::
Home » Verbatim » Verbatim - First Term 2013 » Tuesday 2nd April, 2013

Tuesday 2nd April, 2013

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 2nd April, 2013

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Deputy Speaker in the Chair

MR DEPUTY SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Onorab.  Bonzour nou 3 Minis ki la avek nou ek zot delegasyon.  Ozordi lo nou Order Paper pou komanse, nou annan en Statement ki pou ganny fer par Minis Vincent Meriton, Minis Dezinnyen koman Chairman Task Force pou Dezas e i akonpannyen par Minis Payet ek Minis Lionnet ki zot osi zot manm lo sa Task Force pou Dezas e ki zot pou asiste Minis Meriton apre pou reponn kestyon bann Manm.

San tarde, mon ava envit Minis Meriton pou fer son Statement.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Bonzour Mr Deputy.  Bonzour tou Manm Onorab e bonzour tou bann oditer.  Mersi pou donn nou sa loportinite pou vin isi devan Lasanble pou kapab donn en kont randi kot nou’n arive la, kot i konsern bann travay swivan sa dezas ki ti frap nou an Zanvye sa lannen.

Mr Deputy, Task Force ti ganny etablir par Prezidan Michel pou kordin bann travay rekiperasyon ek rekonstriksyon, swivan dezas ki ti frap nou lafen di mwan Zanvye 2013.  Prezidan ti osi etablir fon dezas pou ede elev fon pou atenn sa lobzektiv.  Fon dezas i pa en lenstitisyon Gouvernman, i annan son lendepandans, me dan nou travay, nou’n zwenn, nou’n etablir en rapor travay ki pou permet ki bann lobzektiv i ganny atenn dan en fason ki byen.

Task Force, son travay ti baze lo rapor ki Komite nasyonal pou risk ek dezas, anba responsabilite mon koleg Minis, Profeser Rolph Payet, ti’n prepare e nou ti pe travay lo en kou total R120 milyon.  E sa ti pou enkli bann travay rekiperasyon avek rekonstriksyon.  Manda Task Force Manm Onorab, se pou fer swivi bann aksyon reabilitasyon, ranforsi bann mezir prevansyon, ogmant bann mezir preparasyon e redwir risk e vilnerabilite a lonterm.  Bann manm Task Force i, mon koleg Minis pou Lanvironnman ek Lenerzi, Profeser Rolph Payet, mon koleg Minis pou Litilizasyon Later ek Lakaz, Mr Christian Lionnet, Leader Zafer Gouvernman dan Lasanble Nasyonal Onorab Marie-Antoinette Rose, Sekreter Prensipal pou Finans ek Lendistri Mr Steve Fanny, Sekreter Prensipal pou Zafer Etranzer Anbasader Maurice Lousteau Lalanne, Sekreter Prensipal pou Devlopman Kominoter ek Sport Mr Denis Rose, Sef Ekzekitiv Lazans Transpor lo Later Mr Parinda Herath, Sef Ekzekitiv Lazans Lagrikiltir Mr Marc Naiken, Sekreter Zeneral Sosyete Lakrwa Rouz Sesel Madanm Colette Servina, Komisyoner Lasante Piblik Dr Jude Gedeon e mwan menm koman Chairman.

Mr Deputy Speaker, ler nou’n tann dan nouvel yer swar kimannyer Moris in ganny afekte e nou senpatiz avek zot.  Mon krwar Prezidan in anvoy en mesaz, nou mazinen kimannyer nou beni e kimannyer nou annan lasans.  Par ler nou konplent san bliye, kont nou bann benediksyon.  Annou remersi Bondye ki’n eparny nou lanmor dan sa dezas akoz i ti’n posib.  I ti vreman posib.

Alor Mr Deputy, mon ti oule osi dir en mo remersiman pou sa preski milye volonter, Brigad Dirzans, Ladministrater Distrik, Red Cross e lezot lorganizasyon non-Gouvernmantal sorti dan tou kwen nou pei pou zot bonn volonte, konpasyon e devouman dan sa travay difisil pandan sa detrwa letan ki’n pase.  Mon osi dir mersi bann kontrakter, bann konpannyen, bann Minister ek bann lazans Gouvernman pou zot rol enportan dan kordinasyon sa travay ki nou ti pe fer.

E mon bezwen salye zefor DRDM e tou bann lazans Gouvernman e lezot osi non Gouvernmantal ki’n asir sa bon kolaborasyon pou nou permet kapab anmenn soulazman avek nou bann frer ek ser ki ti dan difikilte.

En remersiman spesyal i al pou zot bann vre reprezantan Lepep ki san lorgey, san lafreyer maladi oubyen labou, zot ti met zepol ansanm e aport soulazman e soutyen bann dimoun ki ti dan detres.  Mon dir zot en gran mersi.  Pou tou bann ki’n ed nou dan en fason direk oubyen endirek, nou pa pou zanmen fini dir zot mersi akoz vreman, zot in montre sa konpasyon e solidarite ki nou santi ti neseser pandan sa letan.

Mr Deputy, Task Force dan son travay ti etablir 4 sou Komite pou fasilit bann latas devan li.  Premye ti sou Komite lenfrastriktir piblik, dezyenm lanvironnman avek drenaz, trwazyenm reabilitasyon kominoter e katriyenm sou Komite pou lagrikiltir.  Ler sak sou Komite ti’n fer bann evaliasyon byen profon lo bann travay ki zot ti pou bezwen fer, nou ti realize ki, nou ti pou bezwen plis larzan ki nou ti’n estimen oparavan pou nou kapab atenn nou bann lobzektiv.  Nou ti’n ariv la lo en lanvlop anviron R180 milyon.

Mr Deputy, les mwan deswit la fer remarke ki Labank Mondyal li osi i ti’n anvoy en group eksper pou fer en rapor Damage, Loss and Needs Assessment ki li, i ava donn nou sa louvertir pli enternasyonal avek bann laspe pli profesyonnel lo kimannyer bann pert e bann travay rekonstriksyon i ganny kalkile.

Mr Deputy, swivan sa dezas, bann ka ki ti ganny raporte i konm swivan;-

Domaz endividyel, 261 ka ti ganny konfirmen swivan vizit lo site par zofisye Departman Devlopman Kominoter e lezot responsab.  Reabilitasyon kominoter, 268 ka in ganny rikorde e sa bann ka i konpri koup bann pye dibwa, kas ros, netway septic tank, repar bann septic tank e bann pti reparasyon lakaz.  101 ladan in fini konplete.

Mr Deputy, en total 169 lakaz ti ganny netwaye akoz parey nou konnen, i annan en kantite labou ki ti’n anvair nou bann lakaz.

Lagrikiltir, 73 ka.  Bann fermye ti’n ganny afekte e zot ti ganny asiste a en sonm R1.7 milyon.

Bann travay drenaz.  32 ka ki nou ti’n idantifye inisyalman e ti’n ganny estimen pou kout R17 milyon.

Kot i konsern lenfrastriktir piblik, 189 ka in ganny rikorde e antou, sa in ganny estimen pou ariv R73 milyon.

Mr Deputy, premye priyorite nou travay sete otan ki posib, rann lavi bann viktim, anmenn li lo en nivo normal.  Lazans Proteksyon Sosyal ti komans asiste bann viktim ki ti’n sibir bann domaz endividyel dan zot lakour, avek en serten pti larzan.  En poursantaz lapert ki zot ti’n raporte.  Lasistans ti komans donnen apartir le 31 Zanvye.  Ziska le 26 Mars, Lazans pou Proteksyon Sosyal ti’n pey en sonm R2.8 milyon.  Lazans Proteksyon Sosyal ti pey 75 poursan bann sonm ki ti’n ganny reklanmen.  75 poursan bann sonm ki ti’n ganny reklanmen a en maksimonm R25 mil.  Sa sonm R25 mil ti ganny servi, koman en lalinny demarkasyon.  En benchmark akoz i sonm ki pey bann lakour ki ganny afekte par bann dezas parey dife.  Laplipar di tan, dimoun i perdi bokou plis dan bann ka dife.  Answit, Task Force ti rekomande ki fon dezas i konsider pey larestan bann claim anba e ziska R25 mil dan son totalite.  Savedir, si en dimoun son claim ki i ti’n vin devan ti lavaler R20 mil, Lazans pou Proteksyon Sosyal ti pou’n asiste li avek R15 mil a sa maksimonm 75 poursan e Task Force ti’n demann avek fon dezas pou konsider top up sa 25 poursan, savedir sa R5 mil pou ki i ganny rann son pti larzan.

Pou bann claim par lao R25 mil Mr Deputy, propozisyon se ki, fon dezas ti pey 50 poursan sa sirplis.  Savedir, ki laplipar bann lakour in ganny peye en gran parti zot bann claim.  Ziska prezan, fon dezas in pey antou R2.1 milyon dan sa bann sirkonstans.

Lezot form lasistans.  Mr Deputy, bann viktim in osi resevwar lezot form lasistans tel ki, boutey gas, nouritir e lozman tanporer, san oubliy bann lezot lasistans ki bann dimoun prive in fer.  Red Cross in fourni serten provizyon e i osi annan bann lorganizasyon prive parey mon’n dir ki’n aport lasistans e landrwa travay, ki’n asiste zot staff ki’n enplike dan dezas.

Bann fanmiy ki ti bezwen ganny deplase, ti al dan bann landrwa tanporer.  Zot ti ganny plase Maison Foot, dortwar Stad Linite, Lakademi Lapolis, Lotel Berjaya Beau Vallon Bay, Reef Holiday Apartment. E serten, ti al kot zot bann fanmiy ki ti donn zot en lespas pou viv ziska ler ki zot travay lo zot lakour ti a’n konplete.  Atraver Departman Devlopman Kominoter e Red Cross, zot ti ganny zot gadyak, zot dezennen ek zot dinen.  Bann ki ti’n perdi tou, Red Cross ek Departman Devlopman Kominoter ti asiste zot avek enpe lenz osi.  Tou sa bann fanmiy ki ti dan bann landrwa tanporer zot in sorti.  Enpe, in ganny lakaz Perseverance, enpe in al dan bedsitter Cascade avek La Pointe Larue e enpe in retourn kot zot, oubyen al dan bann lakaz prive.  Mr Deputy, bann ki ankor pe reste avek zot fanmiy pe esper travay konplete lo zot lakour avan ler zot antre.

Bann fermye lo Mahe, Praslin avek La Digue ki zot laferm ti ganny inonde e ki zot viv ti ganny detri, zot osi zot in ganny en pti lasistans pou zot kapab re-etablir zot.  Lo rekomandasyon Lazans Lagrikiltir, Task Force ti propoze ki bann fermye, lezot fermye ki anrezistre ki ti trouve dan zone dezas, ti ganny asiste pou lavaler 40 poursan zot demann e 20 poursan zot demann pou bann ki an deor zone dezas.  E la les mwan spesifye.  Zone dezas ti sa 3 distrik ki ti’n ganny deklare anba leta dirzans, savedir Pointe Larue, Anse Aux Pins avek Au Cap.

Sa bann fermye Mr Deputy, 73 antou, apre konsiltasyon avek fon dezas, ti resevwar lanmwatye sa sonm ki ti’n aprouve an form larzan e lot lanmwatye an form langre, lagrenn, pestisid ek lezot materyo dan store lagrikiltir ki zot bezwen, pou zot rekomans zot prodiksyon.

Bann kontrakter, ser Manm Onorab, ki ti’n travay pandan letan dezas e ki ti donn en servis tel ki netwayaz lanmar, debous drenaz, fourni manze, transpor, materyo e lekipman pe osi ganny peye pou zot servis.  Fon dezas in deza pey en sonm R7.1 milyon ziska prezan.

Bann pti biznes ki’n ganny afekte i en lot kategori dimoun ki fon dezas pe anvizaze asiste.  I annan 29 antou ki’n fer claim pou lavaler R1.7 milyon.  Fon dezas pe propoz en formil kot tou bann dimoun ki’n ganny afekte, zot claim ziska R10 mil, zot ganny en lasistans konplet, R10 mil.  Savedir, les mwan repran.  Tou bann dimoun ki’n fer en claim ziska R10 mil, i ganny asiste avek sa total ki zot in fer claim.  Par lao R10 mil, zot pou ganny asiste avek 40 poursan ladiferans zot claim si, zot in anrezistre.  Sa ki’n anrezistre pou osi kapab ganny akse avek en pti loan atraver Small Business Financing Agency si i annan bezwen e si zot enterese.

Travay sou Komite reabilitasyon kominoter.  Anba sou Komite reabilitasyon kominoter ki mon osi responsab, nou’n konplet 52 pti travay lo en total 298.  Sa in ariv en lavaler R2.4 milyon.  I reste 146 pou fer e sa in ganny estimen pou ariv R3.3milyon.  Parey mon’n dir, sa i bann ka koup pye dibwa, kas ros, netwaye, ponp septic tank, fer pti reparasyon lo septic tank e pti reparasyon lo bann lakaz.

Mr Deputy, apard bann travay dirzans ki’n fini fer, sak sou Komite i annan son lalis dapre son priyorite.  Bann travay in ganny klase pou fer a kourt, mwayen e a lonterm.  I annan ki’n ganny met lo tender, tandis ki serten i ankor dan staz design, savedir, kot bann plan pe ganny desinen akoz i bann gro proze.

Mr Deputy, parmi bann lorganizasyon enternasyonal ki‘n ofer led ziska prezan i annan ADB ki’n promet en grant $1 milyon, OFID in ofer en loan $17 milyon pou bann gro proze lenfrastriktir piblik e Gouvernman pe konsider sa anliny avek son progranm reform avek IMF. En delegasyon BADEA pe vin Sesel li osi lo en vizit, pou get posibilite kimannyer i kapab kontribye.  Serten donater in fer zot kontribisyon direkteman avek Red Cross.

Mr Deputy, mon’n demann tou bann lazans, tou bann sou Komite pou finaliz bann kou e proyoritiz bann travay rekonstriksyon pou nou kapab sorti avek en progranm nasyonal ki soutenab a lonterm.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, Minis in fini prezant son Statement e anba Order 34 nou Standing Orders, mon a permet kestyon pou Minis.  Nou pou pran li dan sa fason swivan.  Nou kapab demann kestyon Minis Meriton direkteman, oubyen nou kapab spesifye letan nou pe adres nou kestyon, lekel Minis ki la devan nou, ki nou ti ava anvi i reponn nou kestyon.  E Minis Meriton si i santi i napa ase lenformasyon, i anvi diriz serten kestyon anver son 2 koleg ki la obor li, i ava a son diskresyon.

Bon, lasal i ouver pou demann kestyon.  E i sanble napa.  Onorab Meggy Marie.  Request. Minis switch off.

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Deputy Speaker.  Eski Minis i kapab dir nou ki pozisyon Gouvernman an sa ki konsern rekonstriksyon bann lakour prive?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, permet mwan diriz sa kestyon avek mon koleg Minis Lionnet ki pou donn enpe detay lo la.  Si i manke prezan nou ava konplimante.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

MINISTER CHRISTIAN LIONNET

Mersi bokou Mr Deputy.  Bonzour Manm Onorab, bonzour Deputy, bonzour tou dimoun ki alekout.  Onorab, tou bann dimoun ki’n ganny afekte dan dezas ki annan serten keksoz, lenfrastriktir ki bezwen ganny rehabilitate kot zot, nou’n come up avek en formil kimannyer nou pou asiste sa bann dimoun.  Ki nou’n propoze avek Gouvernman, ki’n ganny aprouve se ki anba fon dezas, once ki Minister in etablir proze ki bezwen ganny fer pou sa reabilitasyon neseser, nou’n etablir en kou, fon dezas i pou kontribye 25 poursan sa kou, sa proze.

Sa dimoun ki’n ganny afekte, son fanmiy ki’n ganny afekte i pou ganny means test baze lo en loan ki nou osi nou’n ganny en fasilite ki mon a pas lo bann detay sa loan apre.  Zot pou ganny means test dapre zot mwayen pou fer kontribisyon dezyenm porsyon.  E si apre sa means testing in vwar poudir kou proze i still pli o ki sa 25 poursan ki dezas pe kontribye e kontribisyon ki sa dimoun pe fer, then fon dezas pou top up ladiferans, me sa ladiferans i pou ganny mete koman en charge lo propriyete sa dimoun, i pa pou en konponan ki pou bezwen ganny repeye.  Me selman si dan levantyalite ki sa dimoun dan lefitir i deside pou vann son propriyete, sa larzan i ava ganny rekipere pou retourn dan fon dezas, kimannyer nou annan en fon ki kontinnyelman ganny revolve pou bann lezot evantyalite ki’n arive dan lepase.

Gouvernman anba Contingency Fund in facilitate R12 milyon pou asiste avek sa konponan loan.  E bann kriter sa loan se ki, i pou en repeyman over 15an e i pou en lentere ase ba ki 3 poursan.  So, bann travay ki Minister pou le moman in fini ganny en kou, in fini tender, in fini ganny kotasyon.  Sa bann dimoun pou ganny apele anndan par HFC, ki zot a ganny means test e once ki nou’n etablir zot konponan kontribisyon, then nou a kapab annan en lagreman ki bouz devan.  Mersi Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Aglae.

 

HON ROMA AGLAE

Mr Deputy Speaker, apropo bann proze kapital relye an konsekans sa dezas koze par linondasyon, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble lo nivo konsiltasyon ant Komite Dezaz ek Lotorite Distrik, bann lazans konsernen, ensi ki Minister Finans, pou asire ki larzan i ganny allocate atraver desizyon konsiltativ e byen kalkile.  Mersi.

 

MINISTER CHRISTIAN LIONNET

Mersi Mr Deputy.  Wi, byensir.  Apre ki mon Minister in fer bann plan ase detaye e konsiltasyon, local knowledge enportan dan tou bann plan ki nou fer, sa dimoun i ganny konsilte, Lotorite Distrik i ganny konsilte.  Nou’n osi etablir en lalis priyorite pou nou enplimant sa bann proze.  Sa lalis priyorite pa’n ganny fer an izolasyon par mon Minister ouswa par Minister Community Development ouswa Minister Lanvironnman.  In ganny fer an diskisyon avek Lotorite Distrik, byensir prenan kont irzans sa bann proze pou rehabilitate sa landrwa.  Mersi Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Murielle Marie.

 

HON MURIELLE MARIE

Mr Deputy, le 3 Minis avek zot delegasyon, tou Manm Onorab, tou dimoun ki alekout, espesyalman zabitan Au Cap, bonzour.  Mr Deputy, mon annan 5 kestyon.  Eski mon pou pran tou le 5 ansanm?

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

HON MURIELLE MARIE

Mon premye pou Minister Meriton.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si sa kontribisyon finansyel ki sa 2 zabitan Turtle Bay, Mr e Madanm Basil Soundy in fer anver fon dezas, si pou al anver konstriksyon drenaz dan Turtle Bay, an vi ki Turtle Bay ti ganny afekte avek linondasyon zour dezas.  Si wi, si fon dezas ki pou asiste avek ladiferans larzan pou konstriksyon, oubyen si Komite pou konsilte bann zabitan Turtle Bay pou fer serten kontribisyon personnel?  Sa mon premye.

Mon dezyenm pou Minister Payet.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki plan son Minister dan limedyat pou rezourd sa problenm flooding kot laboutik Vision 2000 ziska kot restoran La Plaine St Andre?

Mon trwazyenm i pou Minister Lionnet.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si bann dimoun ki pou ganny asiste avek en loan pou konstrir zot miray pou bezwen mortgage zot propriyete?  Si wi, dan ka ki bann propriyete i deza lo mortgage, ki lot alternativ ki fon dezas pou aplike?  Si non, ki sekirite ki pou annan an plas pou asire ki sa loan i ganny repeye?  E finalman, lo sa miray menm, Minister Lionnet.  Eski ou kapab enform mwan:- enform Lasanble … (interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Adress the Chair Onorab.

 

HON MURIELLE MARIE

….. si poursantaz lentere ek longer repeyman pou parey lakaz?

Katriyenm kestyon i pou Minister Meriton.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble an gro, an gro, konbyen larzan fon Proteksyon Sosyal ek fon dezas in servi pou lasistans dan sak distrik?

Mon senkyenm i pou Minis Payet.  Eski Minister i kapab enform sa Lasanble, ki plan son Minister pou netwayaz lanmar ek larivyer dan distrik Au Cap, pou evite ki nou pa repas ankor dan sa sitiasyon dezas Zanvye?  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon’n permet sa 5 akoz li i enn bann distrik ki’n pli ganny tape avek dezas.  Proceed Minister.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, prensip ki nou’n etablir ler Prezidan ti etablir fon dezas se ki pou permet tou dimoun, tou Seselwa dan pei, endividi, biznes, lorganizasyon non Gouvernmantal, bann konpannyen, bann lorganizasyon enternasyonal, bann pei zanmi, donn en koudmen e kontribye dan sa fon, pou kapab ed Task Force enplimant son travay ki mon’n dir taler, lanvlop ki nou pe koz lo la ozordi i R180 milyon.

I annan serten dimoun ki donn serten kontribisyon e i fer sorti par egzanp ki mon oule ki sa sonm ki mon’n donnen i al partikilyerman pou zanfan.  Nou fleksib e nou diskit avek zot.  Me dan ka bann kontribisyon zeneral, bann dimoun i kontribye dan fon, apre baze lo bann demann sorti kot Task Force, fon dezas i konsidere e i aprouve e proze i ganny enplimante.

So, kot i konsern sa 2 ka spesifik, nou vreman apresye kontribisyon ki sa 2 endividi in fer e se sa kalite konpasyon ki mon koz lo la, ki nou bezwen demontre pa zis ler i annan dezas, me tou dilon nou lavi, tou dilon lannen, ki nou bezwen kapab, sa ki annan i ed nou frer ki mwen eze, pou nou kapab batir en meyer kominote, kot i annan plis stabilite, kot nou kapab viv byen ansanm.  Nou vreman apresye sa bann zes e zefor ki bann dimoun in fer.  Larzan ler i tonm dan fon, parey mon’n dir ou, i a ganny servi dan bann proze ki vin devan fon dezas, sorti kot Task Force.

Wi mon konpran, i annan serten konsiltasyon ki pe pran plas o nivo Au Cap e pli partikilyerman sa estate, ki kot dimoun ki anvi volonterman fer en kontribisyon i kapab touzour fer li dan fon dezas e apre i ganny servi pou kapab rekonstrir bann proze ki nou’n deza e-mark.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

I annan lezot Ministers ki pou reponn?

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker, bonzour tou bann Manm Lasanble.  Bonzour tou Seselwa.  Mon pou pran sa 2 kestyon ki Manm Onorab Au Cap in demann mwan.  Mon –pou pran toulede ansanm akoz mon anvi fer rapel ki i ti’n deza anvoy mwan en kestyon lo sa size dan Lasanble.  So, mon pou pran sa kestyon bomaten, ansanm avek sa kestyon ki in demann mwan lo Vision 2000.

Mr Deputy Speaker, an se moman divizyon ki responsab pou lamenazman bann lanmar ek larivyer dan bann distrik, pe netway e anmenaz 9 sit ki konpri larivyer ek lanmar, 1 fwa par mwan, anba kontra dan distrik Au Cap e i annan plan pou ogmant sa bann sit dan prosen kontra sa lannen.  I annan en kontrakter ki’n ganny kontra pou netway sa bann lanmar ek larivyer ki mon pou donn detay en pti moman lo la e sa i pe kout Gouvernman apepre R17 mil par mwan.

I enportan pou note ki sa kontra i form par kontra rezyonnal ki pe ganny enplimante depi 2009.  Mon ti a voudre a sa pwen, donn lalis landrwa ki pe ganny netwaye dan distrik Au Cap.

Reef Estate bridge, Green Estate bridge, Judasama Channel and ex-hydroponics farm bridge Au Cap, Mandarin Housing Estate marsh channel Au Cap, Vye Marmit marsh channel Au Cap, Madanm Laporte marsh channel Au Cap, ex Sawa Sawa farm river Au Cap, Typhoo marsh channel Au Cap, ki pre obor Vision 2000, Jean Laporte marsh channel Au Cap, Pointe Aux Sel river Au Cap, Pointe Aux Sel Chapel river Au Cap.

Mon annan devan mwan la Mr Speaker, tou bann detay e konbyen in koute osi.  Travay ki’n ganny fer apre dezas pou redwir okenn future lenpakt ki sa bann landrwa i kapab annan.  Sa se Mandarin Estate channel ki’n kout R75 mil, Montagne Posee marsh channel ki’n kout R200 mil, Judasamy to Green Estate bridge ki’n kout R425 mil, Reef Estate to Reef Golf Course ki’n kout R125 mil, river at Green Estate ki’n kout R225 mil, ex-hydroponics farm channel in kout R80 mil.

Sa ki konsern bann gro proze dan distrik Au Cap.  An se moman i annan 2 proze ki pe ganny enplimante.  Enn, i en proze pou ogmant kapasite pasaz delo kot laboutik Dodin, ki konekte avek lanmar kot Vilaz Kreol.  Mandarin Estate ziska kot Zerizalenm, obor semen Montagne Posee e sa i en proze pilot ki pe ganny finanse par Gouvernman Zaponnen a en kou R1.790 milyon.

En lot proze ki pe ganny antreprann se sa proze pou amelyor drenaz dan sa lanmar kot Restoran Typhoo ki enkli osi flooding kot laboutik Vision 2000 ek Restoran Typhoo ki enkli met en culvert e konstri drenaz ki ariv ziska obor lanmer.  E sa proze pe ganny finanse anba proze kapital divizyon mon Minister ki responsab pou lamenazman larivyer ek lanmar e sa pe kout R518,939.

Ankor dan sa plan, Minister sa lannen pou enplimant en seri travay ki pou ede amelyor drenaz dan distrik Au Cap e sa bann diskisyon e prezantasyon pou ganny fer dan en meeting piblik Sanmdi, kot nou’n fini anonse lo radyo ek televizyon e mon a demann manm piblik pou zot kapab vin donn zot pwennvi e osi, donn kontribisyon pou sa proze.  E ladan osi nou pou envit osi bann dimoun Turtle Bay, parey mon koleg Minis in reponn bomaten, zot osi vin attend sa meeting pou ede pou kontribye zot nide e osi zefor pou nou kapab adres bann diferan problenm dan distrik Au Cap.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

MINISTER CHRISTIAN LIONNET

Mersi Mr Deputy.  Pou reponn kestyon Onorab regarding loan, wi byensir, pou bezwen annan serten eleman sekirite lo sa loan ki ganny donnen.  Nou pa oule konplik lavi dimoun akoz nou konpran sirkonstans sa dezas.  Si en dimoun i deza annan en mortgage lo son propriyete, HFC i kapab petet opt pou en second line mortgage, ouswa en third line mortgage. Me selman i pou bezwen annan en mekanizm sekirite pou asire ki sa dimoun ki benefisye avek sa loan, i repey son loan.

Lo kestyon term.  Sa bann term ki nou’n anonse i pli favorab ki bann term ki nou donnen pou lakaz ozordi, ankor prenan kont sirkonstans en dezas.  I en lenpakt ki en dimoun pa’n kapab prevwar, i zis arive, i tap ou ozour o landmen e repeyman pou over en term 15an a 3 poursan lentere, ki en rediksyon lo lentere ki HFC ozordi i ofer son bann aplikan lakaz ki 6 poursan.  So, an ka spesyal pou dezas, lentere pou 3 poursan lo sa loan portfolio.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Fideria.  Proceed Minister.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Deputy, pou Anse Aux Pins, bann ka ki’n ganny ede anba lasistans par lazans Proteksyon Sosyal, i R1.9 milyon.  Cascade, R68 mil, La Pointe Larue, R445 mil.  Au Cap, R387 mil.  Pou fon dezas, nou annan nou so far, R2.1 milyon an total e mon napa bann kasaz par distrik me mon kapab les Onorab ganny sa e bann lezot Onorab bann distrik konsernen.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn lenformasyon Ministers ki zot santi zot napa la, zot kapab anvoy an ekrir apre pou nou distribye avek bann Manm.  Proceed Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Deputy.  Bonzour tou bann Minis, bonzour tou Manm Koleg Lasanble.  Mr Deputy mon kestyon i adres pou Minis Meriton.  Minis Meriton eski ou kapab enform sa Lasanble, si dan lavenir zot pe konsidere donn plis training nou bann Brigad, aste lekipman e osi get dan zot welfare.  Sa mon premye kestyon.

Mon dezyenm kestyon, Minis, eski Minis i kapab enform sa Lasanble, dan sitiasyon ler dezas ti arive kot i annan bann dimoun dan en fason panik ouswa tre lemosyon, zot pa’n kapab raporte tou bann keksoz ki zot in perdi.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble, dan ka ozordi si i annan serten dimoun ki remarke, i annan serten keksoz ki in perdi, eski Komite Dezas pe konsidere pou get dan zot welfare.

Mon trwazyenm kestyon Mr Deputy.  Vi ki zour dezas ti arive nou ti Anse Aux Pins, nou ti vwar ki bann transpor menm ki Militer ti pe servi ti en pti pe ba.  Eski Komite pe get dan posibilite ki nou aste bann transpor en pti pe pli o ki nou kapab sirkil en pti pe pli byen dan bann sitiasyon parey?  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy wi, apre dezas nou’n retir enpe leson e partikilyerman les mon a tous lo sa laspe ki Onorab in demande.  Wi, i annan nesesite annan plis training.  Brigad Dirzans in komans lannen pase training First Aid, training tenny dife me sa pa ase.  I annan ankor bokou plis zot bezwen ganny fer.

I annan en gran nesesite e mon krwar dezas in montre sa, ki nou ganny plis lekipman pou nou bann volonter dan Brigad Dirzans.  Nou pe koz depi kasket, depi legan, depi kapot, depi bogi e tou bann lezot keksoz ki zot bezwen kapab dan zot travay pou ed bann ki’n ganny afekte san met zot lekor a risk, san met zot lasante a risk.

Pou get dan zot welfare.  Par natir son legzistans, Brigad Dirzans i en selil volonter par bann dimoun dan distrik ki vin devan, pou donn en koudmen dan bann ka dirzans me osi dan bann ka prevansyon.  Nou pe evolye e zot si oule, reprezant sa lespri volontarya ki nou oule fer viv, ki nou oule fer kontinnyen bourzonnen e grandi dan kominote.  Nou bezwen kapab fer sir nou swiv sa lareg ki en volonter ler i vin devan, i vin donn en koudmen, ler i al seli i pa devret vin pli pir an term lanmen dan son pos.

Sa i en lareg ki sakre ki nou bezwen respekte.  Me, nou bezwen gete kimannyer nou pou kapab rekonpans li.  Rekonpans li atraver bann fonksyon, training menm, rekonesans lo nivo nasyonal dan son distrik poudir sa bann dimoun bann dimoun onorab, bann manm Brigad ki donn en koudmen.  Se li ki anmenn si ou oule sa bann dimoun ki pare pou kit son fanmiy pou ede ler i annan difikilte.

Nou pa kapab donn larzan akoz nou pou touy sa lespri, me selman nou bezwen get tou bann lezot keksoz ki pou kapab anbelir sa endividi pou li sorti koman en endividi pli ris an term son kalite e an term kimannyer in ed son kominote kapab devlope.

En keksoz, permet mwan Onorab souleve, se ki nou pa kontan.  Vreman, tou bann dimoun ki’n vin devan ede dan sa desaz, i annan serten Lorganizasyon ki dir mwan Minis mon’n al ede en zour apre mon’n bezwen retourn se mwan akoz nou’n ganny abize.  Mon dir kimannyer ou’n ganny abize?  Sa bann pov dimoun i kapab abiz ou.  Akoz nou vini kot lakour, dimoun pe asize pe get televizyon, i dir be netway la deor.  Li i pe asize anndan.  Konmsi, lasarite i komans kot lakour.  Nou bezwen ede nou menm apre pou lezot ed nou.    So, mon krwar i annan en kantite pou nou kapab devlope e mon donn langazman ansanm avek Profeser Payet ki ansarz Komite Risk ek Dezas o nivo nasyonal pou nou kapab donn tou training, tou lekipman e dayer, nou’n fer bann demann pou kapab fer sir ki nou ganny sa sipor pou nou kapab bouze dan sa laliny.  Nou bezwen sa bann Brigad – akoz fer tou preparasyon ki ou oule, demen i kapab annan en keksoz ki nou pa prevwar e sa bann dimoun i la pou nou kapab apir lo zot.

Panik ek lemosyon.  Onorab, si 2 mwan apre avek tou respe, nou pa ankor kapab trouve poudir i annan en keksoz ki’n ganny afekte kot nou, nou annan en problenm.  Tou dimoun ki’n donn en koudmen zot in donn en koudmen avek zot leker, avek zot bonn volonte, avek zot konpasyon.

Tou dimoun ki’n donn en pti larzan, i annan ki’n priv zot, zot in donn sa avek sa bonn volonte ki zot in fer li e nou osi lo Task Force, nou bezwen servi avek menm viger, menm lantouziazm aplik en nivo responsabilite vizavi kimannyer nou depans sa pti larzan, nou ed bann dimoun ki’n ganny afekte.  Zot konpran mwan?

Konmsi nou annan en responsabilite, nou bezwen rann kont e sak ka ki nou anvoy devan fon dezas, i annan kestyon ki ganny demande.  Nou bann zofisye i ganny somonn devan fon dezas pou zot eksplike kimannyer, kwa, akoz, keler?  I annan bann ka ki genuine.  I annan en madanm ti lopital, ki son lakaz ti fermen ki nou’n asiste me selman nou bezwen ferm laport akoz otreman, nou pe ouver flood gate ki nou pa pou kapab fermen apre.  Dezyenm kestyon.

Trwazyenm kestyon lo transpor.  Wi i annan en nesesite ki nou ganny bann transpor.  Bann four wheel drive, bann ki o pou kapab permet ki nou kapab navige dan bann moman difisil.  Mon krwar en keksoz ki tou bann lazans – e osi nou ti pe koze lo Komite Dezas kimannyer nou kpaab ganny serten lekipman e dayer, i annan byento nou pe ganny 2 selman pa ase.  Nou pe partaze ant sa 2 Minister ki vreman deal lo sa bann gran proze lo nivo nasyonal.

Ofir e a mezir ki nou gannyen nou ava esey partaze e fotespere, avek lagras Bondye ki nou kapab ariv lo sa nivo ki tou distrik i kapab ganny enn pou kapab servi.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Pierre.  Switch off Minister.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Bonzour bann Minis, bonzour bann Manm Onorab e bonzour tou bann ki pe ekoute.  Mr Deputy eski Minis i kapab enform sa Lasanble dan en fason kler en senp konbyen larzan egzakteman fon dezas in anmase ziska la?  Konbyen ki’n ganny depanse ziska la?  E donk, konbyen ki reste pou ganny depanse?

Dezyenm kestyon, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si zot in fini etablir en baz legal anba ki sa fon dezas pe ganny zere e si sa kont pou ganny odite pou garanti latransparans e accountability.

Trwazyenm kestyon, eski Minis i kapab donn klarifikasyon sa Lasanble, lo si larzan anmase dan fon dezas pou ganny servi pou spesifikman ed bann dimoun ki’n ganny afekte, oubyen sa larzan pou osi ganny servi pou repar bann lenfrastriktir nasyonal tel ki semen.

Katriyenm kestyon, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si zot in met okenn mekanizm an plas pou garanti, ki i annan fairness e konsistans lo lafason ki larzan fon dezas pe ganny distribye avek bann fanmiy ki’n ganny afekte akoz ozordi, nou’n vwar i annan bann fanmiy ki’n ganny R300 menm si zot claim i bokou, bokou pli o ki sa e zot ka i kler e menm semenn pase, Zedi pase mon’n fer en vizit Anse Aux Pins e mon’n vwar en dimoun aze…

 

MR DEPUTY SPEAKER

Kestyon Onorab.  Demann ou kestyon.

 

HON DAVID PIERRE

…en dimoun aze…

MR DEPUTY SPEAKER

Zis Minis ki fer Statement isi.

 

HON DAVID PIERRE

… pe retir later deryer son lakaz dan son pos.  Ok Mr Deputy.

Senkyenm e dernyen kestyon. Eski Minis i osi kapab enform sa Lasanble, si i annan okenn mekanizm ki’n ganny met an plas ki permet Gouvernman sirveye si bann lakonpanyen Lasirans pe onor zot lagreman e zot pe respekte zot bann kondisyon license pou zot pey zot kliyan konpansasyon accordingly dan bann ka kot bann fanmiy ki’n ganny afekte in osi pey en lasirans.  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Mr Deputy.  Onorab mersi pou ou bann kestyon.  Nou’n anmas nou zis apepre R40 milyon ziska la ozordi e ladan nou’n depans R14 milyon.  Baz legal wi, i annan en baz legal anba lekel sa fon i egziste e in ganny table devan Lasanble Nasyonal; manke ou pa ankor ganny letan pou ou lir e byensir i ava ganny odite parey Kontitisyon e bann Lalwa ki gouvern li i donnen.

Wi, sa Lalwa i permet, ler ou pou lir Onorab ou a ava vwar poudir i permet ki nou kapab asiste dimoun, ki nou kapab osi asiste dan rekonstriksyon lenfrastriktir piblik, reabilitasyon kominoter, prevansyon e osi ede dan bann dega, in ganny stipile ladan.  So, i kouver tousala Onorab.

Lot pwen mekanizm, fairness.  Wi i annan fairness e konsistans dan travay ki nou pe fer.  Nou’n etabli bann barenm, bann baz, bann laliny demarkasyon pou fer sir ki demen si i annan okenn keksoz parey nou’n koz odit kestyon i kapab ganny poze isi menm dan Lasanble Nasyonal plitar ler Rapor i avan ganny odite lo sak ka kwa ki’n arive, ki bann domaz ki’n gannyen, ki’n ganny rikorde e i annan en sinyatir ki’n ganny mete lo sa dokiman zis pou fer sir ki bann keksoz otan ki posib, i annan serten fairness e transparans dan sa travay ki nou pe fer.

Serten dimoun ou dir in ganny R300.  Petet lenformasyon ki nou pa donnen i pa konplet.  Petet sa dimoun ki’n dir ou i pa dir ou si in dezan ganny en bout avan e ki sa R300 in ganny en top up sorti kot fon dezas apre ki Lazans Proteksyon Sosyal in deza donn li enpe.  Nou’n ede, mon repete, tou bann dimoun ki’n fer en claim anba fon Lazans Proteksyon Sosyal ziska R25 mil, ti ganny 75 poursan son reklanm.  Sa 25 poursan, fon dezas ti top up e par lao sa, fon dezas in konsider 50 poursan sa sirplis.  Mon pe esey fer nou lekor kler pou dimoun kapab ganny nou byen.

Par ler ou trouve lo bann medya sosyal, par ler nou vir keksoz anba lao, nou donn en pti git lenformasyon e sa i en move premis, en move baz pou dimoun kapab zwe lo la.  Annou pa fer politik lo latristes, lo detres, lo soufrans dimoun.  Konmsi sa mesaz mon pe pase Onorab, konmsi si nou ti kapab fer sa pase.

Bann lakonpanyen Lasirans.  Wi, nou’n koze dan vizit ki nou’n fer bann dimoun i dir Lasirans i dir force majeureNow, an plis ki sa bann diskisyon e lenformasyon ki nou’n gannyen ek Lasirans se ki, dan lefitir si en dimoun i oule enkli flooding, lateras grennen spesifikman, i ava annan en premium ki i ava peye pou asire ki si en keksoz koumsa i arive, i kapab ganny pran an konsiderasyon.  Me selman bann endividi zot menm zot annan tou bann mwayen pou kapab al devan – i annan Lakour, i annan konsey ki zot kapab gannyen pou gete si zot claim i zistifye e si i annan keksoz ki pa mars byen, zot kapab servi bann rekour ki egziste dan pei.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Deputy.  Bonzour tou dimoun.  Mr Deputy mon annan detrwa kestyon si ou permet mwan.  Mon premye kestyon mon ti a kontan demann Minis akoz ki i pran tou sa letan pou travay rekonstriksyon lo bann landrwa ki’n ganny afekte dan dezas komanse sirtou bann landrwa kot bann dimoun zot akse semen in ganny andomaze.

E mon dezyenm kestyon se Minis in enform nou ki bann lasistans pou bann domaz endividyel ki’n ganny peye atraver Social Security Fund ti 75 poursan e Minis Lionnet in dir nou ki zot pou means test la bomaten dan son larepons.  Eski dan sa travay ki zot in fer pou asiste bann dimoun 75 poursan ti annan en means testing e ki rekour bann dimoun ki’n ganny afekte i annan.  Bann ki’n annan Minister bann ka kot zot in ganny en mis-assesment kot par egzanp, ou vwar en dimoun i ganny asiste R500 e i napa mwayen me ou vwar en businessman, en dimoun ki eze i pe ganny lasistans R20 mil anba sa fon, Sekirite sosyal.

Eski Minis i kapab dir ek nou, an vi sa sitiasyon e sa sitiasyon linondasyon dan mon distrik Pointe Larue depi kot Airport ziska kot Lakademi La Pointe Larue, an vi ki sa i main access pou ariv dan Sid, eski Komite Dezas pe konsider li koman en matter priyorite pou vwar en solisyon pou sa problenm linondasyon dan sa rezyon Point Larue.

E mon lot kestyon i pou ganny adrese par both Minister Payet avek Minister Lionnet.  An vi ki Point Larue nou konnen, nou annan en history of a high water table, nenport pti lapli ki tonbe nivo delo i monte e nou annan en gro problenm sewage dan rezyon santral Point Larue depi Lakademi Lapolis, an vi sa 2 housing estate kot sewage i pli mazer, Fon Joseph Estate e Mirabel e sa size in ariv lo latab toulede Minis, ki rekour, eski zot ape konsider sa osi koman en priyorite pou konekte bann zabitan plato Point Larue avek nou sewage treatment plant ki an vi si en sitiasyon gro lapli ankor, nou ava napa bann threat lo lasante piblik.

E Minis Meriton in koz lo bann dimoun ki pou ganny asiste, bann diferan group dimoun.  Eski zot pou konsider ki lasistans seksyon danter kot lekol segonder Point Larue pou gannyen anvi ki zot annan en suction machine ki’n ganny afekte e osi in annan propozisyon pou elev nivo sa compressed shed kot lekol Point Larue.

E osi ki Komite Dezas pe fer, pe mazin fer pou adres sa sitiasyon drenaz kot lekol Pointe Larue.  Mersi.

 

MINISTER CHRISTIAN LIONNET

Mersi Mr Deputy.  Mersi Onorab pou ou kestyon.  Onorab, fodre nou konpran bann proze rekonstriksyon ki enkli bann endividi, i annan serten nesesite ki’n pran en bon pe letan pou nou kapab konsevwar bann proze.  I annan serten landrwa par egzanp ki, pandan dezas tou bann taso in ale avek dezas, in ale avek degradasyon lateras, kot nou’n bezwen deviz en formil pou kapab ganny konsantman bann owners pou kapab fer serten travay dan serten landrwa ki nou’n agree lo teren, landrwa ki nou santi i pli ideal pou kontenir sitiasyon kot i ete ozordi.

So, sa travay in ganny fer, i en travay parey osi nou’n dir taler, i bezwen en kantite konsiltasyon.  Nou’n bezwen fer plan, soumet ek Lotorite Planning e Lotorite Planning parey ou konnen, i annan en sistenm konsiltasyon ki i fer avek Lotorite Distrik, Lanvironnman, pou fer sir poudir sa ki nou pe propoze i pou rezourd sa problenm e i pa pou kre en lot problenm dan le fitir.  Wi in pran enpe letan, me selman nou krwar nou’n fer en bon pe travay dan sa dernyen 2 mwan e byento keksoz pe al komans bouze lo teren avek en agresivite ase vit.  Mersi Onorab, lo kestyon sewerage mon koleg Minis Payet i ava reponn.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Deputy, mersi Onorab Vel.  Premye kestyon ki ou’n demande konsernan flooding Point Larue, parey nou ti anonse avan, nou annan lakonpanyen GIBB ki pe travay ansanm avek Minister, avek unit Task Force ki’n ofer son servis for free pou fer en letid detaye lo sitiasyon flooding dan distrik Point Larue.

Sa travay pe ganny fer e zot in soumet avek nou en premye konsept e parey mon’n mansyonnen avan, nou pou fer en meeting dan distrik Au Cap e similar meeting ti pou ganny fer dan distrik Point Larue, me selman avek serten konstrent ki nou’n gannyen nou pa’n kapab fer li, nou’n bezwen postpone li.  So sa meeting pou ganny fer avek bann zabitan Point Larue osi pou diskit bann diferan opsyon konsernen flooding Point Larue.

Travay ki’n ganny fer, travay emergency ki’n ganny fer Point Larue pandan letan dezas i, netway marsh avek dren lekol segonder ki ti kout R50 mil.  I annan travay kot DA’s Office Point Larue, sa lanmar par anba DA’s Office, li i ti kout R121 mil 500.  Apre, kot SDA marsh channel ti kout R40 mil, travay ki’n ganny fer Point Larue.

Pou 2013, travay priyorite ki bezwen fer i pou bezwen ganny fer an koneksyon avek sa travay ki GIBB pe fer me selman mon pou zis donn ou en pti bilan la.  Se nou annan sa channel ki al kot airport la SPA.  Mon anvi fer mansyonnen ki SCAA osi pe travay ansanm avek nou pou zot adres problenm drenaz lo airport, so, zot pe travay ansanm avek nou avek GIBB pou osi adres sa problenm akoz li osi i lye avek sa.

Nou annan osi plan pou vwar sitiasyon Matata River ek sa culvert ki laba.  Point Larue Secondary School, prevwar en nouvo dren akoz parey ou konnen, sa lekol in ganny konstri dan sa flood plain e lot opsyon ki annan, ki mon pou koz en pti git lo la si annan en kestyon lo konsernan Rapor World Bank se, pou rekonstrir en lot lekol akoz son sitiasyon i vreman ba kot i ete.  Alor pou le moman, nou kapab zis konstri bann dren pou amelyor drenaz dan sa landrwa e osi combine li avek sa propozisyon ki GIBB pou met devan nou.  So, mon pa anvi pronons tro bokou lo la bann solisyon ozordi.

Nou annan kote kot bann Vielle, lot kote laba kot lanmar, i annan travay pou fer.  Larivyer Anse Francois i annan sa drain opposite DA’s Office, i annan osi en drain opposite Air Seychelles Cargo Terminal.  Sa i bann priyorite pou sa lannen 2013.  Me selman parey mon’n dir, sa i pou ganny fer ansanm avek rekomandasyon letid ki ganny fer par GIBBSo, mon pou sizere ki nou esper sa letid, nou esper sa meeting ki nou pou fer o nivo distrik Pointe Larue ki pou donn plis detay, plis diskisyon lo kimannyer nou pou adres issue flooding dan distrik Point Larue.

Lo kestyon sewage, i annan en proze ki ti’n ganny propoze avek distrik Pointe Larue lannen pase par PUC e sa ti’n ganny diskite dan mon prezans.  Malerezman, nou pa ti kapab finans sa proze dan nou bidze sa lannen.  E ki’n arive? Se, nou’n annan sa dezas ki’n detri par egzanp, stasyon sewage Pointe Larue apre stasyon sewerage kot Chetty flats, Anse Aux Pins.

An vi ki sa i en konsern lasante, Gouvernman in prepar en konsept proze, ki in soumet devan sa lorganizasyon ki apel OFID, ki donn bann finansman a bann lentere ba.  E OFID in konfirmen avek nou sa weekend, ki i pare pou finans en proze a en kou $17 milyon, ki pou include en sewerage system ki pou all the way from Au Cap, Anse Aux Pins avek Point Larue e sa, evantyelman pou ganny konekte avek greater Victoria sewerage system.

Detay sa proze pou ganny kominike plitar akoz sa i ankor dan son konsept inisyal.  Me selman nou ekspekte fast track sa proze ki nou kapab vreman komans fer letid fezabilite sa proze sa lannen e i ava ganny enplimante obviously, an faz.  An parti bann distrik ki priyorite par egzanp, lo plato Anse Aux Pins la, mon’n bliye la, Chetty Flats ek sa bout anba ki’n ganny flooded, apre Point Larue e apre la Au Cap ava ganny azoute avek sa sistenm.

So, ankor sa i ankor lo staz conceptual, i pou ganny met an plas e plis lenformasyon ava ganny donnen lo la.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Deputy pou pran dezyenm kestyon ki Onorab in poze.  Zanmen Sesel in ganny frape dan nou lavi ek en dezas parey Zanvye la.  E zanmen nou’n trouv en kantite dimoun sorti dan tou kwen Mahe vin donn en koudmen dan distrik an deor son prop kominote.  E lo ou behalf Onorab mon ti a kontan remersi tou bann dimoun ki’n donn en koudmen travay La Pointe Larue.

E bann zofisye vreman in vini avek zot bonn fwa, dan en sistenm ki nou’n etablir pou gete kimannyer nou kapab ed en dimoun ki’n ganny afekte e nou pan’n fer okenn lapliferans akoz dernyen keksoz ki ou ti ava anvi dan en moman difisil, detres ek soufrans annan lapliferans.

So, mon’n servi en sistenm ki’n ganny ekrir, verifye e en dimoun in sinnyen e tou pou depan lo kimannyer in mete.  I bezwen annan en sistenm, en baz ki i komans avek.  Se sa baz ki pou kapab gid nou pou pran en desizyon e se sa baz demen si i annan okenn lanket ki pou kapab montre kote nou ete.  Me si i annan en keksoz ki genuine ki nou santi keksoz pa’n marse, nou’n ouver laport, nou’n revwar.  Me selman an menm tan, nou annan en responsabilite anver sa dimoun ki’n donn mwan sa 25 sou ziska son $2 milyon pou nou depans byen sa larzan.

Dan bal kafe napa triyaz, mon pa kapab tir bann gro biznes avek en dimoun endividyel.  Tousala in ganny afekte, sa ki’n ganny afekte e nou bezwen kapab ed zot dapre keksoz ki zot in reklanmen.  Se sa ki nou’n servi pou gid nou dan nou travay Onorab.

Dezyenm kestyon lo seksyon danter – nou ava ansanm ek Minister Lasante ek Minister Ledikasyon gete kimannyer nou kapab asiste akoz la nou pe koz marnmay e marnmay i enportan ki nou get zot lasante, zot lavenir so, nou ava fer en keksoz lo la nou ava donn plis detay atraver Minister konsernen apre.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy e tou dimoun ki alekout, bonzour.  Mr Deputy an vi ki apre sa dezas dan rezyon Les, Gouvernman in reakte e pe ed bann diferan group dimoun, enkli bann fermye mon ti a kontan demann Minis ki pe arive avek bann case Anse Boileau boner Oktob 2011, kot ti annan high flooding lo bann State Land pou lagrikiltir e kot en dizenn fermye ti ganny afekte, assessment in ganny fer.  Zot ti ganny promet poudir zot pou ganny serten partial recovery pou bann domaz ki ti arive, me ziska ozordi narnyen pa ankor ganny fer, narnyen pa tande.  So, petet Minis i ava pronons en pti pe lo la.  Eski sa fon ki deza la i annan posibilite pou asiste enpe osi sa bann fermye?

Dezyenmman, mon ti a kontan demann Minis ki mezir prevansyon eski Gouvernman avek bann lezot lazans pou pran alavenir, in terms of prevansyon, par egzanp, kot i konsern bann lateras danzere, bann pye dibwa danzere ki kout nou bokou kot nou bezwen fer en bon pe control damage.

E trwazyenmman, mon ti a kontan demann Minis ki mezir pe ganny pran pou ranforsi sa travay kordinasyon pandan sa bann moman dezas.  Parey nou ti vwar, ti annan bokou bann hiccups Anse Aux Pins sirtou.  So, eski i annan en plan kler lo bann Policies kler ki pou kordin bann travay pandan bann moman dezas, pandan ki dezas pe arive e son aftermath.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Statement i lo dezas Zanvye 2013.  Me si Minis i oule dir keksoz mon a permet ou.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Deputy, lenformasyon ki mon annan Onorab se ki, bann dimoun ti ganny dir ki konsiderasyon pou ganny pran ler sa Scheme pou bann fermye ti ganny lanse.  Me parey ou konnen sa Scheme avek serten difikilte ki SAA in fer fas avek, pa’n kapab lanse e yer mon’n koz avek mon koleg Minis responsab pou Resours Natirel.  In konfirmen ki sa scheme pe ganny lanse le 1 Zilyet sa lannen.

Malerezman, NDRF pa pou kapab asiste bann case ki an deor sa peryod dezas.  Malerezman.  Me mon krwar kestyon kordinasyon Onorab si nou’n kapab ozordi vin dan Lasanble, nou 3 Minis avek tou sa bann larises lenformasyon ki nou pe prezant devan Lasanble, set akoz kordinasyon.  In kapab annan enn de pti hiccups parey ou pe dir, me selman kordinasyon in pran plas tou dilon sa travay.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Samson.  Bon, Minis Payet i oule azout keksoz.  Proceed Minister.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy.  Mon ti annan dezyenm parti kestyon Onorab.  Lo kestyon prevansyon.  Mon larepons sa kestyon se, bokou dimoun pa mazin prevansyon ziska ler dezas i arive.  E resers ki’n ganny montre se apre en desaz i arive, 1an apre tou dimoun in bliye poudir ti annan en dezas e life gets back to normal, nou kontinnyen kas lateras dan en fason iresponsab, nou kontinnyen letan nou konstri nou lakaz pa met dalo avek, nou kontinnyen zet nou salte partou, blok partou, nou kontinnyen les bann pye dibwa pouse iresponsableman.

Dan prevansyon, i annan 3 partner enportan.  Premye partner se, Gouvernman, dezyenm partner se personnel, nou menm nou.  Nou annan lakaz, nou annan later, nou annan bann item prive, nou osi bann konsomater.  E trwazyenm partner se bann kominote.  Premye partner Gouvernman li son rol se pou met an plas bann lenfrastriktir osi ledikasyon, osi Lalwa e lezot Polisi, mekanizm, plan lonterm pou ede pou redwir okenn lenpakt okenn future dezas ki i pou annan e sa i fer li atraver bann diferan lenstitisyon.

Mon pran en legzanp, parey koup pye dibwa.  Toultan mon dir, kantmenm ou koup en pye dibwa yer dan ankor 1 mwan i bourzonnen, dan ankor 6 mwan i ganny brans e dan ankor 1an i vin en gro pye.  E sa en legzanp se albizya.

Bokou de nou lo kote Gouvernman, Gouvernman i annan en plan e nou pe diskit sa lo Komite Task Force, pou nou maintain serten pye dibwa otour pei.  I pa toultan fasil pou maintain tou pye dibwa otour pei me selman i annan serten progranm e li Gouvernman i bezwen vwar aprezan kimannyer i kapab increase efikasite sa Maintenance Programme.

Me nou osi annan en kantite pye dibwa lo bann landrwa prive.  Dan bann lakaz, kot lakour, nou annan obor semen ki belong to bann dimoun prive e nou annan osi bann popriyete ki belong to bann dimoun prive.  E la osi nou demann bann dimoun pou zot osi fer zot responsabilite personnel pou zot osi fer sir ki sa bann pye dibwa pa vin en danze.  Alor, koup pye dibwa i pa zis en aktivite ki nou fer en fwa dan letan, me i en maintenance continual ki nou bezwen fer li.

Kominote osi i annan en rol pou zwe o nivo distrik e taler mon krwar Minis Meriton in koz lo volonter.  Eski nou pou depan toultan lo sa 5 dimoun, mon pa konnen 9, 10 dimoun ki travay dan Brigard pou vin fer travay kot nou?  Pou vin travay dan nou kominoter, kot nou bann zanfan, kot nou bann vye dimoun i pase toulezour?

Konbyen i kout nou pou en zour Sanmdi vin ansanm koman en group, pran en gran kouto, ede pou tir sa bann pti pye dibwa ki apre pou kapab vin bann gro pye dibwa.  So, sa 3 partener i bezwen travay ansanm dan nou pei pou nou redwir sa risk e fer prevansyon dan nou pei.

Finalman Mr Deputy Speaker lo sa size, mon anvi zis fer en pti pwen lo rol DRDM.  Ozordi tou distrik dan pei i annan en Disaster Response Plan, en ti pti, mini ou kapab dir mini-plan e mon Minister pou kontinnyen travay avek tou distrik e la mon pe demann bann MNA pou kontinnyen donn nou sa sipor pou travay avek Ladministrasyon Distrik ek bann diferan lorganizasyon dan distrik pou asire ki nou kapab enplimant sa plan rediksyon risk akoz sa i en plan ki permet nou pou nou kapab deklans li letan nou annan en dezas.

En desaz i pa zis en dezas flooding, i kapab en dezas divan, i kapab en dezas landslide, i kapab en dezas lasante.  I annan tou sord kalite risk ki ozordi nou fer fas avek e menm ozordi malgre nou vwar Moris i en pei ki prepare avek siklonn tou le lannen, i annan en sistenm ki an plas.  Nou’n vwar poudir malgre tou sa bann preparasyon, malgre tou sa bann lenvestisman sa flashflood ki’n arive Moris, in afekte zot gravman.  So nou pa kapab arete fer prevansyon.  Prevansyon i en keksoz ki nou bezwen fer toulezour, tou le mwan, tou le semen, tou le lannen.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Samson.

HON DEREK SAMSON

Mr Deputy mersi bokou.  Bonzour tou dimoun alekout.  Mr Deputy, mon ti a kontan demann Minis Dezinnyen 2 kestyon.  E Minis Payet 2 kestyon.  Premye kestyon pou Minis Dezinnyen se, akoz ki an Zilyet ki sa Polisi Scheme lasirans pou sorti, kwa ki pe tard lazans lagrikiltir pou fer li arive posib ki sa bann fermye i kapab rezouir en tel privilez a en pli boner letan?  E konbyen fanmiy ki’n volonterman, apre ki zot in raport dezas kot zot lakour, ki’n volonterman pare pou ed zot lekor e dakor ki lasistans ki zot kapab gannyen i ganny servi pou ed en lot fanmiy?

E kestyon pou Minis Payet, akoz ki lezot distrik dan sid-les pa ti vreman ganny afekte avek sa dezas an Zanvye 2013.  E ozordi mon ti a kontan osi demande, ki vre rol DRDM dan bann moman dezas e ki premye nimero telefonn ki en dimoun i devret call an ka en dezas i arive kot son lakour.  Mersi bokou.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, mon kapab dedwir ki bann negosiasyon, bann diskisyon, met bann dokiman an plas, i rezon akoz ki lazans pou lagrikiltir in deside pou lans li an Zilyet.

E les mwan fer sorti Onorab ki, mon krwar pou sa Scheme ler i pou ganny lanse, nou pe koz pour le fitir.  Bann fermye ki’n ganny afekte, 73 antou, in ganny serten lasistans e i annan sa travay swivi avek zot ki lazans pou lagrikiltir pe fer pou fer sir ki zot rekomans zot prodiksyon.  So, bann detay teknik lazans pou lagrikiltir avek Minister responsab pou Resours Natirel pe travay lo la e mon asire ki an Zilyet tou bann detay i ava ganny prepare pou ki epi i a port sa lo nivo nasyonal.

Konbyen fanmiy ki’n refiz lasistans Onorab, mon pa okouran, mon napa lenformasyon lo la me selman, mon a verifye epi mon a les ou konnen.  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Deputy, mersi Onorab pou ou bann kestyon.  Rol DRDM, i mon krwar enportan pou fer resorti ki, DRMD limenm li, ti ganny etabli par Prezidan Michel apre tsunami 2004.

Kot nou ti realize, malgre nou ti annan diferan striktir an plas pou reponn avek bann diferan ti pti dezas.  Nou napa en striktir an plas pou kordin en dezas nasyonal.  Nou ti annan diferan lorganizasyon, ki ti pe kordin bann laspe dezas.  E Minister Lanvironnman li sa lepok, Departman Lanvironnman ti annan en rol pou kordin bann dezas natirel.  E ki nou vwar se, Departman Lanvironnman limenm li, i pa kapab fer tou sa travay lo limenm.  I bezwen annan en kordinasyon all the way from sa kominote, all the way to stati li o dan Sesel, se Gouvernman Egzekitif, Cabinet pou pran bann desizyon.

E la, en lorganizayon ti ganny kree, ki ti ganny mete anba biro Prezidan apre i ti ganny mete anba biro Vis Prezidan e la in retourn dan mon Minister, atraver diferan letap konsolidasyon.

So, enn bann premye rol se, kordinasyon.  E la mon anvi fer sorti en keksoz kler.  Bokou dimoun pandan letan sa dezas ki ti pase an Zanvye, i dir DRDM pa’n vin kot zot.  Mon anvi fer kler ki, dan en leta en dezas, tou bann dimoun ki pe travay, enkli, sa dimoun fire brigage.  Enkli sa dimoun dan bann diferan Minister, enkli Red Cross, enkli MNA, enkli DA, enkli bann brigad, zot tonm anba DRDM.  Zot vin ofisyelman en zofisye DRDM ki pe travay pou kordin sa response en dezas.

So, i enportan ki nou konpran, pandan en letan dezas, tousala, tou sa bann dimoun, tou sa bann Lorganizasyon i tonm anba direksyon Command Centre ki nou kapab fer en travay ki kordinen e ki focus lo delivre.  Premyerman, sov lavi.  Pa bliye sa i keksoz pli enportan, travay DRDM dan en sitiasyon dezas.  Mon pa pou la pou sov okenn propriyete, okenn magazen, okenn veykil, okenn televizyon, okenn hi-fi, okenn keksoz.

Obzektif priyorite DRDM dan en dezas, se lavi.  E sa nou pou met lanfaz toultan lo la e tou bann azan DRDM i la, pou adres si lavi en dimoun ou en fanmiy i an danze.

Lot fonksyon DRDM, se planifikasyon.  Letan nou pa dan peryod dezas, se DRDM ki fer travay planifikasyon.  Parey mon’n mansyonnen avan, i travay avek sak distrik pou fer sir zot plan i azour.  Dan sa plan, i annan en plan response, i annan non bann dimoun, i annan nimero telefonn e bokou bann problenm ki nou gannyen, se letan dimoun i sanz telefonn, letan dimoun i sanz son Lorganizasyon san ganny kominike avek DRDM.

E mon’n met an plas en sistenm ki tou le lannen, sa bann plan i ganny met azour.  Parey mon’n dir avan, mon kont lo zot sipor pou asire ki sa plan i azour.  Lot fason planning se, nou travay avek bann diferan Minister.  Minister Devlopman Kominoter, Minister Labita avek Housing, Minister Lasante.  Tou Minister an prensip, nou travay avek zot pou idantifye zot bann konpetans, zot bann resours ek zot bann dimoun.  Akoz pa bliye, nou napa zis dezas lo later, nou annan dezas aviasyon, nou annan dezas lanmer.  E tousala i pou demann en kordinasyon tou dimoun, tou sa bann diferan Departman Gouvernman, lazans pou asire ki letan nou annan enn sa bann diferan kategori dezas ki sa sistenm Command Centre i tonm an plas.  En sistenm response i tonm an plas e tou sa bann dimoun i konn zot fonksyon, zot rol.  Sistenm kominikasyon i marse.  Sistenm transpor i marse e tou son bann lezot keksoz i ganny met an plas.

Trwazyenm, ou kapab dir, katriyenm fonksyon, se early warning.  E la, kot i demann bann teknolozi avanse, bann network avanse ki nou pe kontinnyen fer devlopman lo la.  Early warning, si early warning i konsern parey en oil spill.  Toultan mon servi sa akoz nou dekonekte nou avek sa problenm flooding.  Nou pa bezwen zis met office, nou bezwen lenformasyon oceanographic.  Nou bezwen lenformasyon lo biodiversite lo sa bann zil.

Si nou annan en zil par egzanp, ki pe ganny tape avek en oil spill, en soz delwil ki’n ganny zete dan lanmer par en bato.  Nou bezwen konnen ki bann lans touristik par egzanp, pou enform sa bann lotel.  Nou bezwen konnen lekel bann lans ki annan torti ki pe mont lo la, lekel bann zwazo ki pe ganny afekte.  So, nou annan diferan keksoz ki vin ansanm.

En lot legzanp en lot dezas, se parey nou ti annan sa avian flu ki ti kapab vin en dezas dan nou pei.  I en risk ki nou annan tou le zour, sa se en kordinasyon ki ganny fer avek Minister Lasante ek bann lezot Departman Minister Lanvironnman, me konservasyon akoz i konsern bann zwazo.  Tousala, i depan ki kalite risk nou pe fer fas avek.

So, nou early warning pou baze lo kantite lenformasyon ki bann ekspert i gannyen.  Analiz ki ganny fer e advice ki ganny donnen avek Command Centre e advice ki ganny donnen avek Cabinet.  E la, desizyon i ganny pran, si nou pou deklans diferan kalite warning. E la, DRDM in devlop en sistenm code, e nou’n komans entrodwir li code rouz, code oranz, code zonn, ki nou bezwen fer en sistenm ledikasyon avek nou bann dimoun pou zot konnen ki nou bezwen fer letan i annan code rouz.  Ki nou bezwen fer ler i annan code zonn e code oranz.

E sa progranm in ganny retarde akoz nou’n annan sa dezas an Zanvye – Fevriye.  Once nou remet nou bann travay an plas, nou pou repran nou progranm pou sa lannen pou annan en ledikasyon o nivo nasyonal lo ki bann diferan code i mean.  Nou konnen i annan serten konfizyon ki toultan arise letan ou servi sa bann code, me selman nou pou eseye pou enform bann dimoun kimannyer sa bann code pou marse e kimannyer zot a respond.

Lot laspe DRDM se o nivo enternasyonal prezan.  Akoz dan rol preparasyon dezas e dan rol response dezas, i bezwen mobiliz finansman.  I bezwen annan serten finansman, premyerman pou redwir risk.  Dezyenmman, pou deal avek early warning e trwazyenmman, pou deal dan disaster response limenm.  E katriyenmman, dan rekonstriksyon.  E tousala, i en travay ki DRDM pe ranforsi son kapasite pou li kapab fer li.

So, rol DRDM i en rol ki comprehensive, ki entegre e mon anvi dispel sa bann views ki, DRDM i la letan nou later i degrennen, i zis la pou sa.  Non, DRDM i annan en rol ki pli gran, ki pli vas ki sa.  E depi ki Prezidan in enplimant, in met sa Lenstitisyon an plas depi 2004, son rol ek son kapasite pe kontinnyen grandi pou li kapab delivre lo sa bann diferan laspe ki mon’n koz lo la.  Travay pa fini, travay pou kontinnyen e nou pou kontinnyen met an plas bann striktir pou asire ki risk okenn dezas i vin minim, i ganny minimize lo popilasyon ek lo nou pei.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Hoaureau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Bonzour Mr Deputy, bonzour tou bann Minis, bonzour spesyal pou tou dimoun ki alekout.

Kestyon pou Minis Lionnet.  Eski Minis, i kapab dir avek sa Lasanble, kan ki bann louvertir rigol e larivyer ekstra pou ganny fer dan distrik Anse Aux Pins atraver bann larout piblik, pou evite ki plato Anse Aux Pins i inond ankor e repet listwar.

Mon annan en dezyenm e trwazyenm kestyon Mr Deputy, pou Minis pou Lanvironnman.  Eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble, akoz DRDM i servi plis portre e papye pou prevansyon, non pa aksyon e finansman pou rezourd bann problenm dan le ka prevansyon.

Trwazyenm kestyon pou Minis Lanvironnman.  Vi ki nou pe koz lo prevansyon, eski Minis pou Lanvironnman i kapab dir ek sa Lasanble, akoz lanmar Onezime Estate pa ti ganny debouse atan, vi ki sa Minister ti’n deza progranm finansyerman sa travay pou pli tar Desanm 2012 e si sa ti’n ganny fer petet ti a rezourd mwens dega.  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi Mr Deputy Speaker.  Parey letid pe ganny fer dan distrik Au Cap ek dan distrik Pointe Larue, letid osi pe ganny fer dan distrik Anse Aux Pins.

Nou pa kapab kas okenn semen, fer okenn pon, ziska ler nou’n kapab determinen kantite lakaz ki’n ganny konstrir, ki zot leta sa bann lakaz, ki leta tou son bann drenaz e la prezan sa pon i ava ganny design accordinglySo, travay pe ganny fer e parey pe ganny fer, meeting distrik pou ganny fer pou Au Cap avek Pointe Larue en meeting distrik osi pou ganny fer Anse Aux Pins pou prezant ek zot rezilta sa letid.  Pou prezant ek zot bann solisyon ki pou ganny enplimante.  E la, nou kapab diskite ansanm ek zabitan Anse Aux Pins e la nou a tonm dakor e la nou ava komans travay ki’n ganny planifye pou sa distrik.

Dezyenmman, mon fek eksplike mon krwar Mr Onorab konsernan rol DRDM.  Rol DRDM i pa zis pou donn papye me osi pou fer bann lenvestisman.  Sa mon krwar mon’n fer kler dan mon lentervansyon.  Nou bezwen servi tou zouti e si nou bezwen servi papye, nou servi papye.  Si nou bezwen servi lenvestisman, nou bezwen servi lenvestisman.

Tousala i bezwen ganny servi.  Alor, nou servi tou sord kalite zouti, pa enn par lao lot pou kapab adres problenm risk.  E sa mon’n deza eksplike Mr Deputy dan mon larepons avan.

Ex-Onezime Estate, i osi en landrwa ki nou’n vwar konsernen.  Personnelman, mon ti vizit Ex-Onezime Estate avek MNA letan i ti pe vin MNA.  Nou ti vwar kot problenm i ete.  Bidze parey ou konnen i ganny donnen o nivo anyel.  I ti’n ganny planifye pou dan Bidze 2013 pou nou fer travay Ex-Onezime Estate.  E par maler, sa sitiasyon in arive e se sa ki nou pe fer ozordi e plan se pou fer en travay konpreansiv dan seksyon Ex-Onezime Estate.  E parey mon’n mansyonnen avan, i pa toultan fasil pou mon Minister fer tou travay ki bezwen ganny fer akoz bann konstrent finansyel e nou sey met an plas serten priyorite tou le lannen pou nou asire ki nou kapab kouver bann travay ki annan lo tou bann distrik lo Mahe, Praslin avek La Digue.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Deputy.  Bonzour tou bann Minis e tou bann Onorab e bann dimoun alekout.  Mon premye kestyon i adres a Minis Meriton.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble e zabitan La Digue, si i annan okenn zabitan ki’n ganny afekte direkteman o kour linondasyon e ki’n ganny asiste avek okenn form lasistans ki zot in gannyen e ki kote sa bann lasistans ti ganny donnen.

Dezyenm kestyon i adres a Minis Lionnet.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister pou bezwen fer okenn drenaz lo Housing Estate aktyel La Passe, La Digue, landrwa kot ki ganny osi bokou afekte okour sa linondasyon.

E mon lezot 4 kestyon i adres a Minis Payet.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si apre linondasyon La Digue, son Minister pe ekspekte revwar proze Centralized Sewage System La Digue koman en priyorite, an vi nou sours delo potab La Digue e nou high water mark.  Dezyenmman, eski Minis, lefe ki linondasyon ki ti konfirmen okour linondasyon ki sa delo ki ti monte ti kontamin later La Digue.  Eski son Minister pe fer, in fer okenn letid apre ki delo in desann in sek?  Ouswa, pe mazinen fer okenn letid pou nou konn nivo kontaminasyon later.

Trwazyenmman, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si letid ki pe reganny fer ankor lo La Digue, apre ki ti annan enn ki ti fer 2004, eski zot pe zis mazin pe fer sa letid pou revwar sistenm drenaz apropriye pou ki zot konekte depi milye plato ziska bann drenaz aktyel ki deza debous lo delo sale e ki pa pe fonksyonnen lefe ki delo pa ariv kot sa bann debousman?

Eski Minis i kapab enform zabitan La Digue ki konstriksyon sa bann debousman ki’n kase, kan ki konstriksyon sa bann debousman ki’n kase La Digue, tel ki sa enn obor Kord Gard e sa enn obor Ladministrasyon Distrik pou kapab reganny konstrir lefe ki i en eyesore pou nou zoli pti zil.

E mon dernyen kestyon i annan konsern avek Land Transport, eski lefe ki tou semen lo La Digue, lefe ki ler linondasyon i fer, sa bann semen i semen later e i annan en kantite labou, eski Minister pe mazinen revwar pou kapab remet omwen beton lo sa bann semen, pou ki letan lapli i tonbe omwen nou kapab marse byen e pedal nou bisiklet byen.  mersi.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Onorab.  Onorab, wi nou’n konfirmen ki i annan zabitan La Digue ki ti ganny afekte e ki konsekaman zot in ganny asiste.  2, anba Lazans Proteksyon Sosyal, avek NDRF, 2 fermye osi in ganny asiste.  Apre i annan en dimoun ki pe ganny konsidere par fon dezas anba laranzman pou pti biznes.  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER CHRISTIAN LIONNET

Mersi Mr Deputy.  Onorab lo kestyon drenaz lo Housing Estate, nou pa kapab izol Housing Estate dan plato avek tou lezot drenaz.  I en travay ki pe ganny fer ki mon koleg Minis Payet i ava koz en pti pe pli an detay, ki pou enkorpor plato La Digue an antye.  E Housing Estate i zis en konponan sa solisyon pli gro.

Lo kote Land Transport, ankor, sirfas semen avek koltar, ouswa paving bricks, swa okenn sirfas, i pa solisyon pou adres problenm delo.  I en kou envestisman gran, Gouvernman pa kapab komit son lekor ki demen bomaten i pe al sirfas tou semen La Digue.  Me selman, dapre rapor ki a sorti from sa konsiltan ki pe fer sa study lo drenaz, serten konsiderasyon a ganny pran lo kwa ki bezwen ganny fer lo kote nou bann zafer issue semen.  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Parey Onorab i konnen, mon Minister ti fer en meeting lo La Digue, kot mon ti envit tou bann manm piblik La Digue, kot nou ti adres tou sa bann kestyon ki in demande ozordi.  Selman, pou tou dimoun, mon pou reponn sa bann kestyon ankor enn fwa.

Sewage Plant lo La Digue, ti deza dan plan finansman PUC anba en lagreman ki’n ganny fer anba European Investment Bank avek Labank Komersyal Franse.  Sa finansman ti’n ganny planifye pou ganny fer, 2015 – 2016.  E pou le moman, nou ankor an diskisyon avek labank EIB pou gete si nou kapab anvoy sa pli devan pou at least kapab komans fer bann letid fezabilite pli boner.  Koumsa letan in ariv 2014 ouswa 2015, nou kapab komans fer konstriksyon sa sistenm sewage pou antye popilasyon La Digue.

Mon oule fer resorti ki, letan en plan in fini ganny fer, in tonm dakor avek bann labank, parey zot konnen letan zot fer zot lakaz ek loan, pou schedule loan i annan serten negosiasyon ki bezwen ganny fer.  I pa toultan fasil ki ou kapab dir, annou fer twa avan nou fer fondasyon.  So, i annan serten travay, serten negosiasyon ki bezwen ganny fer avek sa plan lenvestisman.  Akoz dan sa plan lenvestisman i annan osi ranplasman bann tiyo delo, i annan ranplasman lezot lenfrastriktir ki bezwen ganny mete an plas avan ki lezot lenfrastriktir i ganny mete.

So, permet mwan pou donn en update distrik La Digue e kominote La Digue lo sa size dan ankor en mwan, lo ki time table enplimantasyon sa sistenm proze sewage.  Selman mon anvi reasir zot ki i en priyorite, Gouvernman Sesel pou enplimant sa sistenm sewage La Digue a en pli mwen dele posib.  E si nou kapab komans bann letid sa lannen, savedir letid fezabilite, nou pou demar li, menm avek nou prop resours.  Koumsa letan nou’n konplet sa bann letid prezan, proze i kapab komans pli vitman posib.

Dezyenmman, lo size kontaminasyon later, mon ti a kontan kekfwa permet adres sa kestyon avek Minister Lasante akoz i en issue Lasante.  Selman ki mon kapab dir lo nou kote, se parey ou konnen, bokou landrwa ki ti’n ganny sa risk avek bann septic tank ki’n ganny kase, ti ganny dekontaminen avek deklorinasyon e lezot kalite metod dekontaminasyon.

Mon napa okenn lenformasyon ankor ki lezot septic tank ki’n kase, ki pa’n ganny adrese dan sa fason.  Nou sistenm delo lo La Digue i reste parey.  Nou pe ozordi servi, lamazorite, delo lapli e zis en pti git sa delo pi.

Ki mon anvi fer resorti se, kontaminasyon i ganny dekontaminen.  Tou delo ou kapab dir i annan serten nivo kontaminasyon ladan.  Akoz nou’n konstrir bann lakaz partou, definitivman i annan keksoz ki al dan larivyer.  Nou zet salte partou e se sa rezon ki PUC i annan stasyon tretman.

Alor, delo ki ganny donnen ek tou dimoun dan Sesel, i pa bann delo ki kri, ki sorti dan larivyer, ouswa i sorti dan pi, me i pas dan en stasyon tretman.  E letan i pas dan sa stasyon tretman, sa delo i ganny trete a en nivo enternasyonal ki ganny prescribe par either, World Health Organisation, WHO.  E sa nivo, i ganny determinen koman safe water pou bann dimoun kapab konsonmen.

So, si bann analiz i ganny fer, both by en sistenm entern dan PUC ki annan son prop laboratwar ki analiz delo, e osi en sistenm ekstern ki baze kot Minister Lasante ki zot osi zot fer analiz delo ki PUC i prodwir.  So, vwala enpe ou kapab dir bann mezir ki ganny pran pou redwir okenn lenpak, okenn kontaminasyon lo delo trete ki dimoun i konsonmen lo La Digue.

Konsernan letid 2004, travay in fini ganny fer pou nou evalye performans sa letid.  Savedir ki nou’n fer, ki nou pa’n fer e nou’n priyoritiz bann keksoz ki nou pa’n fer.  E la, i pou ganny entegre dan sa letid ki ti ganny lanse lo La Digue 3 semenn pase dan sa meeting piblik ki mon ti fer.  Sa se sa letid ki ganny fer by WSP, ki en lakonpannyen enternasyonal ki annan en brans isi Sesel ki ti pe fer bann travay avek bann diferan lakonpannyen isi Sesel.  E osi avek Mr Moustache ki i osi annan lakonpannyen enzenyer ki apel, Aquaplus.

Sa travay in deza komanse e sa travay pe ganny fer an kolaborasyon avek mon Minister ek Minister Litilizasyon Later.  E ki pou enkli ladan sa bann landrwa ki ou’n koz lo la ki ti ganny inonde, ouswa ki delo in reste dan milye plato pandan sa dernyen gro lapli ki nou ti gannyen an Zanvye avek Fevriye.

Lo bann landrwa par egzanp, kot ou’n mansyonnen obor Kord Gard ek distrik, rekonstriksyon, wi, mon ti ganny averti poudir sa bann travay pankor ganny fer weekend pase e mon’n enstrir mon bann staff pou pran kontak avek Biro Distrik pou fer sa travay o si to posib pou kapab redwir okenn lensidan ki dimoun i tonm ladan avek zot bisiklet ouswa zanfan i tonm dan sa bann landrwa.

So, mon espere, mon pou verifye pou ki sa travay i vreman komanse dapre mon lentriksyon mon ti donnen weekend pase.  Mersi bokou Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Deputy Speaker, bonzour Mr Deputy Speaker, bonzour bann Minis e tou bann dimoun ki alekout.

Mr Deputy Speaker, mon bann kestyon i swivan e i adres a tou bann Minis ki la e menm bann ki pa la ki pe ganny reprezante par bann ki la.  Premyerman, eski Minis i kapab or bann Minis i kapab eksplik, i kapab donn nou enpe plis detay lo sa World Bank Report ki’n evalye sitiasyon dezas resaman.

Dezyenmman, ki bann defayans zot in remarke dan anmas lenformasyon, par egzanp, bann keksoz ki’n vin kot DA, pa’n desann anba kot zot, ensidswit.  Zestyon planifikasyon Gouvernman, sirtou Planning Authority avek Lanvironnman.  Kot par egzanp, dan bann larivyer Anse Aux Pins ki annan kare later ki’n ganny arpante, in donn dimoun dan larivyer menm.  Responsabilite imen, par egzanp, la donn nou enpe detay, ki kantite dimoun dan sa bann ki’n ganny afekte la ki ti annan en lasirans par egzanp?  Ditou?  I annan?  Ki deal? E aksyon apre dezas, ki zot menm zot, zot Komite in pran konmsi.  Donn nou enpe plis detay lo la pou konvenk dimoun konmsi vreman aksyon in ganny pran, ensidswit.

Sa 2 kestyon i aplik pou zot tou.  E trwazyenm kestyon, eski bann pti proze distrik, sa petet Minis Dezinnyen, eski bann pti proze distrik ki’n planifye, ki’n ganny planifye pou 2013, pou ganny afekte avek rezilta sa dezas.  Si wi, eksplik nou Lasanble, donn nou enpe plis detay.

Katriyenm kestyon, sa osi i aplik pou zot tou le trwa.  Akoz bann Lotorite Distrik konsernen e piblik ki konn byen listwar sa bann landrwa afekte par sa dezas, pa’n ganny konsilte ase dan trouv solisyon, sirtou dan bann ka serye?  Par egzanp, Talbot Cascade la, kot sa gro manman ros, sa in deboule, i fer dezyenm fwa an fen kont ki manman gale koumsa i desann la.  E prezan i annan en bann ki par lao ankor ki pou desann me ziska konmela sa plan ki zot zot pe montre, i pa montre ditou problenm reel dan sa landrwa, ki menm Prezidan in vwar.  Zot zot pa’n trouve ki konmsi flooding par egzanp, nou pe dir dan plato La Pointe Larue, dan Matata Estate.  Konmsi i mank sa konsiltasyon ki ed zot, sa bann gran gran letid, pou kapab konmsi vwar solisyon konkret e reel pou nou kapab al pli vit an ganny solisyon pou sa bann problenm.

E dernyenman, akoz tou sa bann proze sewage par egzanp, depi greater Victoria.  La i annan sa enn nouvo ki zot in fek anonse ki pou tous Au Cap, Anse Aux Pins, La Pointe Larue.  greater Victoria li i monte ziska Les Mamelles, Roche Caiman.  Konmsi akoz ki tousala i ekskli Cascade ki la dan milye?  E ki li, i ganny afekte bokou, bokou plis avek bann problenm enorm kot napa landrwa pou fer son …………… ensidswit.  Nou annan en ta ros, en ta glasi, nou ki merit pe ganny gete, nou trouv dan milye, nou’n ganny ekskli ladan.  Akoz?  Zot kapab eksplik nou piblik e nou Seselwa, tou nou dimoun lo sa bann pwen ki mon’n mete.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mon ava pran premyerman detrwa pwen ki Onorab MNA Cascade in met devan.

Premye se, sa rapor World Bank.  Sa rapor World Bank, Gouvernman in resevwar son premye draft ki in sirkile e nou pe anvoy komanter kot zot.  Bomaten zis ma donn en pti summary konklizyon sa rapor.

Sa rapor i konkli ki nou annan R65 milyon domaz e R36.9 milyon pert.  Kekfwa mon a vin en kou.  Domaz se bann lenpakt ki’n annan direkteman.  Pert savedir letan ou’n perdi en keksoz.  E sa an tou, in fer en domaz R102 milyon, ki ekivalan $8.2 milyon.  E sa i pa tro lwen avek nou estimasyon ki nou ti fer dan biro dezas.

In fact, mon anvi fer resorti akoz Onorab in demande lo kestyon data, ki premye fwa ki nou ganny sa sitan kantite bon korperasyon ek lenformasyon.  I annan bokou travay ankor pou fer me selman dan mon leksperyans mwan, travay avek dezas se premye fwa ki nou’n ganny sa kordinasyon lo sa nivo, pou nou kapab ganny lenformasyon on time e within detrwa zour sa dezas nou ti’n pare nou avek serten estimasyon preliminer.

So, mon anvi premyerman, felisit tou bann dimoun, including the Command Centre, dan bann distrik, dan bann Ladministrasyon Distrik ki’n donn nou lanmen.  Malgre ti annan bann priyorite, ti annan en tim pe travay pou tir labou, save bann dimoun.  Me ti annan en lot pti tim ankor pe travay pou kolekte lenformasyon e sa, mon bezwen congratulate sa bann dimoun.

Lo kote prezan recovery and reconstructions, akoz sa i diferan, selman i vin ansanm apre, se, bann larzan ki nou bezwen prezan pou fer recovery, savedir bann travay imedya ki bezwen ganny fer apre dezas ek rekonstriksyon antou i ariv, R365 milyon.  Savedir $29.2 milyon e sa ou kapab dir en summary bann estimasyon ki’n ganny fer.

Dan sa summary prezan i annan both bann rekomandasyon kour term, ki nou bezwen fer la, ki enkli, sistenm sewage, ki enkli sistenm drenaz.  Me osi i annan bann propozisyon lonterm, par egzanp, pou revwar kimannyer nou kapab, parey mon ti mansyonnen dan ka Onorab Vel, pou Pointe Larue.  Kimannyer nou kapab sey revwar bann lenfrastriktir ki’n ganny mete la long term pou vwar si nou kapab refer li.  Ogmant son oter ouswa lezot keksoz ki pou kout bokou larzan, me selman nou pou bezwen fer li dan long term sa.  Sa i annan serten rekomandasyon lo sa size osi.

So, letan mon get bann rekomandasyon, bann aksyon lo short term 1an, se premyerman pou redwir risk linondasyon.  Savedir, devlop en drainage master plan pou sa bann distrik ki’n ganny afekte e fer en plan lenvestisman pou sa bann distrik.

Dezyenmman, fer en assessment vilnerabilite lo bann lenfrastriktir.  Savedir bann pon, bann semen, bann channel, bann dren.  E osi bann sistenm ki zestyon salte avek desarz.

Trwazyenmman, fer bann diferan training ek bann diferan konsiltasyon piblik, ankor en pwen ki ou’n fer sorti Msye Onorab, pou nou kapab vwar bann pwen for, bann pwen feb e osi bann gaps.  Bann pwen ki nou bezwen kapab improve lo la e osi bann keksoz ki nou pa’n gete avan.  Akoz bokou sa bann dimoun ki reste dan distrik zot konn bann laspe lokal, kot konnen kot keksoz i pase, zot konnen kot keksoz i annan plis risk.  E i pou enkli ladan, tou bann pwennvi bann dimoun lo nivo distrik.

Katriyenmman, devlop en map risk, e sa travay ti’n ganny fer lo la avan sa konsernan ros.  Akoz nou pa pou kapab deal avek tou sa bann ros ki danzere.  I pa zis dan distrik Cascade, i bokou lezot distrik, Mont Buxton i enn bann distrik, Beau Vallon, Mare Anglaise, Glacis ki annan sa bann problenm.  Ekskiz mwan si mon mansyonn lezot distrik me selman mon konnen bokou bann lezot distrik otour Mahe i fer fas avek sa issue ros, landslide e osi mudslide e lezot ankor risk ki annan.

Nou pou bezwen ranforsi nou plan lo nivo distrik parey mon’n mansyonnen avan.  Nou bezwen ranforsi li an term kominikasyon, an term training pou nou bann dimoun o nivo kominoter e osi an term lekipman ki available o nivo distrik pou adres sitiasyon letan nou annan en dezas.

E apre, finalman, mon pou fer en revi enstitisyonnel.  Travay DRDM, travay bann lezot lorganizasyon avek ki i travay avek.  Kapasite ki DRDM i bezwen pou li kapab ranforsi li dan ka i bezwen reponn avek bann diferan risk.  Sa ou kapab dir, bann short term aksyon ki i pe rekomande.  Bann medium term to long term action, savedir nou pe koz as lo, enn sa 5 an.  I annan preparasyon e revi nou Disaster Risk Management Plan lo nivo nasyonal.  Envestir dan bann lenfrastriktir esansyel enkli semen, drenaz, semen ek son drenaz.  Bann sewage system ki nou’n koz lo la.  Relocate bann building piblik ouswa bann lenfrastriktir piblik ki enportan.  Mon a donn ou en legzanp, par egzanp la in mansyonn lekol Pointe Larue.  I annan osi nou met office ki baze lo lakot.  Demen si nou annan en tsunami, met office li i ganny anba delo, kimannyer nou pou ganny lenformasyon?

So, nou pou bezwen annan en lot landrwa lo montanny pou nou annan en dezyenm lenstitisyon ki kapab provide servis ki letan keksoz i arive.  Entegre devlopman, planning, Lalwa, Regilasyon, Polisi avek sa bann problenm ki nou pe gannyen lo nivo teren e osi sanzman klimatik akoz sanzman klimatik osi pe zwe en rol.  Revwar bann building codes, bann gid litilizasyon later, Regilasyon e ranforsi, enforcement.  Savedir, bann sipervizyon bann devlopman.

Asire ki tou bann Departman, tou bann Minister, tou bann Lorganizasyon i annan en konponan rediksyon risk avek dezas dan zot prop Departman.  Par egzanp, nou konnen dan Lasante i deza annan en Komite risk avek dezas.  Dan Minister Gouvernman Kominoter osi i annan son Departman.  Prezan mon bezwen extend li partou dan bann diferan lorganizasyon.  Enn par egzanp se, bann lorganizasyon parey STC ki provide manze.  I bezwen osi provide sa akoz demen si nou annan en dezas mazer o nivo nasyonal, nou bezwen kapab annan sifizan manze pou kapab donn bann dimoun ki ganny afekte ouswa kontinnyen supply bann resours.  Parey zot konnen nou en zil ki dan milye losean.  So, nou bezwen ranforsi sa bann lenstitisyon.

Zot osi zot annan bann konponan rediksyon risk dan zot prop lorganizasyon.  Nou bezwen prepar en rapor ouswa en bann evaliasyon lo bann diferan kou.  Bann evaliasyon savedir bann evaliasyon ekonomik lo bann lenfrastriktir, koumsa i fer li pli fasil demen si nou annan en building ki’n ganny afekte nou konnen konbyen sa building i vo.  Nou pa bezwen prezan al kalkile konbyen sa building i vo e ki son lenpak i annan lo nou lekonomi e idantifye bann kapasite resours imen, training avek liniversite, avek bann diferan lenstitisyon edikasyonnel, dan lekol.  Dan bann diferan lenstitisyon training ki annan en konponan.

Par egzanp si oule train bann ners, i annan en konponan lo la risk reduction ek disaster. Nou pe train bann DA, i annan en konponan risk reduction, si nou pe train bann dimoun dan land use i annan en konponan ladan, so, i ganny entegre dan training byen boner.

Dan bann lekol osi bann etidyan, dan ledikasyon zot ganny ekspoze avek risk dezas.  E osi bann early warning system parey mon’n mansyonnen avan pou nou strengthen e pou nou komans devlop bann kapasite an servan both, teknolozi me osi resers e satelit pou nou kapab enplimant bann pli byen, efikas early warning system dan pei.

Sa vwala enpe ou kapab dir, en somer bann rekomandasyon sa rapor.  Mersi Mr Deputy Speaker.  Sorry Mr Deputy, zis en dernyen pti mo, non, nou pa’n bliy Cascade, selman sa mon ti pe koz lo plan sewage, pou lakot les.  Savedir, Au Cap, Anse Aux Pins avek Pointe Larue.  Mon napa kestyon pou ou pou Cascade pou le moman akoz sa mon bezwen konsilte PUC akoz li i i form par dan greater Victoria avek east coast sewage system.  Mon ava vwar ki plan zot annan e kan sa sistenm pou ganny extended pou kouver Cascade.  Mersi bokou Mr Deputy Speaker.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Deputy, pou reponn kestyon ki Onorab in demande lo bann aksyon konkret, bann keksoz spesifik ki’n fer, mon ti dir taler se, otan ki posib, permet nou bann dimoun ki’n ganny afekte, permet zot lavi retourn normal.  Nou’n asiste 261 dimoun par ASP avek Fon Dezas.  Nou’n asiste 74 fermye, nou pe al asiste 29 dimoun, pti biznes.  152 minor works in ganny konplete.  I reste 146 pou fer, sa bann keksoz konkret ki’n pran plas.

Mon Koleg Minister Lionnet in fer sorti, i annan 189 travay ki reste pou fer.  Bann travay miray, lakaz ki’n crack, eksetera.  Me sa bann travay malerezman, nou pa kapab tay avek akoz nou pa oule fer keksoz, apre retourn dan menm sitiasyon ki nou’n trouv nou lafen di mwan Zanvye.

Plito, lantman, me sirman.  Se pour sa rezon ki nou’n dir i annan serten travay ki’n fini travay lo la, Minis Lionnet in koz lo la taler.  E pe al ganny tender pou komans ganny enplimante.  Dorenavan, nou bezwen prepar nou ki ler nou pe al fer en proze konstriksyon nou bezwen pas atraver bann prosedir ki Planning i met devan.  Akoz otreman, nou menm nou nou pou kriye apre demen e pou napa larzan akoz deza la nou pe koz R180 milyon.

Profeser Payet in koz bokou plis, R365 milyon.  E konbyen nou’n ranmase?  R40 milyon.  i pa en kar, so, nou bezwen kapab fer sir ki sa ki nou fer, nou fer li byen e nou bezwen kalkil dan lavenir pour ki nou eparny nou.  Mon krwar se kestyon prevansyon, ki Minis in koz lo la, i en keksoz ki nou pran li koman en keksoz dan kominote me osi en responsabilite personnel ki dimoun i devret pran.

Kot i konsern proze distrik, non Onorab.  Mon ti a kontan dir kler e for ki nou pa pe tous pti larzan pou proze dan distrik, pou pti proze dan distrik.  Me, me nou bezwen fer sir ki tou keksoz ki nou fer, nou pas kot Planning pou menm rezon ankor.  Savedir, nou bezwen fer sir nou koz ek nou bann DA e lezot dimoun dan distrik.  Fer sir tou bann dokimantasyon i ganny swiv a la let, depi way-leave.  Depi fer sir ki sa dimoun ki sinny sa way-leave limenm li propriyeter sa later akoz par ler i annan bann case ki bogus.  Konmsi ki ler ou al gete, ler verifye poudir pa li ou bezwen retournen e ou perdi ou pti larzan akoz nou pe al par bann quarters.

So, i bezwen travay vreman profesyonnel e nou’n diskite avek Minis Lionnet ki, pou nou bann pti proze distrik nou pou fer en sistenm fast track me selman, nou bezwen fer sir ki nou pe reponn bann bezwen ki Planning i mete, partikilyerman kot Lanvironnman i konsernen akoz se sa ki nou bezwen fer sir ki dan le fitir nou pa tonm pyez sa bann keksoz ki nou konnen.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vangadasamy.  Wi, Minis i annan diskresyon, si i napa lenformasyon pou li anvoy an ekrir.  Proceed Onorab Vangadasamy.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Mersi Mr Deputy Speaker.  Proceed? Mon premye kestyon i pou Minis pou Later ek Lakaz.  Eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble, ki son Minister pe fer atraver Lotorite Planning e ki zot konstrent e ki zot pe atreprann pou fer pou asire ki bann mezir planifikasyon e direktiv Lotorite Planning pou konstriksyon lakaz endividyel, i ganny byen swivi pou nou pa vwar en repetisyon sa ki nou’n vwar la.  E osi ki plan son Minister pou remedye sitiasyon kot napa proper drenaz dan bann housing estate ki ganny afekte avek linondasyon dan gro lapli.

Mon dezyenm kestyon i pou Minis Payet.  Minis, prenan kont dapre rikord nasyonal, plis dezas in ganny rikorde dan sa dernyen 30an Sesel.  1998 gro lapli, tsunami 2004 e gro lapli 2004, flashflood an Oktob 2011.  Eski Minis i kapab dir nou, ti annan en propozisyon an 2011 pou travay lo en National Action Plan, ansanm avek led United Nations for Humanity Affairs, ki zistans sa plan in arive e osi, ki laranzman ki son Minister in fer atraver World Bank ki ti fer en komitman pou asiste DRDM avek lekipman.  En mobile call centre e osi pou ede avek sa disaster warning system ki sipoze met an plas pou flashflood ek tsunami.

Mon dernyen kestyon i pou Minis Meriton.  Minis, eski ou kapab dir ek sa Lasanble, prenan kont ki Minis Payet in elabor en bon pe lo rapor e rekomandasyon World Bank, eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble, ki zot Komite in fer an rezilta plizyer lezot rapor, an rezilta plizyer dezas osi ki ti’n arive dan lepase pou zot prenan kont tou sa bann rapor e enn fwa pou tou, pou nou minimiz e adres bann aging issues ki kontinnyelman leve atraver sa bann dezas.  Mersi.

 

MINISTER CHRISTIAN LIONNET

Mersi Mr Deputy, mersi Onorab pou ou kestyon.  Mr Deputy, Planning Authority in pran sa sitiasyon ki’n arive lafen Zanvye o serye.  Mon krwar pli gran leson ki nou’n tire pandan sa dezas se ki, en kantite keksoz i ganny fer ilegalman.  E sa i goes down, i tonm lo kantite sipervizyon ki nou annan lo teren ki pe supervise bann louvraz bann konstriksyon ki arive.

Mon kontan pou raporte ki, tar lannen pase, Planning Authority in kapab bif up son kantite Development Control Officer ki i ti annan pou sorti 3, ozordi pou annan 7.  Nou ekspekte ki sa, i kapab annan en lenpakt, i pou annan en lenpakt pozitiv lo sipervizyon dan distrik.

I annan enpe letan osi nou pe travay lo nou bann Land Use PlanLand Use Plan ki pou pa zis dedye litilizasyon sa teren, me osi met serten kondisyon lo kwa ki ou kapab konstrir e kwa ki ou kapab, ki kantite area ou later ou kapab kouver.  Akoz fodre nou realize, sak twa ki nou mete, sak semen ki nou mete, i increase sa ki nou apel, surface run-off delo.  I kre pli delo ki al kot drenaz ki evantyelman, al dan lanmer.

So, i pou annan bann kondisyon ki pou ganny enpoze within en Land Use Plan, ki nou apel bann density requirement, ki pou si oule, kontrol en pti pe groser devlopman ki kapab arive lo teren.  Kote sipervizyon osi nou santi poudir, tou dimoun i bezwen zwe en rol dan sipervizyon.  Nou’n vwar case anler dan leo Anse Aux Pins, kot i annan dimoun ki’n konstrir miray ki ti zanmen, zanmen annan en plan ki’n ganny soumet ek Planning Authority. Me akoz son lokasyon, i difisil pou nou vwar, pou nou konstate poudir i annan en devlopman ki’n arive.

I serye sa, i kapab koz lavi serten dimoun par bann dezas ki arive ek bann konstriksyon ki pa’n ganny en aprouvasyon.  Ki pa’n ganny sertifye par en enzenyer eksetera.

Nou pe al byento lans nou web GIS, kot tou bann plan, tou bann devlopman ki annan en aprouvasyon, en sitwayen i ava kapab al lo son web GIS, demen bomaten si i leve i vwar en devlopman dan kote li, i kapab al lo web GIS, konfirmen si i annan en devlopman ki’n ganny aprouve, ouswa, si napa en devlopman lo sa later.  E zot kapab vin bann lazan Planning dan sa lenstans.

Sa i a osi aplik pou tou bann Lotorite Distrik, tou bann partner kle dan distrik, Lanvironnman, SLTA, zot kapab ed Planning pou annan plis sipervizyon.  Nou pran normalman 6 semenn pou deal avek laplikasyon, 85 poursan nou bann case nou fer li pandan sa peryod letan.  Mon krwar, nou annan en demann pou nou fer li pli kourt me selman sa ki enportan se ki, nou fer sir poudir nou kapab scrutinize sa bann plan byen.  6 semenm pou mwan i en peryod realis e si nou dan serten ka ki nou bezwen en pti pe plis letan, nou toultan demann sa aplikan.  Nou enform zot poudir nou bezwen enpe plis letan.

I enportan, nou pa kapab vin pli efisyan an destriksyon nou lanvironnman.  Avek sa, mon krwar sa i kle, i primordyal.  Lo kestyon drenaz housing estate, wi, i annan serten defayans dan lepase ki nou’n ganny lo housing estate.  Se pou sa rezon, enn bann rezon ozordi, ki nou nouvo Polisi, ki tou nou nouvo housing estate nou annan en sistenm sewage.  En housing estate ki ase o dansite, nou annan en sistenm sewage ki met an plas si dan lenstans kot napa en centralized sewage system.  I ava en plant lokalize ki kapab deservi sa bann housing estate.

Drenaz osi i en issue Onorab ki nou bezwen port plis lantansyon letan nou konsevwar bann lezot proze dan lavenir.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mon a zis repran de pti pwen kekfwa ki Onorab De Commarmond ti raise konsernan challenges dan information gathering.  Sa challenge toultan pou la akoz parey zot konnen nou annan limitasyon.  Me selman parey mon’n mansyonnen dan mon lentervansyon, nou annan en gran improvement dan data collection ki’n permet nou within 3 days, pou nou kapab donn sa estimate lo bann kou e lo bann domaz.

Definitivman nou sistenm kominikasyon i bezwen ganny improve.  Parey zot konnen toultan enn nou bann challenges ki nou annan dan Sesel se, internet, kominikasyon mobil e tousala nou servi pou nou kapab ganny lenformasyon.

I annan osi dan ka ki nou bann dimoun zot lanmen i plen.  Zot pe deal avek bann response e mon ti a prefere zot deal ek response rather pe donn nou lenformasyon.  E plitar dan lazournen zot kapab donn nou lenformasyon.

I annan osi sa konstrent ki ou pa kapab avek en papye on site letan lapli pe tonbe.  Ou pa pou kapab ekrir nanryen.  So, i annan bann diferan challenges ki nou annan pou kolekte data.  E sanmenm sa nou dan DRDM nou annan en tim spesifikman dedye ki fer sa travay kolekte lenformasyon e ki ganny mobilize o nivo distrik osi pou kapab kolekte lenformasyon.

Konsernan konsiltasyon, konsiltasyon toultan i ganny fer.  Parey zot konnen, annan de ler nou fer konsiltasyon, i annan zis 4 dimoun ki vini, i annan 10 dimoun ki vini.  Ouswa i annan dimoun ki dir ou li i fatige avek konsiltasyon, i fatige dir keksoz e nanryen pa arive.

E mon ti a kontan ozordi adres sa issue.  Sa zafer nanryen pa arive.  Mon krwar Gouvernman in met an plas depi en bon pe letan la, bann plan devlopman e nou mezir nou devlopman atraver bann aktivite ki nou fer.  E mon krwar sa largiman poudir napa nanryen ki ganny fer, mon krwar nou devret kekfwa en ler nou bezwen mature enpe nou tou e kit sa deryer.  Akoz i annan en kantite keksoz ki ganny fer dan sa pei.  Sa Gouvernman i fer en kantite, sekter prive i fer en kantite, nou menm nou lo nivo endividyel nou fer en kantite.

Nou bezwen koz sa ki nou pankor fer.  Mon krwar i enportan prezan nou bezwen dir, kwa ki nou pankor fer?  E se sa ki lesansyel travay ki nou, nou pe fer atraver task force e atraver Gouvernman.  Kwa ki nou pankor fer?  Annou gete kwa ki nou pankor fer olye dir napa naryen ki’n arive.  Bann issues par egzanp ki Onorab Mont Buxton in raise lo la, bann aging issues, mon pou met sa lo 2 nivo.  Ou kapab pe koz lo en proze endividyel, kekfwa vre sa keksoz pankor ganny fer, mon pa pou konnen mwan selman nou bezwen kapab vwar.  Ou kapab anvoy kot nou lekel bann issues lo nivo endividyel.

Me selman lo nivo nasyonal, mon anvi fer en keksoz vreman kler.  Eski nou pou kapab rezourd 100 poursan problenm flooding Pointe Larue?  Mon pa pou kapab donn zot sa garanti.  Napa personn dan lemonn ki pou kapab donn zot sa garanti.  Mon a donn en legzanp.  Tokyo City ozordi i ganny built lo en earthquake fault.  Malgre tou zefor i ganny fer pou bann building pa grennen dan Tokyo, son inherent vulnerability se in ganny konstrir lo en earthquake fault.

Nou bann lakaz in ganny konstrir lo en flood plain, Pointe Larue i en flood plain.  Nou bann lakaz ki dan montanny i dan bann landrwa ki risk.  So, i annan bann diferan risk kot nou ganny konstrir.  So, tou keksoz ki nou ganny fer pa pou kapab elimin sa risk 100 poursan.  So, i enportan ki nou konpran sa premye pwen la.

So, sak landrwa dan lemonn i annan inherent vulnerability.  Nou lakot, nou vilnerab avek bann gro laroul, ek bann inondasyon.  Lo montanny nou vilnerab avek bann ros tonbe, bann later tonbe.

Dezyenmman, maintenance.  Nou kapab konstrir pli bon state of the art drainage system.  Si napa maintenance lo sa bann sistenm, si napa en sistenm konsistan lo la, nou pou annan problenm.

Trwazyenmman, sa sitiasyon dinamik ki nou pe koz lo la, savedir, keksoz i sanze. Kantite lakaz ki konstrir i ogmante.  Lanvironnman i sanze, nou koup plis pye dibwa, nou fer plis devlopman. So, nou pa kapab pran en letid 2004 e transpose li lo 2012.  Keksoz in sanze depi 2004 ziska 2012, keksoz in sanze depi 1960 ziska 2011.  So, nou annan en dynamic system, so, nou bezwen kontinnyen fer letid.  Nou bezwen kontinnyen evalye sa bann sanzman.  Nou bezwen kontinnyen mezir sa bann sanzman.  So, letid nou bezwen kontinnyen fer Mr Deputy Speaker.

Katriyenm konstrent se, finansman ek kapasite.  Mon ti a voudre ozordi nou annan tou sa larzan pou nou kapab adres tou sa bann problenm.  E par ler, nou annan priyorite e par ler nou annan en lot priyorite ki mont lo sa lot priyorite.  E zot konnen dan bann dezas ki’n arive, kekfwa Gouvernman ti’n bidzete pou fer serten proze sa lannen ki prezan i bezwen dekal li pou fer li pli tar akoz i bezwen deal avek serten lezot priyorite ki vini.  So, nou annan sa bann konstrent osi.

Nou annan osi kapasite imen.  Konbyen enzenyer nou annan, konbyen development officer nou annan, konbyen zofisye lanvironnman nou annan.  E tousala i en konstrent ou kapab dir, en pti pei e nou bezwen travay dan sa bann konstrent.  Ki mwan mon krwar nou devret fer se, nou bezwen devlop bann sistenm ki increase nou efficiency, nou efikasite.  Fer sir nou servi sa bann larzan ki nou ganny donnen dan en fason pli efikas ankor e nou adres sa bann issues e prezan nou kontinnyen build lo sa progre ki nou kontinnyen fer.  Nou kontinnyen adres prezan bann lezot problenm, bann lezot proze ki nou pankor adrese, bann lezot issues ki nou pankor adrese e nou kontinnyen bouz dan sa direksyon.

Finalman Mr Deputy, lo proze World Bank, proze World Bank premye faz in fini ganny enplimante e se pou sa rezon nou annan en DRDM ki annan en Command Centre ozordi ki annan tou sa lekipman e tou sa bann keksoz.  So, mon pa pou al dan sa detay, me selman mon kapab donn avek Onorab en rapor detaye akoz sa i ganny fer, evaliasyon endepandan i ganny fer par dimoun sorti deor ki evalye kimannyer nou depans sa larzan World Bank e mon kapab fer li ganny sa evaliasyon si in pare lo sa larzan World Bank.

Ki nou pe diskite ek World Bank prezan, en dezyenm faz sa proze pou nou bouz lo lot nivo.  E parey mon’n mansyonnen bomaten, DRDM in sorti lwen depi 2004, pou ariv ozordi 2013 kot i annan bokou progre in ganny fer, bokou training in ganny fer, bokou plan in ganny fer.  Bokou lenplimantasyon lenfrastriktir in ganny fer lo teren e nou pou kontinnyen fer sa travay an mezir ki nou ganny sa bann resours e an mezir nou devlop nou kapasite an plas pou nou kapab fer DRDM ki robust e ki kapab deal avek bann risk ki Sesel pou fer fas avek dan le fitir.  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Deputy, Trwazyenm kestyon.  Task force dan son travay, nou’n fer nou 4 sou Komite ki permet nou kapab pran bann latas, kas li dan bann proporsyon ki pli manageable, ki pli manyab.  4 sou Komite, enn pou lenfrastriktir piblik, dezyenm pou lanvironnman avek drenaz, trwazyenm pou reabilitasyon kominoter, katriyenm pou lagrikiltir.  E sak sou Komite i pe revwar tou bann plan ki’n annan dan lepase, si in annan.  E aktyaliz li, gete si son bann done, son bann rezilta ozordi i ankor valab, si i annan ki ankor valab.  Ki sa ki’n ganny fer e ki sa ki pa’n ganny fer, eski sa bann ki pankor ganny fer ozordi la, kimannyer nou kapab marye li avek bann nouvo travay ki nou pe planifye fer.

Sanmenm taler ler mon 2 koleg in pran laparol zot tande nou pe fer en letid par GIBB, oubyen par en lot dimoun.  Nou pe servi lezot bann lakonpannyen prive pou kapab ed nou determin bann travay ki annan pou fer kont, sa kestyon prevansyon kont kestyon preparasyon pou lavenir.  So, ki nou nou oule, marye tou sa bann travay ansanm pour ki nou annan nou en plan a lonterm ki soutenab avek bann resours finansman ki enportan.  Pou repet sa ki Profeser Payet in dir, nou bezwen trouv larzan pou kapab enplimant sa bann proze e nou bezwen kapab met li kot nou pa’n ganny larzan, lekel ki pou met larzan?  Dan capital expenditure oubyen atraver sipor bann lorganizasyon miltilateral, oubyen bilateral o fir e a mezir ki nou devlope.

Nou oule kapab annan en plan ki nou kapab servi koman en referans, me pa zis en plan me en keksoz koman en dokiman de gid, ki pou kapab permet nou, sak bann lorganizasyon, bann Minister kapab enplimant li dan nou progranm travay Gouvernman e sosyete an zeneral.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Jeannevol.

 

HON BEGITTA JEANNVOL

Mersi Mr Deputy.  Mr  Deputy, mon premye kestyon i adres pou Minis pou Litilizasyon Later ek Labita.  Minis, ki pou arive ek bann fanmiy ki lakaz in detrir konpletman parey dan ka lakaz Madanm Philoe, ki a sa moman dezas, i pa ti ankor antre dan son lakaz e ki i ankor pe pey en loan ek HFC, malgre ki i napa son lakaz aprezan.  E ki posibleman i pa pou kapab repran en lot loan parey ou’n propoze pli boner e ki osi napa posibilite rekonstrir son lakaz lo menm sit an vi danze ki ankor annan lo sa sit.

Mon dezyenm kestyon pou Minis Dezinnyen.  Minis eski ou kapab eksplike akoz ki menm zis 4 distrik ki ti’n ganny afekte par sa dezas, red alert ti ganny mete dan pei an antye e ki lenpak sa ti annan dan lezot distrik dan nou sekter tourizm e dan lekonomi pei.  Mersi.

 

MINISTER CHRISTIAN LIONNET

Mersi Mr Deputy.  Mon pa ti a kontan koz lo en case spesifik, me selman sa ki mon oule asir sa Lasanble se ki, tou dimoun ki’n ganny afekte, Gouvernman, fon dezas pou antre pou ed zot pou ganny back zot lavi parey zot ti ete.  Prenan kont, zot bann sirkonstans spesifik.  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Mon ava pran sa kestyon lo red alert akoz i konsern early warning.  Mr Deputy Speaker, parey mon’n mansyonnen avan i annan diferan kategori early warning e diferan kalite faz ki en dezas i pas ladan.  E lo Command Centre advice, ki nou gannyen avek biro meteorolozi, ek bann lezot dimoun lo teren i permet nou pran en desizyon ki permet pou nou kapab sov lavi e osi allow dimoun pou fer serten aksyon.

Mon a donn en legzanp, letan nou ti annan en early warning pou tsunami, detrwa lannen pase, malgre ti annan kantite kontroversi lo la, a lafen di zour, parey mon toultan eksplike se lotorite nasyonal ki fer en desizyon final.  Malgre CNN i broadcast sa ki pou li, malgre lezot lorganizasyon i broadcast sa ki pou li, nou, nou annan lenformasyon direk avek biro Hawaii ek biro Lanmerik e lezot lorganizasyon ki donn nou lenformasyon pou nou baz nou desizyon lo la.

Now, par egzanp, demen, nou, nou pa issue en alert e CNN i issue en alert, ki pou arive dan sa ka?  Eksi demen nou pou vini nou pou vin blanm DRDM akoz i pa’n issue en alert, akoz CNN in issue en alert si i ariv en domaz avek en bato ouswa en lenfrastriktir?  Demen si DRDM i issue en alert e CNN pa’n issue en alert, lekel ki pran responsabilite?  Sa bann kestyon nou bezwen demann nou lekor.

So, Lalwa Sesel anba ki biro meteorolozi i operate anba la, i permet li pran responsabilite pou okenn desizyon, okenn deklarasyon ki i fer.  So, red alert ti ganny fer o nivo nasyonal pou en senp rezon, pou allow dimoun pou antre kot zot.  Pou allow bann servis esansyel fer zot travay e pou nou allow militer osi ganny activate pou siport nou si i annan okenn domaz.

So, i annan en seri aksyon ki ganny pran letan nou issue en diferan alert, diferan kouler.  I permet mwan osi pou mon diskit ek Minister Finans pou allow serten finansman pou met available pou bann dimoun ki pe travay lo teren pou fer lasistans irzans.  Si mon pa issue sa red alert, tou dimoun i asiz dan lakour, tou bann dimoun irzans i asiz dan lakour.  Mon esper letan mon annan en dezas lo mon lanmen pou mon issue red alert, zot konnen ki problenm pou annan.

Tou dimoun pou blanm, pa mwan, pa isi, pou annan en dimoun pou bezwen pran responsabilite pou sa.  So, i enportan ki nou konpran dan ka dezas, i annan responsabilite ki ganny pran e nou, nou bezwen pran serten responsabilite pou fer sir ki lenfrastriktir of course, i ganny eparnye.  Me pli enportan ki sa, lavi dimoun i ganny eparnye.

Dezyenmman, wi, i annan en lenpakt lo lekonomi.  I annan lenpakt lo nou sekter tourizm, i annan en lenpakt lo biznes.  Desizyon ki nou bezwen pran, eski nou bezwen esper ziska keksoz i grav, i agrave?  Par egzanp, dan en ka kot nou annan traffic jam.  Ti annan traffic jam sa zour, kot nou ti annan gro lapli, ki ziska 7er diswar dimoun ti dan traffic jam.  Eski zot in vwar portre ki’n arive Moris?  Loto lo kanmarab, eski nou pou esper keksoz pou ariv dan son pli pir pou nou kapab fer en warning?

Eski nou bezwen pran serten mezir avan pou nou klersi semen?  Sa i bann desizyon ki nou bezwen pran baze lo lenformasyon ki nou annan devan nou a sa moman.  An menm tan ki nou sansib, poudir i annan lenpak lo lekonomi, i annan lenpak lo lendistri tourizm.  Nou bezwen balans tousala dan en fason entelizan e sanmenm sa nou bezwen ganny training.

Nou bezwen devlop nou sistenm early warning e sa i pa en desizyon ki fasil.  I pa en desizyon ki pou Prezidan demen pran en leta dirzans.  I e desizyon ki bezwen ganny kalkile e sanmenm sa ou vwar Cabinet ti ganny convene pou ganny views tou dimoun dan Cabinet avan desizyon i ganny pran.  So, i annan diferan nivo desizyon ki ganny pran baze lo severite sa dezas e ki bann diferan alert e ki bann diferan disaster zone ki ganny deklare.

So, i en size ase complex, me selman i dan lanmen ozordi, i responsabilite sa bann dimoun ki’n ganny apwente pou pran sa bann desizyon.  I pa bann desizyon ki fasil, i pa bann desizyon ki 100 poursan me selman en desizyon i bezwen ganny pran pou protez nou dimoun, pou protez nou bann lendistri dan pei.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.  Bonzour tou dimoun, bonzour bann Minis, bonzour tou dimoun ki alekout.

Mr Deputy, mon annan zis 3 kestyon e enn a sak Minis.  Mon premye kestyon i pou Minis Payet.  Minis eski dan sa Disaster Plan ki zot pe travay lo la, i annan en sistenm kominikasyon ki efektiv, enkli tou bann biznes kominikasyon dan pei, savedir, bann biznes telefonn eksetera.  Pour ki an ka en dezas, nou annan en sistenm kominikasyon ki an mars e ki reliable pou tou dimoun.

Dezyenm kesyon Minis Lionnet, eski ou kapab eksplik sa Lasanble desizyon Gouvernman pou pran en lakaz dan sak distrik pou ed bann dimoun ki’n ganny afekte, pou ki bann dimoun dan lezot distrik i konpran tre byen ki sa i en desizyon kolektiv e ki pa bann Manm Lasanble dan distrik ki’n deside pran en lakaz e akoz Gouvernman in bezwen pran sa desizyon.

E mon dernyen kesyon i pou Minis Dezinnyen.  Minis, dan ki sirkonstans Gouvernman pou ede dan sitiasyon dezas?  Par egzanp, eski travay sa task force pe etabli en presedans pou okenn sitiasyon dezas a lavenir?  Minis eski mon kestyon i kler?  Mersi.

 

MINISTER ROLPH PAYET

Mersi bokou Onorab Rose.  Sistenm kominikasyon i en challenge, en vre challenge pou nou ki nou batay avek sak fwa nou annan en dezas.  E mon anvi fer sorti ki travay in ganny fer lo la avek Departman Lenformasyon ek Kominikasyon e Teknolozi.  Diskisyon i ankor pe kontinnyen, sa diskisyon in fact, in komanse depi en bon pe letan.  I annan en serten travay ki baze lo en kour teknolozik.  Savedir en serten envestisman ki sa bann biro kominikasyon, sa bann lakonpannyen kominikasyon i bezwen fer pou allow en sistenm segregasyon bann call pandan letan dezas.

I annan osi en sistenm kot zot kapab ouver plis channel, lo mon pa tro, tro expert dan sa bann zafer mobil, me selman dan bann diferan cells ki servi pou bann kominikasyon par egzanp, dan en rezyon dezas i annan diferan cells ki ganny servi par bann loperasyon mobil.  I annan osi lezot alternativ kominikasyon.  Pa egzanp, kominikasyon par radyo, lezot kalite form kominikasyon ki osi pe ganny ranforsi.  Keksoz ki mon kapab dir se, nou ganny sa breakdown dan kominikasyon akoz tou dimoun i oule servi telefonn pandan letan en dezas.

E se sa mon pli gro problenm isi Sesel.  Akoz parey ou konnen, letan ti annan tsunami, tou dimoun ti al lo lans pou al gete kimannyer laroul pe ale.  Nou ti bezwen vini tir en bon pe zot e letan nou annan en dezas Sesel, tou dimoun i call, including enternasyonal, lokal.  Tou dimoun pe call kanmarad, ki’n arive mon ser?  Ki’n arive is?  E toultan nou dir avek dimoun, please, minimiz litilizasyon mobil, servi plis text.

E ti annan en sizesyon ki’n ganny fer e la nou pe travay lo en sistenm SMS, ki kapab allow sistenm kominikasyon avek nou bann dimoun lo teren.  Nou kapab anvoy zot SMS ouswa anvoy tou dimoun dan Sesel en sistenm SMS ki a donn zot updated lo letan, lo sa risk limenm, lo ki bann travay pe ganny fer.  Koumsa dimoun pa bezwen fer sa kantite call pou find out ki pe arive.

Mon konpran ki zot bezwen annan de ler call zot fanmiy, call zot bann zanmi pou find out ki arive.  Mon konpran tousala me, i annan serten konstrent ki arive ……… ki arive lo nou sistenm kominikasyon ler dezas i arive.  Lot keksoz kominikasyon se radyo e la mon met lanfaz lo la.  E bokou pei ozordi, zot in gard sa radyo am.  Nou konnen nou tou poudir nou dir radyo am i kekfwa, i teknolozi mwen avanse ki fm ek lezot.

Les mwan dir zot poudir radyo am se sanmenm sa radyo ki nou pou bezwen letan nou annan dezas.  Letan ou trouv keksoz pa marse la, se nou bezwen am e mon ti a kontan rekomande ki dimoun i annan en radyo dan lakour.  Zot annan batri, zot annan bann pti keksoz ki zot a dir, si zot radyo am i a marse akoz mon pou servi plis e DRDM pou servi plis radyo am pou kominik avek piblik lo letan nou annan en problenm dezas.

E menm mon pe demann PUC, par egzanp, letan kouran i koupe, letan i annan bann problenm ki sistenm PUC i bloke, ki komans servi radyo pou komans donn dimoun lenformasyon tel landrwa, kouran pa pe marse.  Tel landrwa in ariv en problenm, tel landrwa in ariv en aksidan ki’n bit dan poto elektrik ki prezan napa kouran.  Ki nou kapab minimiz e kominik dan en fason lamas.  Servi tou bann diferan zouti kominikasyon ki nou kapab fer sir ki lenformasyon i ariv kot nou bann dimoun.

So, i annan travay ki bezwen ganny fer.  I annan enn nou bann pli gran defi mon kapab dir, dan letan dezas, se nou sistenm kominikasyon.  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER CHRISTIAN LIONNET

Mersi Mr Deputy, mersi Onorab pou ou kestyon.  Lo size Perseverance parey Lasanble i okouran, tar lannen pase e boner sa lannen, Minister ti anonse ki nou ti pou donn 6 lakaz dan quota distrik par distrik.  Me an vi evantyalite sa dezas, kot nou’n vwar poudir i annan serten dimoun ki’n bezwen ganny relocate antretan ki louvraz reabilitasyon i ganny fer kot zot.  I annan 16 ka ki’n deza antre lo Perseverance.  I annan en lot 6 ka ki en lot sitiasyon ki’n deklanse ki, striktir serten batiman nou’n vwar poudir nou bezwen bouz sa bann dimoun lo limedya.

So, i fer en total 2 ka e Minister in pran desizyon pou fer li ase fair lo tou bann distrik.  Nou’n retenir en unit dan zot quota.  Savedir, ki tou distrik prezan i pou annan 5 unit pou allocate ek zot bann dimoun.  Me selman sa ki nou’n osi agre avek zot bann Onorab, se ki sa sizyenm dimoun ki ti’n ganny priyoritize par distrik, i pou ganny osi en let komitman ki i ava ganny allocate dan bann batch fitir ki pe vini.

Mon Minister pou travay ek kontrakter lo teren pou nou sey fer mannyer nou kapab ganny en bann unit an plis pou nou kapab adres enpe bann case ki vreman kritik dan bann case ki zot in soumet avek Minister pou konsiderasyon dan prosen alokasyon.  Mersi Mr Deputy.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, sirkonstans, lasistans e bann diferan entervansyon ki task force i pran, in ganny determinen par lafors sa dezas ki’n tap nou.  E sa dezas in tap nou for e nou’n bezwen fer sir ki nou reaksyon i egalman for parey sa pou nou kapab travay otan ki posib pou nou kapab rann lavi dimoun dan en fason normal e permet ki lavi i kontinnyen.

Bomaten nou’n tous lo kantite size ki demontre volonte pou nou kapab fer sir ki nou al de lavan an servan tou bann mwayen ki posib lokal, enternasyonal e rezyonnal pou nou kapab fer sir ki nou bouze.

Me sa ki osi enportan se ki nou pe kalkil lavenir, prevansyon.  Tout an prenan kont, tout an reste rekonesan ki fer tou nou prevansyon, i annan dega ki arive ki nou pa kapab prevwar.  Now, annou get en kou.  Nou annan bann mezir, i annan task force ki’n ganny etablir, i annan Komite dezas ki deza an plas ki ansarz par Profeser Payet.  I annan osi fon dezas ki’n ganny etablir e tousala i annan son rol pou zwe pou gete kimannyer nou kapab anpes dezas, fer prevansyon.  Me osi, donn serten soulazman e osi recovery ler dezas in frap nou.

Fon dezas ki’n ganny etablir, klerman nou’n definir ki bann dezas ki nou afekte.  Tsunami, bann lepidemi, lasante, bann landslide, bann linondasyon eksetera.  So, in ganny definir.

Dezyenmman, Lalwa in permet ki fon dezas i elev fon, pa zis pou sa dezas me osi dan levantyalite, Dieu mersi nou demande ki nou pa ganny ankor bann gro dezas.  Me si zanmen i arive ki nou prepar nou pou nou kapab rod fon, pou nou kapab ede.  Malgre nou konnen poudir toultan larzan pa pou zanmen ase pou nou kapab reponn bann bezwen akoz groser kalamite.

Nou’n osi etabli lo ki nivo lasistans ki nou kapab fer.  Enn, ed dimoun ki’n ganny afekte, reabilit nou kominote, rekonstrir bann lenfrastriktir piblik e lezot travay ki nou bezwen fer pou rann lavi normal e pou konekte avek sa 2 lezot striktir, sa 2 lezot lenstans ki Komite dezas e osi task force.

So, se sitiasyon ki nou’n tonm ladan e ki’n determin ki reaksyon e ki entervansyon ki nou pran.  Fodre osi mazinen ki nou deza annan bann striktir an plas ki pou permet nou kapab travay lo en plan lonterm, lo en plan prevansyon pou nou kapab evit sa ki’n arive.  E pou nou kapab evit sa ki’n arive, nou bezwen tir serten leson.  E mon krwar mon 2 koleg in koz lo bann leson ki nou devret tire.  Depi endividi, kominote avek Gouvernman.

Endividi, nou bezwen pran responsabilite ki kot nou lakour nou pa kit en ta salte me ki nou pe tire.  Ki nou fer sir ki bann resipyan ki kapab annan delo ki pou kapab propaz moustik, nou tire nou vide, oubyen nou ranpli later ek makadanm ladan.  Pou nou fer sir ki, lo sak tol, ek sak tol nou annan dalo e ki sak dalo i desann dan en dren ki anmenn kot obor semen akoz otreman, delo ki sorti kot nou i al afekte nou vwazen ki par anba nou.

Lezot laspe ki nou’n koz lo la osi se, nou pa les bann pye dibwa zis grandi koumsa.  Ki nou kapab koupe, pye dibwa lo nou later e si i lo later nou kanmarad oubyen lo later Gouvernman, ki nou alert lotorite pou fer sir ki bann aksyon i ganny pran.

Lotorite distrik i bezwen asire ki atraver bann lenstans ki travay dan distrik atraver district team, ki nou alert bann partners lo nesesite verifye bann travay.  Fer bann swivi lo bann travay sirtou an metan lanfaz lo sa kestyon prevansyon.  Ki nou monitor plis bann travay dan kominote.

Me sa ki fodre nou fer sorti for, se ki nou bezwen devlop sa kestyon respe.  Respe pou Lalwa, ou pa kapab antreprann en konstriksyon san ki ou pas atraver Planning.  Ou pa kapab koup en pye dibwa san annan permisyon.  Ou pa kapab zis kas en lateras san annan bann permisyon.  Mon krwar nou pe sey met sa konteks nou lavi tou le zour pou nou kapab get de lavan e osi konpran kimannyer sa i zwe en rol dan prevansyon bann dezas.

Mon krwar sa kestyon training i enportan ki tou lazans, mon krwar Profeser Payet in fer sorti, tou lazans i bezwen kontinnyelman pe train son bann dimoun ki travay ek li.  Nou bezwen kapab rod bann lekipman e bann zouti ki pou kapab permet nou fer en bon travay.  E mon krwar kot i konsern Gouvernman nou bezwen fer sir.

Byensir, nou rod bann resours neseser, me, nou fer sir nou ranforsi Lalwa.  Nou monitor e nou fer sir nou fer swivi.  Minister Lionnet in dir, nou’n dekouver, dan ka Anse Aux Pins, ki en kantite bann striktir in ganny fer san permisyon Planning.  E mon krwar sa bann keksoz ki Gouvernman nou responsab.  E mon krwar sa nouvo lapros ki in dir in pran an servan GIS, pou permet lotorite distrik, bann zabitan zot menm kapab zet en koudey e apre alert lotorite konsernen pou nou kapab bouz de lavan.

Me mon krwar pli gran leson ki nou tire, i tonm dan domenn solidarite dan kominote.  E pandan sa 2 mwan pase, nou solidarite in ganny teste seryezman.  Gro lapli ek linondasyon in ravaz lavi, in ravaz nou lakour.  E malgre bann pert avek langwas ki sa in anmennen, nou’n vwar poudir sa kestyon konpasyon avek solidarite i ankor rennyen dan leker ek dan kominote Seselwa.

Par ler, se pa toultan ki ou trouv lafors e determinasyon dan laglwar oubyen laviktwar.  Se par ler ler ou krwar tou in perdi parey dan sa bann distrik in arive, ki vreman dimoun i sorti i trouv sa vre determinasyon pou kapab demontre konpasyon anver nou prosen.  Fodre pa ki i annan dezas pou nou kapab montre sa solidarite e sa sipor pou kanmarad.

Si en leson lo nivo relasyon imen ki nou pe tire, se ki nou bezwen kapab pli ini avek kanmarad, pa zis dan dezas, me dan bann letan normal.  Annou servi sa bann sipor fizik, sa bann keksoz tanzib ki nou pe koze e anmenn li lo sa nivo relasyon imen.  Akoz se sa ki pou kapab permet nou deal avek sa bann lezot sitiasyon ki nou fer fas avek.  E sa mon fyer, ki ansanm avek Profeser Payet e ansanm avek Minis Lionnet, nou’n kapab dekouver sa pandan dezas e zot, zot in zwe en rol kle ladan e mon demande ki sa i ganny propaze dan la nasyon pou nou kontinnyen adres bann defi ki devan nou.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, nou’n ariv a lafen nou Statement e seri kestyon.  Mon ti a kontan remersye Minis Meriton, Minis Payet e Minis Lionnet e zot delegasyon pou avek nou bomaten.  E mon ti ava ekskiz zot parmi nou.  Lezot Manm, nou a pran en break e nou a rezwenn midi mwen en kar pou kontinnyen nou travay.

 

(BREAK)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon nou a kontinny nou travay lo Order Paper e nou annan Mosyon par Onorab Murielle Marie, Manm Elekte pou Au Cap e mon a envit li pou prezant son Mosyon.

 

HON MURIELLE MARIE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy mon Mosyon i lir koumsa, pe demann Gouvernman pou met an plas bann mekanizm neseser pou ki bann diferan lazans ki annan manda dan pei pou kontrol kalite bann prodwi lokal e enporte afen ki sa bann lazans a kapab delivre sa servis a en nivo ase o pou protez lasante nou pep e nou lanvironnman.

Mr Deputy, avek progre ki nou pei in fer ozordi, ek kwasans ekonomik pozitiv, nou pei ozordi i annan bokou plis prodwi lo marse lokal me sa epanouisman ekonomik in osi anmenn avek li lezot eleman ki devret fer nou port bokou atansyon lo sa ki nou aste e konsonmen.

Mr Deputy dezorme ozordi, Seselwa i santi zot konsernen avek kalite bann prodwir ki zot aste dan bann magazen oubyen dan bann lezot pwen lavant.  Depi soket elektrik ziska biskwi, depi sa ki ganny enporte ziska sa ki ganny fer lokalman i annan en leokri deor kont bann prodwi ki pa lo standar oubyen ekspire oubyen zis move kalite.

Mr Deputy, zanmen dan listwar nou pei in deza annan sitan gran kantite prodwir lo marse e sa in osi vedir ki zanmen osi dan listwar nou pei in deza annan sitan gran kantite prodwi ki pa satisfer konsomater an term kalite.  Parfwa bokou sa bann prodwir i bon marse e serten Seselwa napa lot swa akoz zot mwayen finansyel pa permet zot aste sa ki pli ser.

Mr Deputy, larealite i se ki i annan telman prodwi ki move kalite e ki pa lo standar ki nou bezwen komans par demel bann difil sa problenm ki tre konpleks.  Si non, nou pou zis retourn an ron e problenm pou reste avek nou e la, malerezman, se sa kous nou popilasyon ki pli vilnerab ki pou pli ganny afekte.

Mr Deputy Sesel i enport 90 poursan tou prodwi ki nou servi lokalman.  Sa i vedir ki 90 poursan nou problenm avek bann prodwi move kalite i annan pou fer avek prodwi enporte.  Sa lot 10 poursan sa ki nou servi, i ganny prodwir lokalman e sa i konsern bann prodwi pwason, lavyann, legim e fri e serten prodwi fabrike lokalman ki bann prodwi alimanter e osi lezot prodwi.

Me sa 10 poursan prodwi lokal, i osi annan en gran konponan enportasyon, akoz nou enport bann matyer premyer oubyen prodwir semi-fini ki apre ganny transformen oubyen asanble ant prodwi fini.  Sa i vedir ki Parfwa sours problenm avek en prodwi lokal i osi trouve aletranze kot bann konponan sa prodwi i sorti.

Alor, sa problenm i konpleks akoz i annan plizyer dimansyon e lefe ki i konpleks, nou lapros anver sa problenm se trouv en solisyon ki vedir ki nou pou bezwen atak sa problenm lo plizyer fron alafwa e se lefe konbinen tou sa bann diferan aksyon e zefor ki pou kre sa sinerzi ki pou anmenn solisyon pou sa problenm.

Mr Deputy, si nou anvi ki nou lapros i efektiv e efikas, nou pou bezwen fer en levanter e vwar kwa ki nou annan koman zouti an term Regilasyon, Lalwa, resours imen e teknik pou rezourd sa problenm.

Nou pou bezwen answit gete kwa ki mank nou e kimannyer nou pou adres sa bann defi.  Sa i vedir ki nou pou bezwen komans mazin lo bann mezir prevantiv me osi lezot pli pro-aktiv pou fer fas avek problenm relye avek lenportasyon prodwi ki pa lo standar.  Nou devret mazin lo rol ki bann diferan lazans i kapab zwe pou dekouraz bann enportater fer antre dan pei bann tel prodwi oubyen matyer premyer, tout an prenan kont, lenportans ki devlopman bann diferan sekter pou vedir, nou pei.

Si zou vreman anvi rezourd sa problenm bann prodwi move kalite ki annan dan nou pei, nou pou bezwen komans par adopte en bon latitid a la baz son bann bon latitid se en sans realite.  Mr Deputy larealite se ki dezormen, menm si Sesel i kont li parmi bann pei ki annan en lekonomi ouver e ki nou depan lo lemonn eksteryer pou laplipar keksoz ki nou bezwen e nou osi depann bokou lo reveni ki nou gannyen sorti deor.  Nou pa kapab konpromet lo serten prensip.

Apard lezot, sa i en prensip ki nou devret asire ki nou pep i ganny akse avek prodwi meyer kalite.  Me mon osi realize parey mon’n dir pli boner, 90 poursan sa ki nou servi nou bezwen enporte, sa i kre en risk akoz nou napa mwayen pou direkteman kontrol fabrikasyon sa bann keksoz ki nou enporte.

Mr Deputy, legzistans sa risk pou nou, i fer nou pei vin vilnerab.  Annefe, sa risk pa pou disparet me i pou vin pli gran, sirtou la ki nou pe antre dan sa ki bann eksper i apel globalizasyon e marse lib.  Bokou plis pei pe prodwir bann keksoz ki nou enporte.  Nou pou ganny akse avek sa bann ki bon marse e parmi, i pou annan serten biznes ki pou prodwi bann keksoz ki pa bon kalite.  Mr Deputy nou problenm se ki kimannyer en pti pei parey Sesel ki annan en lekonomi tre ouver e ki napa mwayen pou kontrol direkteman prodiksyon bann prodwi ki enporte pou kapab minimiz risk ki sa bann prodwi i kapab poze.

Mr Deputy zis an 2007 a 2011, Minister Lasante in rikord 93 ka lanmor ki relye avek maladi lefwa.  In ler pou lotorite azir akoz lasante nou pep e sekirite lavi nou bann sitwayen i an danze.  Deza statistics pe montre logmantasyon dan lensidan kanser ki parfwa relye avek serten prodwi move kalite ki nou manze oubyen bwar.  E an plis, nou’n osi vwar logmantasyon dan obesite par bann zanfan ki osi relye avek bann prodwi manze ki pa bon kalite e ki parfwa i vin adiktiv parmi nou zanfan.  Menm si nou napa lot swa akoz nou bezwen enporte e byennet Seselwa i pas avan tou.

Mr Deputy, nou bezwen enporte, me nou pa kapab enport nenport kwa keksoz ki en risk pou lasante nou pep e nou lanvrionnman.  En enportater pa kapab enport zis nenport kwa san rod lasirans lo kalite sa prodwi ki i enporte.  Sesel pa kapab anpes okenn endividi oubyen biznes prodwir keksoz move kalite.  Me Sesel i annan en devwar pou li fer sir ki sa bann prodwi move kalite oubyen pa lo standar, pa antre lo son teritwar.

Mr Deputy, menm parey i difisil vwar, menm enposib, pou en dimoun antre Sesel ilegalman i devret osi difisil pou en prodwi move kalite ou pa lo standar, antre dan nou pei.  Alor enportater i annan responsabilite pou prodwi ki i enporte e li i devret asire ki sa bann prodwi i bon kalite e asire ki sa dimoun avek kot i pe enporte, i en dimoun avek en bon repitasyon ki i kapab annan konfyans ladan.

I kapab baz son konfyans lo plizyer fakter, enkli bann laprev parey labels ki sa prodwi i ganny fer an respektan serten norm oubyen bann dokiman legal parey patant ek trademark ki asire ki kalite sa bann prodwi i lo standar.

Mr Deputy, menm si responsabilite lo enportater fodre ki bann Lalwa e Regilasyon i ganny ranforsi e fodre ki i annan kontrol ki asire ki sa bann enportater pe efektivman azir an konformite avek Lalwa.  A sa nivo, Gouvernman pou bezwen met an plas bann standar lo bann prodwi enporte ki a permet Divizyon Custom annan en responsabilite fondamantal pou kontrol oubyen konfiske bann prodwi enporte ki pa lo standar e osi pou asire ki zot vreman an konformite avek Lalwa e Regilasyon.

Mon pe osi propoze ki Gouvernman i osi met an plas lalwa ki okenn prodwi ki antre dan pei ki zot label i merit annan sa 3 langaz ofisyel ki a permet konsomater lir kwa ki zot pe aste.

Mr Deputy letan Lotorite License pe donn license bann enportater, i pou napa sa lekspertiz pou determinen ki sa prodwir ki i oule fer vini i bon kalite.  Fodre ki sa lotorite i kolabor avek bann lazans konsernen.  Par egzanp, si en prodwir i konsern eletronik i pou devret kolabor avek SBS ek PUC.

Mr Deputy statistic pou lannen 2011, Fire Services in rikord 7 ka ki relye avek lenstalasyon elektrik e tandi lannen 2012, nou annan en logmantasyon pou ariv 19 ka.  Sa logmantasyon i ganny prezimen par move kalite serten prodwi eletrik ki pa lo standar.  Fair Trading osi in deal avek 150 diferan ka an 2011 e ziska lafen 2012, ti annan 266 ka ki parmi i enkli bann ka konsern bann keksoz enporte ki pa meet standar.

Mr Deputy, mon Mosyon pe demann letablisman en mekanizm pou asire ki bann prodwi ki antre dan pei i de bon kalite oubyen lo standar.  Parey mon’n fer resorti, i deza annan bann lazans ki zot manda i enkli fer sa travay e i osi annan Lalwa avek regilasyon neseser.

Mr Deputy, se si sakenn lazans pe azir an izolasyon avek lezot, i fer ki parfwa zot menm vin an konfli oubyen fer menm travay 2 fwa ki reprezant en gaspiyaz resours.  Sa mekanizm ki mon pe propoze pou anmenn tou bann lazans, lotorite e lorganizasyon ki annan okenn keksoz pou fer avek kalite prodwi dan pei anba en menm parasol.  Pou zot kordin e ranforsi travay kanmarad.

Par egzanp, en Komite ki i regroup sa bann reprezantan, lenstitisyon oubyen departman.  Sa mekanizm pa devret vin en nouvo lotorite me en striktir ki zwenn zis pou kordin travay sa bann lazans.  Bann travay ki zot a fer, pou tonm dan 2 kategori.  Premyerman, en lekzersis ki a kapab sirvey bann prodwi ki pe vann lo marse pou asire ki okenn prodwi move kalite oubyen ki pa lo standar pa antre oubyen ganny prodwir dan pei.

E dezyenmman, pou teste bann prodwi pou asire ki zot kalite i bon e i lo standar.  Dan sa konteks Mr Deputy, SBS pou bezwen zwe en rol tre enportan dan sa prosesis.  Alor, mon pe propoze ki sa mekanizm i a vin koman en zefor nasyonal ki ava regroup tou bann lazans konsernen parey Fair Trading, Lotorite License, Customs, PUC, SBC, Minister Lagrikiltir, Minister Lasante, Minister Lanvironnman, Minister Finans e bann lorganizayon parey NATCOF ek SCCI.  Sa mekanizm ava osi asire ki tou bann Lalwa i ganny aplike an senerzi.

Mr Deputy, mon swete ki Gouvernman i ekout sa Lasanle lo sa size e azir vitman pou protez nou pei kont sa lenvasyon prodwi move kalite oubyen ki pa lo standar e protez konsomater Seselwa.

Mr Deputy pou konklir, Sesel pe deza esey fer 2 bout zwenn pou deal avek sa sitiasyon lavi ser e la zot pe ganny en lot traka avek bann prodwi move kalite ki pa lo standar.  In ler pou nou met en lafen avek sa sitiasyon enn fwa pour tou.  Mr Deputy, mon pe demann tou Manm pou siport mon Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon Mosyon in ganny prezante.  Okenn Manm ki oule segonde?  Onorab Souris ou oule segonde?  Proceed.

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Deputy.  Mon ti a kontan segonde e mon ti a kontan entervenir osi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi.  Ozordi Mr Deputy, tou Seselwa i konsernen avek logmantasyon dan kalite prodwi lokal e enporte, ki pa lo standar ki egziste partou dan bann makazen e menm parfwa, i osi kout vreman ser.

Mr Deputy, zis pandan festivite Nwel ek Lannen, nou’n kapab vwar en pli gran logmantasyon dan kalite prodwi ki pa lo standar lo marse depi zouzou pou zanfan, ziska plizyer prodwi debaz alimanter.

Avek logmantasyon dan pri serten komodite, parfwa nou bann Seselwa, i ganny anbete par sa ki nou dir, aste kabri dan sak.  Ki vedir ki sa bann prodwi ki souvandfwa i kout en pti pe pli bon marse e nou koman konsomater, nou les nou ganny gide par son pri lo marse e non pa par kalite prodwi dan limenm.

Mr Deputy mon konsyan ki parfwa nou mwayen pa permet nou pou aste meb ki ganny fer par Sesel, par nou prop Seselwa akoz i kout en pti pe pli ser.  Me Mr Deputy, legzanp i la pou nou temwyanye.  Konbyen larmwar, konbyen dressing table, konbyen latab computer, lili enporte ki ti ganny afekte ouswa andomaze pandan dezas Zanvye 2013.

Mr Deputy, kestyon ki bokou nou pe demande, konbyen in koute pou tou sa bann lekipman, meb ki’n ganny andomaze?  Mon konsyan ki meb ki fer Sesel i kout en pti pe pli ser me i pli dirab.  Sepandan bokou in fer resorti ki zot meb, tel ki larmwar ouswa lili an bwa, in reziste kont dezas.

Mr Deputy la mon pou profite pou lans en lapel avek pep Seselwa ki plito nou fer en pti sakrifis olye aste meb ki enporte ki pa dirab.  Mr Deputy, dan menm loptik, nou pa kapab aste en sak ouswa en per soulye pou zanfan ouswa adilt, kot i kase premye zour ki sa zanfan i mete.  In ler pou met en lafen ek tou sa bann keksoz parey.

Mr Deputy, Mosyon table par Onorab Marie i enn ki tre apropriye e relevan.  Sa Mosyon i lozik akoz sa size i repran konsern ki mon ti annan letan mon ti demann Minis Finans en kestyon lo size kalite prodwi fake ki pe antre dan pei.

Mr Deputy, kestyon ti konsern prodwi enporte ki pa orizinal tandi ki Mosyon i konsern kalite prodwi enporte oubyen fabrike lokalman ki pa lo standar.  Annefe, nou bezwen admet ki menm si Sesel i enport preski tou keksoz ki Seselwa i servi, prodikter Seselwa i annan en par pou zwe dan sa sitiasyon kot nou marse lokal i ranpli avek prodwi move kalite.  Parfwa, sa bann prodwi move kalite se bann prodwi ki Seselwa menm in fer.

Mr Deputy, nou bezwen zis, nou pe deklar lager kont prodwi move kalite e non pa kont prodikter etranze.  Dan sa lager, fodre pa ki nou viz zis bann prodikter etranze i ferm lizye lo nou bann Seselwa ki pe abiz lo zot frer.  Nou bezwen sever kont tou prodikter ki responsab pou sa bann prodwi move kalite dan pei.

Mr Deputy, Mosyon devan nou Lasanble, se pou demann Gouvernman pou met an plas bann mekanizm neseser pou ki bann diferan lazans ki annan manda dan pei pou kontrol kalite prodwi lokal e enporte, afen ki sa bann lazans i a kapab delivre sa servis a en nivo pou protez lasante nou pep e nou lanvironnman.

Mr Deputy parey loter Mosyon in fer resorti ki 2007 a 2011 ti annan 93 ka lanmor ki relye avek maladi lefwa.  Dan ki, 72 ka ti zonm e 21 fanm ki ti mor.  Statistik osi i demontre nou ki ti annan 30 ka lanmor ki relye avek problenm ilser lesotman e kanser bout trip.  Ladan 26 zonm ti mor e 4 fanm ti mor.  Parmi 23 lanmor kanser larat, ti annan 16 zonm ki ti mor e 7 fanm.  E 23 lanmor ki ti relye avek tib manze, ladan ti annan 19 zonm ki ti mor e 4 fanm.  Parmi sa senkantenn lanmor ki relye avek kanser oral cavity, ti annan 47 zonm e 3 fanm e 24 lanmor relye ek kanser lagorz, 22 ti zonm e 2 ti fanm e nou osi konnen ki kanser lagorz i agrave par sigaret osi.  25 lanmor ki ti annan kanser lefwa ladan 16 zonm e 9 fanm.

Mr Deputy, kestyon ki bokou nou pe demande, eski sa bann nouvo mark lakol ki lo market ki pe koz sa?  Eski sa sitan kantite bwat konserv ki pe antre dan pei ki pe koz sa?  Mr Deputy, ankor demann pou letid aprofon i tre enportan.  Parey Loter Mosyon in dir e menm nou kolek Onorab Vel to pas en Mosyon lannen pase.

Sepandan Mr Deputy, nou osi vwar en logmantasyon dan lobesite dan zanfan.  Kestyon ki bokou paran pe demande, eski bann tuck shop kot lekol pe vann prodwi pou annan lefe pozitiv lo nou zanfan?  Eski zot pe enkli fri dan zot pti magazen, tuck shop?

Mr Deputy, antretan mon propoze ki nou koman konsomater, i tre enportan ki nou konn nou drwa par fer sir ki nou lir byen e konnen ki kalite prodwi ki nou pe aste, pa les nou ganny anbete.

De lot kote, mon pou demann Minister Ledikasyon e Lasante pou byen sirvey sa bann tuck shop kot lekol.  Mr Deputy, in plis ki ler ki Gouvernman i met en fren ek sa tel pratik akoz serten kalite prodwi i annan en lefe direk lo lasante imen.

Boner lannen pase, nou ti temwany lensidan an sa ki konsern lapentir kot en lakonpanyen Sinwan ti servi en prodwi ki napa okenn langaz ofisyel lo la dan en batiman dan sant lavil Victoria, kot plizyer dimoun ti bezwen ganny evakye.  Serten nonm dimoun ti menm bezwen rapor lopital pou tretman.

Mr Deputy, letan bann lotorite konsernen ti’n ariv lo site, bann travayer ki ti la pa ti koz okenn dan sa 3 langaz ofisyel e Minister Lanvironnman ti bezwen pey dimoun pou tradwir sa ki ti’n ekrir lo sa bann bwat pou omwen konn konteni e son lefe lo lasante imen.

Mr Deputy, ankor an Novanm lannen pase nou’n vwar en menm lensidan ki repete.  Mr Deputy, kestyon ki bokou nou pe demande, kote sa bann prodwi ti ganny stoke?  Kimannyer sa bann prodwi in fer pou antre dan pei san laprouvasyon Minister Lanvironnman?  Kimannyer bann tel prodwi parey pe antre dan pei san sa 3 langaz ofisyel lo la?  Ki kalite prodwi ki ganny aprouve par serten lotorite e ki kalite ki pa bezwen ganny aprouvasyon serten lotorite.

I kler ki i mank sa sinerzi kot pou kolabor avek diferan lazans.  Alor pou en tel lensidan pa repete ankor, mon sizere ki Gouvernman i egzize ki tou lakonpanyen etranze ki annan omwen en Supervisior ki koz enn ant sa 3 langaz ofisyel lo sak zot bann sit a tou moman.  Sa i ava ede pou fasilit lavi travayer e bann lotorite letan zot pe fer zot lenspeksyon.

I osi enportan ki bann travayer etranze ki zot omwen kapab koz 1 ant sa 3 langaz ofisyel.  Bann prodwi ki ganny enporte, zot detay i devret ganny ekrir omwen dan sa 3 langaz ofisyel.  Sa i ava ede pou konn zot konteni, zot lenpakt lo lasante imen e kimannyer pou reakte avek dan ka kot i annan en aksidan.

Mr Deputy, nou osi vwar ki zis lannen pase ti annan en logmantasyon dan bann ka dife lakour.  Kestyon ki bokou pe demande, eski sa bann tel ka dife i relye ek lekipman elektrisite ki pa lo standar?  Eski PUC ti fer en bon lespeksyon avan konekte elektrisite?  Eski Biro Standar in fer en swivi?  Eski ler nou annan en open and free market, nou napa standar?  Eski pa’n ler pou ranforsi Lalwa e sirvey e ranforsi standar?

Ozordi dan Sesel, nou annan en lekonomi ouver.  Dapre Minister Lasante, sirtou kot divizyon Food Control, zot pe fer fas avek sa problenm kot serten prodwi alimanter ki antre dan Sesel, napa valer nitrisyonnel e zot menm annan prodwi adiktiv ladan e i pa lo standar.  Menm, zot pa kapab konpran ki annan ladan akoz zot lekritir i pa dan sa 3 langaz ofisyel.  Sa menm lopinyon in ganny fer resorti par Departman Lanvironnman.

Mr Deputy, nou devret vin en pei kot dimoun pa devret annan okenn lenkyetid letan nou aste en prodwi manze, prodwi elektronik oubyen prodwi lakaz.  Nou devret vin en pei kot dimoun i aste keksoz de kalite ki ganny fer selon norm e standar.  Sa i en drwa ki tou Seselwa i merite annan dan nou pei.

Mr Deputy mon osi antyerman dakor avek Loter Mosyon, ki nou bezwen anmenn tou lazans konsernen avek sa kestyon ansanm atraver en mekanizm ki a ganny met an plas.

Pou konklir Mr Deputy, mon pou rekomande ki nou bezwen reviz fonksyon Biro Standar ekip Biro Standar avek nouvo resours neseser pou reste azour avek larealite e ekip Custom avek resours pou li vin pli efikas e efektiv.  Donn Custom pli pourvwar ki a permet li konfikse prodwi ki ganny ban isi Sesel e sa i a permet rediksyon dan tel kalite prodwi lo marse.

Ranforsi oubyen etablir plis bann Regilasyon e si fodre anmenn serten Lalwa kot nou Lasanble.  Ranforsi plis mendev e si fodre etablir en unit spesyal.  Diferan lazans entrodwir en sistenm data ki a permet zot idantifye bann landrwa ki annan plis problenm.  Mr Deputy, mon pou vot an faver sa Mosyon e mon pou demann tou mon bann Koleg pou swiv mon legzanp.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon nou a pran en break e nou a rezwenn 2er.  Mon’n enform le 2 Leaders ki nou pou zwenn 1.15 pou meeting ABC.

 

(LUNCH)

MR DEPUTY SPEAKER

Bonn apre midi.  Nou a kontinnyen avek nou deba lo Mosyon table par Onorab Murielle Marie.  E lo mon lalis mon ava envit Onorab Dr Payet.

 

HON DAVID PAYET

Mersi Mr Deputy.  Bonn apre midi tou dimoun.  Mr Deputy, Mosyon ki Onorab Murielle Marie in prezante i donn Lasanble Nasyonal en loportinite pou pa zis koz lo en size ki tous tou Seselwa, sirtou bann ki diriz en lakour, me osi fer enpe refleksyon lo serten kontradiksyon dan nou sosyete.

Mr Deputy, pou nou adres sa sitiasyon koze par sa gran kantite prodwi move kalite ki annan dan pei, nou bezwen get realite an fas e met keksoz an perspektiv.  Nou selman kapab met keksoz an perspektiv si nou al enpe an aryer dan listwar nou pei, pou nou konpran akoz sitiasyon in ariv koumsa e apre nou kapab gete lekel ki koupab e sizer fason pou remedye sa sitiasyon.

Mr Deputy, parey loter Mosyon in fer sorti dan son prezantasyon, Sesel i enport 90 poursan keksoz ki nou servi dan pei.  Sa i vedir ki i annan en tre gran probabilite ki omwen 90 poursan nou problenm konsernan bann prodwi move kalite, i sorti aletranze dan bann pei kot nou enport bann keksoz.  Me fodre pa nou zis blanm bann pei etranze akoz Sesel in toultan enport laplipar keksoz ki Seselwa i servi e sa problenm prodwi move kalite fek komanse sa bann dernyen lannen.

Konpare avek detrwa lannen pase, Seselwa ti annan bokou plis swa, letan i ti al magazen konmela.  Me sa gran swa i ganny gate akoz parmi, i annan serten prodwi ki pa bon kalite.  Sa i vedir ki lontan Seselwa ti annan en swa limite, me risk aste en prodwi move kalite ti osi limite.  Tandi ki konmela, lakantite prodwi ki annan dan magazen, in ogmante e lakantite prodwi move kalite parmi sa bann prodwi, in osi ogmante.  Sa i vedir ki konmela, Seselwa i annan en pli gran swa, me zot swa i pli riske.

Mr Deputy Speaker, ti annan 2 rezon akoz en pe letan pase Seselwa ti annan en swa limite.  Premyerman, ti annan problenm mank deviz dan pei, koze par en sitiasyon black market.  Dezyenmman, ti annan ankor bokou kontrol lo komers.  Sa lepok, nou ti tande ki liberalizasyon pou rezourd tou nou problenm.  I annan marsan ki ti dir, ki si komers i ganny liberalize, nou pou ganny prodwi pli bon kalite e pli bon marse.

Mr Deputy Speaker, lepep Seselwa in fer en gran sakrifis par aksepte en reform ekonomik ki ti fermal an term konsekans sosyal koze prensipalman par flotasyon roupi, ki ti fer roupi perdi son valer kont dolar e an rezilta, pri lavi ti ogmante.  Me sa reform ti rezourd nou problenm deviz e an menm tan, komers ti ganny liberalize, ki vedir ki boul ti aprezan dan kare bann marsan akoz zot ti annan akse avek deviz dan labank e zot lanmen ti ganny large avek liberalizasyon komers.

Lepep Seselwa ki laplipar i bann konsomater, ti fer son bout par aksepte reform ekonomik.  E Gouvernman Parti Lepep, ti’n fer son bout par pas sa bann reform, me i ti reste bann marsan pou fer zot bout.  Malerezman Mr Deputy, olye prodwi bon kalite e bon marse, liberalizasyon in ouver laport nou pei avek en bann prodwi move kalite.  Se sa ki nou apel liberalizasyon sovaz.

Mr Deputy, bann marsan e enportater i annan en tre gran rol pou zwe dan protez lafrontyer nou pei e protez nou pep kont bann prodwi move kalite akoz lamazorite bann prodwi i sorti deor.  Me prodikter lokal osi i annan en gran rol pou zwe akoz en pe sa bann prodwi enporte, i ariv dan pei koman bann matyer premyer ki ganny servi dan prodiksyon prodwi lokal.

E lo sa pwen Mr Deputy, mon kapab dir ki bann tel prodwi lokal i dan kategori prodwi ki pe fer plis domaz lo nou pep, sirtou lo son lasante.  Parmi sa bann prodwi lokal ki ganny fer a baz matyer premyer enporte, se bann prodwi lalkol.  Plizyer kalite lalkol in anvair nou pei resaman e sa bann prodwi pe vreman fer dega lo lasante nou pep.

Bokou konplikasyon lasante e menm serten ka lanmor in ganny okazyonnen par sa bann tel prodwi.  Lensidans bann maladi parey dyabet ki lye avek domaz pankreas, serten kalite kanser parey labous, lagorz, maladi leker ek lefwa in ogmante enormeman dan sa pei e sa i annan bokou pou fer avek konsomasyon sa bann lalkol.

Sa bann labwason alkolize i vreman danzere akoz zot bann spirit pir ki’n senpleman ganny flavoured.

Mr Deputy, nou bezwen protez nou pep kont sa bann tel prodwi akoz statistic in montre ki maladi kardyovaskiler i premye lakoz lanmor dan nou pei e kanser i swiv koman dezyenm lakoz.  Nou pep pe mor e pe soufer avek bann tel prodwi.  E sa mechanism ki pou met an plas, i merit fer en ka spesyal avek bann labwason lalkol ki pe tro afekte lasante nou pep.

Mr Deputy, konsomater pa enport prodwi.  Se marsan ki enporte.  Deplis, marsan ti dir ki nou pou ganny prodwi bon kalite e bon marse, me sa ki nou vwar se bokou bann prodwi move kalite ki kout tre ser.  Mon siport propozisyon loter Mosyon pou demann Gouvernman pou met an plas en mechanism pou rezourd sa problenm prodwi move kalite, par fer bann lazans konsernen vin ansanm.

Sepandan, mon ti a kontan propoz en lot lide ki ti a siport sa mechanism. Mon pe propoze ki Lasanm Komers e Lendistri i vitman fer en letid lo lakoz sa kantite prodwi move kalite ki pe antre dan pei e pas rezilta bann findings sa letid avek Gouvernman, pou ki lotorite i azir lo la tre vitman.  Mon pe osi sizere ki Lasanm Komers e Lendistri, i etablir en kod etik pou tou son bann manm, kot zot pran en langazman pou asire ki prodwi ki zot vann i bon kalite e mezir i ganny pran kont bann ki pa zwenn sa bann kriter.

Mr Deputy Speaker, mon pou siport sa Mosyon.  Mon remersi ou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, si napa personn, Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, Mosyon ki Onorab Marie in prezante pou mwan, i rezim dan 3 konponan.  En konponan finansyel, en konponan lasante e en konponan ekonomik.  E mon ti a kontan elabor en pti pe lo sa 3 konponan.

Premyerman, lo sa konponan finansyel, i annan sa kou ki asosye avek aste en prodwi e ki parfwa si en prodwi pa lo sa standar ki i devret lo la, i kapab annan en reperkisyon finansyel lo sa dimoun ki’n aste li.  Par egzanp ou aste ou en faulty extension cord kot ou plug in ou bann computer, ou bann diferan lenstriman elektronik dan ou lakaz.  At the end of the day, sa keksoz i faulty, i annan en short, i brile, i koz en dife dan ou lakaz e la ou ganny drwa pe vwar ou pe pey plis ankor pou ou re aste sa bann keksoz ki ou’n perdi, oubyen i kapab menm koz domaz avek ou lakour, ou lakaz.

En lot konponan finansyel ki asosye avek sa se ki ou annan ou bokou bann prodwi par egzanp, ki target bann zanfan konmela, ki annan bokou disik ladan.  E paran i pou bezwen donn zot zanfan larzan pou aste sa bann prodwi e ki ou vwar poudir parfwa ler zanfan i consume sa bann prodwi avek sa kantite disik, zot vin hyper active.

Petet i demann en letid pou vwar ki lenpakt sa bann prodwi i annan lo hyper activity zanfan me dapre mon leksperyans dan ledikasyon, mon krwar i kler ki en zanfan ki’n consume bokou disik pandan lazournen, i vwar li vreman difisil pou li kapab konsantre dan laklas apre midi akoz i annan li en excess of disik dan son lekor e i bezwen bril sa.  E usually ou vwar li prezan i al dan bann konponan hyper activity.

Tousala i bann keksoz ki asosye avek sa issue bann prodwi de kalite e ki kalite bann prodwi ki nou pe konsonmen.

En lot laspe sa problenm bann prodwi ki target bann zanfan se, konteni sa bann diferan eleman dan sa bann prodwi e ki lenpakt i pou annan plitar lo sa bann zanfan.  Par egzanp, ou vwar diferan kalite draze, diferan kalite juice, limonnad eksetera e tousala nou bezwen regarde whether or not dan le fitir, parey mon Koleg Onorab Dokter Payet in dir, si sa napa en lenpakt lo lasante.  E i enportan sa, akoz nou annan nou en zenn popilasyon e nou bezwen en zenn popilasyon ki demen i kapab kontribye e non pa malad.  So, sa i rezim en pti pe sa konponan lasante ki asosye avek sa issue.

Apre i annan en konponan ekonomik ki asosye avek sa problenm.  Parey nou konnen, nou pe fer bokou zefor pou nou promouvwar bann small enterprises. Me selman ki nou pe vwar, nou pe vwar parfwa dan bann small manufacturing industries, zot bezwen compete avek bann imported items, bann imported goods ki pa neseserman a la oter, lo menm kalite, me selman probableman, zot manufacturing cost i lower, alor i fer ki zot cost i lower.  E byen evidaman, en dimoun ler i aste en prodwi, i pa pou al aste en prodwi ki pli ser.  I pou aste en prodwi ki pli bon marse.

E la i fer ki si ou local manufacturing cost i high, i difisil pou ou kapab reinir sa kantite larzan pou ou either repey ou loan, oubyen kontinnyen fer marse ou biznes.  So, tousala i annan en bann diferan eleman ki nou bezwen met ansanm.  Me an plis ki sa, ou annan ou bann downstream effects ki arive ler nou vwar poudir bann prodwi ki annan lapse kalite pe antre dan pei.

Mon dir sa akoz par egzanp, bann pei pli gran, bann gran pei devlope par egzanp, Langleter ek Lafrans, tou resaman nou’n vwar en skandal ki’n arive lo tinted meat. E si sa i kapab arive avek sa bann pei, avek tou zot mezir kontrol ki zot annan e tou zot bann strict regilasyon ki zot annan, then, sa i vedir i kapab arive avek nenport pei.  E se pou sa rezon ki i tre pertinan parey Mosyon pe adrese, ki nou annan en collective responsibility towards rod en solisyon pou sa problenm.  Me sa ki pli enportan ladan se, asire ki nou bann enforcement e nou bann monitoring mechanism i a la oter, pou fer ki nou pa pe ganny nou sa bann menm problenm ki sa bann pei pe fer fas avek.

Ozordi nou pe vwar, i annan bokou bann can foods ki pe antre dan pei.  Me eski sa bann can foods i annan serten konponan ladan ki petet i pa ale avek lasante?  Oubyen ki dan lonterm i kapab poz serten danze pou nou lasante?

Now, mon pa pe sound the alarm dan le sans ki mon pe dir la, me selman, i enportan pou nou fer refleksyon lo lenpakt ki i annan lo sa bann prodwi e lo kalite ki sa bann prodwi i anmennen.  Me selman, i enportan pou pozisyonn tre byen sa deba an se ki konsern prodwi de kalite, an se ki konsern akse avek nou marse, ki bann lezot zirisdiksyon, bann lezot pei pou gannyen.

Sesel nou pe fer mouvman pou nou join COMESA Free Trade Zone e nou pe fer mouvman pou join WTO.  E si nou pe komans koz lo lafason ki nou regulate lantre serten prodwi dan nou pei, then regulating i tantamount to regulation.  I tantamount to kontrol.  E pou bokou pei kot nou, nou pe demande, open zot market avek nou pou nou vann serten prodwi, zot pou dir nou be kimannyer ou, ou oule met kontrol lo nou prodwi ki antre kot ou me selman ou oule ki ou prodwi i antre se nou?

So, tousala i bezwen ganny byen mitigated me the bottom line Mr Deputy Speaker i se ki, nou bezwen fer an sort ki nou annan bann mekanizm kler, bann mekanizm ki robust, ki kapab protez nou popilasyon kont sa bann prodwi ler zot pa lo kalite, ler zot pou antre dan pei.

Mon krwar en lot laspe enportan sa issue set en laspe lanvironnman osi.  Par egzanp, i annan serten prodwi ki antre ki lo serten kalite, me apre ler pou dispose of sa bann prodwi, i annan en additional cost ki pou kapab ganny incurred akoz sa kalite waste par egzanp ki sa prodwi i form par.  Nou pa kapab konvansyonnelman deal avek.

So, tousala i bezwen ganny met an perspektiv.  Now, petet pou le moman pou bokou dimoun sa i pa paret koman en problenm mazer, me disi la dan 10an, si nou pankor komans met serten framework an plas pou deal avek sa sitiasyon, then i pou vin en problenm mazer.  E by then dan sa letan, nou pa devret pe dir ar, plito nou ti’n fer keksoz pli boner.

So, i enportan ki nou akt byen boner, prevention is better than cure. Nou asire ki nou annan bann mekanizm an plas.  Nou asire ki sa bann lazans ki sipoze pe fer monitoring, bann lazans ki sipoze pe fer enforcement, zot annan dekwa resours pou fer li, me zot annan en fason ki zot kapab annan en larmonizasyon, zot bann diferan servis ki zot fer, zot bann diferan travay ki zot fer, pou ki nou tou nou kapab dir, i annan effectively en inspectorate system ki marse.  I annan en monitoring system ki marse e i annan en enforcement system ki marse.  Mon pou vot an faver sa Mosyon Mr Deputy Speaker.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Payet-Marie.

HON MARIA PAYET-MARIE

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mosyon table devan nou, i enn ki devret ganny pran seryezman akoz mon senserman krwar, malgre Gouvernman a kapab asiste pou met an plas serten mekanizm neseser, siporte par lezot lazans pou annan serten kontrol lo kalite bann prodwi e delivre en servis a o nivo pou protez nou lasante e nou lanvironnman, mon egalman krwar ki koman konsomater, nou bezwen nou osi zwe nou rol e fer en zefor pou nou konpran pli byen e met plis lenportans lo nou bann drwa e osi responsabilite ki mars ansanm.

Serten bann drwa ki koman konsomater nou annan, me ki bokou nou pa pran konsyans son lenportans se par egzanp, drwa pou annan bann byen debaz.  Tel ki akse avek manze, delo, lozman eksetera.  Proteksyon anver bann prodwi ki nou aste e bann servis ki kapab koz en danze pou lasante e lanvironnman.

Konsomater i devret fer sir ki prodwi ki zot ase i ganny byen lir, zot servi li byen pou zisteman, prezerv lasante e nou lanvironnman.  Konsomater i devret koman enn son drwa, ganny byen enformen lo sa ki i aste.  I devret annan bann lenformasyon ki asire ki sa prodwi ki konsomater pe aste, i byen e korek e pa pe al expire par egzanp.

Akoz parey in fer resorti par lezot entervenan, ki langaz ki lo serten prodwi i devret dan sa langaz kot nou pep i konpran.  I pa zis konsernan langaz, i osi konteni bann items ki nou aste.  Par egzanp mwan dernyen fwa, mon ti aste en juice blender kot en laboutik.  Mon’n aste sa juice blender, i byen pakte byen.  Ler mon ariv dan lakour, ou remarke sa cellotape konmsi in tir en pti bout lo la.  Ler mon ouver, mon get ladan dan sa bwat, lo sa bwat i dir ou i annan son filter ek lezot ankor.  Me ler mon ouver sa bwat mon get ladan, napa filter.  Mon tourn avek sa bwat, mon anmenn kot sa marsan, i dir mwan madanm mon pa kapab fer nanryen akoz mon’n fer vini koumsa.  Kote mon ale la?  E mazin lezot konsomater osi ki pe pas parey mwan, ki napa petet sa lardyes dan en sans pou zot al devan pou al dir avek sa marsan poudir zot in aste en keksoz ki parey nou dir, kabri dan sak.

Mon’n dir o komansman ki konsomater ozordi i annan rol enportan pou zwe e mon krwar ki dan sa pei, konsomater i devret kapab fer en bon swa e pa pe toultan aste kabri dan sak, mon repete ankor.  Konsomater in plis ki ler pou vin pli assertive.  Demann kestyon si zot anvi konn plis lo sa prodwi ki zot pe aste.

Napa nanryen pou zot per.  Ou bezwen konnen kwa ki ou pe al konsonmen.  E la i responsabilite sa marsan osi, pou ler en konsomater i vin devan li i demann li enpe kestyon lo sa bann prodwi ki i pe vann, pou li kapab li osi eksplike dir.  Eksplik sa konsomater, parey dan ka bann dimoun aze.  Petet pa tou bann keksoz ki zot kapab lir byen lo bwat, me selman marsan i osi responsabilite pou zot kapab eksplik bann konsomater ki zot pe aste, ki zot pe al konsonmen.

Petet en lot drwa ankor ki konsomater i devret konsyan se, i vre nou bezwen konn swazir.  I enportan ki ler konsomater i aste, nou pa aste gonaz.  Mon pa pe dir ek okenn dimoun ki zot pou fer avek zot larzan, me selman mon krwar i enportan pou nou reste vizilan toultan.  Parler plito ou save en pti larzan, ou kapab aste en keksoz ki ou vreman bezwen, ki ou ale ou aste en keksoz ki fay, 2 zour in fini kase e la kot ou larzan i perdi.

Petet en lot drwa ankor ki konsomater i devret konsyan i annan se, en drwa pou ganny ekoute.  Kot lentere konsomater i kapab ede anver par egzanp, pou Gouvernman prepar en Polisi e dan devlopman bann prodwi e servis ki konsomater i gannyen toulezour.

En lapel pou bann konsomater la ki pe ekoute.  Zot lavwa i enportan dan bann deba, dan bann meeting, dan bann rankont ki ganny fer dan bann distrik, par egzanp.  Zot osi, koman sa group dimoun vilnerab parfwa, zot bezwen vin avek lide, sizesyon pou zisteman ed Gouvernman e petet lezot lazans, pou ki nou annan pli bon mekanizm anver bann prodwi e servis ki pa bon pou konsomasyon.  I enportan ki konsomater i eksprim zot avek bann lazans, lorganizasyon konsernen.  Si konsomater pa vin devan e met zot lipye ater, kot zot santi zot drwa pe ganny vyole, Gouvernman, lazans, lorganizasyon konsernen i kapab vin devan e revwar Lalwa, i pa pou marse.

I bezwen konsomater pou kapab debout for pou vin devan pou fer bann Lalwa mars pli byen.  Akoz marsan ek marsan i pa pou al konplent ek marsan.  Se konsomater ki al devan anver bann marsan pou fer zot konplent.

Petet Mr Deputy Speaker, mon pou sizere petet ki; mon kontan petet fer bann sizesyon parey, ki petet atraver bann dyalog, parey en pti pe dan Dyalog an Direk ki pase enn de fwa lo televizyon kot bann dimoun konsernen, bann lorganizasyon konsernen i vin devan, i vin koz en pti pe lo lenportans konn byen drwa e responsabilite konsomater. Akoz nou pou ale avek bann deba parey ki vreman en bon deba, en bon Mosyon, si nou pa tann lavwa lamazorite dimoun, kimannyer nou pou go about pou nou kapab annan bann mekanizm apropriye an plas?  E petet mon pou; i annan en progranm ki pase lo radyo ki apel “Konsomater an Aksyon”, mon krwar i ankor pase e si non, mon krwar i devret kontinnyen.  E petet osi bann spots lo drwa e responsabilite konsomater ki devret annan en pti pe pli souvan.

Petet, mon pa kapab lir bann lenstriksyon petet, lenformasyon lo sa prodwi ki mon pe al aste, me selman atraver bann spots, bann porter, i pou ed en dimoun konpran en pti pe pli byen kote son drwa e kwa ki son drwa ek son responsabilite.

E mon mazinen ki avek tou bann rekomandasyon, sizesyon, bann pwen valab ki’n fer resorti ozordi e mon mazinen i pou annan ankor ki pou ganny fer resorti, i ganny byen ekoute, i ganny byen enplimante, i ganny byen aplike e aksyon i ganny pran deswit akoz si non, nou pou kontinnyelman fer fas avek logmantasyon dan problenm lasante nou pep par bann prodwi ki nou konsonmen san vreman konnen ki nou pe konsonmen e kot nou lanvironnman, dumping site pou plen avek bann items ki ler nou aste 2 zour in fini kase e la kot nou vwar nou larzan i al dan vid.

Mon mazinen osi ki Gouvernman ansanm avek bann lorganizasyon tel ki lazans parey NATCOF, lorganizasyon tel ki NATCOF, Seychelles Licensing Authority, Fair Trading Commission, Seychelles Bureau of Standards, Food Control Board e petet Biro Atorni Zeneral i a kapab petet rankontre o pli vit posib pou revwar tou bann Lalwa ki annan an plas tel ki Food Control Act, Consumers Protection Act ek lezot ankor.

Akoz i enportan pou note Mr Deputy Speaker, ki group konsomater ki ganny pli afekte se sa bann ki souvandfwa pa kapab afford pou al pey en avoka pou al defann zot Ankour.  Souvandfwa zot bezwen esper en kantite letan pou vin deal zot case, apre ki zot in anmenn konplent kot NATCOF.  NATCOF i ede dan serten fason, me selman i pa la pou li enplimant bann Lalwa.

Apre ki sa konplenan, sa konsomater in ariv kot NATCOF, in diriz li kote ki i pou ale, ki i pou fer ankor?  Petet la mon pou sizere ki en pti Lakour, petet en small claim court, kot bann ka ki anmennen Ankour a ganny deal avek pli vitman.  Kot bann dimoun ki annan zot bann konplent, kot bann konsomater ki zot drwa in ganny vyole i a vin dan sa pti Lakour, zot ava annan en Ziz e en avoka ki pou baze la, ki a deal avek zot bann case pli vit.

Akoz souvandfwa bann konsomater dapre lenformasyon ki mwan, mon’n gannyen, petet zot bezwen pas 2 mwan, 6 mwan, parfwa 1an, pou zot kapab sort out zot konplent e zot larzan in ganny gate, in ganny perdi gras a bann marsan dezonnet.  E sa i pa fair pou sa bann dimoun.  Sa i fer mwan quote en parti en ladres ki John F Kennedy ti fer le 13 Mars 1962 avek Kongre Lanmerik.  Son vizyon pou konsomater ti lir koumsa, mon quote:- “Consumers by definition include us all.  They are the largest economic group, affecting and affected by almost every public and private economic decision.  Yet, they are the only important group whose views are often not heard”, unquote.

Mr Deputy Speaker, pou mwan, apre ki mon’n lir e fer refleksyon lo sa speech, i fer mwan realiz lenportans sa Mosyon devan nou.  I fer mwan realiz byen ki mesaz i devret aplik pou nou tou.  Nou tou dan en fason ou en lot, nou en konsomater.  En konsomater i devret ganny ekoute e siporte a tou pri.  Zot devret annan zot drwa pou zot kapab al defann zot lekor.

Petet pou konklir, mon met serten sizesyon devan.  Petet pli bon solisyon pou sizere se ki, NATCOF, petet an konzwentman avek Fair Trading Commission, Seychelles Licensing Authority e lezot lorganizasyon Minister, i zwenn ansanm pou komans travay lo bann kanpanny efektiv pou edik nou dimoun lo lenportans konn byen zot drwa ki al ansanm ek zot responsabilite, ki enn bann pli gro challenge NATCOF e lezot ki pe deal ek drwa ek responsabilite konsomater.

E mon pou demann bann dimoun ki pe ekout mwan, sanmenm sa ki mon pe servi sa mo konsomater akoz nou tou nou konsomater, nou tou nou aste, pou asiste bann deba, bann kozri ki ganny fer dan distrik e partisip aktivman otan ki posib.  Sey konsider aste prodwi lokal, menm si parfwa i kout en pti pe pli ser.  Par egzanp, parey Onorab Souris in mansyonnen, nou aste nou bann prodwi lokal parey nou meb.  I vre i kout en pti pe bokou, me selman dan plas sa bann sapili ki nou aste, en pti moman in fini grennen, ou rise, larmwar son tirwar i grenn ek ou.  Parey ler nou ti al fer vizit resaman dan distri, nou ti al ede dan distrik Pointe Larue ek Cascade, nou’n vwar en kantite sa bann keksoz koumsa, kot sa bann dimoun zot bann pake in ganny afekte akoz i fay.  Ou vwar nou bann meb ki’n ganny fer lokalman, i ankor entakt.  Napa nanryen ki arive avek.  Kekfwa en pti gin delo, me selman i pa grennen parey sa bann keksoz fay ki zot vann laboutik.

E mon napa gran keksoz pou mwan dir ankor, petet mon pou konklir pou mwan aport mon sipor a sa Mosyon akoz mon krwar i enportan ki pa zis Gouvernman, lazans oubyen lorganizasyon konsernen i vin ansanm, me pou nou konsomater osi, vin devan, annou zwe nou rol byen.  Annou konn byen nou drwa.  Annou konn byen nou responsabilite.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Houareau.

 

HON HERBERT HOUAREAU

Bonn apre midi Mr Deputy.  Bonn apre midi tou bann Onorab.  E bonn apre midi spesyal tou dimoun ki alekout.  Mr Deputy, mon profit sa lokazyon pou remersi Senyer ki et osyel, pou ki mon la parmi zot ozordi an tre bonn sante e mon dir mersi osi pou protez mon pep e mon pei Sesel.  Mon krwar dan li e personn lo sa later pa kapab ranplas Senyer.  Sa i laparol, selon Onorab Houareau.

Mr Deputy, ozordi nou pe koz lo en demann kalite.  Ozordi, nou pe koz lo kontrol kalite dan nou pei e ozordi, nou pe koz lo protez lasante nou pep e la, mon pou dir silvouple, silvouple e silvouple.

Mr Deputy, en pep ki pa manz gonaz i en pep ki an tre bonn sante.  Responsabilite i partou e personn pa oule ganny blanmen.  Tou i dir pa mwan sa, li sa.  Konmsi nou pe zwe bann not mizikal do, re, mi, fa, sol.  La, mon demann mon lekor, si nou dirizan pa merit entrodwir en gouvernay an bwa ki bezwen plis zefor pou swazir en direksyon.  Sa bann ki lo gouvernay i a konpran enn fwa pour tou, ki napa nanryen ki otomatik dan sa pei Sesel e nou bezwen bouze dan sa monn global e modernize.

Mr Deputy, protez lasante nou pep kont sa bann gonaz ki pe antre dan nou pei, ki pa lo standar, ki pa bon pou nou lasante e ki pa bon pou nou lanvironnman tre frazil e i spesyalman pa bon pou nou pti lekonomi.

Mr Deputy, Food Act 1998 ki ti ganny lezerman amande an 1991, i kouver en pti pe lo bann area lenportasyon, savedir, pa gran soz dan limenm.  I osi kouver en pe plis lo preparasyon manze, kalite, striktir, transportasyon bann manze ki nou pep i konsonmen e sa bann mezir ki ganny pran, i tre bon.  Bann lotel i ganny bokou plis vizit par Food Control Unit dan Minister Lasante, ki tonm anba Public Health e i annan diferan penalti ki ganny donnen apre plizyer warning ki bann staff lasante i donnen.

Penalti apre plizyer warning i konpri premye lofans R5000, dezyenm lofans R10,000, trwazyenm lofans R25,000.  Dapre mon resers, serten mezir i bezwen ganny pran menm si parfwa serten pa kontan e fer en zafer Public Health vin zafer MNA. MNA pa kapab defann en lakwizin sal.

Nou problenm isi Sesel i Seychelles Health Lab dan Minister Lasante ki ganny servi pou egzamin manze e delo.  Zot bezwen bokou lekipman teknik e mendev kalifye pou fer zot louvraz.  Sa i osi aplik pou Food Control Unit dan sa menm Minister.  Pou sa lannen, Food Control Unit pe teste bokou plis lavyann enporte e pe rod tras antibiotik me ziska prezan, zot pankor zwenn tras antibiotik dan bann sample lavyann ki ganny enporte.  La mon demann mon lekor, ki pe arive avek sa bann manze enporte dan can, dan boutey, dan poban e bann legim ki pe antre dan nou pei.

La mon ganny dir, nanryen pou le moman.  Si nanryen pa pe fer pou le moman, mwan osi mon pou dir ou nanryen.  Sa i pa en malediksyon.  Petet en zour nou a konn son rezilta problenmatik e nou pep a zize.

Mr Deputy, mon pou demann mon lekor ki pe arive avek bann manze tranzenik ki bann pei Sid Ameriken pe plante an gran  kantite, ki pa pe diriz dan Lanmerik di Nor, ki pa pe diriz dan bann pei Eropeen.  Kote sa pe ale?  Eski sa pa pe ariv dan lasyet nou pep?  Eski sa pa pe fer ditor nou zanfan?  Eski sa pa pou afekte sistenm zenetik nou zenerasyon?  Minister Lasante i dir zot pa ekipe pou sa, alor lekel ki responsab?  Mon demann mon lekor si marb lo en building i annan plis valer ki en lekipman medikal?

Mr Deputy, serten sa bann manze i annan bann tre gran risk pou nou ganny kanser e nou pep i merit konnen, menm si komersyalman, i pa bon pou serten biznes.  Ozordi risk kanser pe ogmante dan nou pei e nou pei pa merit ganny servi koman en dumping site zean.  La, mon demann mon lekor, si mwan Onorab Houareau ek mon zanfan pa pe manz gonaz toksik?  Sa i alarman, sa i efreyan e sa i konsern mwan enormeman.

Mr Deputy, mon demann ou pou pas mon konsern ki konsern bann zabitan St Louis ek Minister Finans, pou met larzan dan Public Health Unit kot Minister Lasante, pou zot kapab protez lavi nou pep lo en baz prevantiv.  Si napa kanser, nou pei a depans mwens.

Mr Deputy, Custom i dir, li i napa bokou pouvwar e zot depann lo lezot Minister pou pran aksyon.  Zot pa kapab sezi si napa laprev.  Dan bokou ka, si en Master ki’n fer son deklarasyon avek en degre Liniversite, son kargo pou pas dan green e plitar letan i annan problenm ki bann Master pou ganny detekte e dan bokou ka, sa marsandiz in ariv dan lanmen piblik.  E la, i vin se ma fot me, Gouvernman ki peye.  Deklarasyon, enportasyon i ganny divize an 2 kategori.  Mandatwar, tel ki bann kab elektrik ki ganny kouver par PUC Act, si i annan en problenm, Custom i kapab demann PUC pou gide e aksyon.  Pou bann ki pa mandatwar tel ki larou ki nou met lo loto e kanminnyon, ki bokou enportater i enport gonaz e nou vwar larou pe fini dan 3 mwan.  Sa i pa bon pou biznes e i pa bon pou pei.

Mr Deputy, Seychelles Bureau of Standards i osi responsab pou verifikasyon, me ki kantite i ganny fer?  La mon vwar en mank kordinasyon akoz bokou feray ki antre dan konstriksyon i pa lo standar, rakor ki kase, masin ki bas grad e lapentir ki nou tou nou konn son sapit.  La, mon a koz lo FTC.

Bokou pe ganny fer par FTC, me mank korporasyon kot serten pa oule donn dokiman neseser ki FTC i bezwen pou fer son louvraz.  An 2011, FTC ti prezant 11 case devan Board e bokou ka, bann problenm ti expiry goods.  Sa, i montre ki i annan marsan ki tant tou son sans, pou fer larzan.  An 2012, FTC ti prezant 21 case devan board e ankor expiry good e bann problenm kalite konstriksyon.  Dan serten bann ka, Board ti enpoz en fix penalti ziska R50 mil.

La, mon a demann FTC pou fer bokou plis zefor pou aplik plis penalti pou ki sa bann ki pa onnet a konpran enn fwa pour tou, ki zot merit sanz zot konportman.  La mon a demann tou Seselwa pou fer parey santer Joe Sammy i dir dan son sanson, “Sanze, tou i sanze”.  Alor, annou sanze avek en latitid pozitiv.

Pou terminen Mr Deputy, mon oule dir ki tou sa bann zafer pa pe marse.  Alor, mon demann Gouvernman pou fer tou le neseser pou kree en unit spesyal ki kapab annan kontrol total e akte ase vit pou rezourd sa bann problenm lo lenportasyon e bann prodwi lokal ki pa lo standar e ki pe afekte lasante nou pep.  Standar i enportan, orizinalite i enportan, trasabilite i osi enportan e kontrol osi i enportan.

Alor, annou fer li avek kouraz e disiplin e annou fer li byen, pou lavenir nou zanfan, pou lavenir nou nasyon e pou lavenir sa “Nouvo Sesel”.  Mwan, mon pou siport sa Mosyon e mon demann tou mon bann Koleg MNA pou osi siport sa Mosyon, pou en meyer lavenir.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Meggy Marie.

 

HON MEGGY MARIE

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonn apre midi tou Koleg Onorab.  Bonn apre midi tou sa ki alekout.

Mr Deputy Speaker, sa Mosyon devan nou pe demann Gouvernman pou met an plas bann mekanizm neseser, pou ki bann diferan lazans ki annan manda dan pei pou kontrol kalite bann prodwi lokal e enporte, afen ki sa bann lazans a kapab delivre sa servis a en nivo ase o, pou protez lasante nou pep e nou lanvironnman.

Ler nou analiz sa Mosyon, nou vwar ki bokou lazans i bezwen enplike pou nou kapab sanz sa bann pratik neseser, pou fer en vre diferans.  Sa i vedir ki si nou travay ansanm, nou pou definitivman ariv ver nou lobzektiv.  Nou pa kapab dir ki napa nanryen ki’n ganny fer oparavan.  I annan plizyer lazans ki’n ganny met an plas pou kontrol bann prosedir neseser dan lepase.

Sa set akoz ti annan en nesesite pou fer li e nou ti osi anvi enplimant bann bon pratik.  Si pou nonmen, mon pou komans par nou menm nou bann konsomater.  I nepli ler pou nou zis aste nenport kwa ki nou vwar lo letazer dan laboutik.  Espesyalman sa ki napa en label ki eksplik tou bann lenformasyon neseser, ki pou donn ou detay lo konteni sa prodwi e osi lezot lenformasyon neseser ki endik fason ki i merit ganny konsonmen ou servi.

Tou komodite ki antre oubyen prodwir dan pei, son label e manual i merit ganny ekrir dan en langaz ki mazorite Seselwa i konpran.  Par egzanp, en prodwi manze ou bwar i bezwen annan en label ki kler e vizib.  Dan ka en prodwi tel ki elektronik oubyen masin, i osi bezwen annan en manual ki eksplik fason servi, son spesifikasyon e prekosyon neseser ki konsomater i merit pran avan ki i servi.  Anplis ki sa, i enportan ki sa bann komodite parey i annan en garanti.  Nou bezwen protez nou konsomater e la i a montre ki sa marsan i asire ki i pe enport komodite ki a la oter.

Mr Deputy Speaker, mon bezwen note ki nou bezwen aste sa ki nou bezwen, non pa zis sa ki nou anvi.  Mon garanti ki si en pei i annan bon mekanizm an plas pou kontrol kalite prodwi lokal e enporte, sa pou anmenn benefis pozitiv pou nou pep e nou pei an zeneral.  Me fodre sa bann mekanizm ki an plas i fonksyonnel, non pa zis lo papye.  Si bann mekanizm neseser i ganny met anplas e vin fonksyonnel atraver bann lazans neseser, i pou ede pou premyerman, protez lasante nou sitwayen.  Sa i a ede pou koup depans Minister Lasante e sa endividi, annan en pep ki an bonn sante.

I a ede kontrol depans.  Nou sitwayen i a aste komodite ki bon e dirab.  La zot a depans mwens, pa aste menm prodwi 2 fwa, pa gaspiy larzan lo reparasyon.  I a ede osi annan en marse zis, legzanp, elimin sa pratik kot marsan i al rod bann komodite ki pa ganny sertifye, ki in pas atraver quality control process e vin vann li menm pri ek sa ki a la oter.  Oubyen en pti nide pli bon marse, zis pou li kapab tir sa dan son laboutik.

Fodre ki nou pran kont ki, nou pei i en pti pei, son sirfas later i vreman pti.  Fodre nou pran konsyans ki ler nou pe enport nenport kwa sorti aletranze, si i pa fonksyonnel pou en dele letan akseptab, i vin en menas pou nou lanvironnman.  Annou pa fer nou pei vin en dumping site parey Onorab Houareau in dir.  Par enport nenport kwa ki pa a la oter, ki pa neseser, oubyen ki en konpannyen etranze pe tire dan son stok akoz i pe outdated, oubyen pa pe prodwi ankor, oubyen bann rezon parey.

Mr Deputy Speaker, keksoz ki pli enportan se ki nou konsomater, nou merit pran nou responsabilite.  Nou pa kapab akoz en prodwi i antre dan nou pei oubyen prodikter lokal i met en prodwi nouvo lo market ki nou bezwen aste pou servi.  Annou reflesir ki se nou larzan ki nou’n travay dir ki nou pe al depans li e nou bezwen depans li byen, ki a lafen nou ganny valer pou nou larzan.

Mr Deputy Speaker, granmoun i dir, bon marse i kout ser.  Pa zis aste nenport kwa ki nou trouve lo marse ki bon marse e apre i kout nou bokou pli ser ler nou lasante i ganny afekte, oubyen sa komodite pa fonksyonn byen e la i vin en danze pou nou lanvironnman.  E finalman nou gaspiy sa pti larzan ki pa fasil pou nou gannyen.

Me pli enportan, se nou lasante ki nou bezwen veye.  I nou responsabilite primordyal pou nou pran kont kwa ki nou konsonmen.  I devwar tou sitwayen pou protez son lasante e la mon krwar, pou kapab realiz sa, i pou depann bokou lo en bon progranm ki pou kontinnyen edik nou zanfan e lepep an antye pou vin pli konsyan.  I osi antyerman depan lo nou osi pou ede anmenn sa diferans dan nou konportman ler nou pe rod en komodite.  Annou rod valer pou nou larzan.

Mr Deputy Speaker, i deza annan bann lorganizasyon dan nou pei ki annan sa manda pou fer sa vre diferans.  Par egzanp SBS, Biro Standar Sesel ki ti ganny etablir an 1987, i en lorganizasyon ki sipoze annan sa manda pou regle e osi donn go ahead pou prodiksyon, ler tes in fini fer e i zwenn kriter neseser.  An dot mo, ede mentenir kalite bann prodwi lokal e ki ganny enporte dan nou pei.

NATCOF i en lot lorganizasyon non Gouvernmantal ki ti ganny ofisyelman lanse an Avril 1994 e son manda i pou protez drwa konsomater, edik sitwayen zot drwa koman en konsomater eksetera.

Fair Trade Commission i en body Gouvernmantal endepandan, ki ti ganny etablir anba Fair Trading Commission Act 2009, i en lorganizasyon ki la pou sofgard lentere konsomater, veye e fer lenvestigasyon konportman bann lantrepriz biznes, promot e mentenir efikasite konpetisyon dan lekonomi, protez drwa konsomater, donn direktiv prodikter, vander ki ofer servis ek komodite.  Sa bann lorganizasyon i bann lorganizasyon kle ki pou kapab ede fer sir ki zot kapab mentenir sa bon pratik.  Zot in fer serten travay formidab, zot in etabli serten pratik ki’n anmenn bokou benefis pou nou pep e nou pei e sa i evidan.  Nou tou nou kapab trouve.

Mr Deputy Speaker, si i annan en lafimen, i bezwen annan en dife.  Sa Mosyon in ganny anmennen devan nou Lasanble, i bezwen annan en rezon.  Nou bezwen fer en move pou adres serten konsern relye avek sa Mosyon.

Mon krwar in ler pou bann lazans ki annan manda dan pei pou kontrol kalite bann prodwi lokal e enporte, i fer en evaliasyon lo kwa ki’n ganny fer e kwa ki zot bezwen fer pou fer fas ek sitiasyon aktyel.  Annou demann nou lekor, konbyen fwa ki en prodwi in fer son premye tes e zwenn kriter neseser, i ganny met lo market? E ki sak batch nouvo prodwi i ganny teste, espesyalman bann prodikter ki annan license pou fer lalkol.

Eski nou pe pran konsiderasyon prodwi enporte ki orizinal ek imitasyon parey nou dir fake, i bann prodwi ki vann preski menm pri, san pran kont ki sa konsomater pe vin pli mizer akoz i bezwen aste sa menm komodite 2 e menm 3 fwa akoz i pa dirab.

Annou osi donn en pe latansyon bann komodite tel ki, lalkol ki antre dan nou pei an gran kantite, ki pa lo standar, oubyen ki nou kapab dir i en fake. I pou ganny vann a en pri konpetitiv ek sa ki orizinal e la i pou ganny konsonmen plis.  An rezilta, i pou afekte nou sitwayen ki pa okouran si i ganny teste selman on request, i pou’n tro tar ler i pou komans afekte nou pep.

Sa bann sitiasyon parey, nou kapab konsider li koman bann silent killer. Bann komodite parey lalkol ek prodwi manze ki pa lo standar i afekte ou lasante pli vit, Gouvernman i depans bokou lo latizann ek servis lopital, nou pou annan en bann travayer, spesyalman Seselwa ki pa prodiktiv akoz zot lasante pa bon, i pou afekte nou zenn e lezot ankor.

Eski tou sa bann prodikter lalkol, avan zot vann zot prodwi i ganny teste?  La mon pe koz tou prodikter, non pa zis sa ki met dan boutey pou met dan laboutik, me tou an zeneral.  Eski i pa’n ariv ler pou fer en tes lo tou bann lalkol ki ganny fer pou vann atraver en tes regilye, non pa zis ler pou ganny license?

Bann lezot komodite parey materyo konstriksyon enporte, pyes transpor ki pa lo standar i kas vitman e ou bezwen fer en lot depans e sa, i en bann eleman ki fer malere vin pli mizer akoz son pri napa diferans ek sa ki orizinal.  Nou pankor antre dan lakaz, tou keksoz elektrikal ki ou sey met on in fini gate letan ou pe teste.

Eski pa i annan nesesite pou fer en sample test tou batch komodite ki antre dan pei?  Eski pa in ler pou nou aksepte zis komodite ki lo en serten standar spesifik antre dan nou pei?  La mon pe koz komodite manze ziska komodite konstriksyon.  Mon krwar ki in ler pou evalye e pibliy performans bann lazans ki annan manda dan pei pou kontrol kalite bann prodwi lokal e enporte.  E la sa bann lazans a kapab delivre sa servis a en nivo o pou protez lasante nou pep e nou lanvironnman.

Mr Deputy Speaker, mon oule pran sa lokazyon pou demann Minister Ledikasyon pou ranforsi son Polisi pou ankouraz bann dimoun ki ganny kontra pou operate tuck shop kot lekol, pou vann bann komodite ki pa en menas pou lasante nou zanfan.  Minister Lasante i merit fer sir ki bann komodite ki ganny vann kot lekol i a en nivo ase o pou protez lasante nou zanfan e zot lanvironnman.  Nou bezwen atak sa sitiasyon dan tou son lanpler posib.  Zanfan osi i bezwen en servis ki a la oter pou son pti larzan.

Mr Deputy Speaker, ler nou konstate, tou sa bann lazans i annan en lyen direk ou endirek pou ede kapab realiz sa kondisyon ki nou anvi trouv arive.  Zot bezwen travay ansanm me pa dan izolasyon.  Nou nepli kapab kontinnyen aste bann komodite kot son pri i egzorbitan me son lavi operasyonnel i sitan kourt oubyen pa fonksyonn a la oter.

Mon krwar ki in ariv ler pou nou rod fason kot tou sa bann lorganizasyon Gouvernmantal e non Gouvernmantal i travay ansanm pou koman en tim ede fer sa diferans.  Par egzanp, en komite ki annan en reprezantan tou sa bann lorganizasyon ki pou ede annan en kontrol lo tousala e osi kapab reakte vitman.

Pou fini, mon osi anvi dir avek tou Seselwa ki nou osi nou bezwen vey nou lasante, nou lanvironnman e osi kalkil byen avan ki nou depans nou pti kas an bonnavini, ki pa fasil gannyen, lo en bann komodite ki pa lo standar.  Ler nou fer sa, nou a osi ede pou dekouraz bann marsan ki fer vini bann komodite ki pa a la oter e vin vann li ser dan nou pei.

Mon repete.  Bon marse i kout ser.  Reflesir, mars an de, fer en bon desizyon avan ou depans ou larzan.  Mersi Mr Deputy Speaker, mon demann tou Koleg Onorab pou siport sa Mosyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vangadasamy.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Mersi Mr Deputy Speaker.  Tou Manm Koleg Onorab, bonn apre midi.  Mr Deputy Speaker, i annan detrwa pwen ki mon pou koz lo la konsernan sa Mosyon, me permet mwan pou mwan komans en pti pwen e mon partaz menm pwennvi avek Onorab Pillay konsernan lefe ki i vre, ki ti ariv en moman dan nou pei, en lepok dan nou pei, kot nou ti apel li lepok napa.

Kot pti dimoun ti dir ti napa varyete komodite lo shelf dan magazen, ti napa varyete swa.  Me ozordi, avek reform ekonomik e sanzman ki Gouvernman in fer, nou vwar nou avek louvertir ek marse lib e ou’n vwar nou avek ozordi pli bokou swa.  Me parey Onorab Pillay ozordi in fer resorti e ki loter Mosyon pe demande, nou bezwen annan nou en deba ki byen balanse.  Ozordi, nou dan en Sesel ki Gouvernman in sorti dan rol kontrole.  Ozordi, nou dan en marse lib ki byento nou pe al antre e nou pe al bouz avek WTO.  Ozordi osi, nou pe dir ek nou dimoun poudir ki lakle nou annan diferan kalite swa.  Nou annan diferan kalite magazen ozordi Mr Deputy Speaker, pou nou kapab fer shopping ladan.  Nou annan diferan kalite prodwi pou nou kapab aste.

Me lesansyel ozordi nou deba, se eski nou bann dimoun i ase edike, i ase konnen, i ase byen enformen lo ki kalite bon swa ki zot merit pe fer.  Mwan mon largiman Mr Deputy Speaker, i pou baze lo 1, ledikasyon nou konsomater e osi bann mekanizm ki Gouvernman in deza pe met an plas e osi en pti pe lefikasite serten sa bann mekanizm ki Gouvernman pe met an plas.

Mr Deputy Speaker, Prezidan dan Leta Lanasyon komansman sa lannen, i ti adres en pwen mazer ki konsern responsabilite endiviyel.  Responsabilite endividyel e parey Onorab Souris bomaten in dir, i enkorpor osi avek nou lasante nou bann dimoun.  Si nou realize, lamazorite bann maladi ozordi ki nou annan dan pei, parey Onorab Souris in fer resorti, i bann lifestyle diseases.  I bann maladi ki relye avek lafason ki nou pep i viv, lafason ki nou pep i manze.  E Mr Deputy Speaker, mon pa pou al dan tro sa bann detay akoz parey mon bann Onorab par devan mwan in koz lo la, zot in al en pti pe pli an detay, me mwan, permet mwan pou koz lo; parey mon’n dir, lo enn de lezot pti pwen.

Mr Deputy Speaker, mon parkour e mon bann vizit dan distrik in fer mwan realiz en keksoz letan mon pe koz lo drwa konsomater ouswa konsomater konn fer bon swa.  Letan si nou asize nou realize, bokou nou dimoun pa konnen, ouswa pa konsyan healthy living. Ozordi menm ou pas anvil, konbyen magazen ozordi ki koz lo healthy living? Mon krwar i annan zis en magazen, sa i kot Barrel Trade Centre, ki i sel magazen isi Sesel ki si en dimoun i anvi fer en swa ozordi pou li manz manze an bonn sante ouswa lo healthy living. I sel magazen ki nou annan anvil ozordi, i zis 1.  I annan?

Mr Deputy Speaker, mon lot pwen ki mon pou al lo la, ki mon bann zabitan in fer resorti, i lefe ki dapre rapor Census ki’n sorti pou 2009/2010, i annan 55 poursan zabitan Mont Buxton ki i group bann madanm tousel.  I bann manman tousel.  Sorry? 55 poursan Mr Deputy Speaker, i bann madanm e bann manman tousel dan mon distrik.  Pou mwan, sa i pou bouz mwan lo mon pwen ki konsern afordabilite.

Mr Deputy Speaker, ozordi letan nou pe dir dimoun fer bann bon swa, bann swa ki byen enformen, ozordi i kestyon lo afordabilite.  Eski letan nou pe dir sa dimoun aste sa ki pli meyer, aste sa ki pli bon, eski sa dimoun li i annan potansyel pou li afford sa ki pli meyer, sa ki pli bon?  Eski letan mon pe koz ek sa 55 poursan madanm, bann manman tousel dan mon distrik, mon pe dir letan ou al dan sa magazen pou aste sa pli meyer juice, sa pli bon kalite juice, eski i pou kapab afford sa pli bon kalite juice, ouswa sa pli meyer kalite juice pou son zanfan?  Ki limenm li sa manman i limenm li zonm kot lakaz, limenm li i bezwen pey bill delo, limenm li i bezwen mentenir son lakour, i bezwen ekip son zanfan.  Eski letan nou pe dir fer sa bann bon swa, aste sa bon swa, eski sa manman i pou kapab afford sa bon swa?

Mr Deputy Speaker, ozordi mazorite de fwa letan ou get sa bann madanm, sa bann manman la ki mon pe dir, i annan serten zot i fer 2 louvraz par zour.  Letan zot vini apre sa tar, premye keksoz ki zot fer dan sa lafatig, se fer parey nou dir, en manze quick service.  En manze vitman akoz i fatige, i bezwen al poze pou li repran lekor pou landmen.  Eski nou kondisyon lavi ozordi pou serten nou bann group dimoun i permet zot, pou zot kapab afford e osi pou zot kapab zer sa bon swa ki nou ozordi nou anvi zot, zot fer?

Mr Deputy Speaker, set alor ki semenn pase letan Onorab Volcere ti anmenn sa Mosyon.  I ti anmenn Mosyon konsernan sekirite alimanter, mon ti senserman santi poudir sa Mosyon ki nou pe debat ozordi, i annan en lyen direkteman avek sa Mosyon ki nou ti pran semenn pase e mon solider avek tou mon bann Koleg Onorab ki ti koz lo sa Mosyon semenn pase, akoz ozordi, sekirite alimanter i rezon det, i annan en swivi avek sa Mosyon ki nou pe diskite la ozordi.

Gouvernman i bezwen ekout tre byen atantiv bann rekomandasyon ki’n ganny fer semenn pase e osi rekomandasyon ki pe ganny fer la, akoz ozordi si nou pe dir ek en dimoun, “you are what you eat,” savedir ou sa dimoun ki ou manze, nou bezwen pe kapab ofer nou bann dimoun en meyer swa, keksoz ki zot kapab manze lokalman e osi bann ki enporte, pou zot kapab fer sa bann bon swa.

Mr Deputy Speaker, mon pou osi vwar poudir ki nou Gouvernman i antreprann bokou linisyativ, me parfwa avek en serten peryod letan, sa linisyativ i tonm dan delo.  Par egzanp, Onorab Volcere letan in rekomande, i dir ki’n arive pou nou ankouraz home gardening. Mon rapel ti annan en rafal ki Gouvernman ti antreprann tel linisyativ pou ankouraz bann pti zarden kot lakour nou bann dimoun.  Kot zot kapab plant zot pti legim, plant zot pti keksoz pou zot bezwen personnel.

Me ki’n arive avek sa bon linisyativ?  Lannen pase mon ti ganny envite avek Onorab Grand Anse Mahe kot i ti fer Tonbola Lagrikiltir pandan Festival Kreol, kot ti annan plizyer sa bann linisyativ ki i ti mete a dispozisyon piblik, pou zot vwar, menm pou bann dimoun ki ti reste dan flat, pou zot kapab pran sa bann tel linisyativ, pou annan prodwi lokal a serten nivo ase eleve pou zot byennet personnel.

Mon krwar i bann tel linisyativ koumsa Mr Deputy Speaker ki 1, i pou rezourd afordabilite e 2, i pou rezourd en pti pe sa konsept manz sa ki byen e sa ki bon pou nou lasante.

Mr Deputy Speaker, mon lot pwen i konsernan en pti pe, pli presizeman lannen pase ankor, an Mars 2012, ti annan sa sitiasyon asbestos ki ti leve dan pei Perseverance.  Minis pou Litilizasyon Later ek Lakaz, Minis Christian Lionnet, ti vini ti fer serten komitman, ek serten lasirans devan Lasanble.  E enn sa bann lasirans ti pou etablir en komite, ti pou etablir en komite, formen pou regard sa sitiasyon, pou kontrol bann prodwi konstriksyon materyo ki antre dan pei en pti pe e osi pou regard en pti pe, ki bann mekanizm e ki bann konstrent ki Gouvernman i pe fer fas avek.

Mr Deputy Speaker, mon konpran poudir i annan tel demars ki pe ganny fer pou etablir ouswa pou etablir sa Komite, me mon konsern ek sa se, eski i pou pran nou Gouvernman plis ki 9 mwan, 10 mwan, pou nou, sa Komite ganny fer?  Mon pa konnen ki zistans, mon pankor tann zot sorti.  Ki sa komite pou fer egzakteman e kan ki zot pou dir nou zot findings akoz depi Mars 2012, nou ankor pe esper sa tel linisyativ ganny antreprann par Gouvernman.

Mr Deputy Speaker, mon dernyen pwen lo sa size, i konsern ledikasyon.  Dan tou sa ki mon Koleg Onorab in dir, i esansyel pou nou fer konpran nou pep Seselwa poudir ozordi nou konsomater has the purchasing power ozordi.  Pourvwar i dan lanmen konsomater.  E ozordi nou konsomater i bezwen annan en ledikasyon ki byen enformen lo kwa ki i merit aste e osi, i bezwen annan en legzersis edikasyonnel par Gouvernman ki pli serye e an zeneral pou edik en pti pe lo kwa ki zot merit aste ouswa, menm kan ki zot merit aste, dapre zot purchasing power ki zot annan dan zot pos.

Mr Deputy Speaker, mwan mon krwar se meyer lakle, an menm tan, ki i vre nou merit annan serten mekanizm an plas, me selman meyer lakle osi se pou edik en pti pe nou konsomater lo kwa ki i merit aste.  Mersi

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Barbe.

 

HON NICHOLE BARBE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, Koleg Onorab, bonn apre midi.  Mr Deputy, Onorab Marie, Manm Lasanble Nasyonal pou distrik Au Cap, in table en Mosyon ki vast akoz i tous tou prodwi ki annan en lefe lo lasante nou popilasyon e nou lanvironnman.

Lobzektiv sa Mosyon, se pou reasir pep Seselwa ki tou prodwi ki antre dan pei, oubyen ganny prodwir lokalman pa poz okenn risk pou zot lasante, oubyen pou lanvironnman nou pep.  Sa Mosyon, i target bann mwayen regilasyon ki swa an term Lalwa, oubyen bann lenstitisyon ki aplik sa bann Lalwa e regilasyon.

Lespri sa Mosyon se si bann regilater i fer byen zot travay, bann service providers pou obligatwarman ofer en o nivo servis e zot bann prodwi pa pou poz okenn risk pou lasante nou pep e lanvironnman nou pei.

Loter Mosyon, pe demande ki Gouvernman i met an plas mekanizm neseser pou asire ki regilasyon i efektiv.  Sa mekanizm i kapab pran laform en working group, konpoze par reprezantan bann stake holders konsernen parey Minister Lasante, SBS, Departman Lanvironnman, Lotorite Licensing, Fair Trading Commission, NATCOF e lezot ankor.  Parmi son terms of reference, sa working group a revwar bann Lalwa parey Food Act ek Public Health Act e fer en lodit lo tou bann lazans konsernen pou konstat okenn defayans e osi idantifye sours okenn problenm ki’n arive dan pei, konsernan okenn prodwi.

Mr Deputy, in ler pou nou met an plas en tel mekanizm dan Sesel, akoz tou resaman in annan serten lensidan e serten levennman ki’n endike ki in ogmant risk lo lasante nou pep e nou lanvironnman.  Kreasyon en tel mekanizm pou alor fer par en progranm nasyonal harm reduction e i pou siport bann Polisi parey healthy living.

Mr Deputy, tou resaman, in annan en logmantasyon bann lensidan lie avek kalite prodwi ki’n trouve dan pei.  In annan konplent lo bann prodwi ki fay e pa ofer konsomater satisfaksyon e valer pou zot larzan.  In annan konplent lo prodwi enporte ki son bann lenstriksyon lo la i dan en langaz ki pa enn dan sa 3 lalang nasyonal dan nou pei, savedir Kreol, Angle ou Franse.  I annan prodwi ki’n expire e ki ankor pe vann dan magazen.

Sa logmantasyon dan bann lensidan parey in ariv a en moman kot nou sitiasyon ekonomik dan nou pei in amelyore.  Swivan lentrodiksyon Reform Ekonomik an Novanm 2008 e liberalizasyon lesanz, problenm akse avek bann deviz etranzer in ganny rezourd e magazen ki enn fwa ti vid, i aprezan plen.  Lakantite magazen enkli bann ki spesyaliz dan zis serten prodwi in ogmante.

Mr Deputy, dan Sesel, parey mon bann Koleg in dir, 90 poursan tou sa ki nou konsonmen e alor, sours 90 poursan nou problenm avek bann move kalite prodwi, i trouve aletranze.  Nou bezwen annan kontrol lo tou bann prodwi ki antre dan pei e nou lafrontyer.  Prensipalman por Victoria e erport Pointe Larue, i devret en baryer efikas kont bann move kalite prodwi.  Answit, prodiksyon bann prodwi lokal i annan pou fer avek skills bann dimoun ki pe fer sa e kondisyon dan ki zot pe fer li i merit osi ganny kontrole.  Fodre ki tou landrwa ki fer okenn prodwi lokal i respekte norm lizyenn tre o.

Mr Deputy, nou annan problenm an se ki konsern kalite prodwi ki trouve dan nou pei.  Me nou problenm pa lo nivo Lalwa e regilasyon.  Nou problenm pa ni menm lo nivo bann lazans.  Nou annan ase Lalwa e regilasyon.  I annan ase lazans spesyalize pou ranforsi sa bann Lalwa.  Sa bann lazans i menm annan sifizaman staff avek konpetans neseser pou fer sa travay.  Sa ki mank nou pou fer Sesel vin en risk-free country an term bann prodwi se kordinasyon ant bann Lalwa e regilasyon e kolaborasyon ant bann lazans.

Mr Deputy, sa mekanizm ki nou pou met an plas i merit en striktir ki son lobzektiv se amelyor kordinasyon ant bann Lalwa e regilasyon, atraver pli bon kolaborasyon ant bann lazans konsernen.  Sa i kapab fer atraver en evaliasyon tou bann lensidan koman labaz en lapros evidence based. Answit, sa mekanizm ki pou pran laform en working group i devret drafte en protokol ki etabli klerman rol sak lazans e dan ki sirkonstans i pou entervenir.

Sa protokol pou fer sir ki i pou annan sinerzi ant bann lazans e zot bann zefor pou konbinen pou fer ki i annan sa ki nou apel collective impact.  Sa mekanizm i devret enkli osi en platform an form en nimero telefonn santral, kot nenport lensidan ki annan pou fer avek move kalite prodwi i kapab ganny raporte e answit, sa konplent a kapab ganny dirize kot lazans konsernen.

Mr Deputy, fer Sesel vin en pei ki risk-free an se ki konsern bann prodwi pa en rev, me en posibilite.  Mon dir sa akoz aktyelman dan nou pei, i annan lazans e protokol ki asire ki serten prodwi pa poz okenn problenm pou lasante konsomater e ki i asire ki zot prodiksyon pa koz okenn danze pou lanvironnman.  Mon pe fer referans avek sistenm ki egziste pou leksportasyon pwason fre oubyen dan bwat.

Sa sistenm i telman efikas ki Sesel i annan en tre bon repitasyon enternasyonal pou son prodwi lanmer.  Sa sistenm, i en lafyerte nasyonal.  Sikse sa sistenm i baze lo kordinasyon bann regilasyon, atraver tre bon kolaborasyon ant SFA, SBS e bann loperater biznes.  Nou devret ganny enspire par sa model ki SFA e SBS in met an plas e nou devret reponn lo tou nou teritwar.  Sa ki marse pou sekter leksportasyon, i devret marse pou lenportasyon e lo marse lokal.

Mr Deputy, Seselwa i en nasyon ki annan en o nivo lekspektasyon e gou sofistike.  I rol e devwar Gouvernman pou deliver lo lekspektasyon son pep e satisfer son gou.  Gouvernman, i fer en premye pa dan sa direksyon e devwal son bon lentansyon par kreasyon bann Lalwa e regilasyon apropriye e met an plas bann lazans pou enplimant sa bann Lalwa.

Me larealite i konpleks e dinamik, ki fer ki sa bann Lalwa, regilasyon e lazans i devret osi adapte avek sa lanvironnman konpleks e dinamik, par trouv solisyon apropriye ki sa bann nouvo sitiasyon i kree.  Move kalite prodwi i ariv lo marse, pa akoz napa Lalwa e regilasyon e lazans pou enplimant zot.  Move kalite prodwi i ariv lo marse, akoz i annan serten defayans dan sistenm ki zot eksplwate.  I rol Gouvernman pou bous sa bann defayans e kreasyon en working group, pou amelyor kordinasyon ant bann Lalwa e regilasyon, par anmenn kolaborasyon ant bann lazans konsernen, i sa mekanizm apropriye pou fer sa.

Mr Deputy, mon pou anmenn sipor distrik Bel Air pou sa Mosyon atraver en vot an faver sa Mosyon akoz mon krwar ki Sesel i merit fer mye an se ki konsern proteksyon lasante nou pep e nou lanvironnman.  E ki e proteksyon i komans par nou pei, vin enn kot prodwi move kalite pa antre e pa ganny fer.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab De Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, letan mon get sa Mosyon devan mwan i tant mwan pou koze akoz detrwa rezon e enn sa bann rezon se sa laspe lanvironnman.  E letan mon gete, lo Mahe, dumpsite i Cascade.  Konmsi tou sa salte i end up dan nou distrik.  Pou le moman nou pa kapab fer much, me selman, nou kapab ede minimiz sa kalite e sa kantite salte si osi ti annan en serten lord dan kalite prodwi ki nou les antre dan nou pei.

Se sa ki mon dir ki dan en kote, nou pei in preski vin parey en dumping site pou sa bann kalite prodwi ki pa bon.  E deza, nou annan pa mal sa problenm depoz nou bann salte.  E kimannyer alor nou kapab get sa problenm?  I annan definitivman, i kler sa.  Tou dimoun konmsi ou pas dan bann laboutik, ou pou vwar poudir i annan plizyer kalite prodwi ki pa bon.  Les son pri i ser.  Prodwi pa bon, ou vwar par egzanp prodwi, sirtou bann prodwi elektronik kot napa ni en garanti e koman ou komans servi, i kase e an menm tan souvandfwa i okazyonn dife dan bann lakour.

E pou bann konsomater, … mon pe esper lezot dimoun fini koze.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mersi Mr Deputy Speaker.  Pou bann konsomater Mr Deputy Speaker, mon tant pou servi sa saying ki dir ‘pli lisyen i meg, pli pis i antour li’, akoz limenm li ki pli vilnerab, limenm li son saler dan serten kote en bon pe saler i ba e i bezwen depanse pou aste sa bann prodwi ki demen bomaten i kase.

Savedir i perdi menm li konmsi.  Dan tou sa problenm ki i ladan, i perdi menm.  E sa i pa zis ki nou fer avek nou dimoun.  Me pourtan, mon konpran, nou dan en marse lib, en dimoun i kapab anmenn bann largiman, i dir ou nou dan marse lib ozordi e nou annan swa pou pa aste sa ki pa bon, pa aste sa prodwi si nou krwar i danzere, si isi, si laba.

Me parkont, lotorite i annan en rol mazer, en rol enportan pou zwe, pou fer sir ki sa bann move prodwi i pa antre dan pei.  Sa, malgre i annan sa swa, me lotorite i annan en responsabilite serye, pou fer sir ki sa bann prodwi i pa antre dan pei.  E lotorite aktyel, si ou kalkile, nou annan plizyer lazans ki deal ek tou sa bann keksoz.  Ou annan ou depi son Licensing, depi son Custom, depi son Food Control Unit, depi SBS, NATCOF, lot.  You name it. Nou’n kree plizyer lazans ki sipoze tackle tou sa bann keksoz me, mon bezwen dir ki lotorite aktyel pa pe azir.  Sa bann lazans pa pe azir.  Zot pa pe fer zot travay.  Mon pa vwar zot pe fer zot travay sifizaman.

Ou zis ou al dan nenport ki laboutik la.  Ok. Dan preski tou laboutik ki vann sigaret, par egzanp.  Mon kapab servi plizyer lezot prodwi.  Mon zis servi en prodwi ki mon konn tre byen.  Napa sigaret ki bon.  Tousala i pa bon, me selman, ou al dan en nenport laboutik la ki pe vann Benson, i annan en Benson ki pe vann ki fake, ki grat lagorz.  Ki an realite i pa ti devret la lo market.  Me i kontinnyen ganny vann.

I annan menm serten sa bann prodwi ki ou rode kote ki in pase pou antre dan pei.  Enn ler ou dir i pa’n pas custom, enn ler ou dir mon pa konnen si in vin dan en kalite kargezon, in met en design, en mark lo la, apre i sorti koman en lot keksoz, me tousala i end up lo marse e i afekte nou dimoun.

Mr Deputy Speaker e parey mon dir ou, nou vwar sa bann lazans pa fer nanryen.  Oli Food Control Unit? I devret ale, i anmas tou sa prodwi, i pini sa marsan.  Letan nou’n fer enn de fwa, i vin en deterrent pou lezot.  Parey in fer la avek zafer ler pou lalkol.  Be pa i pe marse?  Dan serten ka.  Be alor, nou kapab fer pli byen ki sa.

Oli SBS lo kalite prodwi?  Napa problenm pou nou donn li son bidze adekwat pou li kapab rod bann lekipman pou li kapab teste.  Me konbyen tan i pou pran sa?  Nou Lasanble i pare nou.  Nou’n fer li la pou lannen pase.  Pou Bidze pou sa lannen, nou pe espere pou vwar.  Pankor tande nanryen ki’n aste la.  I annan 3 mwan la Mars in arive la.  3 mwan in pase.  Bidze nou’n aprouve, pankor tande ki sa ki’n aste.  Mon pa konnen si zot pe esper Desanm.

Me nou bezwen aksyonnen.  Se sa nou gro problenm nou dan nou pei.  Ou vwar?  Pourtan, dan bann Official Gazette ki vin dan nou Lasanble, ki vin devan nou bann Manm Lasanble la, dan bann Official Gazette ki nou vwar?  De tanzantan, nou vwar bann lazans, bann patant ki sorti, bann sole agents.  I annan serten dimoun ki sipoze vann, ouswa serten lazans ki sipoze vann zis sa kalite prodwi.  Lets say Phillips, i vann sa li.  Ok, i en patant pou sa li.  E si en lot dimoun i fer vini prodwi avek sa mark, i devret fer vini atraver sa enn ki annan sa patant, ki annan sa lazans.  Me nou pa vwar sa nou.

Konmsi nou, i annan sa ofisyelman, me apre unofficially, i annan en lot kalite komers ki arive.  Nenport ki i fer vini son kalite prodwi, menm kalite prodwi ki en dimoun i annan lazans, selman i vann menm.  E i fake, i pa bon.  E la i kase.  I kas vitman e i napa garanti parey mon pe dir.  I annan problenm la.

E nou, kimannyer nou, bann zafer trademarks la.  Kimannyer nou alor nou, nou pa kapab fer nanryen lo la?  Pourtan bann pei deor zot azir, zot mete lord dan sa dezord.  Nou, pou nou, i ale koumsanmenm.  Annou swiv en kou legzanp bann lezot pei ki osi annan en marse lib.  Moris par egzanp.  Be li i annan en pe lord dan pou li.  I lanmenm la obor nou.  Be annou get en kou ki pe pase laba.  Annou sey aplik en pe kot nou.

Alor, nou vwar sa problenm i en problenm reel Mr Deputy Speaker, i en problenm ki nou bezwen tackle li.  Nou konnen nou, dan Lasanble poudir en Mosyon, i pa binding lo Gouvernman.  Gouvernman i kapab pa tann nou, zis pa aksyonnen lo sa ki nou pe dir, kantmenm i kapab annan bann bon pwen.  Me mon demande ki nou Lasanble i ava anvoy sa bann bon pwen touzour kot bann lotorite neseser.  Me ki nou pe propoze an menm tan?

Petet bann lazans ki egziste la i pa kapab fer ase akoz i annan en problenm ankor ki nou realize dan nou pei.  Nou kontan shift the burden. En lazans pou dir ou non, non, non.  Mwan mon get sa bout mwan.  I annan lot lazans ki get sa lot bout.  A lafen di zour, letan ou’n fer ron la, personn pa’n get nanryen e nou problenm i reste avek nou.  Nou pa kapab kontinnyen dan nou pei, annan sa kalite mantalite.  Nou mantalite, nou mindset i bezwen sanze.

Alor ki mwan, mon pe propoze dan lalinny sa Mosyon, se ki nou devret annan nou en high level committee.  En high level committee pou tackle sa problenm kalite prodwi ki antre dan nou pei e bann ki prodwi lokalman osi.  Sa high level committee, i bezwen enn ki pran desizyon e fer aksyon.  Konpran?  I fer desizyon e pran aksyon li Mr Deputy Speaker.

E lo sa Komite i devret enkli tou sa bann stake holders byensir, ou pa kapab met zot an deor.  Par egzanp Food Control Unit, SBS, Licensing.  Tousala i bezwen lo sa Komite.  E nou devret enkli osi Lasanble Nasyonal.  Akoz mon dir nou enkli Lasanble Nasyonal se ki, an plis konmsi nou enkli li akoz li osi i enn ki get lentere lepep.  I get ki pe pase pou fer sir ki lepep pa telman soufer sa kantite.  I pa telman ganny abize sa kantite.

E alor, Lasanble Nasyonal i devret reprezante lo sa high level committee. I en high level committee ki for li.  I pran aksyon, i vwar poudir sa prodwi pa bon dan laboutik, nou pe vwar, nou annan tandans krwar poudir pa bon akoz sepa tel keksoz lasante pe arive, nou pe vwar en; I dir.  I dir annou fer teste sa prodwi.  I anvoy kot SBS, SBS fodre i teste.  Konpran?  Li i sa lazans ki pou fors SBS teste.  E nou a ganny rezilta nou a vwar si pa bon, i dir tire lo letazer sa laboutik.  Koumsa, nou a kapab bouz en fason pli konkret devan e i ava ed nou kontrol enpe sa kalite move prodwi ki nou annan dan nou bann laboutik, lo nou bann marse ensidswit.

Vwala, avek sa Mr Deputy Speaker, mon pou siport sa Mosyon akoz mon krwar i en bon Mosyon, me Gouvernman i bezwen aksyonnen lo la e nou bezwen vwar sa way forward pou nou aranz nou pei ankor pli byen.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Rose.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy mon pa pou long akoz mon krwar en kantite keksoz in ganny dir lo sa Mosyon ki devan nou.  En Mosyon ki tre, tre enportan pou nou pei e sa en rezon akoz ki nou lo Parti mazoriter nou’n deside ki sa Mosyon i pran presedans lo bokou Mosyon ki nou’n deza soumet devan ou lofis.  Me selman mon krwar ki i enportan ki nou met sa Mosyon dan son konteks korek.  I enportan pou nou dimoun ki pe ekout nou i konpran tre byen kote nou pe ale avek sa nide ki nou pe avans devan Gouvernman.

Sa Mosyon i sorti e i reflekte ozordi en bezwen reel a nivo devlopman kot nou pei in arive e nivo devlopman ki’n komans depi Reform 2008 parey serten Onorab in dir, kot nou konnen kot nou sorti, avek problenm forex sa letan ti napa bokou keksoz lo letazer me sel kou an gran, almost over night avek sikse Reform, nou vwar en kantite prodwi lo letazer.

Alors, sa i en sikse nou Reform me i osi defi ki sa Nouvo Sesel i bezwen fer fas avek.  Kimannyer prezan – e si in etablir, reform in etablir en gran varyete prodwi e osi en gran varyete servis.  Mon konnen Mosyon i koz en kantite lo prodwi me nou bezwen osi enkli servis ki nou pe gannyen dan sa pei.  Alors, la avek tou sa gran kantite komodite, ki nou pep i fer fas avek sa bann komodite e ki bann mekanizm ki devret annan an plas pou nou kontrol kalite komodite ki nou pti Sesel, 85 mil Seselwa i konsonmen.

Avek sa bann Reform Mr Deputy, in annan Seselwa, konsomater in annan plis swa, 5 kalite crackers, 10 kalite soulye, 12 kalite cornflakes eksetera.  I annan plis swa pou nou konsomater.  Me eski sa in ganny equated avek parey mon ti koz lo la semenn pase, greater responsibility.  Mon krwar avek plis swa lo letazer i pa’n neseserman annan plis responsabilite anver sa swa.

E prezan Mr Deputy, nou bezwen regarde ki annan dan pei Sesel ozordi e kimannyer sa i konparab avek bann lekonomi parey Onorab De Commarmond in fer resorti.  Annou regarde ki pe arive Moris.  E mon kontan in pran legzanp Moris akoz Moris i annan en marse lib ki annan 3 kalite.  Mon krwar Sesel i devret koumsa.  I annan 3 kalite.

Mosyon pa pe dir dimoun konmsi anmenn zis brand dan nou pei.   Mosyon pa pe dir sa.  Dimoun si i annan swa aste son triko ki pou last li selman pou 1 mwan.  I annan dimoun ki kontan al jog dan son triko ki pa brand.  I son swa sa.  I son swa.  Me sa ki mon krwar ki nou merit koz lo la i valer pou larzan e sa 3 kalite market ki devret egziste.  Moris si ou al Codan ou konnen ki ou pe al rode Codan e ou konnen ki ou pous i dir ou Codan.  I dir ou la ou pe al Codan.  Enpe parey Eden Island isi.  Konmsi si ou al Eden ou al fer shopping Eden, sa i ou swa.  Ou anvi al aste tel brand laba Eden oubyen bann gran, gran magazen konmela ki nou pe komans vwar Sesel ki annan brand, ou brand conscious, ou annan ou swa, ou annan ou pos ki dir ou mon kapab fer sa, this is a choice.  Dimoun ki kapab afford.

Dezyenm, mon krwar ki i annan bann laboutik ordiner, bann laboutik ki laplipar nou, nou al ladan, bann magazen, bann boutique kot laplipar Seselwa i ale, i al fer son shopping, i aste sa ki i anvi.  I pa neseserman brand me i prodwi osi de kalite ki pou last ou e ki ou pou pey mwens me i osi valer pou ou larzan.

Sa ki annan Moris ski napa Sesel, ki mon krwar ki nou devret annan Sesel, se en landrwa e nou’n koz lo la dan deba SONA, en landrwa kot bann dimoun ki pa brand conscious e ki pa enterese ek brand, e ki pa enterese aste bann keksoz de kalite li, me son pos i dir li be si mon pou aste sa soulye mon pou met 3 mwan mon ok ek sa mwan.  E Moris nou konnen ki i annan.  I annan lafwar.  Nou pa pe dir fer en landrwa parey Moris kot i annan lafwar me fodre ki i annan en flee market style e tou pei ki nou al vizite i annan sa e nou osi nou al vizite.  I annan en fleet market style, en market kot i open, kot ou anvi aste triko R15 – sa ou swa.  Ou anvi aste triko R25, la la.  Ou anvi aste sa jeans ki pou – ou konnen ou.  Ler ou pe aste, zour ou pe aste sa prodwi ou konnen i pa en brand, ou konnen i pa pou last ou but its another choice.

E mwan mon krwar Sesel in annan en deba ki’n leve la lo bann pti dimoun ki enport zot bann keksoz ki mwan mon krwar pe fer en gran servis pep Seselwa.  A mon avi bann dimoun ki enport zot bann prodwi ki vann pa neseserman bon kalite zot pe fer en gran servis akoz i annan en kantite fanmiy parey Onorab Vangadasamy in dir, zot pa kapab afford oubyen – taler mon pou koz en pti git lo budgeting.  Zot kas zot bidze e zot realize ki sa mwan mon anvi aste en soulye pou mon zanfan me selman mon annan R100, selman mon annan R100 alors kimannyer, kote mon al rod sa soulye R100 ki les li mon konnen dan 6 mwan mon pou bezwen rod en lot me selman ozordi a limedya, i bezwen sa.  This is a third choice ki mon krwar i bezwen annan.  Ler i annan sa kalite lord alors dimoun pou konnen kote i ale pou ganny kwa.

Problenm ozordi se ki, ou kapab al dan en magazen ordiner e ou ganny en keksoz ki sitan pa bon pou sa pri ki ou pe peye, i sitan pa bon e sa ki unfair lo nou konsomater.  Nou pe trik nou konsomater akoz nou pe dir li dan mon laboutik ou ganny tel brand, tel kalite me an realite i pa bon kalite.  Si ou ti pe vann li dan lafwar oubyen si ou ti pe vann li second hand, ki mon konnen Seselwa pa tro, tro kontan aste keksoz second hand e mon kontan ki i dan nou kiltir, nou pa kontan aste me si ou ti pe aste dan laboutik second hand ou ti pou konnen ki ou ekspekte.

Ou ti pou konnen parey Onorab Payet-Marie, ler ou ti a tir sa papye lo sa toaster ou ti a dir be mon’n aste li second hand.  Alors mon santi ki nou pep pe ganny tricked par bann dimoun ki pe fer krwar ki zot pe enport prodwi de kalite me zot pa pe vann.  Mon dir sa akoz nou bezwen prepar nou aksesyon a bann free trade zones.  It will get worst. Annou pa fer krwar it will get better, it will get worst e ler bann dimoun, bann suppliers i ganny akse avek bann marse bokou pli open the influx of cheaper goods pou antre dan nou pei.  So, nou bezwen etablir bann gidans enpe kler lo kote ou al vann kwa e kote nou pep i ekspekte aste kwa.

Mr Deputy me sa pa vedir ki nou devret aksepte nenport kwa dan nou pei.  Mon krwar lot parti sa Mosyon pe dir nou ki ou pa kapab akoz dan lafwar i annan sa alors nou nou pou aksepte nenport kwa.  Non, i annan serten keksoz ki mon krwar ki nou merit pa aksepte dan nou pei.

Par egzanp, bann electrical appliances ki annan problenm, ki problenmatik.  Nou pa devret aksepte, i devret annan standar, parey nou annan standar lo lenportasyon, refrigeration equipment nou bezwen annan standar akoz i koz en danze pou safety bann lakaz.  Ok, nou konnen konbyen fan ki’n deza pete dan lakaz in brile.  So, bann keksoz ki poz en danze for safety, faulty equipment nou ban, nou pa dakor e sa lorganizasyon oubyen sa Commission ki nou pe propoze i ava mezir sa.

Par egzanp Mr Deputy, ozordi e for health reasons, nou devret pe ban, i annan ozordi pe enporte dan nou pei bann pake diven ki ganny packaged koman juice.  Ok, mwan mon konsernen avek sa mwan.  You can not package diven as juice akoz sa i trik en zanfan pou krwar poudir, i ok pou aste sa akoz i preski parey en juice.

Annefe detrwa zenn ki ti pe koz avek mwan lot fwa i dir mwan be marnmay i al lekol, zot asize e zot pran sa juice e zot bwar e ansennyan pa konnen, annefe zot pe bwar diven.  Ok, so mon krwar pou rezon proteksyon nou zanfan i annan serten keksoz ki nou pa devret aksepte.

Par egzanp, Onorab Souris in koz lo problenm relye avek lasante.  Onorab Payet in koz lo problenm relye avek lasante.  Mr Deputy mwan mon krwar in ler pou nou pran en desizyon pou nou ban par egzanp, turkey oil dan nou pei.  Full stop. Nou ban, akoz ozordi en boutey delwil sunflower ki pli healthy i osi bon marse.  I pa ser, i napa tax lo la, i napa isi, i napa laba, dimoun i annan en better choice akoz nou bezwen mazin obesite dan zanfan ki pe kontinnyelman ogmante.  Obesite dan nou pei e trwakar ka lanmor ki arive dan nou pei annefe, plis ka lanmor ki arive dan pei i relye avek life style, kardyovaskiler e bann kanser koze par life style.  So, mon krwar i annan keksoz ki nou devret tonm dakor pa pou antre me larestan i ava ganny kategorize lo son quality of goods.

Mr Deputy dernyen pwen mon anvi fer se, lo nou personal responsibility as consumers.  Nou pa kapab ekspekte Gouvernman regilariz nou behaviour.  Nou behaviour i bezwen ganny regilarize par nou menm, nou bezwen vin bann konsomater, in ganny dir ki edike, ki empowered e ki odasye pou dir avek sa boutikye mon pa pe aste sa e mon pe raport ou.  Lot fwa mon ti aste en fabric softner e ler mon met dan mon lenz in fer tou lenz annan tas lo la.  Mon’n retourn kot sa Msye, mon’n dir li look, you have to take this off the shelf akoz i pa bon e si ou pa tire mon pou al raport ou e in fer.  So, mon krwar nou pran responsabilite personnel.

Dezyenmman, mon krwar nou edik nou lekor.  Lot fwa nou ti pe koz lo bann e-number goods, ler nou pran en can of sa – nou vwar E24, E240 lo la.  Si i en endiksyon ki kemikal, ki keksoz ki’n ganny servi pou prodwir sa manze.  Eski Sesel nou konsyan sa?  Eski nou vir deryer, nou regard sa tiket, nou regarde ki annan dan sa manze.  Laplipar letan nou pa fer.  So i annan pou fer avek nou prop ledikasyon e Mr Deputy nou pli gro defi se, nou labitid consumerism.

Nou en pep ki kontan depanse par natir, nou koumsa Seselwa.  Annou aksepte.  Tou dimoun ki’n travel i konnen, nou retourn vilaz plen e osi Sesel ler nou desann dan Sanmdi bomaten nou mont dan lakour tant plen, menm si nou pa bezwen e nou zanfan i komans ganny sa labitid, mum mon oule sa, oubyen mon oule sa, mon oule, mon oule sa.

So, nou en big consumer society, a big consumer as opposed to petet Moris kot en Morisyen pou get 4 fwa avan i aste en prodwi, nou Sesel nou regard 2 fwa.  So, sa osi nou bezwen annen en travay tre serye ki nou fer avek nou prop Seselwa lo, how to be health conscious.  Mon krwar ki i annan en Onorab ki’n met 3 pwen.  Mon riye akoz mon osi mon annan 3 pwen.  How to be health conscious lo keksoz ki nou aste.  How to be budget conscious lo keksoz ki nou aste.

Annou fer en bidze, si i pa tonm dan nou bidze sorry, tough luck nou pa aste.  How to be quality conscious.  You know your quality conscious, nou konnen nou aste nou bon kalite, nou aste nou mwayen kalite, nou aste nou baz kalite me nou konnen nou quality conscious.

Mr Deputy mon’n anvi met sa deba en pti pe dan konteks e kwa ki nou devret pe akonplir avek sa Mosyon akoz mon vreman krwar ladan.  Mon krwar i enportan e mon krwar i komansman en nouvo sans pou nou pep devlop bon mantalite e bann mantalite ki bokou pli soutenab pou nou personnelman e pou nou pei.  E avek sa mon pou siport sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Right of reply Loter Mosyon.

 

HON MURIELLE MARIE

Mr Deputy mersi.  Mr Deputy mon oule remersi tou bann Manm ki’n koz an faver mon Mosyon.  An gro, bann Manm ki’n entervenir pe demande ki bann lenstitisyon konsernen i merit fer plis zefor pou asire ki bann komodite enporte ki antre dan nou pei i ganny monitor dan en fason konsistan e ki aksyon neseser i ganny pran avek bann dimoun oubyen enportater ki pa respekte bann kondisyon parey i fodre.  Enplimant e ranforsi bann Lalwa ki deza egziste e si fodre, revize.

Ki bann lenstitisyon i vin pli pro-aktiv dan lafason ki zot kordinen pou pran aksyon e FTC aplik plis penalti si fodre.  Plis piblisite e ledikasyon lo media.  Ki bann lenstitisyon i ganny empower pou zot fer zot louvraz pli efikas e efektiv.  Bann konsomater i bezwen pran zot responsabilite. Ki servis Biro Standard, SBS, i vin pli vizib e pli efikas e ankouraz e sansibiliz bann biznes pou vin pli ofe avek zot servis.  Ki fodre Gouvernman i met an plas bann standar e donn Customs plis resours pou zot kapab vin pli vizilan dan lafason ki zot kontrol bann komodite ki antre dan nou pei.  Ki tou prodwi ki antre dan nou pei fodre ki zot labels ek zot manuals i dan sa 3 langaz ofisyel.

Pou terminen Mr Deputy, mon swete ki sa bann konsern e rekomandasyon i ganny met an aksyon pou protez lasante nou pep e nou lanvironnman.  Mersi.  Monpe demann tou Manm pou vot an faver sa Mosyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon nou pran en vot lo sa Mosyon.  Tou Manm ki an faver lev zot lanmen?  Mosyon in pase.  Tou Manm in vot an faver.  Savedir, inanim.  Bon, nou’n fini nou travay pou ozordi.  Nou ava adjourn e nou a rezwenn Mardi le 9, 9er bomaten.

 

(ADJOURNMENT)