pei an devlopman e bann pei Lafrik e ki’n prompt bann pei Lafrik pou zwenn ansanm pou form sa forum e etabli en network, en soft power network ki ava permet bann pei parey Sesel pli pti pou annan en platform kot zot a kapab met devan zot azanda e asire ki zot reste relevan.

Mon fer sa komanter Mr Speaker akoz i annan bokou ki pe ganny dir as to whether or not sa ki pe pase lo nivo Lafrik, pou reste relevan dan bann gran, gran pei, dan bann gran, gran pwisans par egzanp, akoz zot deza zot pe fer fas avek serten kriz par egzanp zone Ero pe fer fas avek kriz Laship, Lespany lezot pei ki dan bann problenm.  E pou sa, i enportan ki Lafrik osi zot etablir en striktir, zot etablir en framework ki a kapab permet nou pou reste relevan avek sa ki pe pase otour nou dan lemonn.

E lo nivo korperasyon par egzanp, nou konnen i annan pei parey mover Mosyon in fer resorti ki, much stronger e pli avanse ki nou e nou nou kapab benefisye atraver lesanz e korperasyon.  Sa a priyori, i en premye benefis tanzib ki nou pou kapab gannyen atraver ratifikasyon, atraver being a member of ATAF.  Me ATAF i reprezant en first step towards annan en global forum kot tou bann zirisdiksyon kot zot bann diferan lazans i kapab zwenn ansanm e ou annan ou lo en nivo global lesanz lenformasyon pli konpreansiv ki ava permet ki ou avoid sa bann sitiasyon kot bann dimoun ki sipoze pe pey tax pa pe find bann ways and means pou zot pa pey zot tax.

E souvandfwa lepo kase i ganny peye par bann lekonomi, bann pli pti leta akoz ler i afekte bann pli gran lekonomi zot redwir led, zot redwir lenvestisman dan sa bann pti lekonomi.

Mon dezyenm pwen i lo capacity building. Dapre resers ki mon’n fer, ATAF i annan en Memorandum of Understanding avek OECD e OECD i en key partner tou bann lazans enternasyonal e mon krwar i lotorite an se ki konsern devlopman ekonomik.  E ATAF i annan en tre bon lagreman avek sa lorganizasyon ki ava permet nou ganny akse avek profesyonnel lo pli o nivo pou kapab train nou dimoun lo nivo nasyonal a fer ki, nou a kapab move dan bann dierksyon ki an relevan avek bann sanzman dan lafason ki nou pou takse e lafason ki nou lekonomi pe bouze.

Par egzanp, i annan bann eleman transfer pricing ki nou bezwen build capacity e asire ki nou annan dimoun konpetan pou kapab travay dan sa bann domenn.

Mon lot pwen ki mon ti oule koz lo la se Policy formulationNow, nou pe fer bokou sanzman avek nou lekonomi me pou asire ki sa i soutenab vizavi sa ki pe pase otour nou, nou bezwen annan bann Policies ki relevan e ki an konteks avek sa ki pe pase.  E OECD atraver ATAF, i kapab permet nou ganny akse avek ekspertiz, ganny akse avek lenformasyon e knowledge ki ava permet nou pou nou kapab devlop kapasite pa zis lo en nivo public service me osi an deor public service kot nou a kapab annan nou en tax régime ki for, ki robust e ki nou kapab asire ki koleksyon revenue i ganny fer dan en fason ki nou lekonomi i benefisye e non pa vwar ki par egzanp, bann ensiniasyon ki nou pa pe kolekte ase reveni atraver nou rezim tax.  Sa i en pwen fondamantal.

Me selman en keksoz ki mon krwar nou bezwen soulinnyen dan tousala Mr Speaker, se petet i pa sitan konekte avek sa issue ATAF ozordi me i en keksoz ki mon pe vwar nou pe fer bokou bann sanzman, nou pe anmenn bokou bann nouvo fason fer.  Nou pe fer bann sanzman sibstansyel dan lafason ki nou vwar bann Lalwa an sa ki konsern management nou sistenm fiskal, an sa ki konsern taxation dan nou pei me nou bezwen osi konsidere ki nou annan sector specific human resource development.          Mon dir sa akoz, ler nou pa pe train ase dimoun e nou pou bezwen continuously rely lo expertise sorti aletranze within our current system i fer ki, nou pa pou kapab annan nou en sistenm ki pou konsistan e soutenab in the long term.  Se pou sa rezon ki nou devret servi sa loportinite atraver ATAF pou nou etablir en comprehensive programme kot nou a kapab annan capacity building ki konsistan e ki capacity building ki kontinnyen anmenn nouvo dimoun pou ki nou kapab annan the professional based within the taxation sector pou asire ki nou kapab promouvwar e meet bann goals and objectives ki nou’n set atraver bann Policies ki nou annan.

Byensir sa bann dimoun pou eventually kapab bouze pou al dan private sector me selman i en lavantaz pou nou.  Akoz si nou pe consistently annan dimoun kalifye dan sa domenn, nou pou napa sa diskisyon kot nou pou bezwen dir, al rod dimoun aletranze pou anmennen pou travay within nou sekter tax.

So, pou mwan benefis ki far outweigh bann lezot konsern ki nou ava annan vizavi join sa lorganizasyon e mon krwar Sesel i dan en bon pozisyon pou nou kapab pran menm en leadership role within ATAF akoz nou annan nou en keksoz ki bokou pei Lafrik napa.  Nou annan nou stabilite.  Nou annan nou en good governance structure e sa i fer ki i fer nou very attractive dan le sans pou bann investors osi me osi i montre poudir i annan serten keksoz ki nou’n fer tre, tre byen o fir letan e sa i bann leksperyans ki nou kapab servi pou kapitaliz en pti pe lo nou exposure lo nivo enternasyonal.

E pourkwa pa sa aprezan i ava kapab ede avek lezot lorganizasyon ki oule antre an partenarya avek nou, lenvestisman oubyen lo lezot nivo pou nou kapab pas en pti pe nou azada, fer konnen en pti pe nou bann konsern ki nou annan.  So, parey mon’n dir nou bann benefis i far outweigh what would be said in terms of negativity in relation to us joining ATAF.

E en lot pwen Mr Speaker, ki mon ti oule fer sorti se ki within sa bann sanzman sibstansyel ki nou annan dan lezislasyon, nou bezwen osi kapab atraver sa lorganizasyon vwar ki sa ki pe marse dan lezot pei e vwar si zot pa’n al dan menm direksyon ki nou oparavan e ki bann konsern ki zot in rankontre.  So, efektivman i pou en learning process ki pou permet nou very quickly kapab gauge effectiveness lo bann mezir ki nou pe pran lo nivo nasyonal.

Avek sa Mr Speaker mon pou termin mon lentervansyon e mon pou donn sipor sa Mosyon.

 

MR SPEAKER

Onorab Souris.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Mosyon pou ratifye sa lagreman lo letablisman ATAF, in vin a en moman kot size tax pe domin aktyalite enternasyonal.  Semen pase en group zournalis ti pibliy en lalis dimoun ki’n met zot larzan dan bann sant offshore pou zot pa pey tax dan zot pei e detrwa zour avan, nou ti tande ki Cyprus ti pe pas dan en kriz finansye kot dimoun ti menm pa kapab tir zot larzan labank.

Sa kriz finansye ti ganny okazyonnen par larzan bann dimoun ris ki ti pe sov tax dan zot pei.  Enpe avan sa osi nou ti tande en kriz ekonomik ti tap Lagres e rezon fondamantal se pou sa kriz se pou bokou dimoun pa pe pey tax.

Mon’n komans mon lentervansyon Mr Speaker lo sa Mosyon, par fer referans avek laktyalite enternasyonal akoz sa bann levennman i montre nou lenportans kapital pou nou annan en sistenm tax ki tre efikas.  Tou pei i bezwen tax pou finans son bidze.  Larzan tax i bezwen ganny rekolte atraver sistenm ki efikas e zis.  En sistenm ki efikas set enn ki kot tou sa ki merit pey tax i fer li e selon son mwayen.

Mr Speaker, bann aktyalite enternasyonal in fer nou rapel ki dan sa monn kot i annan globalizasyon pou en pei annan en sistenm tax ki efikas i osi enportan ki lazans ki responsab pou ranmas reveni tax i kapab kordin aksyon avek lezot lazans dan pei.  Zisteman sa ATAF i sa mekanizm ki permet nou lazans tax Seychelles Revenue Commission pou kordin son zefor avek lezot lazans tax lo kontinan Lafrik.

Mr Speaker, en tel mekanizm pou anmenn bokou benefis pou Sesel.  Premyerman, i pou permet Seychelles Revenue Commission konbat tax evasion akoz bann lezot lazans tax pou kolabor avek nou lazans.  Dezyenmman, sa mekanizm pou permet zofisye Seychelles Revenue Commission pou benefisye avek leksperyans e lekspertiz bann lezot lazans tax lo kontinan Afriken.

Serten lazans tax i annan bann lekspertiz ki pou vreman bon pou nou.  En bann tel lazans parey Loter Mosyon in mansyonnen, se SARS – South African Revenue Service.  Trwazyenmman, ATAF pou osi vin koman en landrwa kot Sesel pou kapab partaz son lekspertiz dan domenn tax avek lezot pei Afriken e Sesel pou kapab aprann e osi partaz son konesans dan en fason administre tax.

ATAF i kapab vin koman en platform kot serten prosedir oubyen sistenm ki Sesel in devlope pou kapab ganny valide e vin bann best practices ki pou answit ganny desiminen dan tou bann pei Afriken.

Mr Speaker, devlopman dirab se kan en pei i devlop bann lenstitisyon avek bann manda kler koman bann dimoun ki pas Lalwa, bann Manm Lasanble Nasyonal i annan en lobligasyon pou fasilit sa bann travay sa bann lenstitisyon.

Seychelles Revenue Commission in ganny etablir avek en manda e sa lenstitisyon i fer son travay avek profesyonnalizm.  Par nou desizyon pou ratifye sa lagreman pou etablir ATAF, nou Lasanble pou fasilit travay Seychelles Revenue Commission e permet sa lenstitisyon ogmant son kapasite pou soutenir devlopman nou pei.  I nou responsabilite pou donn Seychelles Revenue Commission tou mwayen ki neseser pou li delivre lo son manda.

Letan i pou vin en manm ATAF, Seychelles Revenue Commission pou kapab pli byen deservi son manda akoz i pou kapab konsilte avek lezot lazans tax lo bann size ki relevan e pou osi ganny en sours konesans e lekspertiz ki pou kapab amelyor konpetans e nivo profesyonnalizm sa bann staff.

Mr Speaker, tax i sours devlopman akoz san larzan tax nou pa pou kapab finans bann gran proze devlopman parey konstriksyon lekol, semen, lopital ek lakaz.  Pour sa rezon nou bezwen annan en lazans tax ki en sant ekselan ki annan bann zofisye avek meyer nivo konpetans e profesyonnalizm e bann sistenm tax ki tre performan.

Nou en pti pei ki annan gran lanbisyon e nou pep i egzizan.  Pou nou reisi delivre lo sa bann lanbisyon e lekspektasyon nou pep, nou bezwen annan bann lenstitisyon ki solid, permet Seychelles Revenue Commission vin en manm ATAF, pou ede fer sa lenstitisyon vin pli solid.

Mr Speaker avek sa de pti mo, mon pou sirport sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Murielle Marie.

 

HON MURIELLE MARIE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, lenportans ATAF i evidan letan nou vwar li koman en striktir dan konteks bann devlopman ki pe arive Sesel.  Depi lentrodiksyon reform ekonomik an Novanm 2008, lekonomi nou pei in rekomans perform byen, sa bann bon performans lekonmi ki nou pei i vin an rezilta bann reform ki’n vin an plizyer faz oubyen zenerasyon.

Aprezan, nou pei pe antre dan trwazyenm zenerasyon reform ekonomik ki bann reform striktirel.  Sa bann reform striktirel i osi lentrodiksyon nouvo sistenm tax – Value Added Tax ki’n pran lefe sa lannen e osi bann mekanizm pou senplifye e fasilit peyman tax.  Tou sa bann nouvete dan nou sistenm tax, pe ganny manage par lazans ki responsab pou ranmas larzan tax pou Gouvernman Seychelles Revenue Commission.

Apard sa bann diferan kalite tax ki Seychelles Revenue Commission i bezwen kolekte, sa lazans i osi enplimant serten lagreman bilateral parey bann non-double taxation treaty ki Sesel in sinnyen avek plizyer pei.  Tousala i fer ki Seychelles Revenue Commission i annan en manda ki larz me ki i bezwen enplimante avek en pti git staff.

Savedir Seychelles Revenue Commission i annan en defi akoz i bezwen fer sir ki servis ki i delivre i tre bon e selman kapab fer sa si son staff i annan pli bon nivo konpetans e skills posib.  Alor, pou li kapab deservi son manda byen Seychelles Revenue Commission i bezwen annan mwayen pou donn son staff konesans neseser e osi mwayen pou lezot lazans tax dan lezot pei kolabor avek li.

Mr Speaker, ATAF pou ofer Seychelles Revenue Commission mwayen neseser pou li relev bann defi ki i pe fer fas avek.  I pou ofer Seychelles Revenue Commission avek en platform ki i pou kapab servi pou ranforsi relasyon ant Seychelles Revenue Commission ek bann lezot Komisyon ouswa lotorite lo sistenm tax dan bann diferan pei lo nivo Lafrik.  Sa i enportan pou Sesel, sirtou an prenan kont ki nou kontinnyelman anba lobzervasyon.  Koman en pti pei, en pti leta zil avek bann lorganizasyon enternasyonal.

Mr Speaker vi ki ATAF i ganny sipor par bann menm lorganizasyon enternasyonal, sa i demontre ki i ede ranforsi nou komitman lo lasenn enternasyonal sirtou sa ki en konsern latransparans anver bann konsern lo size tax.  Sa i vedir ki Mosyon lo lagreman pou Sesel form parti ATAF, i ariv zis atan akoz Seychelles Revenue Commission pe antre dan en staz son devlopman kot i pou bezwen fer capacity building e ATAF ki pou permet bokou lesanz nide avek bann latelye neseser.  I enn sa bann striktir ki pou permet Seychelles Revenue Commission pran par dan sa bann linisyativ.

Mr Speaker, tax i pilye en Leta akoz larzan ki i kolekte atraver tax i bezwen pou li finans ladministrasyon piblik e bann proze devlopman.  San tax, en Gouvernman pa pou kapab tenir son promes e lepep pa pou benesifye atraver bann servis ki fer li viv byen.

Mr Speaker, etan donnen sa gran lenportans ki tax i zwe dan sosyete e nou pep, i enportan ki nou sezi tou loportinite ki pas devan nou pou ofer lazans ki administre nou sistenm tax tou mwayen e fasilite ki i bezwen pou li fer son travay byen.

Ratifikasyon sa lagreman pou letablisman ATAF par Lasanble Nasyonal ozordi, i reprezant enn sa bann loportinite ki nou pe ofer Seychelles Revenue Commission.

Mr Speaker, pou terminen mon swete ki sa lazans i servi ATAF o maximum pou benefis nou pep.  Mon pou donn sipor sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Bresson.

 

HON GALEN BRESSON

Mersi Mr Speaker.  African Tax Adminitrasion Forum Agreement – ATAF, i annan koman lobzektif prensipal pou promouvwar efikasite dan ladministrasyon tax dan en lekonomi en pei me toultan pe asire, ki sa pei son lekonomi pe rezouir e an rezilta standar lavi sa pep i amelyore e Mr Speaker, mon pou pran en bout ki Koleg Onorab Beau Vallon in koz lo la, kot li in anmenn sa sitiasyon Lerop.

Wi, i en sitiasyon kot nou pe koz lo en lekonomi en pei, kot nou’n vwar plizyer lekonomi bann pei Lerop kot in tonbe me egalman ki nou’n vwar arive dan sa sitiasyon se bann lot pei Lerop, in antre koman en kolektivman – zot in antre, zot in donn zot ekspertiz, zot advice on the best practice kimannyer zot krwar zot pou ed sa pei pou sorti dan sa sitiasyon ki i ladan e the way forward kimannyer sa pei pou soutenir son lekor.  Dan sa konteks, nou pe koz lo tax me prensip i parey avek ATAF e ki benefis i annan koman en pei.  Wi, Sesel pa tro lontan 2008, nou’n pran en reform ekonomik.  Nou’n osi vwar bann tax reform ki nou’n vwar arive dan pei.  Nou deroul dan en marse ki lib e zis e la dan sa marse lib, Gouvernman i reganny son tax apepre en 80 poursan son reveni annyel i lo bann biznes e se bann biznes ki ganny takse e i primordyal ki Gouvernman limenm, ler i pe enplimant bann tax reform, bann tax Policies, i asire ki i pe fer.  Akoz en keksoz ki ou pa oule vwar arive Sesel, ki ler ou enplimant en tax ki annan en reaksyon negativ lo nou marse lokal, bann biznes i reakte zot osi, zot ferm zot laport, zot ale, si zot bann biznes etranze.  Osi byen ki ou vwar bann biznes i reakte lo en sit down, zot ser ou lekonomi e nanryen pa arive.

Avek ATAF, Seychelles Revenue Commission ki li i ganny bann direct benefits koman sa brans Gouvernman, li se li ki bezwen asire, avek tou bann ekspertiz ki i pou gannyen dan bann forum ATAF ler sa lagreman i ganny ratifye, pou li asire ki sa pa arive lo nou marse.

Enn bann benefis primordyal ki SRC i kapab benefisye.  SRC dan limenm, dan son term legzistans, lekspertiz i vreman zenn e i nouvo, i annan bokou bann nouvo tax ki zot in enplimante.  Nou tou nou’n vwar i annan VAT pa tro lontan.  Zot menm, lekspertiz zot annan, zot bezwen al get bann best practices ki egziste an deor Sesel e ki pli bon landrwa ki lanmenm la lo nou kontinan Lafrik, regarde kimannyer zot in fer zot bann move e la, analize e enplimant Sesel.

Prenan kont ki, bokou fwa sa bann pei zot osi zot annan bann problenm egzistan e nou, nou bezwen asire ki nou pran sa ki meyer pou nou.  Direkteman, SRC atraver sa forum, i a kapab best cut sa ki li i bezwen pou li anmenn Sesel.  Osi, SRC, lo kote son sistenm lenplimantasyon Sesel, i kapab pran sa ki nou dir klima adaptasyon biznes lekonomi pozitiv, regarde kimannyer lemonn pe deroule.        Kimannyer Lafrik pe deroule vizavi e sa egzakteman ki mon Koleg Onorab Sebastien in dir e la nou pran sa ki le meyer pou nou menm, pou nou lekonomi Sesel, nou lekonomi nou zil e nou pran sa, nou re anmennen e nou adapte according to sa ki nou annan.

Mr Speaker, SRC lo en trwazyenm faz limenm an gro, i pou benefisye lo baz teknik.  Teknik akoz apard ki nou al dan forum, nou asize nou regarde, nou ekoute, nou regarde ki nou pou anmenn Sesel, nou kapab ganny bann teknisyen pou retourn isi Sesel e vin train nou bann dimoun isi lo nou later Sesel.

Apard ki train, zot osi fer bann analysis e sa i benefisye nou pei bokou.  Si nou analiz nou klima ki nou viv ladan.  Klima ki nou operate biznes ladan, lokalman, ater akoz pa toultan fasil ler ou an deor en pei pou ou konpran kimannyer i deroule.  Pou zot vin isi avek sa forum, si nou form parti, sa deswit i enn bann benefis ki SRC pou kapab benefisye.

Apard ki SRC, i annan bann benefis direk Mr Speaker, kot mwan mon pou pran zis preski 3 pwen pertinan ki nou pei limenm i kapab benefisye.  Sesel, koman en pei i depans bokou lo sa ki nou apel devlopman resours imen liniversiter, letid avanse ensidswit.  Dan en konteks kelkonk avek ATAF, i annan en kotizasyon anyel ki nou bezwen fer e i apepre si mon pa tronpe, apepre en $5000 e la, avek sa kotizasyon ki nou peye, nou benefisye.  Apard ki bann lezot ki mon’n diskite oparavan, i devlopman kapasite imen ki vreman, vreman enportan akoz dan lemonn aktyel kot tax i zwe en rol enportan dan klima en lekonomi, keksoz i dinamik.     Nou dan en lemonn globalize, toulezour en keksoz i sanze e parey leksperyans in fer nou vwar dan lepase, en keksoz ki ariv ozordi Lanmerik i kapab egalman afekte lekonomi devlopman Sesel.  E avek tax, partou dan lemonn, sa ki nou pe enplimante Sesel i pa nouvo, i pa zis pou Sesel.  In deza ganny enplimante serten parti lemonn.  E nou, bann resours imen ki pe deal avek sa tax toulezour zot bezwen met lekor azour ek sa ki pe arive dan lemonn, sa ki pe arive dan Lafrik e la ATAF i la pou fer sir ki sa i ganny deservi byen.

Dan dezyenm laspe se koman en pei, nou benefisye avek sa ki nou term best practices.  E sa ankor in ganny diskite oparavan me i en keksoz primordyal pou nou pei.

Trwazyenm Mr Speaker, se latransparans dan lenplimantasyon.  Dan nou zenn demokrasi ki nou selebre 10an sa lannen, bokou byen in ganny fer par sa Gouvernman ek zot bann lenplimantasyon tax. Me alor i enportan ki piblik ki li, at the receiving end, kot tou lenplimantasyon i ale, zot, zot bezwen asire e ganny en konfyans ek tou sa bann dimoun ki pe fer sa reform.

E ler zot ganny sa konfyans lokal, sa bann ekspert i eksplik byen, zot bezwen a toultan fer sir ki sa i ganny byen eksplike, i kontinnyel, i konsistan e i zis.  I asire ki lokalman, koman en pei, bann piblik ki pe servi, ki pe vwar ki pe arive i konfortab e i vwar ki lademokrasi transparans i egziste dan lenplimantasyon, egalman, enternasyonalman, Sesel i ganny vwar ekzakteman latransparans dan lenplimantasyon dan tou bann Polisi e la dan tax dan nou lekonomi.

Avek sa Mr Speaker, mon ti a termin mon lentervansyon, pou demann tou bann Manm Lasanble pou siport ATAF koman en lagreman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Ok.  Eksepte nou pe fer 20an Milti Parti, non pa 10an.  Ok. Right of reply, Onorab Rose.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, i pa les nanryen pou mwan dir an term reply akoz mon krwar tou bann Manm sakenn in abord diferan size an sa ki konsern sa lagreman.  Alors mon ava demann tou bann Manm pou siport sa Mosyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, in ariv ler pou nou pran en vot.  Tou bann ki an faver lev zot lanmen.  Okenn ki kont?  Personn pa kont, so, Mosyon in pase unanimously. Nou pou adjourn alor ziska 2er apremidi.

 

(LUNCH)

MR DEPUTY SPEAKER IN THE CHAIR

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, mon a dir bonn apre midi tou bann Manm Onorab e tou bann dimoun ki pe ekoute.  E nou kontinnyen nou travay lo Order Paper.  Nou annan en Mosyon prezante par Onorab Emmanuel Fideria, e mon ava envit li pou prezant son Mosyon.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonn apre midi tou mon bann Koleg Onorab.  Mr Deputy, Mosyon ki mon pe prezante ozordi dan Lasanble, pe demande ki Gouvernman i etabli mekanizm ki kre bann kondisyon ideal pou ankouraz plis konpetisyon dan bann pri ki batiman i ganny lwe.

Mr Deputy, dan Sesel nou annan pti biznes ki anploy 2 a 5 dimoun.  Menm parfwa, plis travayer.  Nou mesaz travay dir pou Sesel, leve debrouye, ki pe ganny propaze, oubyen ganny apiye par Gouvernman Lepep, sa Gouvernman ki’n liber nou lekonomi e ki ozordi permet nou tou, pozitivman konfirmen ki nou pe kre tou kondisyon neseser pou liber nou pep ekonomikman.

Wi, dousman, dousman me avek lasirans, pep Seselwa pe pran son desten ekonomik dan son prop lanmen.  Me kestyon ki mon pe demande e met ater lo latab, e dan sa konteks nou bezwen refer avek bann ki’n ganny donnen en pozisyon e ki annan en rol ek responsabilite dan sa pei, eski zot pe ede pou fer lavi nou bann pti e mwayen antreprener fasil dan zot demars pou konsolide, agrandi zot biznes e kre plis larises pou Sesel.

Eski zot pe ede pou kre sa motivasyon neseser pou sa bann pti e mwayen antreprener ki’n deside pou aret depan lo koupon Gouvernman e ki’n deside pou leve debrouye pou zot soutenir zot fanmiy.  Eski zot pe ede pou kree e akseler kreasyon bann kondisyon endispansab pou sa bann pti e mwayen antreprener ki’n deside pou fer en kontribisyon pozitiv dan nou zefors nasyonal pou vwar plis stabilite e koizyon sosyal dan sosyete Seselwa.

Eski nou realize ki selman atraver nesans e sinerzi reel ki siport kreasyon plis lanplwa atraver bann pti e mwayen antrepriz, ki pou permet nou sosyete kontinnyen adres problenm mank lanplwa pou tir sa bann zonm, fanm ki pe kontinnyelman depan lo koupon Gouvernman.  E ki se zis ler ki sa endividi i ganny en travay ki i kapab realiz son vre legzistans koman en imen dan dignite e konsekaman, Gouvernman a fer mwens provizyon bidzeter anba vot Welfare ki pou sa lannen, i plis ki R100 milyon.

Sa se serten ekstre mon larepons lo konteni diskour Leta de Lanasyon e Mr Deputy Speaker, mon reste konvenki e ki nou kapab fer bokou plis ankor.  Me dan mon lopinyon, nou pa pe fer ase malgre serten progre remarkab in ganny akonplir.  E lo sa premiz ki mon ti deside pou formil sa Mosyon, ki pe demande ki Gouvernman i etabli mekanizm ki kre bann kondisyon ideal pou ankouraz plis konpetisyon dan bann batiman ki ganny lwe.

Mr Deputy Speaker, nou tou nou konnen ki an 2008, Gouvernman ti flot nou Roupi.  Depi sa moman, se marse ki relativman defini sa lekilib ant valer nou Roupi, fas avek lezot larzan.  E sa, i en manifestasyon Lalwa ekonomik ki nou apel, the demand and supply.  Sepandan, si Lalwa demand and supply i ganny aplike lo size lakantite lespas pou fer biznes, oubyen bann lofis, fasilite stokaz, fasilite pou ouver salon.  Hairdressing salon, take away, servis kontabilite, servis legal, offshore eksetera ki annan pou lwe avek bi, pou miltipliy plis ankor bann aktivite ekonomik.  E konsekaman fer vibre nou lekonomi, mon senserman krwar ki pri sa bann lespas, ti ava desann pou vin a en pri abordab.  Be non pa bann pri artifisyel ki ganny fikse e enpoze lo marse ki touy tou lanvi oubyen motivasyon pou fer biznes dan Sesel dan nou pei.

Mr Deputy Speaker, sitiasyon i tel ki napa ase lespas ki egziste pou balans avek lakantite demann.  Alors, pri lespas pe defons plafon.  E sa sitiasyon pe ganny kapitaliz lo la tro bokou.  In ler pou serten mezir ganny pran pou adres sa fenomenn ki pe touy spesyalman, bann pti e bann mwayen biznes dan moman ki zot ankor pe rod zot lekilib dan zot aktivite ekonomik respektiv.

Wi Mr Deputy, isi nou pe koz lo en laplenn nivo, dan konteks legzistans e pratik, bann prensip nob ki kondisyonn legzistans sa fenomenn ki nou apel fair competition, a diferans fair election.

Mr Deputy Speaker, larealite lavi ozordi dan nou pei, nou vwar bann pri batiman ki pe ganny lwe i varye.  Serten 200, 250, 300, 350, 400, R500 par met kare.  Baze lo son lokalite, kantite lannen depi in ganny fer.

Mr Deputy, mon konpran tre byen marse lib, mon pwen se serten ki dan biznes lwe batiman pe egzazere tro bokou.  Pri lokasyon pe kontinnyen apresye dan sirkonstans kot serten bann batiman pa ni menm an bon kondisyon.  Serten manm piblik kan i vin aste servis, pa ni menm konnen ki bor twalet i ete, e pli move nou bann dimoun dezabilite, napa ditou fasilite pou zot.

Mr Deputy, serten sa bann batiman, bann envestiser in fini tir tou larzan.  Batiman in viv son letan, ti pe al ganny demolir.  Progranm maintenance pa bon, kot serten sa bann batiman, ou vwar bann bout beton ki pe sorti e pe menas pou sekirite piblik.  Bout beton i kapab tonm lo latet piblik e mwan, mon’n eksperyans delo aircon ki pe tonm lo dimoun ki vin rod en servis dan sa bann landrwa respektiv.  Konsekans pou konsomater, ler pri lokasyon i monte, serten i fer monte zot pri servis, oubyen bann komodite ki zot vann akoz lespas i ser.

Bann dimoun pa kapab fer en bon plan lenvestisman, zot cash flow i ganny afekte, parfwa loan pa ganny peye.  Travayer pa ganny peye, swa lezot peyman parey Business Tax, pansyon bann travayer pa ganny peye.  Minister Lanplwa i mele e la konmela, Lakour Komersyal i mele.

Mr Deputy, i enportan note, ki dapre mon resers ki mon’n fer, Gouvernman pou son fonksyonnman, i depans plis li R60 milyon tou le zan, zis pou pey lofis ki i lwe pou son bann servis ki i donn lepep Seselwa.  Nou kapab dir dan sa dernyen 5an, Gouvernman in depans plis ki R250 milyon zis dan lokasyon lespas pou donn servis piblik Seselwa.

Kestyon ki tre enportan pou demande, eski si nou rekalibre sitiasyon, defini en plan kour a mwayen term, konstrir petet 3 ou 4 batiman avek plis lespas, met tou bann Minister ladan, e tou bann lespas an plis anba en direksyon en lorganizasyon.  Donn tretman preferansyel bann pti e mwayen antreprener pou lwe, a en pri tre abordab.

Mr Deputy Speaker, i enportan mon fer sorti sa 2 pwen akoz mon konnen, ki bokou nou bann pti biznesmenn pe soufer avek pri batiman kot zot bezwen trimouse pou rod sa larzan lokasyon, i pa fasil.

En lot keksoz Mr Deputy Speaker, i bann deposit ki bann propriyeter i demande.  Sa, i normal.  I annan ki demann 2 mwan, 3 mwan, serten 6 mwan e menm parfwa, serten i demann 1an.  Si zafer pa tro bon, gran difikilte i ganny arive ler en dimoun i deside pou rann lespas.  A sa moman, serten bann propriyeter zot anvoy ou demen tanto, semenn prosenn, mwan prosenn pou ou ganny ou pti larzan.  Me mon tonm dakor osi ki i annan serten bann lokater ki tre malonnet.  Zot kas zot kontra e zot sove e propriyeter i bezwen rod zot.

Mr Deputy Speaker, tou egzazerasyon, tou forfe dan pratik biznes dan Sesel ozordi, i ganny met lo ledo marse lib.  Wi, marse lib i la koman sa scapegoat par deryer lekel, serten biznesmenn malonnet i kasyet pou detri lezot linisyativ dan aktivite ekonomik pei.  Byensir, kot nou lekonomi in arive ozordi, nou pa kapab al kont marse lib.  E nou pa kont bann dimoun ki dan biznes lwe lespas pou fer biznes.

Zot in pran zot loan¸ zot in pran serten degre risk, byensir, zot bezwen anmase pou fer serten profi lo zot lenvestisman.  Sa, i tre normal, me sa ki pa normal se ler ou vwar en dimoun pe viv dan ilizyon ki i pou fer profi lenvestisman, ou devret retir li dan en lespas letan tre kourt.  Serten menm pe taye pou tire dan 2 ou 4an.  Ki pou arive, ou pou bezwen degorz bann dimoun pou pey en pri egzorbitan pou lokasyon.  E la ankor, i annan ki dir ou, si ou pa kontan, kite ale.

Sepandan nou okouran, touzour dapre mon resers, i annan batiman ki pe fer profi plizyer milyon Roupi par an.  Loan in fini peye e ziska ozordi, i napa en lanvi pou revwar pri son lokasyon ouswa, pou fer desann en pti gin son pri.

Mr Deputy, sitwayen osi i bezwen batiman pou reste ladan.  E donn vites e dinamik ki nou pei pe devlop avek, lakantite demann sa bann fasilite i fer ki marse pa kapab fournir.  E byensir, parey dan konteks defi lespas pou biznes, nou’n vwar ki pri sa bann fasilite, in double, menm triple pandan sa bann dernyen 4an.

Ozordi, nou pe fer fas en apresiasyon kimannyer sitiasyon i ete.  Nou vwar ki nou bann profesyonnel, oubyen semi profesyonnel ki pe travay, pe esper ouswa pou konstrir en lakaz, zot in vwar li difisil ler zot in fini pey en lakaz lwe, apre pou zot viv.  Si zot annan en loan loto, pli move ankor, zot pa kapab al fer en pti outing akoz pri rent in fini pran preski tou zot larzan lafen di mwan.

Mr Deputy Speaker, dan bann lannen ki’n pase, Gouvernman ti lwe later ek serten konpannyen pou drive down pri lakaz ki ti ganny lwe, ouswa pou ogmant stok lakaz dan pei.  E ler proze, ti fini, nou ti vwar konpannyen pe lwe sa bann flat a en pri tre abordab.  E lezot akter dan sa biznes, ti pran baromet ek sa konpannyen avan zot ti deside lo ki pri pou lwe zot lakaz.  Sa ti presip fondamantal parti lepep.  E ozordi menm konpannyen in double son pri flat.  E Gouvernman in donn li ankor later pou fer ankor plis flat pou lwe.

Ki pou arive avek pri Mr Deputy, a sa staz mon ti a swete e mon konvenki ki i reste swe tou Seselwa ki zot lwe li a en pri abordab.  Mr Deputy, ek sa sitiasyon kot nou’n arive ozordi, kantite nou bann profesyonnel pa kapab pran en loan avek labank pou fer en lakaz.  Menm Manm Lasanble Nasyonal i tonm dan sa sitiasyon.  Saler ki profesyonnel i gannyen pa kalifye zot, baze lo standar bann labank Sesel, pou ganny en loan.  Sa se larealite e sa, se laverite.

Mr Deputy Speaker, dan sa nouvo Sesel, ki nou pe kree, Prezidan Michel in dir nou tou nou annan par ladan.  Ozordi nou pa kapab asize dir, market pou desid tou keksoz.  Nou bezwen fer keksoz e mon reste konvenki ki nou fer keksoz e ki – nou mank enpe linisyativ pou vin enpe kreativ e enpe inovativ.  Oubyen enpe bonn volonte, mon krwar si sa enn de eleman dan sa reset pou en solisyon, alafwa nou les market forces deside e enfliyans pozitivman tou nou zefors pou kre en lekonomi ki rezilyan, solid e soutenab.

Mr Deputy Speaker, nou bezwen anvi la konmela.  Nou bezwen ogmant stok nou later pou konstrir batiman ou lakaz.  Annou donn li priyorite, annou donn li en pri spesyal, annou travay ansanm.  Sekter prive an partenarya avek Gouvernman.  Gouvernman a met later ek enpe larzan, prive a mete li osi.  Nou a desid lo bann meyer formil pou nou fer keksoz bouze e gard touzour an tet lentere sa bann konsomater ki pe esper sa prodwi pou aste oubyen lwe.

Mr Deputy Speaker, donn tou nou dimoun en bout sa gato nasyonal.  Pa menm dimoun ki gannyen toultan, ouswa menm konpannyen kot zot kre bann lezot pti konpannyen dan diferan non, me ki esansyelman ek zot grander poseder kapital, kot zot lafors larzan i permet zot posed tou.  Sa in ler pou arete.  Sanmenm sa ki nou vin bann cartel, parey dan 7 sisters kot keksoz pa sanze e larestan nou, i ganny kit deryer.

Mon panse, i pa en move nide pou Fon Pansyon komans konsider opsyon pou envestir dan kreasyon stok lakaz kot Gouvernman i donn later.  E sa mon pase a kapab kontribye e enpakte pozitivman pou fer pri lakaz desann.

Mr Deputy Speaker, mon krwar osi in ler, i annan bann gran konpannyen ki’n envestir isi parey I.O.T, ki zot ganny permisyon pou konstrir zot prop lozman.  Kot lakantite lakaz ki zot servi i a ganny libere e sa osi i ava ede pou fer pri bann batiman ki ganny lwe, desann.

Mr Deputy Speaker, ler mon koz avek dimoun ki dan sa biznes, zot dir mwan ki pri oubyen kou konstriksyon i en fakter enportan pou fer pri rental ase o.  Parey ozordi, pou konstrir en lakaz pou en dimoun, i pou kout ou R8, 000 par met kare.  E si i annan tiles, i pou kout ou R10 mil a R15 mil par met kare.  Sa, mon konsider li tro o e serten kontrakter i dir ou, si i pa sarz koumsa, i napa lavi.  Me serten i dir kontrakter, i fer tro gro profi.

Alor Mr Deputy, mon konsidere ki ler in arive pou nou met nou latet ansanm, eksplor tou bann posibilite e vwar bann mekanizm posib e rod solisyon pou nou fer aksyon pou fer pri konstriksyon desann.  E sa i ava enpakte pozitivman pou nou fer pri ki lwe batiman, desann.

Mr Deputy, parey nou’n fer avek serten komodite debaz, tel ki, diri, delwil, lantir, dile eksetera.  Eski nou pa a pran menm mezir avek bann materyo debaz konstriksyon, parey blok, siman, feray, tol, dibwa, lapousyer ros.  Kot nou gete si nou kapab fer desann tax lo la.  Eski nou pa kapab gete nou sistenm poursantaz.  Tax ki nou mete lo lakaz ki nou sarze, ouswa lezot batiman ki ganny lwe, si pa’n ler pou ganny revize.

Wi Mr Deputy Speaker, i annan en saying ki dir, the thirst for money, turns men into assassins.  Me prensip fondamantal nou parti, sa prensip ki mon krwar ladan ki dir, pa kit personn deryer, omwen si sa dimoun in swazir pou li reste deryer.  Me mon reste konvenki dan sa sosyete imen, nou bezwen kontinnyen lite pou detrir sa bann fenomenn sosyal ki destabiliz fabrik nou sosyete.  E la mon pe refer dan bann manifestasyon legois e vorasite dan nou pei.

Wi Mr Deputy Speaker, ler nou ti fer sakrifis, nou tou nou ti fer li ansanm.  E ler sitiasyon pe amelyore, nou tou nou bezwen zouir son benefis ki vin avek.  Parey Prezidan Michel ti dir, nou bezwen en lekonomi ki solid.  Nou pa kapab fer tou alafwa, me nou bezwen osi annan sa bon lanvironnman ki permet tou Seselwa ki pe debrouye, travay dir.  Nou pa trangle li avek bann pri egzorbitan kot i konsern bann pri batiman ki ganny lwe.  Nou Sesel nou demann nou tou, pou annan plis konpasyon dan tou sa ki nou fer.

Nou, nou bann Manm Lasanble, reprezantan lepep.  Nou pe atir latansyon lotorite lo konsern nou sitwayen ki pe kriye e demann nou pou fer en keksoz vizavi pri lespas pou biznes, pri pou lwe lakaz, pri konstriksyon.

Mon reste konvenki ki serten solisyon sa bann defi, i la avek nou menm dan Sesel.  E mon satisfe ki nou kapab fer en vre diferans dan en lavenir tre pros.  Mr Deputy, mon remersi ou and i beg to move.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, Mosyon in ganny prezante.  Okenn Manm ki oule segonde?  Onorab Lebon.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Deputy Speaker, mon ti oule segonn sa Mosyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

E ou pou koze?

 

HON LENNY LEBON

Wi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

HON LENNY LEBON

Mersi.  Mr Deputy Speaker, tou Manm Onorab, bonn apre midi.  Mosyon anmennen devan nou Lasanble ozordi par Onorab Fideria, pe demann ki Gouvernman i etabli mekanizm ki kre bann kondisyon ideal pou ankouraz plis konpetisyon dan pri batiman ki ganny lwe.

Sa Mosyon i enn ki tonm byen akoz ozordi dan nou pei, nou vwar stabilite dan nou lekonomi e nou Roupi, pe apresye.  Kantmenm tousala, nou vwar ki nou lanvironnman fer biznes pou anmenn konpetisyon e kou pou fer biznes Sesel, i enn ki devret ganny adrese.  Ler nou analiz kou pou fer biznes dan nou pei, nou vwar ki i vreman kout bokou pou komans en pti biznes.

Ozordi-zour, ou vwar bann pti dimoun ki anvi lans li dan en biznes, i pa kapab afford pri batiman ki ganny lwe anvil.  Mr Deputy, nou pankor vreman santi lefe konpetisyon Sesel.  Ki vedir, nou bezwen kontinnyen envestir dan nouvo lenfrastriktir ek servis.  Nouvo batiman pou laboutik, latelye ek lofis, i parmi sa bann nouvo lenfrastriktir ki pei i bezwen pou fasilit antreprenarya, sirtou, bann pti biznesmenn.

Dapre mon resers, ki mon’n fer avek serten dimoun, e konklizyon ki’n ganny tonm lo la, defi devan bann pti biznes Sesel, mon’n dekouver 2 problenm area.  Lenfrastriktir.  Sa ki nou apel kou e osi availability.  Apre i annan sa ki nou apel, finans.

Anliny, avek sa Mosyon, mon pou koz lo lenfrastriktir.  Pli gro konsern, se napa landrwa ideal pou fer biznes.  E si zanmen ou ganny enn, eski ou pou kapab afford pou sustainPension Fund pa’n arive ede dan sa sitiasyon.  Petet, akoz zot pe focus lo zot lobzektiv prensipal, ki en bon retour lo kapital ki zot in envestir.

Mr Deputy Speaker, i enportan note, ki kou konstriksyon e kou mentenans pe ogmante.  E tou resaman avek sa lentrodiksyon dan 15 poursan dan servis, ki bann kontrakter i donnen.  Kou bann servis pe kontinnyen ogmante dan en lanvironnman kot tou keksoz nou enporte dan sa pei.  Dan Sesel, avek plis konpetisyon, lokasyon i kapab desann.  Si nou pans lonterm, nou kapab etal nou depans e reganny nou lenvestisman en pti pe pli tar.  Me benefis, se ki lokater i fer sir ki zot bann kliyan lonterm.

Mon panse, pri lokasyon i relativ avek pri konstriksyon.  Nou bezwen fer legzersis parey HFC in fer pou revwar vre pri konstriksyon dan Sesel.  Nou deza konn pri blok, pri siman, kou travayer, pri feray, pri makadanm.  Nou met en nivo profi pou sa bann kontrakter.  Par egzanp, dizon, 15 poursan, 30 poursan ouswa.  E nou kapab met en baz lo kou ofisyel ki a donn en lendikasyon pri konstriksyon par met kare.

Sa dan limenm Mr Deputy Speaker, a permet Gouvernman konnen si nou dimoun pe pey en landrwa tro bokou e osi sa a permet sa pep konn vre pri konstriksyon dan sa pei.

Komisyon pou Komers Zis, sa ki nou apel, Fair Trading Commission, i kapab ede dan plizyer domenn avek sa legzersis pou etablir bann lendikasyon pou pri keksoz.  Sa, i ava en gran servis pou lakominote.  Ler nou annan sa lalis endikater, ek sa bann detay, nou kapab rode e vwar kote nou kapab fer desann bann kou.

Wi, Mr Deputy Speaker, kou pou fer biznes kot bokou i vwar, i egzorbitan.  E nou bezwen vwar nouvo fason pou fer li desann e kot benefis i vin pou sa pei.  In ler pou sekter prive, zwenn avek Gouvernman pou diskit e kre sa lanvironnman pli favorab pou ed lepanouisman biznes dan sa pei.  Si nou oule fer desann pri konstriksyon e pri lokasyon, fodre nou pran sa ki nou apel en aksyon afirmatif.  Kot en lorganizasyon prive ou piblik, i dir i kapab fer desann pri e i ale e i fer li.

SENPA e bann propriyete leta, latelye, biro ek later in deza ede, me fodre zot fer plis.  Prezidan in deza dir ki, STC pou fer vin materyo konstriksyon.  La, en lot opsyon kot i kapab permet annan plis konpetisyon dan vann materyo konstriksyon.  E osi sa, a ede fer bann pri batiman desann.

Mr Deputy Speaker, Mosyon devan nou Lasanble, pe koz lo plis konpetisyon dan en landrwa, dan pri batiman ki ganny lwe.  En keksoz ki nou kapab fer, e kot mon’n toultan dir, i bezwen en bonn volonte.  Lasanm Komers i merit pe zwe en rol pli aktiv e travay avek Gouvernman dan lespri kot plis loksizenn i ganny donnen dan kree sa bon lanvironnman biznes e kot pri batiman i reste rezonnab.

Avek sa 2 pti mo, mon oule propoz serten keksoz avek Gouvernman.  Mon propoze ki nou etablir bann Special Purpose Scheme Vehicle, dan en model sa ki nou apel, PPP, public private partnership.  Ki ansanm, sa 2 sekter a kapab idantifye finans e devlop plis lenfrastriktir dan pei, ki ava ede redwir pri e kou lenfrastriktir.  Sa ki parey Onorab Fideria in apel, demand and supply, i egal avek pri.  Kot plis ou annan supply avek demand, pri pou bese.

Me fodre osi ki bann Lotorite Planning e devloper, i readapte zot thinking.  Nou bezwen think sa ki nou apel, think vertical.  Napa lespas dan lavil, fodre nou mont anler.  Pran en legzanp, taxi stand.  Akoz ki nou pa devlop en batiman letaz kot taxi i ava anba e kot nou kapab met en sistenm sa ki nou apel, toll.  En tax, kot i a vin pli fasil pou kolekte reveni ek zot.  Anler bann pti, mwayen e gro biznes, zot kapab operate.

Artizan i ava annan en pti bazar kot zot kapab pe kre zot travay, touris a kapab pe obzerve.  Osi, mazin kouver dan lavil, bann larivyer ki pas dan lavil e fer bann kiosk e show room parey Carefour des Arts.  E car park kot Capital City Building.  Avek sa 2 pti mo, mon pou aport mon sipor a sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Esther.

 

HON NATASHA ESTHER

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun.  Kiltir lwe i date byen lontan dan lemonn e sa biznes pa en leksepsyon dan Sesel.  Byen lontan, bann premye rezidan e komersan sorti aletranze, ti debark lo nou later avek nide etablir zot dan en landrwa ideal.

Sa lepok, zot ti napa gran swa lo petet kalite batiman zot ti a voudre gannyen, me toudmenm an tet, sete pou reste e fer biznes.  Ozordi, lemonn biznes lwe batiman in evolye e dan tou kwen Mahe, Praslin e La Digue, plizyer lakonpannyen e menm bann endividi, in lans zot dan en tel biznes parey.  Bokou in sezi loportinite e antre dan sa biznes lwe batiman.  E an fezan sa, ede adres mankman dan landrwa pou fer biznes e landrwa rezidansyel.

Plizyer batiman sitie ki swa dan lavil ou dan kominote, ki swa sa ki gro ou pti, i esey abrit plizyer fanmiy, zenn koup.  Lofis i ganny okipe par bann Minister ou prive e bann biznesmenn avek en fasilite rezidansyel, ou en landrwa pou operate zot biznes ou pou fonksyonnman zot lofis.  Pou bann ki annan teren dan bann landrwa stratezik e annan sa mwayen pou konstrir, zot in sezi loportinite e met debout gran batiman plizyer letaz.

Pou serten, lwe enn son lasanm avek son lakaz ou en pti bedsitter lo son later, i vin koman en lot sours reveni kot lakour.  Tou sa, i apel lwe.  Me ozordi, menm si nou annan en swa lo ki kalite batiman nou oule lwe, i osi annan serten restriksyon lo pri, kondisyon e lokasyon sa bann batiman.  E parfwa, i pa souvandfwa sa ki sa lokater ti a swete gannyen, me pou plizyer rezon, son swa i limite.

Mr Deputy, pandan letan ki en antreprener i deside fer en biznes, en eleman enportan se pou annan en landrwa stratezik pou run son biznes.  Parey mon’n dir oparavan, si nou regard toultour nou, sa biznesmenn i ganny prezante avek plizyer opsyon lwe.  Ki swa en lofis aircon dan en gro building dan sant lavil ki petet i pli modern, pli konfortab e pli ser.  Pou en pti batiman divize an pti konpartman, mwen ser, ase konfortab, pa tro lwen ek lavil.

Pareyman, sa dimoun ki pa neserman en biznesmenn, i osi a la resers en landrwa rezidansyel pou lwe.  La li, i ganny prezante avek parfwa en lakaz 2 ou 3 lasanm, fully furnished oubyen unfurnished avek en pri varye.  I annan ki dapre son mwayen, i satisfer li avek en pti lasanm kot i servi tou lezot fasilite avek met lakaz.  E pou lezot, en pti bedsitter, i ede soulaz son sitiasyon aktyel.

Tou sa, i bann swa ki en dimoun ki dan bezwen i fer fas avek dan sa lemonn lwe.  Me Mr Deputy, konsern i reste ki i annan bokou demann pou pli fasilite parey.  Avek en popilasyon ki pe kontinnyelman ogmante e en sosyete ki pe sanze, bokou plis dimoun i deside antre dan lemonn biznes e swete annan en landrwa konvenab pou antreprann zot biznes.

Lendistri touris i ouver son laport avek plizyer travayer Seselwa e etranze ki egalman bezwen en landrwa lwe pou accommodate son bann staff. Serten in reisi son prop staff quarters ki’n ede retir presyon lo demann pou akomodasyon.  Me dan lot kote, nou vwar ankor sa menm group dimoun ki zwenn lezot dan demars pou ganny en landrwa apropriye.  Souvandfwa, bann lotel napa swa, me pou pey bann landrwa ser pou accommodate zot staff.  Sa i osi ede pou fer pri lozman lo marse monte.

Marsan a zot tour, zot retrouv zot dan en sitiasyon ase konplike dan lenstans kot zot lwe en pti laboutik ou en supermarket a en pri tre o.  Souvandfwa osi, zot oblize pas sa kou lo konsomater par fer zot bann pri komodite pli o.

De lot kote, nou striktir fanmiy in sanze e bann zenn adilt pa reste lontan kot lakour zot paran parey lepok lontan.  Bokou zenn koup, kan n’ariv laz mazer, zot kit lakour zot paran e rod zot prop landrwa pou zot etablir zot relasyon e form zot fanmiy.  Tou sa, i kre en gran demann lo marse e souvandfwa, pei i vwar li dan en sitiasyon kot demann i plis ki supply.

Gouvernman dan son zefors pou adres sitiasyon lozman, i konsantre fortman lo met a la porte apartman ki i lwe, ouswa vann avek bann fanmiy Seselwa a en abordab, konpare avek private market.  Parkont Mr Deputy, Gouvernman i osi vwar li dan en pozisyon kot i bezwen refer avek prive dan bann lenstans kot i annan bann travayer ki bezwen deplas lonterm pou al travay lo nou bann zil.

Plizyer konponan bidze serten Minister, parey Minister Lasante, Ledikasyon, i bezwen ganny dedye sak lannen anver bann peyman bann batiman ki abrit zot staff.  E dan lenstans kot serten Departman Gouvernman parey MLUH, HFC, Biro Lanplwa, napa zot prop batiman lo Praslin, en sonm ase eleve i bezwen ganny peye atraver bann lokater prive, pou abrit bann tel lofis.

Lo lot kote, Gouvernman i met fasilite loan a la porte bann endividi ki anvi devlop zot bann teren ki dan bann landrwa stratezik pou fer biznes.  Pou konstrir batiman ki an retour, i ava ganny lwe avek bann endividi pou run zot biznes.

Mr Deputy, Mosyon prezante devan nou, i enn ase sansib ki nou dan sa senkyenm Lasanble nou pe debat lo la apre midi.  Ki mekanizm nou kapab met an plas pou ankouraz plis konpetisyon dan pri batiman ki pe ganny lwe dan nou pei.  Serten batiman parey nou okouran, ti ganny fer avek nide pou abrit bann pti biznes.  Me ki nou vwar ozordi, pti biznes pa ni kapab tenir sa kou.  En mazorite i mor an nesans parey nou dir, zis akoz preski tou larzan i al dan rent.

I annan menm bann ki dan biznes ki’n fer resorti ki, serten landrwa i egzorbitan e pa akseptab e zot pe struggle pou kit zot biznes going.  Lo lot kote Mr Deputy, landlord i fer konpran ki klima biznes in sanze e i napa swa me pou elev pri ki i lwe son batiman.  Zot fer resorti ki i annan plizyer fakter ki afekte pri ki zot lwe sa bann batiman.

Par egzanp, kou pri konstriksyon, kou maintenance, repeyman loan, lasirans, lokasyon ki batiman in ganny konstrir e tax ki zot bezwen peye.  Mr Deputy Speaker, sa sitiasyon i bezwen ganny balanse e adrese dan en fason ki pa afekte ni bann lokater, ni bann landlord an prenan kont ki nou bezwen adres sitiasyon pour ki benefis i ava pou tou le de.  Avek sa an tet, nou bezwen asire ki nou pa touy nide leve debrouye parey nou bann pti dimoun pe aktyelman fer.

Mr Deputy, dan en pti resers ki mon’n fer, mon’n aprann ki plis ki en karantenn pei i annan en rent control an plas.  Sa i permet etablir e kontrol pri lo rent ki bann landlord i lwe bann apartman.  I osi ede etabli en ceiling an sa ki konsern rent.  Mon’n osi vwar dan mon resers ki sa i anmenn avek li, bokou dezavantaz ki kapab menm afekte devlopman lakaz dan nou pei.

Pou en tel kontrol ganny enpoze lo pri ki ganny mete lo bann batiman ki ganny lwe, i vreman enportan ki en resers aprofondi i ganny fer pour ki i pa vreman afekte nou.  Koman en mezir ki kapab ogmant konpetisyon dan lwe batiman, mon ti ava kontan fer propozisyon ki tax ki ganny sarze lo rent, i ogmante an mezir ki rent i ogmante.

Ki i annan en diferans dan tax ki peye lo bann luxury building, konpare avek bann batiman ki pli pti e senp.  Mon ti a osi sizere ki Gouvernman i antre dan en tel biznes ki ava annan en lefe lo pri ki bann prive i lwe bann batiman komersyal.  La, mon osi sizere ki en pilot project i ganny fer lo zil Eve kot i complex i ganny konstrir par Gouvernman ki en parti sa batiman i kapab house tou bann Departman Gouvernman ki eparpiye enpe partou lo Praslin e ki sakenn an se moman pe pey divers pri pou zot lofis.

En proze parey, i merit kapab osi generate son own fund pou mentenir e gard building lo standar.  Lezot konponan sa batiman, i ava ede adres sa.  Avek en tel proze, Gouvernman ava osi kapab ede dan abes pri rent lo bann building komersyal.

Mr Deputy, parey mon’n dir lo komansman mon deliberasyon, sa size i ase delika me i enportan e merit lantansyon.  Mon sizere ki resers aprofondi i ganny fer lo bann size formil ki ganny servi pou balans pri bann batiman.  Prenan kont, bann fakter ki afekte sa pri an zeneral.  Dan sa menm laliny, mon swete ki bann lotel i konsider konstriksyon zot staff quarters ki a lavenir i a ede osi retir presyon.

Avek sa Mr Deputy Speaker, mon pou aport mon sipor anver sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Dugasse.

 

HON MELVAL DUGASSE

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mosyon devan nou Lasanble anmennen par Onorab Fideria I enn tre enportan.  I neseser dan milye sa transformasyon ekonomik nou pei.  I enn ki pe tous tou kous nou poplilasyon, ki swa, sa biznesmenn, sa fanmir ki pe mazin fer en lakaz ou swa sa zenn graduate kin fek termin son letid e pe rod en lakaz lwe.  Statistic census 2010, i montre klerman ki dan mon distrik i annnan plis ki 1333 lakaz.  Ladan 199 pe ganny rent privately e la mazorite par en sel lakonpannyen SACOS e avek plis ki 160 lakaz.

I tre enportan pou note ki ozordi, en bed sitter, en one bedroom house pe kout ziska R7mil.  Toulezour dapre rezilta census 2010, i annnan 2149 lakaz ki ganny lwe par prive dan sesel konpare ek 1471 an 2002.  Sa i montre nou ki demand pou lakaz pe kontiyen ogmante pandan sa dernyen lannen.

Mr Deputy Speaker, ler nou regard pri lokasyon pou biznes, i pli move ankor.  Semen pase dan mon bann vizit, mon ti koz aven en biznesmenn e i ti met devan mwan bann konstrent ki i pe fer fas avek.  I pe aktyelman lwe en lokasyon kot I fer en laboutik pou R25mil.  I pey son delo ek elektrisite apar.  Dapre li, son biznes nepli fezab e zisteman akoz tou profi pe al dan rent.  Alors kestyon ki nou demande, se lekel ki pey le konsekans?  Kestyon i senp.  Se nou bann konsonmater.

Mr Deputy Speaker i vre ki nou’n vwar en transformasyon rapid dan nou pti kapital pandan sa 10 dernyen lannen.  Plizyer nouvo batiman in ganny konstri e lezot i lo staz konstriksyon, me demann pou office space pe kontinnyen ogmante.  Annou zis pran legzanp Unity House kot demann pour lofis in sirpas lespas ki ti pe ganny ofer.

La mon pe sizer avek Gouvernman pou met a dispozisyon later dan bann distrik ki a kapab ganny servi pou office space.  Sa i ava ed bann biznes ki baze anvil pou desantraliz zot servis dan bann distrik ki ava osi en fakter ki ava ede fer desann sa pri lokasyon.

Plis lespas pour bann ti biznes, i osi en laspe ki nou pa devret neglize.  Gouvernman i merit idantifye bann later apropriye ki devret rezerve pou bann ti biznes selman.  Kot SENPA a kapab antre e konstri serten batiman e i a kapab lwe sa bann batiman avek bann antreprener a en pri abordab pou zot kapab fer zot ti biznes.  Kan sa i arive i a ede koup sa kou prodiksyon e osi ede pou fer desann pri lavi.  Sa pou osi ede pou redwir kou pou inisyal ki sa bann anterprener i bezwen fer avan ki i konmans en proze.

Dan mon distrik i annan en katite sa bann pti antreprener ki anvi fer en pti biznes dan distrik me akoz zot napa landrwa apropriye zot bezwen al anvil kot zot ganny sarze bann pri egzorbitan zis pou lwe en landrwa.

Sa Mosyon pe osi tous en lot fakter tre enportan.  Sa se demann pou lakaz ki pe konsiderableman ogmante.  Sa i sirtou pou bann graduates, en zenn profesyonnel ki oule zot prop lozman dan en landrwa apropriye.  I malere ki dan sa dernyen proze, ki sel dernyen proze pou bann graduates, ti condominium.  Nou pan vwar okenn progre signifikan dan konstriksyon sa bann kalite lozman pou sa bann zenn.

Mr Deputy Speaker, i kler poudir sa lager lozman, Gouvernman pa pou kapab fer li tousel.  Prezidan Michel dan son ladres SONA ti dir, ki nou bezwen annan sekter prive ki antre pou ede e donn en koudmen Gouvernman pou kapb meet sa bann demann lakaz.  I pa pou rantab pou en dimoun sekter prive antre dan social housing.  Me sa ki kler se ki, sekter prive i kapab kontribye dan provizyon lakaz pou bann profesyonnel e lezot enterprener.  Kan sa i arive, i pou ede koup lo demann lakaz e egalman fer pri lokasyon desann e a en pri afordab.

Mr Deputy Speaker, Gouvernman  i devret met a dispozisyon bann later ki kapab lease avek bann lakonpannyen tel ki SACOS, Pension Fund e lezot dimoun ki santi, zot annan mwayen pou konstrir bann fasilite lozman.  Dan lepase, Gouvernman in vwar sa linisyativ par prive pou konstrir e lwe lakaz konman en nide formidab pou fer desann pri lokasyon lo nivo nasyonal.  Gouvernman ti siport sa nide par lease serten lakonpannyen prive, later leta pou devlopman lakaz.  Lo konmansman bann pri lakaz ti afordab me ki nou vwar ozordi.  Sa pri in gradyelman ogmante pou vin egzorbitan ozordi.

Mr Deputy Speaker, ozordi nou pe vwar bann lokater pe struggle pou pey sa rental.  Depi 4500 ziska 6500.  Sa fakter pa pe ede pou fer pri lakaz desann.  Dan plas zwe rol regilater, sa bann lakonpannyen in osi vin en konpetiter dan sa biznes lwe lakaz.

En fakter prensipal ki ede fer plis pri lokasyon ou konstriksyon lakaz tre o, se kou materyo konstriksyon limenm.  Se la, ki Gouvernman i devret rod bann mekanizm pou ede fer desann pri materyo konstriksyon atraver Fair Trading Commission, NATCOF ou lezot ankor.  E la, mon osi demande ki STC i zwe en rol primordyal pou ede fer desann pri materyo konstriksyon par venture dan lenportasyon materyo konstriksyon.

Mr Deputy pou konklir, parey loter Mosyon in fer resorti, i tre enportan ki Gouvernman i met an plas bann mekanizm konpreansiv e efikas an partenarya ek sekter prive pou vwar fason pou desantraliz enpe servis ki sitie dan lavil e sa i a ede fer pri lokasyon, osi ki pri lavi desann.  Avek sa enn de mo Mr Deputy Speaker, mon pou aport mon sipor pou sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Arnephy.

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Deputy, bonn apre midi tou dimoun.  Mr Deputy, mon krwar sa ki sa Mosyon pe demande apre midi Gouvernman in fer en kantite pou adres serten pwen dan lide par deryer Mosyon, e sa in gras a en vizyon kler ki Gouvernman in annan pou fer ki lafason ki biznes i ganny fer Sesel i vin pli fasil.  Sa ki an angle nou apel, the ease of doing business e mon krwar sa i en keksoz ki nou’n koz en kantite lo la resaman e tou resaman osi nou pe koz en kantite lo public and private partnership, sa ki nou ape PPP e souvanndfwa nou demann Gouvernman pou fer en kantite keksoz.  Me ler Gouvernman i met bann mekanizm an plas ki nou vwar se ki serten dimoun ki ride lo la, i abiz lo la e zis pou li zouir bann benefis personnel.

Mr Speaker, mon’n dir poudir Gouvernman noun fer en kantite akoz tou resaman nou bann index development kin ganny pibliye nou’n sorti koman en middle income economy pou nou vin en high middle income economy.  E sa i montre poudir nou pe fer en sikse dan sa bann domenn.       Ozordi, pou nou kapab soutenir bann devlopman nou bezwen fer sir ki nou annan bann mekanizm an plas pou fer sa arive.  E pou nou annan growth parey nou konnen, nou bezwen fer sir ki nou annan biznes e biznes ki anmenn larises pou pei.

E mon ler mon’n analiz Mosyon Onorab Fideria ki’n prezante, mon panse ki lide prensipal par deryer son Mosyon se ki i anvi vwar en bes dan pri lavi.  En bes dan pri lavi atraver bann servis ki pei i ofer e bann servis ki nou bann konsonmater i aste.  E souvandfwa nou konnen poudir sa bannn servis i ganny donnen dan bann lokasyon, bann building, bann offices e mon krwar se sa ki Onorab pe koz lo la.  How? Ki nou kapab travay ansanm pou nou fer sir ki kou pou rent landrwa, kou pou delivre servis i bese e kot an retour, tou dimoun i benefisye.

Parey mon’n dir, Gouvernman depi lontan i annan son vizyon.  E se pou sa rezon ki malgre i ti ganny bokou kritik, Gouvernman ti enzekte de milyon e de milyon Roupi pou fer sa ki nou apel, reclamation land.  Sa ki nou term li an kreol koman konblaz.  E zisteman Gouvernman ti fer sa pou sort of, desantraliz servis, desantraliz lokasyon servis akoz at one point Sesel, laplipar bann services, bann biznes ti pe ganny fer dan sant lavil e parey mon dir, Gouvernman ti annan bann bon lentansyon, e nou’n fer konblaz Providans, nou’n fer konblaz Ile Perseverance e lentansyon ankor sete pou ed bann pti dimoun pou zot kapab devlope e epanouir.

Me eski nou’n arive achieve sa?  Kestyon ki bokou i demande.  Si non, akoz nou pa’n arive achieve sa ki nou ti anvi achieve?  Letan nou regard ozordi, konbyen dimoun ki’n ganny propoze e ki’n ganny met a son dispozisyon en morso later lo sa bann lokasyon ki ziska ozordi i pa ankor devlope.  Ankor kestyon ki nou bezwen demande.  Ki bann difikilte ki i pe gannyen pou li kapab sa bann devlopman ?

Onorab Dugasse in koz ozordi dan son distrik i annan san ekek lakaz ki pe ganny rent par en sel lakonpannyen e pri enn sa bann lakaz i egzorbitan.  Eski sa i pa atraver bann cartel ki nou’n ede pou ankouraze pou kree?  Ankor kestyon ki nou bezwen demande.

Ozordi, nou vwar poudir i annan serten dimoun ki anvi fer son devlopman me i ganny en kantite restriksyon.  Eski i pan ler pou nou tant pou revwar bann serten Lalwa Lezislasyon an term konstriksyon?

Mr Deputy tousala i bann pwen ki mon panse atraver sa Mosyon, bann lotorite konsernen i merit re get ladan.  Ozordi par legzanp, Providence  i annan bann dimoun ki’n ganny allocate en bout later me ziska ozordi zot napa akse avek bann fasilite debaz parey semen, elektrisite e delo.  Eski sa i pa en lobstak pou nou kre plis fasilite dan en fason pou fer pri desann?  So, i ankor bann konsern ki mon krwar nou pe koz lo la.

Ozordi, nou koz lo lavil Victoria ki konzeste, i konzeste avek en kantite trafik me still nou vwar pou dir deman pou lofis, malgre i ser bann dimoun napa swa akoz this is the prime area kot dimoun i kapab vin ganny son servis.

Mon kontan note ki tou resaman Minister responsab pou Labitat ek Later in anons plan Gouvernman pou annan alokasyon morso teren dan sak distrik kot nou kapab ede pou devlop bann fasilite pou nou devlop bann ti biznes.  E mwan mon mon panse poudir sa i en keksoz ki nou Gouvernman i merit met li koman en priyorite lo son azanda, e pou pouse.  Akoz ozordi en kantite nou bann pti dimoun ki komans en biznes, zot bezwen abandon dan semen akoz son rent i ser me sa profi ki i pe fer i pa soutenab pou son biznes.  E mwan mon panse si nou ti kapab desantraliz sa bann keksoz, i pou ed nou achieve en kantite keksoz.  Enn, kre plis lanplwa, kre plis larises e ede pou adres sa problenm konzesyon trafik ki konsantre dan lavil akoz parey mon’n dir, mazorite biznes i deroul la.

Ozordi Mr Deputy, pou kapab submit en plan par egzanp, pou fer konstriksyon i annan en kantite kou ki al avek.  Materyo konstriksyon i ser, e bann dimoun ki fasilit ou travay pou kapab fer monte en building, ok, i annan dan sirkonstans kot en kantite lanpayaz.

So, nou bezwen vwar how do we ease sa zafer fer biznes?  Kimannyer nou donn nou bann pti dimoun ki anvi leve akse avek kredi akoz tan ki nou annan serten cartel, nou bann ti dimoun pa pou kapab debrouye akoz zot napa sa finansman neseser.  So then, mon panse ki ankor, Prezidan dan son ban ladres, ki in fer in annonse son lentansyon pou ki bann Labank atraver lasistans Labank Santral nou vwar kimannyer nou kapab donn akse nou bann pti dimoun avek kredi.

Building materials ki serten Koleg in koz lo la, mon panse ki tousala i bann konsern ki nou bezwen adrese, nou’n koz lo supply and demand.  Tan ki nou annan demann, supply i limite then, pri pou kontinnyen ogmante e mon krwar sa pwen deantralizasyon ki mon’n koz lo la, i en fakter ki pou ede pou nou kapab fer ki pri i desann.

Ozordi nou vwar poudir en kantite building par egzanp ok, nou pe koz lo house rent, nou pe koz lo office rent.  En kantite sa bann landrwa pe ganny ekipe par bann expatriates. Ok?  E sa bann dimoun petet zot annan kapital e zot pe kapab afford pou zot rent sa bann landrwa a en pri tre egzorbitan.  Me nou, nou bann dimoun lokal, nou bann pti dimoun nou napa sa mwayen.  So, nou santi nou dan en sans, tre dezavantaze.  E parey mon’n dir ankor enn fwan nou bezwen fer sir ki nou dekouraz sa ki nou apel, bann cartel. Bann cartel se zot ki fer ki pri i reste touzour a en nivo tre, tre eleve.

Mr Deputy, en lot pti keksoz ki mon ti a kontan touse se, nou komitman.  Nou komitman, nou bann dimoun ki dan biznes zot menm.  Eski zot vreman annan sa devosyon pou zot biznes?  Akoz ozordi nou koze poudir, nou dir ki bann etranze, sirtou bann Endyen ki vin fer biznes Sesel, zot per fer tre byen.  Malgre landrwa i ser, zot kapab fer sir ki zot biznes i vin enn ki viab.          Mon krwar se sa devosyon, sa lanmour ki zot annan pou biznes.  E mon panse ki dan lespri travay dir, travay dir pou nou pei ki en tenm ki nou pe promote, mon panse nou bann dimoun osi nou bezwen fer en sort of en legzanmen konsyans.  Bann ki dan biznes ler nou deside antre dan biznes, i parey en vokasyon li osi.  Ou bezwen travay, ou bezwen travay dir si ou anvi ki ou biznes i vin enn ki successful.

So all in all Mr Deputy, parey mon’n dir, mon krwar nide par deryer Mosyon i tre kler.  Nide se ki nou anvi fer pri lavi desann.  Gouvernman in facilitate, aprezan i depan lo bann dimoun ki dan sa lantrepriz, ki dan biznes pou zot annan en konsyans, pou zot vwar poudir annou pa touy nou bann dimoun.  Annou fer bann profit margin ki rezonnab.       E mon krwar si nou kapab adres sa, i pou adres enpe issue ki loter Mosyon pe souleve.  So, avek sa detrwa mo Mr Deputy, mon pou aport mon sipor pou sa Mosyon e mon panse ki serten bann pwen ki nou’n fer resorti i ava tonm dan bann bon zorey e kot nou ava vwar progre dan sa areaSo, mersi Mr. Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Houareau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Mersi Mr Deputy.  Bonn apre midi Mr Deputy, bonn apre midi tou bann Onorab en bonn apremidi spesyal pou bann zabitan St Louis e tou dimoun ki alekout.   Mr Deputy, sa mannivel ki nou pe koz lo la ozordi, i en mannivel prive, i pa en mannivel ki pou Gouvernman e i difisil pou Gouvernman vir sa mannivel ki pa pou li.

Koman en zenn MNA mon konpran Mosyon Onorab Fideria e mon vwar son lapant dan sa nouvo Sesel akoz bann zenn pa kapab kas dizef pou fer biznes avek sa bann pri fou lo rent dan sa pei.  An siportan sa bann zenn, i fer mwan mazin defen Marie-Cecile Medore ki dir dan son sanson, ‘ar wi, lavi n’ariv en staz, si ou pa dir ou ki la, ou a fini ou zenes lazil’.

 

(Laughter)

HON.HERBERT HOAREAU

Mon dir sa akoz serten dan sekter prive pe kontrol a 95 poursan batiman e lakaz ki pe ganny lwe a en pri rip-off.  Nou dir avek lepep fer biznes me i annan serten group dimoun ki pe kontrol biznes, par son rent tre o e pran tou profi san donn ti komersan, san pran okenn konsiderasyon apre sanmenm sa bann ki plenyen ki dir lavi est chère au Seychelles.

Sa, i akoz sa ki ris i oule reste touzour ris.  E sa ki ris, i dir dan le magazen toute est chère, e i pa dir ki se li ki kontribye enormeman pou fer lavi chère e par son aksyon egois.  La mon a demann Bondye pou kalibre byen son balans pou sa bann, pou pini sa bann ki pini bann pov lo later e letan son letan i arive, i a pran son zafer.

Mr Deputy, akoz en store 50 met kare, i kout ozordi R30mil pou lwe?  Akoz en pti laboutik dan en nouvo building i kout R15mil a R25mil pou lwe?  Akoz en supermarket i pey li en rent plis ki R100mil par mwan pou li vann manze avek malere?

Kote sa marsan pou gannyen si i pa pas lo piblik e apre se nou pep ki soufer.  Eski sa pa soutir en serten dan nou lekonomi pou fer plis lekonomi e lo sak tender pou en nouvo devlopman, se zot ki gannyen.  Eski sa pa en parti nou lekonomi ki pe ganny kontrole par en group cartel tre for e tre pwisan.  Oli nou later konble pou nou bann pti enterprener? Annou allocate sa bann later avek nou bann pti enterprener pou permet zot bouze e pou permet zot devlope.  La, mon a deman sa ki responsab pou get ladan.

Mr Deputy, tou sa zistwar rent i komans avek lenportasyon materyo konstriksyon.  I annan ki pe enporte pou vann, i annan ki pe enporte pou konstrir e i annan ki pe enporte pou fer toulede kot son profi i triple.  Me kou konstriksyon pa bese.  I kontinnyen ogmante.  Kou konstriksyon i ogmante ou bese pou de rezon.  Enn, pri Dolar e pri materyo dan Sesel, ensi ki a letranze.  De, akoz senpleman i annan cartel ki pe form parti, ki pe form bann group e asosye ek kanmarad pou rezon divers.

Nou konn zot, nou konn tou zot demars e nou konn tou zot aksyon.  Mwan, mon oule dir avek lotorite investigate e pran aksyon.  FTC i dir, zot okouran me napa laprev pou le moman.

Letan Dolar i R13, kou konstriksyon i R6mil a R7mil par met kare.  E ozordi Dolar i R12, kou konstriksyon i monte pou vin R9mil a R10mil en met kare.  Alor eski napa kestyon pou mon poze la?  Sa i fer mwan mazin delwil dan delo, sa ki pli ris i annan pli valer e i flote e sa ki pli pov, i napa valer i pran fon.

Mr Deputy, i fer mon vwar dan kler kote rent i vin ser e mon deman mon lekor ki rol Gouvernman pe fer dan tou sa?  Ki lentere Gouvernman i annan pou lwe bokou bann building prive ki kout Gouvernman plizyer Milyon Roupi dan en lannen, akoz Gouvernman pa pran aksyon pou konstri son prop batiman e koup pri lo rent ki Gouvernman i lwe.

Sa ki tann mwan silvouple, reponn mon par aksyon e fer monte nou paviyon.  Annou donn Sesel en sans, annou mazin nou Seselwa, annou mazin nou pei e annou mazin sa later ki pou nou.  Responsabilite i pou nou tou e en vre Seselwa responsab i mazin son pei natal avan larzan.  E la, mon a dir mersi pou bann ki fer li.

Mon siport sa Mosyon Mr Deputy e mon demann Gouvernman pou kre en gid rent par met kare dan diferan parti pei e pou bann diferan kalite batiman ki egziste.  Sa i a ede pou ki tou dimoun a konpran valer en gid e esey bes bann pri lo rent.  Sa i tre enportan pou en nouvo lekonomi e en pti lekonomi pou li kapab progrese.  Mersi Mr.Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Bresson.

 

HON GALEN BRESSON

Mersi Mr Deputy, Mosyon devan nou ozordi set apre midi Mr Deputy, i demann pou regard en kou pri lwe how competitive is it and is it competitive dan nou marse lokal.

Aksyon, sitiasyon aksyel lo teren nou vwar bann keksoz ase egzorbitan par egzanp, grocery stores, R130mil apepre par mwan.  I pey travayer, pri delo, elektrik.  Alor, kote nou vwar pri lavi i ganny afekte?  Eski i abordab?  Nou’n vwar bann pri konstriksyon ki’n ganny diskite, pri konstriksyon eski vre i afekte sa pri lwe, akoz?  Laplipar bann gro konstriksyon ki nou pe dir, bann batiman, i pe ganny fer par serten lakonpannyen e tou bann lakonnpanyen i annan bann dead lines ler zot fer bann konstriksyon sa nivo.  Zot menm ki fer vini zot marsandiz, e ler ou fer vini ou marsandiz, bokou de fwa,sa kantite ki ou pe fer, ou benefisye sa ki nou apel, lo economies of scales. E la, ou bann pri i desann.

Alor, kote sa bann pri konstriksyon i antre dan sa sitiasyon aktyel.  Ou pa ankor demann en dimoun konbyen en landrwa i lwe, i dir ou R300 par met kare, R300 par met kare, bokou de fwa, pou en pti biznes ki pe komanse deza i pe pe get li en defonse R10 a R30mil i pa ni ankor menm komans met keksoz, swa dan son laboutik ouswa pa ni ankor menm komans son biznes.  Ki vreman in koz tou sa lo marse?  Sa pri aksyel ki vreman bokou de fwa pa abordab pou bann pti biznes e bokou de fwa, i pa abordab menm pou bann dimoun ki le lwe.

Mr Deputy, nou bezwen regard en kou the demand and supply dan sa fakter lo marse lokal.  Demann lo marse in ganny refer sorti, i bokou pli o ki sa supply lo marse lokal.  Kimannyer sa demann in ogmante dan sa dernyen letan?       En keksoz ki’n vreman debord e ogmant sa demann, se pirman ler nou antre dan sa marse lib.  Dan en marse lib, kot tou dimoun in ganny en sans sa ki kapab fer li antre dan en biznes.  Nou’n vwar osi bann envestiser etranze ki’n antre dan sesel.  Lokalman, bokou pti biznes plis ki’n demare, e la zot, zot in demann bokou lespas sirtou marsan, laboutik pou zot debourye.  Eski i annan, eski i ase?

Lo en lot kote, Departman

Gouvernman ki li osi in met sa presyon e Gouvernman lo son kote, ki vreman lo marse e administrasyon nou pei, i bezwen dan sa konteks konsantre son lekor bokou de fwa dan nou Lavil Victoria.  E la, sa limenm i met en presyon lo lespas ki bann lot biznes, bann lot lofis i kapab gannyen e la ankor i vin en lot laspe kot demann i kontinnyelman ogmante.

Envestisman apar a letranze.  Bokou offshore companies in ouver ki zot, zot in vini, zot anploy an mwayen 2, 3, 4 dimoun 5 menm e zot fer bann rezistrasyon lokal e zot osi, zot met sa presyon e sa demann pou bann lofis.  Nou osi vwar bann gro lakonpannyen ki’n ouver isi ki’n kotinnyelman run, e zot, zot in vin avek en work force Seselwa e etranze ki vreman li i pe demann landrwa reste.  Par egzanp, IOT e la li in fer ki bann pri landrwa, sirtou landrwa pou reste monte akoz zot in vreman pe rod landrwa pou house zot bann travayer.

Bann zenn profesyonnel Seselwa sirtou, ki zot, apre zot bann letid, zot pe travay, zot spending power i ogmante.  Sa demann pou zot al, pa reste lakaz kot zot in grandi avek zot fanmiy, pou al dan en landrwa pli lib pou zot menm, in ogmante e zot osi zot add dan sa pool demann ki pe vreman met presyon lo sa marse e kree sa pri.

Lo lot kote, lo menm marse lokal kwa egzakteman ki’n arive pandan sa dernyen 2, 3 lannen pou actually zwenn avek sa demann ki’n kontinnyelman dan plizyer fakter ki mon’n mansyonnen, ogmante.  Supply, enn, en pa vreman enportan ki Gouvernman in fer, i sey desantraliz serten laspe biznes. E la, Gouvernman i kree Providence Industrial Estate pou desantraliz serten biznes, pou met serten biznes laba ki vedir I tir sa presyon ki ti dezar egziste, sirtou dan Victoria.

Me eski sa in marse?  En fakter ki’n afekte sa devlopman efektiv dan sa domenn, sirtou Providence, i vin lo kote bann dimoun ki’n ganny bann landrwa pou devlope.  Enn, zot pa’n devlope zot, zot in vin prospectors.  Vedir, zot menm ki’n asiz lo en kare later e esey esper en dimoun pou vin aste e devlop sa later ek zot.

Lo lot kote, nou annan en pti pe problenm osi avek Planning.  Si en landrwa in ganny demarcate pou biznes, nou bezwen regard li dan son totalite biznes e devopman sa marse lokal.  Nou bezwen regard li dan tou laspe, eski i pou ede, eski i pou desantralize, eski i pou tir presyon? Se sa ki PIE ti’n ganny fer, in ganny met an plas.

Lo kote Victoria,  nou lavil kot i annan bokou presyon nou dir an se moman, laplipar later i prive.  E nou’n vwar bokou bann building prive ki’n monte, e zot, i en keksoz reel ki bokou bann prive in fer zoli building modern, zot met bann pri o e kantmenm bann batiman in reste vid, pou zot pann en  problenm akoz sa in la e finalman, bann dimoun in antre.

Supply in vreman limite akoz prive limenm i napa sa push pou li vreman antre dan bann batiman e fer li abordab.  Nou’n vwar dernyenman, resaman, bokou laspe ki Pension Fund in fer son bann lenvestisman, menm dan sa konteks ler nou regard demann ki’n kree par tou sa, marse lokal, menm sa pan ase pou sa supply ki’n vini dernyenman, i pa’n ase pou eradik tou sa bann demann.

Eski Gouvernman i kapab met en mekanizm efektiv dan sa laspe lwe?  Mr Deputy i pa vreman evidan.  Demand and supply, wi, mekanizm efektiv tre difisil.  En keksoz ki Gouvernman i kapab fer, i bann propriyete Gouvernman parey mon’n mansyonnen ki Providence.  La, ler zot donn serten dimoun pou devlop sa later, ou bezwen vin avek bann kondisyon fix, en peryod letan, ki ou kapab fer, ki ou pa kapab fer byen bonner e I bezwen across the board. Pa serten i kapab fer, serten i pa kapb fer e biznes i bezwen bouze, lekonomi i bezwen bouze.        Bann lot lendistri par egzanp, IOT, ki li I annan en gran work force enternasyonal ki travay ek li zot bezwen ganny en landrwa spesifik.  Egalman, i al pou bann lakonpannyen konstriksyon ki anmenn bokou bann etranze, zot osi zot bezwen ganny bann landrwa spesifik, si fo, Providence zot annan zot later, zot annan zot landrwa pou debrouye laba pour kwa pa, les zot fer bann landrwa kot zot bann dimoun i kapab reste pou tir sa presyon ki zot mete lo bann lot landrwa lwe lo Mahe.

Public Private Sector Partnership. La, i en trwazyenm mekanizm mon krwar ki Gouvernman i kapab servi.  I pa evidan, me mon asire ki i annan bann dimoun dan prive ki ti a kontan envestir ek Gouvernman dan diferan fason kot la, zot kapab work out bann serten terms and conditions.

Si nou pe al lo bann landrwa lwe ki abordab, ou donn sa bann dimoun.  Gouvernman i annan later dan bann distrik, i donn sa dimoun prive sa later on a lease pou en serten peryod letan pou fer lakaz pou en serten, pou en nivo, pou en serten pri e la, sa dimoun  i devlop sa avek son kapital ki li i kapab envestir.  Egalman, i al pou bann landrwa biznes.

Avek sa pti lentervansyon Mr Deputy, mon pou aport mon sipor pour sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Aglae.

HON ROMA AGLAE

Mr Deputy Speaker, Mosyon ganny prezante par mon Koleg Onorab Fideria i enn ki preokip mwan osi akoz dan mon distrik Plaisance, mon annan pa mal dimoun ki pe rod lakaz akoz zot pa afford en lozman si i pa enn ki sorti dan alokasyon Gouvernman.

I annan 1, 2 marsan ki pe ganny difikilte fer zot biznes rantab akoz pri ki zot bezwen peye koman rental pou laboutik e nou annan enn de pti antreprener ki leve e debourye e anvi en lokasyon par egzanp, dan en landrwa komersyal me zot zis pa kapab afford nivo kot zot bezwen peye koman rental ki fer ki lafen di mwan zot larzan i al plis dan peyman rent.

Mr Deputy, koman en tenan sa batiman enkli son propriyeter, ou zalantour repeyman son loan sa landlord, i bann konponan mazer ki fer ki montan rent en dwaye tou le mwan.  Serten depans pou gard en batiman an operasyon i kapab ganny kontrole tel ki par met an plas bann mezir konportman, met serten kontrol o kwa ki en dwaye i kapab e pa kapab fer eksetera.  E dan lot kote, i annan depans ki inevitab e kapab sanz program depans e evidaman pri rental.  Kou tel ki lasirans, litilite piblik, tel ki delo ek elektrik, to lentere eksetera.

Mr Deputy Speaker, dan sa mennm loptik mon kapab konpran akoz i pa fasil pou envestister prive ouswa land lord desann a en rental ki pou konsider afordab.  Espesyalman, pou nou bann mwen fortinen dan lasosyete ki pe rod en debousman avek son fanmiy pou en landrwa prive pou lwe akoz lalis pou alokasyon Gouvernman i sitan long e ouswa, en debousman pou konmans son prop biznes.      Par egzanp, pou en divide ki oule envestir par pran en loan komersyal R1.5 milyon de-no-zour, avek en labank an mwayenn, i annan li en peryod 5 a 7an pou repey son loan enkli to lentere 11 a 13 poursan depandan labank.  San oubliy son kontribisyon 15 poursan ki i bezwen rode dan son prop mwayen pou kapab ganny sa loan.

Par mwan, sa i tonm li apepre R25 a R28 mil koman repeyman son loan. Deplis Mr Deputy, sa endividi I bezwen pey Revenue Commission, en montan 15 poursan lo sak unit ki i pe lwe.  Alors, si par egzanp avek en loan R1.5 milyon en endividi i vinabou konstri 2 unit ouswa flat, par mwan i bezwen trouv omwen R25 mil koman repeyman son loan.  E si i pe lwe R10 mil par unit par mwan, sa i ekivalan en total R3 mil pou Revenue Commission lo sa 2 unit.

An total Mr Deputy, i pe regard en repeyman direk par mwan omwen R28 mil.  Konklizyon, se ki klima ek kondisyon ekonomik aktyel pa soutenab pou ki lenvestiser prive i konstri batiman ouswa lozman pou nou bann mwen fortinen dan lasosyete pou le senp rezon, i pa pou rantab pou li.

An regardan sa Mosyon dan en lobtik ekonomi Mr Deputy, i annan sa ki nou apel supply and demand.  Lakaz, lozman, batiman pou biznes ou swa office space, i bann keksoz ki demann i touzour annan e supply i limite, ki fer, ki pou evidaman annan konpetisyon antre konsonmater.  E la, kot sa ki pos i pli fon e afford, i touzour benefisye e bann vilnerab i ganny kit deryer.

Atraver sa Mosyon Mr Deputy, dezorme mon vwar mon dan en pozisyon pou plizoumwen demande ki Gouvernman i trouv bann leres mekanizm akoz sa pti tourdorizon ki mon’n fer an term resers, i pa fasil pou kominote prive batir sa ki nou apel bann propriyete afordab.          Alors, kot nou vire pou sey trouv en solisyon Mr Deputy?  Se pa lot ki Gouvernman antraver tax payer’s money ouswa donasyon.  Malgre li tousel i pa pou zanmen reisi fer li, fe i reste ki nou bezwen koman en Gouvernman esey trouv fason pou fasilit sa klima fer lakaz e batiman ki afordab pou lwe koman lozman, ensi ki pou fer biznes.

Anou pa sou estim en tel size Mr Deputy, sa senp legzanp ki mon’n donnen i demontre ki i pa vreman fasil dan sa klima ki nou ladan, nou liberalize e aprezan se marse ki pe dikte pri lekonomi.  Me petet nou kapab esey reserse lo ki fason bann lezot pei pe adres sa size.

Dapre mon kour resers se ki, bokou bann Gouvernman pe tant pou kontinnyen avek sa lapros subsidy, ouswa lasistans sosyal parey Gouvernman Sesel i ankor adopte pou son bann sitwayen ki dan bezwen.  Sesel nou pa sel pei ki annan problem lozman ouswa rental pou son pep.

An prenan konsiderasyon lepep Seselwa, espesyalman bann ki vreman seye pou ganny en lokasyon pou lwe, mon pou aport mon sipor pou sa Mosyon e swete ki mon bann leres Koleg i kapab vin avek bann propozisyon valab e realis.  E a mon kote Mr Deputy, mon pou propoze ki Gouvernman i esey kontinnyen serse e rod fason atraver bann donater pou batir lozman e leres batiman pou siport demann sa kous popilasyon ki nou konsider an se moman, pe ganny difikilte pou afford bann pri rental dikte a pri marse lib.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Dernyen entervenan, Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker mon pa pou repet sa ki’n ganny dir par bann lezot Manm oparavan me selman mwan, mon ti a kontan sort of prezant en analiz sa issue ki devan nou apre retourn lo lesansyel Mosyon Onorab Fideria e mon krwar mon ti a kontan prezant sa en rezimen 3 issue fondamantal.

Premyerman par egzanp, konsider mwan koman en dimoun ki pe al ouver en snack shopObviously, pou mon kapab ganny en return dan mon lenvestisman ki mon pe envestir dan mon snack shop, mon bezwen pozisyonn li obor en population centre pou mon kapab vann.  Now, Victoria i remain one of the most important population centers akoz ou annan en kantite dimoun dan Victoria.

E sa i fer ki obviously, lespas dan Victoria will be at a premium.  E ler lespas dan Victoria i at a premium then, it will cost more, that is one side of the coin.

The 2nd issue i the cost pou mwan met sa lespas a dispozisyon si mon ti dan konteks mwan ki annan sa lespas pou sa dimoun ki le vin lwe sa lespas ek mwan.  Ki cost mon pou bezwen incur pou mwan kapab met sa lespas a sa dispozisyon?  E la osi prezan i annan en issue, si mwan mon en dimoun ki konfortab in terms of kapital pou mwan kapab met sa lespas a dispozisyon sa dimoun, then obviously cost ki mon le retire lo la i pa pou that high.

Me si mon’n bezwen pran loan oubyen incur additional cost lo mon kote, then obviously, mon pou bezwen met mon lespas at a premium ki pou mwan kapab retir kou mon lenvestisman.  So that is also an issue to consider.

The 3rd aspect of the issue to consider, are the load factors ki vin avek annan everything centralized dan Victoria.  Par egzanp, lo utilities, i pou annan en higher demand on utilities akoz ou annan en kantite dimoun ki pe bezwen servi sa menm itilite a sa monman.

Lo semen.  Kou mentenans semen dan sa landrwa pou pli high akoz everything ankor enn fwa, centralized. Konzesyon trafik pou ogmante akoz obviously, vi ki ou annan ou en big population centre kot tou dimoun pe converge lo la, kot tou bann businesses i la, kot tou bann servises i la, kot tou bann offices i la, then, ou pou annan plis trafik ki pe flow.  E plis trafik si ou pa ankor amenaz e re devlop ou sistenm flow trafik, then obviously, ankor enn fwa, i kre konzesyon trafik e en lot problenm i ensueSo it is not, i pa en issue sitan fasil.

E mon kontan lafason ki Onorab Fideria in fraz son Mosyon akoz si nou go back to the argument of a liberalized market systemNow, the market limenm li as the invisible hand nou vwar poudir, i pa pe fer ase pou allow en serten balans dan lafason ki tou dimoun kapab ganny akse avek posibilite lespas e pou fer biznes.

Mon dir sa parske si nou rezim komanter ki bann Manm Onorab in koz avan mwan in fer, i kler ki si mwan, mon en pti biznesmenn ki napa sa kantite kapital, mon pa pou kapab fer sa perse ki pou permet mwan agrandi mon biznes, akoz sa major income population centre ki mon kapab fer mon income avek, in fini ganny pran oubyen i difisil akoz sa nivo ki bann lespas pe ganny piched, i tro o pou mwan.  Mon pa pou kapab afford li.  So, vwala debalans dan market, e so, sa ki kapab afford then, pou toultan kapab afford parey bokou Onorab in rezimen avan mwan.

Me on the flip side, i pa nanryen komanter kont sa bann dimoun ki kapab afford akoz a en moman zot osi zot ti komans ti pti.  So, then therefore, si marse pa pe kapab a sa moman, kre bann kondisyon ki favorab pou everybody annan sa kalite growth ki consistent e ki kre lanplwa ki allow the economy to move forward, then, regilyasyon i bezwen antre.      Now, regilyasyon mon pa pe dir kontrole, mon pe dir regilyasyon.  Akoz pou mwan si en keksoz pa pe marse, then nou pou bezwen annan serten fason pou re aziste, pou vwar kimannyer marse i kapab ganny fer pli conducive pou lapli par, pou la mazorite dimoun.  E pou fer sa, si nou pa pou met kontrol nou pou bezwen annan mechanisms an plas, e en bann mechanism enportan se realize finalman, ki nou bezwen re konsantre lo town planning dan sa pei.

I esansyel pou nou vwar kimannyer nou pou desantraliz serten servis.  E ler nou pou desantraliz sa bann servis obviously, i pou annan en cascading effect lo lezot subsidary sevices ki asosye avek.  Si par egzanp, ou desantraliz serten lofis Gouvernman ki konmela i ganny trouve dan sant lavil par egzanp.  Petet i annan lezot servis ki asosye avek ki a bezwen swiv e la par egzanp dan plas sa dimoun ki ti pou al met son snack shop dan Victoria, i a kapab met li en lot landrwa akoz i annnan en popilation centre, i annan ase konverzans dimoun ki a permet li kapab generate en income pou re pey son loan pou fer son biznes.

Pou mwan, se sa lafason ki mon regard sa issue.  E en lot laspe enportan sa issue se, it goes back to annan en serten pro aktivite pou monitor konstan sa ki pase avek marse, e non pa reste alekar, allow the market to come to a point kot i nepli annan posibilite pou li fer keksoz dan en lot fason.  E la bezwen vin en pti pe heavy handed dan lafason ki nou entrodwi bann mezir.

So, mon krwar la i kler.  I kler ki nou annan en issue ki nou bezwen konsidere.  So, nou bezwen revwar par egzanp, ki sa ki nou kapab fer par egzanp PIE, oubyen lo bann lezot later konble e eski i annan bann serten aktivite ki ozordi nou pe dir bann dimoun pa kapab fer, e eski nou devret re konsidere e allow serten, mon pa konnen mwan, give and take kot serten aktivite i kapab take place e lezot pa kapb take place oubyen ki bann lezot modalite fer ki nou bezwen anmennen pou nou kapa asire ki nou kapab rezourd sa problem.

Akoz pou mwan, fondamantalman en issue ki pre okip mwan en kantite se par egzanp, sa issue trafik dan lavil.  Mon’n mansyonn li oparavan e mon krwar i en sours fristrasyon pou bokou dimoun ozordi.  Akoz?  Akoz nou tou nou bezwen converge lo Victoria a en moman ou e lot.  So, pou mwan this is where the issue lies.

Mechanism i vedir revwar lafason ki nou pe fer town planning e why not, petet nou pa pou vwar li dan 2an, 3an me, dan le fitir nou a kapab vwar ki Victoria koman nou lavil istorik I reste nou lavil istorik kot nou annan bann building istorik ki nou pa kapab kase.  Me nou annan lezot developed centres ki ava permet nou pou annan lespas, ki ava permet nou pou allow growth bann diferan biznes a diferan nivo.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Right of reply, Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Deputy, premyerman mon oule remersi tou bann Manm ki’n kontribye, ki’n vwar lenportans merit, ouswa rezon det sa Mosyon.  Parey premye Manm ki’n entervenir, Onorab Lebon, in koz en pti pe lo Fair Trading Commission, kimannyer nou kapab antre.  Apre in koz en pti pe bokou, e si tou oule, tou bann Manm in koz en pti pe lo sa public private sector partnership e nou tou nou konnen, the way forward, Gouvernman pa pou kapab fer tou li tousel.  Gouvernman in fer serten keksoz me ozordi nou vwar, ki nou bezwen lezot akter dan lekonomi ki pou kapab ede pou nou kapab rezourd sa sitiasyon.

Onorab Esther in koz en pti pe lo kiltir lwe.  Wi Onorab Esther, kiltir lwe dan pei lontan in egziste, me osi mon krwar en keksoz ki ou’n touse, ki sa size i en size delika.  Wi, mon konnen poudir i delika, ou annan sa envestiser ki’n invest son larzan, nou annan sa dimoun osi ki oule fer biznes an menm tan i le fer en profi.  La la nou bezwen vwar son balans en pti pe kot i vini.

Onorab Dugasse ou osi oun fer ou kontribisyon kot ou’n koz en pti pe.  Sa boutikye dan distrik kot ou ete Anse Etoile ki pe ganny difikilte, ki pe dir ki si sitiasyon pa amelyore, swa mon biznes pou fermen akoz son kou son lokasyon i en pti pe tro o pou li kapab soutenir son biznes.

E osi i annan Onorab Arnephy Mr Deputy Speaker.  Wi Onorab, mon dakor avek ou ki i montre ki Sesel wi nou’n fer progre.  Wi, konman en middle income country nou’n fer progre.  Ozordi nou karannsetyenm lo latab ler mezire, me osi mon krwar en keksoz ki tre, tre enportan i annan dimoun ki’n ganny later, ki sa later i la zot pa devlope.  I annan plizyer rezon i annan pe tranpe, pou zot vann pli ser, pou fer bann spekilasyon, be osi nou bezwen get osi bann lezot difikilte mon krwar ki ou’n fer sorti, bann issue planning, bann lezot fasilite, fasilite ki bann dimoun i bezwen pou kapab fer bann lezot devlopman eksetera.

Apre i annan sa akse avek bann kredi, kot par ler, ansanm ek Onorab Aglae in dir.  Kot pri ki labank i sarz lentere pou dimoun kapab envestir, i en pti pe tro o.  Apre i annan Onorab Hoareau ki’n fer sorti en pwen kot pli Dolar i desann aprezan ki pri materyo konstriksyon i monte.  Mon krwar sa osi i enportan kimannyer nou vwar son balans.

E Onorab Bresson in fer sorti bann gran, gran konpannyen, napa bokou zot, detrwa zot ki la, zot ganny en kantite fasilite fer vini zot marsandiz ki napa en mark up ki ganny mete lo sa bann materyo ler i ariv dan pei, me an menm tan nou vwar sitiasyon kot kou pou ou fer bann batiman ouswa kou konstriksyon i kontinnyen ogmante.

E Onorab Pillay ou’n koz en pti pe bokou lo bann zafer konzesyon, wi, nou bezwen get lavenir.  Me Mr Deputy Speaker pwen fondamantal e sa Mosyon nou pe dir avek lepep Seselwa, ki kou ki nou lwe lespas i osi, ou pa vwar li, me i osi i en fakter ki kontribye pou elev pri lavi dan nou pei.  E i enportan ki nou nou pe dir, ki mwan mon pe dir ki Governman i antre koman regilater, gete ki nou kapab fer.  Si met plis later a en kou mwen bon marse ki ozordi, i osi envestir pou fer plis batiman pou kapab, son bann Minister fonksyonn ladan, ki nou ava liber en pti pe plis lespas ki ava ede pou fer pri bann batiman desann.  Avek sa, mon a dir mersi tou bann Onorab ki’n fer kontribisyon, mersi Mr Deputy.

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, lo sa Mosyon nou pran en vot.  Tou bann ki an faver lev zot lanmen?  Inanim, Mosyon in ganny aprouve.

Nou pou adjourn pou ozordi, nou a re zwenn Mardi le 16.

(ADJOURNMENT)