::
Home » Verbatim » Verbatim - Second Term 2012 » Tuesday 24th July 2012

Tuesday 24th July 2012

 

Download PDF

 

________________________________________________________________________________________

 

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 24th July 2012

The Assembly met at 9.00 am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

 

 

MR SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Lasanble Nasyonal, bonzour Minis ek son delegasyon.  Nou osi annan parmi nou en pe envite zenn, mon a swet zot labyenveni parmi nou ozordi.  Tou bann ki pe ekout nou dan lakour, bonzour.

Ozordi avek nou, nou annan koman nou premye size lo nou Order Paper, Question Time parey labitid e avek nou i annan Minis pou Lasante, Minis Mitcy Larue ki vin reponn plizyer kestyon konsernan son Minister.  Bon, nou ava al direk lo Question Time e mon ava envit Onorab David Pierre pou demann premye kestyon.  Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis avek PS, bonzour tou koleg Manm Lasanble.  Bonzour bann envite e bonzour tou bann ki a lekout.  Mr Speaker, mon ti ava kontan demann Minis sa kestyon swivan.

Eski Minis i kapab dir sa Lasanble si sa sant spesyalize, donnen par Sheik Khalifa i fully operational e si tou bann lekipman in ganny zot teknisyen kalifye pou operate zot?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour tou Manm Lasanble, bonzour tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker wi, sa sant spesyalize i donnen par Sheik Khalifa, i fully operational e tou lekipman i annan son teknisyen pou operate zot.  Bann lekipman dan sant i konm swivan:- MRI, CT Scan, Mamografi, 3 masin Ultra Sound, 3 masin X-Ray nimerik, en masin Fluoroscopy, en sistenm TSES, savedir larsiv ek kominikasyon portre.  Nou osi annan bann lekipman pli ansyen par egzanp CT Scan, masin Mamografi, masin X-Ray Analog dan Casualty, masin fluoroscopy ki plase dan lasal loperasyon, 2 masin X-Ray portab pou pasyan ICU e lezot ki merit bouz bokou.  Bann masin pli ansyen pe osi fonksyonnen e pe ganny servi koman rezerv.  Fodre note osi ki an 2010 ler lekipman ti ganny donnen ek Minister Lasante, en progranm training pou bann teknisyen ti osi ganny fer.  Ozordi nou annan nou 6 teknisyen kalifye.  Me avek bi donn servis de meyer kalite nou bann pasyan, dan nou nouvo progranm re-organizasyon, mon Minister pe osi revwar an antye fonksyonnman sa sant.  Savedir, nou pe osi recruit en eksper profesyonnel pou assess tou bann lekipman ki deza an plas e osi met an mars en progranm training kontinnyel pou nou bann teknisyen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.  Okenn siplemanter?

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti ava kontan premyerman si Minis i kapab dir avek sa Lasanble si enn, nou annan Seselwa ki’n ganny trained pou operate sa bann lekipman e dezyenmman, si nou annan Seselwa ki pe ganny train pou maintain sa bann lekipman, pou fer servis, pou garanti bon maintenance lo sa bann lekipman e Minis in dir poudir zot pe revwar fonksyonnman sa lopital.  Eski Minis i kapab donn nou detay lo kwa ki i santi i bezwen ganny sanze dan lafason ki sa lopital i fonksyonnen.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Wi Mr Speaker, nou annan teknisyen Seselwa ki kalifye, ki pe travay dan sant dyagnosis e sistenm maintenance i osi ganny fer par serten zofisye sorti Abu Dhabi.  E dezyenmman parey mon’n dir, an vi ki re-organizasyon en pti pe dan nou sant, nou pe anmenn en teknisyen vreman kalifye, kot li i pou responsab pou revwar tou bann fonksyonnman bann lekipman e osi parey mon’n repete, annan en training entansif nou bann teknisyen lokal ki deza la e si nou annan nouvo ki nou pou recruit, tousala i pou en progranm kontinnyel ki pou kapab donn, parey mon’n dir ankor en servis de pli o kalite dan nou sant dyagnosis.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Bresson.

 

HON GALEN BRESSON

Bonzour tou dimoun.  Mersi Mr Speaker.  Bonzour tou dimoun a lekout.  Minis, ou’n mansyonnen ki nou annan bann teknisyen kalifye.  Eski Minis ou kapab eksplik sa Lasanble akoz ki bann rapor ki bann teknisyen pe donnen an se moman lo bann pasyan i pa ase detaye e elabore, ki bann pasyan zot menm, ennler dokter pa kapab donn en desizyon kalifye kimannyer pou tret zot.  Mersi Minis.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab.  Mersi Mr Speaker.  Mon ti a kontan fer resorti ki i arive annan de fwa, in arive aparaman kot serten portre pa ase kler.  Se sa rezon parey mon’n fek dir oparavan, se sa rezon ki dan nou reorganizasyon, nou oblize anmenn en lot eksper profesyonnel pou kapab revwar en pti pe sa bann masin ki kot pou annan bann servis pli regilye, pou nou kapab donn sa meyer servis.  Me anmenmtan, fodre pa nou oubliye ki i annan de fwa, menm ki nou fer serten scan aletranze dan bann lezot lopital, nou kapab osi pa ganny en rezilta e pasyan i retourn dan nou lopital osi kot zot ganny en diferan rezilta.  Tousala i dapre medikal kot nou pa kapab dir poudir nou pe fer tou byen, parey mon’n dir, nou annan serten mankman nou bezwen revwar e se sa le bi sa eksper pou kapab donn nou sa servis ki nou pep pe ekspekte de nou.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, bonzour tou Manm, bonzour tou dimoun a lekout.  Mr Speaker, an relasyon avek larepons Minis, eski Minis i kapab dir sa Lasanble si son Minister an kolaborasyon avek Minister Ledikasyon i annan plan pou enkorpor en plan training pou upgrade zot progranm, pou ki nou annan en pool teknisyen kalifye pou kapab servi sa bann lekipman dan le fitir, olye nou rely lo etranze.  Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab.  Wi Mr Speaker, parey mon’n dir, nou bezwen travay – nou pa kapab travay nou tousel dan Minister Lasante.  Nou bezwen travay avek nou bann lezot partener e Minister Ledikasyon, nou bezwen travay tre etrwatman avek sa Minister, lefe ki NIHSS i tonm anba zot responsabilite pou recruit bann nouvo dimoun par egzanp ners, lezot profesyonnel lasante byensir e sa i the way forward ki mon Minister pe mazin lo la.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 58, Onorab Pierre ankor, Leader Lopozisyon.  Request.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir nou, vi ki tou dernyenman in ariv lensidan kot viziter in vol kart pasyan lopital, akoz napa sekirite lo ward. Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble ki mezir neseser zot pe konsidere pou pran, pou anpes bann tel lensidan ariv ankor?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Dapre lenformasyon ki mon’n resevwar, sa lensidan an kestyon ti ariv a en moman kot staff dan maternite ti pe prepar pou en meeting regilye ki dokter i fer tou le bomaten lo maternite.  Normalman, bann dokiman serten pasyan ki pou ganny diskite dan sa meeting i ganny retire atan pou meeting dokter.  Sa kart an kestyon ti form parti sa bann dokiman ki ti’n ganny plase lo stasyon kot bann staff i travay.  Kan sa endividi ti vin rod en klarifikasyon avek en staff, i ti remark kart son madanm e deswit i ti pran e i ti kit ward avek.  Sa sitiasyon i pa enn ki akseptab.  Menm si nou ti pou annan sekirite, sa lensidan ti riske arive.  Fodre fer remarke ki lamazorite pasyan i annan bokou respe pou zot bann dokiman medikal e zot atas bokou lenportans avek sa dokiman akoz ladan i annan lenformasyon konfidansyel lo zot lavi e lasante.  Mon’n fini donn lenstriksyon ki nou bann travayer i vin pli serye e responsab avek file tou pasyan.  Mon ti a kontan osi profite pou lans en lapel avek tou piblik pou vin pli responsab e serye ler zot vin lopital oubyen dan bann sant lasante.  Aret pran bann keksoz esansyel e nenport kwa ki zot vwar.  Tou piblik ek staff i bezwen konpran ki ler zot vole, kas en lekipman oubyen en keksoz esansyel dan sa Minister, sa i kout nou plis larzan e menm kapab kout lavi ou retard swen en lot pasyan ki bezwen ganny sa servis.  E bann mezir enportan ki mon Minister pe pran i konm swivan.  Dan tou health centres, lizour ek aswar, pou annan sekirite.  Lopital kot i pli gran, nou’n fini idantifye bann lokasyon stratezik kot pou annan sekirite 24 lo 24.  Sa sekirite firm ki konmela i ganny donnen 6 mwan pou revwar son servis e fer li vin pli efikas e a la oter.  Si non, nou pou met en polisi an plas pou revwar e annan en servis de kalite.  Minister pe osi get dan posibilite kontrol bann akse e sorti dan tou bann ward.  E sa i deza pe marse dan ICU. I osi annan plan pou enstal lekipman elektronik dan serten landrwa otour e dan bann units ki ava ede detekte bann aksyon pa dezirab e rapor a ganny fer pli vitman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre, okenn siplemanter?

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an vi ki Minis in dir ki zot annan plan enstal lekipman elektronik eksetera.  Mon ti a kontan demann Minis kan eski en tel proze pou komanse e kan zot ekspekte ki sa proze pou terminen.  E dezyenmman, eski Minis i kapab, atraver bann mezir ki in dir nou zot pou pran, bann lezot mezir.  Eski Minis i kapab donn bann travayer lopital en garanti ki sa bann mezir ki zot pou pran pou donn zot full proteksyon an term zot sekirite.

E dezyenmman, an vi ki in ariv plizyer lezot vol dan lopital, tel ki dan laboratwar, dan serten lofis e dan Green Roof, eski Minis i kapab donn garanti, avek sa bann mezir ki i pe pran ki bann tel lensidan pou ganny mete anba kontrol e pa pou ariv ankor.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab.  Onorab, mon pa pou kapab donn ou en garanti dat spesifik ki nou pe fer, me sa i dan nou plans and target mwayen term e definitivman pou nou bann lekipman sekirite, sa in deza annan en kotasyon ki’n ganny rode, vedir koman nou ganny tou bann keksoz neseser par egzanp kotasyon, travay pou komanse pou asire ki sa bann mezir i ganny met an plas.  Anmenmtan, nou bezwen osi admet ki nou annan nou en kantite lopital dan Sesel, enkli Praslin/La Digue sa i pou kout nou Minister en bon sonm larzan.  Alor i enportan osi ki nou mazin en Bidze pou met an plas sa bann mezir sekirite e definitivman sa pou ganny antre dan nou Bidze pou lannen prosenn.  Keksoz ki nou kapab fer dan limedya nou pou fer, bann ki pa merit tro bokou Bidze, me bann ki pou kout nou pli ser, sa nou pou met li dan nou Bidze pou lannen prosenn.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Bonzour tou dimoun, bonzour tou mon koleg.  Minis, eski ou kapab enform nou Lasanble si a lavenir Minister i annan lentansyon anploy zot prop sekirite, vi ki lopital i en landrwa sansib.  E konbyen ki sa lakonpannyen sekirite prive pe kout ou Minister pou lemoman?  Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Mersi Onorab.  Mon ti a kontan fer remarke Onorab ki dan mon prezantasyon mon’n dir ki nou’n donn sa sekirite ki la aktyelman sa firm, en dele 6 mwan pou revwar son servis akoz pou lemoman nou annan serten defayans e nou donn zot 6 mwan pou revwar zot servis, anmenn en proze devan nou e si sa proze pa akseptab, otomatikman lot swa se anmenn en polisi dan Minister kot nou pou annan nou prop sekirite, nou kapab donn zot training pou travay dan Minister Lasante ki en Minister ki pa parey lezot Minister, ki mon dakor avek ou.

E dezyenmman, sa konpannyen pe kout nou apepre R150 mil par mwan, pou tou zot sekirite, servis zot donnen dan lopital, dan tou bann klinik e Lopital Sesel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Samson.

 

HON SAMSON

Mersi Mr Speaker, bonzour.  Minis bonzour, tou dimoun prezan espesyalman bann manm Everlasting love Ministry, bonzour.  Mr Speaker, mon ti a kontan demann Minis si i kapab rnform nou Lasanble si son Minister i annan lentansyon pou gard bann lenformasyon, vedir file bann kliyan e pasyan, an form elektronik.  e lekel vreman ki responsab bann file pasyan lo ward?  Mersi bokou.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab, mersi Mr Speaker.  Tou dokiman medikal en pasyan i ganny garde an sekirite dan en arsiv medikal kot Lopital Sesel.  Zeneralman, sa bann rikord i ganny klase dapre en sistenm ki’n ganny adopte e sa i ganny fer par bann health information assistants. Apepre 150 a 200 rikord pasyan i ganny retire toulezour, met an sirkilasyon dan bann diferan klinik kot Twa Zonn, dan ward ou lezot landrwa kot pasyan pe resevwar en latansyon medikal.  O moman ki rikord en pasyan i ganny retire dan arsiv, i reste touzour responsabilite sa zofisye medikal, ners, fanm sarz ou lezot profesyonnel ki ganny demande pou retir li.  I pa toultan, annan de fwa nou dir ki rikord i perdi, me i pa toultan vre.  I annan plizyer fakter akoz nou pa vwar rikord ou kart en pasyan.

Mon a donn enn de legzanp.  Kan pasyan i ganny refere avek en spesyalis oubyen transfer dan en lot unit, son rikord i swiv li.  Parfwa, pasyan in fini ariv kot sa zofisye medikal ki li i bezwen vwar, me son rikord i ankor dan sirkilasyon, pe sorti kot son klinik oubyen dan distrik, oubyen i ankor dan sa landrwa kot i ti fer son dernyen vizit.

En lot legzanp par egzanp, se ler rikord pasyan i ganny retire pou klas bann rezilta ladan.  Petet sa rikord osi pankor ganny reklasifye o moman ki sa demann i ganny fer.

Osi en lot legzanp, kan en demann pou en rapor medikal i ganny fer, rikord sa pasyan i ganny retire e sirkil kot sa bann zofisye medikal konsernen pou preparasyon sa rapor.  Si i annan plizyer dimoun ki bezwen ganny konsilte dan preparasyon sa rapor, sa dokiman i reste dan sirkilasyon e andeor arsiv pou en pe letan pandan ki tou lenformasyon neseser pe ganny anmase.

Finalman, an vi ki sa prosedir pou retir sa kantite kart e reklase i ganny fer par en sistenm manyel, enn bann lerer imen ki parfwa arive, se ki kart pa ganny klase dan lord ki i devret e souvannfwa i ganny reste dan diferan landrwa.  Nou sistenm filing dan Minister Lasante i en gro problenm.  Nou pe revwar sistenm an plas pou fer sir ki bann sitiasyon i ganny redwir gradyelman e eliminen alafen.  Anmenmtan ki nou pe travay lo en paperless solution, menm sa, pou annan serten defi o komansman me evantyelman i pou rezourd bokou sa bann problenm.  Alor tou rapor lo kliyan pou ganny met online spesifikman pou MOH e dimoun konsernen i a ganny akse atraver en kod sistenm.  E sa deza konsiltan in deza travay lo en proze e i an mars pou nou kapab enplimant li o pli vit ki posib.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Souris.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis ek ou delegasyon, bonzour tou Manm Onorab e tou nou bann envite.  Mr Speaker, parey sa menm presedans kot viziter in vol kart pasyan lopital.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki plan son Minister pe pran pou anpes tel lensidan e lezot materyo e lekipman medikal tel parey sereng ek zegwir i ganny vole?

E dezyenmman, Minis in enform nou ki pou lemoman, kart pasyan ki lo ward i ganny mete lo en trolley obor lofis.  Ki garanti Minis i donn nou ki en tel lensidan pa pou ariv ankor?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Definitivman, parey mon’n eksplike ankor, i annan bann sistenm ki nou pe al met an plas, mon pa kapab donn okenn garanti ki kart pa pou ganny pran lo trolley, me mon’n met a latansyon mon bann staff ki sa pa devret zanmen arive akoz i tonm anba zot responsabilite e si i arive, zot pou ganny deal avek severman.  E bann mezir sekirite, parey mon’n dir o komansman pou ganny met an plas fir e anmezir ki nou kapab, bann mwayer term, lon term.

E dezyenm kestyon konsernan keksoz ki ganny vole.  Ankor mon’n lans en lapel avek tou piblik, travayer pou ki nou pa pran bann keksoz dan lopital e si paregzanp dan lopital in ariv sa pandan ki sekirite i an servis, letan zot la 24 lo 24, sekirite pou responsab pou sa aksyon e zot pou ganny deal avek kot zot pou bezwen pey tou sa keksoz ki’n ganny perdi.  Savedir, en lanket i ganny fer e nou deside lekel ki responsab e i ganny deal avek severman, peyan sa keksoz oubyen ganny met deor.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

 

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker, bonzour.  Bonzour Minis e bonzour tou Manm Onorab.  Bonzour bann zenn ki avek nou e bonzour tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker, an relasyon avek larepons Minis, eski Minis i kapab dir nou ki son Minister pe fer kot i konsern edik zot bann staff oubyen ranforsi bann polisi entern kot i konsern zot staff pou asire ki zot konform avek sa bann regilasyon, tel koman Minis in mansyonnen dan son larepons.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab, mersi Mr Speaker.  Mr Speaker letan en polisi oubyen okenn dokiman i ganny met an plas dan Minister Lasante, tou staff i ganny met okouran atraver diferan form.  Atraver meeting, atraver lezot lenformasyon, atraver bann lenformasyon ki ganny mete dan bann diferan ward.  Savedir tou staff i ganny met okouran bann devlopman ki arive e zot bezwen accountable pou sa bann keksoz.  Akoz letan nou pe travay, nou bezwen annan serten responsabilite e nou bezwen annan osi accountability vizavi sa ki nou fer.  Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Jacqueline.

 

HON SULTANE JACQUELINE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour koleg Onorab, tou dimoun a lekout.  Minis avek ou delegasyon.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir sa Lasanble, apard ki kart pasyan ki’n ganny vole oubyen pa trouve akoz move sistenm filing, si lezot ka ki’n deza ganny raporte, parey vol sereng, pansman oubyen latizann, in osi lakoz en mank lefikasite sekirite oubyen lotreman?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab.  Mon pou dir, depi ki mon dan Minister Lasante, mon pa okouran bokou ka ki’n arive, me ka ki’n arive, byensir mon Minister pe pran aksyon, levidans pe rode, nou pe pran aksyon, parey mon’n repete ankor enn fwa, si sekirite pa’n fer son travay, akoz ler sekirite i pe travay, parey 24 lo 24 dan en klinik, se son responsabilite pou asire ki okenn landrwa pa kase e pa ganny vole.  Si sa landrwa i kase e ganny vole, sa sekirite i responsab.  I accountable pou sa aksyon e i bezwen peye pou son mank lefikasite e son mank accountability.  Me si osi i konsern en staff, ler nou fer lanket i konsern en staff, sa staff osi i ganny apele e i ganny deal avek parey mon’n dir, dapre kimannyer keksoz i ete.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Kestyon 59, Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble si i polisi son Minister pou annan zis en ners pou asiste en manman ki pe delivre son baba dan ward maternite?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab.  Sa profesyonnel ki asiste en fiy oubyen en madanm dan son lakousman i pa neseserman en ners me i en fanm saz oubyen nou apel sa en midwife akoz in swiv en progranm edikasyonnel e pli avanse e spesifik.  Isi Sesel e ayer, en fanm saz i en dimoun ki annan sifizaman konesans e konpetans pou li siperviz, donn swen e konsey en fiy ou en madanm dan son groses, asiste li o moman ki i pe akouse e apre ki in delivre son baba.  En fanm saz i byen kapab asiste en madanm ki pe akouse li tousel, si okenn risk oubyen konplikasyon pa prezante.  E i osi byen ekipe pou donn swen sa baba ler in ne.  Fodre pa oubliye ki pandan lazournen, i annan plizyer zofisye medikal ki prezan dan maternite.  Aswar, i annan touzour en dokter ki on call dan maternite e ki toultan disponib pou reponn a sak fwa ki i ganny apele par en fanm saz.  Parmi sa 1500 a 1550 nesans ki annan tou le an, 80 poursan, savedir anviron 1200 i bann nesans ki pa konplike e ki ganny fer par bann fanm saz.  I pa polisi Minister Lasante pou ki i annan zis en fanm saz dan lasal lakousman.  I tou depan lo sitiasyon sa pasyan e progre son lakousman.  Kan i neseser pou en lot profesyonnel vin asiste, sa demann i ganny fer.  I annan enstans kot dokter zanfan i osi prezan pou donn latansyon spesyal pti baba si I neseser.  I sepandan polisi Minister Lasante ki tou madanm ki pou ganny baba i vin akouse dan en lopital dan sant lasante, dan prezans en fanm saz ou en profesyonnel medikal, pou asire ki i ganny sa latansyon e swen profesyonnel e san risk, dan en lanvironnman ki ekipe pou reponn a okenn bezwen dirzans ki kapab prezante.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab, okenn siplemanter?

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble, baze lo statistics ki son Minister i annan, konbyen fanm saz i devret ganny mete lo ward maternite, sirtou aswar.  E eski Minis i kapab dir nou kan ki zot ekspekte realiz sa sif.

E dezyenmman, eski zot annan en polisi vizavi training pou bann fanm saz e eski sa pe marse?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Onorab, dan unit maternite pou lemoman i annan nou 30 fanm saz e parey maternite i organize, le swar i annan apepre 4 fanm saz dan maternite e fodre fer resorti ki an se moman, nou annan nou en mankman, en shortage of fanm saz.  Ki nou pe fer?  Se nou pe, dan mon Minister, dan nou semen pou re-organizasyon ankor, nou pe lans en lapel avek tou bann fanm saz ki’n deza kit Minister Lasante pou retournen e revin donn nou en koudmen dan Minister Lasante.

Dezyenmman, si lapel pa ganny reponn ase boner, nou pe annan en plan recruitment a letranze, pou nou kapab ganny ase fanm saz e ners an zeneral dan Lopital Sesel.  E osi, nou pe met an mars en polisi, aktyelman polisi in preske konplete, pou nou kapab anploy osi part time fanm saz, ners pou vin ankor soulaz en pe sitiasyon ki nou annan aktyelman.

Dezyenmman, lo plan training, i paret pou sa dernyen 7an, in napa bokou ki’n ganny fer kot i konsern fanm saz.  Me, vwala en pti pe ki i annan deza lo plan, aktyelman i sa ki pe marse sa lannen.  Sa lannen menm, nou annan nou en fanm saz ki pe konplet son letid dan sa domenn, lo nivo en Masters avek Liniversite Lancaster Langleter.  Dezyenmman, nou annan 6 lezot ki pe fer letid lo nivo en BSC avek 2 diferan Liniversite Sid Afrik.  E atraver korperasyon ki Minister i annan avek Lanbasad Franse, sa lannen 12 fanm saz pe pas 3 semenn sakenn dan en maternite La Reunion.  8 in fini konplet zot staz, byento sa dernyen group 4 pe kit pei e sa pou kontinnyen lannen prosenn.

I osi annan diskisyon ki an progre avek reprezantan en Liniversite Sid Afrik pou ki en progranm refresher training i ganny organize pou lezot fanm saz an servis, ver lafen sa lannen e lannen prosenn.  Sa pou fer lokalman, an adisyon, nou pou fer sir ki tou le 2an, refresher training pou ganny fer lokalman pou benefisye tou midwife ki pe servi Lopital Sesel.  Parey mon’n dir, akoz pandan sa 7an, i pa’n leka.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker, bonzour Mr Speaker, bonzour tou dimoun ki a lekout.  Mr Speaker, baze lo larepons Minis, eski Minis i kapab enform sa Lasanble si dan lenstans kot i annan plis ki en madanm ansent ki pe deliver, eski i annan ase personnel lo standby pou fer sir ki si i ariv okenn konplikasyon i annan ase dimoun pou asiste sa bann ka.  E osi mon ti a kontan demann Minis si i annan okenn statistik pou sa lannen lo konbyen lensidan fatal ki’n arive dan ward maternite kot zanfan, akoz en mankman staff.  Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab, mersi Mr Speaker.  Wi, i toultan annan, mon pa pou dir ase akoz ase parey mon’n fek dir, nou annan shortage.  Me selman otan ki posib, nou met dekwa ners ki nou annan dan Lopital Sesel, spesyalman dan maternite, pou kapab asiste nou bann madanm ansent.  E ler nou an ganny plis fanm saz, nou a kapab ogmant sa sif pou fer li vin plis, pou kapab ankor amelyor bokou plis nou servis.

Dezyenmman, kestyon se…., mon ava donn ou en pti statistik.  Pou mwan Zanvye, mon pa pou donn ou statistik lannen pase me mon a pran li Zanvye a Zen.  Nou annan nou antou deliveries, bann baba ki’n ne e ki normal byen.  Nou annan nou 814 baba ki’n ne dan maternite, dan Lopital Sesel e Lopital Praslin osi.  814 baba an bonn sante.  Nou annan nou premature deliveries, nou annan nou 48 baba.  Baba ki’n ne mor, nou annan nou 2 baba ki’n ne mor.  Apre neo-natal, vedir ki’n ne mor osi, 2.  1 ti ganny donn nesans depi dan lakour, dan twalet e en lot ti ne, ti mor avek problenm leker, abnormality.  E baba ki’n met dan special care baby unit, 47.  Savedir bann ki bezwen al dan swen entansif pou baba, i annan 47.  E bann neo-natal death, savedir bann ki dan special care baby unit, i annan 8 sa ki’n mor.  Sa savedir bann baba ki ant 1 a 1.5 kilo selman.  Savedir antou nou annan nou 12 baba, parey mon’n spesifye, ki’n mor depi Zanvye ziska Zen.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Aglae.

 

HON ROMA AGLAE

Mr Speaker, Minis ek ou delegasyon, Manm Onorab bonzour.  Mr Speaker, eski Minis i kapab enform sa Lasanble konbyen letan i pran pou train en midwife e konbyen i kout Gouvernman par lannen?  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, ou kapab ekrir e servi nou Parliamentary Reporters.  Hold on, Minis ki annan laparol.  Minis ou’n request?

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  I pran nou 18 mwan pou train en fanm saz.  Mersi.

MR SPEAKER

Ou ti oule lenformasyon osi lo kou, konbyen i koute?  Mon pa konnen si Minis ou annan sa lenformasyon, si ou napa ou kapab ekrir li apre.  Si ou napa lenformasyon – wi.

 

HON ROMA AGLAE

E konbyen i kout Gouvernman pou train en fanm saz?

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker e mersi Onorab.  Petet nou pa pou kapab donn en sif ekzakt konbyen i koute, me sa i tou depan lo training ki sa midwife in fer e kote ki in fer e son longer letan e son landrwa kot in fer.  I tou depan.  Si petet in fer Langleter i pou annan son pri, si in fer Sid Afrik i pou annan son pri.  Diferan landrwa son costing pou depan e definitivman sa i kout Gouvernman en kantite larzan.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vangadasamy.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis e tou Manm a lekout e bann envite.  Eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble konbyen fanm saz ki’n kite e konbyen zot ki’n retournen pou al dan sa profesyon.  E osi ki son Minister pe fer pou asire ki tou rekomandasyon ki ti ganny fer dan Public Enquiry 3an pase, pandan sa ka fatal kot sa madanm ti perdi son lavi ek son 2 zanfan e ki ti en fakter mankman fanm saz, ti en fakter ki ti sorti dan sa Public Enquiry.  Ki son Minister pe fer pou asire…….

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab, dezyenm kestyon i disallowed. I tro lwen ek the original question. Ou kapab demann sa koman en kestyon orizinel si ou anvi.  All right.  Zis premye kestyon.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble konbyen fanm saz ki’n kite dan sa profesyon e konbyen zot ki’n retournen e bann ki pankor retournen, ki son Minister pe fer pou asire ki sa bann fanm saz ki deor i kapab ganny sans retourn dan son profesyon?  Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

(Off micro)

Konbyen ki’n kite e konbyen ki’n retournen akoz aktyelman mon Minister, nou pe fer en travay tre entans lo kantite nou bann travayer ki’n kite, rod rezon akoz zot in kite, revwar bann policy in place, revwar en pti pe scheme of service, Welfare system. Konmsi revwar en pake dan antye, pou nou vwar kimannyer nou pou retain nou bann profesyonnel, fer li en pti pe attractive pou kapab retain zot e pou kapab osi bann ki’n ale pou kapab refer zot retourn dan Minister.  Me selman mon bezwen fer remarke, si en profesyonnel osi in kit Minister, i annan plizyer rezon ki in kit Minister.  I annan profesyonnel ki’n kit Minister akoz petet sa travay i pa son profesyon.  E i pa vo lapenn osi ki ou gard en dimoun dan en landrwa travay kot i pa pe travay avek son leker, akoz dan sa Minister parey nou tou nou konnen, i annan Minister Ledikasyon ek Lasante, bann travayer i bezwen annan leker pou sa travay.  Si zis nou vini nou vin travay pou en saler, i pa vo lapenn.  Nou bezwen annan sa leker.  E si bann dimoun ki’n ale, zot leker i avek Minister Lasante, otomatikman, letan nou’n revwar tou keksoz, petet sa i ava atrakte zot e zot ava retournen e sa nou pe ankouraze e mon lans ankor en lapel parey mon’n dir o komansman.

Me nou, nou pe fer en travay o nivo Minister, petet plitar ler nou pou eksplik nou plans and target, nou ava donn plis detay lo sa size.  Me i annan en travay vreman entans ki nou pe fer lo nivo nou Minister.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 60, Onorab Barbe.

 

HON NICHOLE BARBE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Minis ek son delegasyon, koleg Onorab, tou dimoun dan galeri e tou dimoun ki a lekout, bonzour.  Eski Minis responsab pou Lasante i kapab konsider en proze pilot lo baz le mwan pou en klinik spesyal dan sant Sans Soucis pou bann dimoun aze ki reste Sans Soucis?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker, mersi Onorab.  Dezole Onorab, pou lemoman, larepons i non, an vi bann konstrent resours imen tel ki ners, dokter eksetera ki mon Minister pe fer fas avek.  Mersi.

 

 

MR SPEAKER

Onorab Barbe, okenn siplemanter?

 

HON NICHOLE BARBE

Mersi Mr Speaker.  Prenan kont larepons ki Minis in donnen, eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble ki plan son Minister pou ede rezourd sa problenm mank resours pou ki sa proze pilot i kapab ganny enplimante dan sa prosen avenir.

E dezyenmman, eski Minis i kapab garanti sa Lasanble ki apre ki in amelyor son problenm resours, sa proze pilot Sans Soucis i ava vin en top priyorite pou son Minister.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Non, Onorab.  Sa kestyon obviously ou pa kapab demann li lo son problenm resours imen, malgre ki i dir ou i napa sa, me pou demann li en plan lo son, mon krwar i en pti pe tro bokou.  Mon pa konnen si Minis menm pou annan sa lenformasyon lo plan resours imen dan Minister.  Petet i ti a kapab ekrir ou sa larepons, ouswa – mon krwar mon a rule li Out Of Order.  Onorab Jeannevol.

 

 

HON BEGITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Speaker, bonzour.  Bonzour Minis ek ou delegasyon, bonzour tou Manm Onorab, tou dimoun a lekout, bonzour.  Eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble si zot kapab alors konsider entansifye Community Nursing dan rezyon Sans Soucis, sirtou pou bann dimoun aze?  Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  An vi nou shortage of profesyonnel, depi ners ziska sa, nou annan en pe problenm o nivo kominote.  Mon krwar zot tou, koman bann reprezantan lepep dan distrik zot pe santi sa e bann vizit ki mon’n fer ansanm avek zot in ganny resorti, nou’n vwar ki nou annan sa mankman ners e dan kominote, sa i ganny afekte.  E nou lo nivo Minister, parey mon’n dir ankor, nou pe revwar tou nou bann ners ki deza la, nou pe revwar kimannyer nou replas zot, nou pe revwar kimannyer nou re-organize pou nou kapab, akoz travay dann kominote i priyorite mon Minister akoz nou dan nou progranm travay la, se prevansyon I pou lakle tou keksoz.  Nou bezwen prevent bann maladi e sa pou koup en kantite lo bann swen lopital ki nou annan aktyelman kot mwens dimoun pou vin lopital letan nou kapab prevent bann diseases.  So, nou pe travay lo la e mon donn zot garanti ki lemoman ki sa in kapab ganny fer, sa reform, nou pou komans met plis ners dan kominote pou fer sa travay entansif pou amelyor lavi nou bann dimoun.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir ek nou antretan, ki stratezi son Minister pou asiste bann dimoun aze dan distrik Sans Soucis e lezot landrwa dan Mae ki pa kapab marse pou arive kot zot sant lasante, ki bezwen en lasistans medikal antretan la ki Minister pa pe kapab donn sa servis?  Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab.  Mr Speaker, pou lemoman, bann pasyan ki pa kapab marse, i annan vizit dokter ki ganny fer kot lakour, me selman petet, parey mon’n dir oparavan, i kapab annan en pti slack akoz parey mon’n dir, dokter osi nou annan mankman, kekfwa olye zot al 1 fwa par mwan, kekfwa i pe fer li.  Me nou pe revwar sa osi pou fer sir ki bann vye dimoun i ganny attend par ners oubyen dokter, bann ki pa kapab ariv kot klinik.  Me selman si zot pli malad, definitivman fanmiy pou bezwen anmenn zot lopital pou plis tretman.  Mersi.

MR SPEAKER

Onorab David Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble, eski an premye lye, zot in fer en letid pou vwar vreman si i annan en nesesite pou annan en tel klinik spesyalize dan Sans Soucis an relasyon avek bann dimoun aze?  Si zot in fer sa letid, eski ou kapab donn sa Lasanble en pe detay lo zot findings? Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab.  Non, nou pankor fer en letid konplet akoz letan reform an 2008, i annan bokou sant ki nou’n petet diminnyen servis dokter.  Atraver reform in annan en kantite keksoz ki’n ganny fer, i annan serten sant lasante ki’n fermen, ki ouver selman half day, i annan serten sant ki vwar dokter 2 fwa par semenn e la aprezan, nou dan Minister Lasante nou pe revwar en pti pe tou, an zeneral, bann sant lasante dan distrik partou, pou nou vwar ki kalite servis, dapre nou bann study, ki kalite servis nou kapab anmennen.  Si i annan sant lasante ki nou vwar nou pou bezwen ogmant servis dokter ler nou’n ganny ase nou bann staff, definitivman nou pou anmenn sa servis pli pre.  Si i annan sant lasante ki nou krwar petet i pa devret annan li ditou akoz study ki nou pou fer, savedir nou pou pran desizyon dapre bann letid ki nou pou fer, me nou pe fer li osi vit pou nou kapab amelyor lasante nou pep.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 61, Onorab Barbe.

 

HON NICHOLE BARBE

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis responsab pou Lasante i kapab eksplik nou Lasanble ki bann dernyen devlopman konsernan formasyon “Health Professionals Council”? Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab.  Mr Speaker, Minister Lasante ti komans demars pou etablir en Health Professional Council plizyer lannen pase.  Lobzektif prensipal ti pou fer provizyon pou regilasyon ek lezot preokipasyon bann travayer lasante ki pa tonm dan kategori dokter ek dantis, oubyen ners ek fanm saz.  Sa ti pou bezwen fer atraver en lalwa.  Dan bann komansman millennium, Minister Lasante ti form en komite pou demar lo sa lalwa.  Bann reprezantan travayer lasante ti debat lo bann konponan e lalwa Health Professional Act ki ti pase an 2006.  I ti ganny met an mars par Prezidan James Michel e Lasanble Nasyonal a sa lepok.  An 2009/2010, en lot komite profesyonnel lasante dan Health Services Agency ti komans travay lo sa nouvo lalwa, an giz pou met li azour avek bann sitiasyon aktyel sa letan.  E le 1 Zen 2012, savedir sa lannen, Minister Lasante ti organiz en meeting pou etablir sa Health Professional Council ki site dan sa lalwa e la zot ti organiz sa meeting e zot ti vot pou bann manm sa komite.  Mwan koman Minis, mon’n nomin 2 lezot manm, 1 ki en profesyonnel lasante limenm e en lot ki pa en profesyonnel lasante.  Lalis bann manm komite Health Professional Council in fini ganny anvoye pou pibliye lo gazet ofisyel.  Bann manm pou servi pou en manda 2an.  De ki bann manm Health Professional Council in ganny pibliye lo gazet ofisyel, pou annan sa bann aktivite swivan.  Premye meeting pou organize par Direkter bann servis lasante.  La pou annan eleksyon Chairman, Vice-Chairman, si menm i vwar nesesite pou en trezorye.  Apwentman en Rezistrar pou council e an atandan zot pou ganny sipor sekretaryat avek departman lasante piblik.

Revwar kategori profesyonnel lasante pou enkli bann ki’n manke.  Preparasyon e soumisyon en Bidze pou 2013.  E council pou organiz e etablir li.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Barbe.

 

HON NICHOLE BARBE

Mersi Mr Speaker.  Mon ti a kontan demann Minis ki bann kriter ki ganny servi pou en health professional ganny aksepte lo Council e ki bann benefis sa bann manm pou gannyen lo sa Council? Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab, mersi Mr Speaker.  I pou annan bann travayer swivan ki pou antre lo sa council, dapre lalis avan, se par egzanp bann reabilitasyon, acupuncture, audiology, physiotherapy, occupational therapist, speech therapy, pou annan laboratwar, sikolog, danter teknisyen, emergency, lasante lanvironnman, ledikasyon lasante, nitrisyon, lokilis, farmasi, radyografi.  Me anmenmtan i annan serten ki pa tonm lo la e se sa ki zot pou bezwen fer en amannman lo lalwa dan schedule 1 pou azour lezot profesyonnel ki pa’n ganny enkli dan sa lalwa.

E bann benefis ki pou anmennen se ki zot pou kapab vwar en pti pe kimannyer zot organiz zot, en pti pe parey Nurse Council avek Doctors and Dentist Council. Mon krwar i en fason ki zot pou kapab organiz zot koman en body pou vwar bann benefis, training and so on, melanz avek en pe bann lezot lorganizasyon pou plis met lanfaz en pti pe lo zot profesyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Lebon.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Minis ek ou delegasyon, ser koleg MNA e tou dimoun ki a lekout bonzour.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si sa Health Professional Council pou annan en say dan decision making process oubyen policy making ou Minister?  Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Byensir wi, akoz tou bann council, zot zwenn avek Minister byensir pou diferan, par egzanp Nurse Council i zwenn Minister ler nou pe travay kot i konsern ners, training everything, zot ganny enkli e zot input i vreman enportan.  Alor sa osi, sa Council, zot osi zot pou travay ansanm avek Minister Lasante, zot input pou ganny pran an konsiderasyon e zot pou travay tre pros avek nou Minister.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Souris.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, an vi ki Minis in nonm sa Council i nouvo, apard ki pou dokter, ners ek dantis.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si sa bann staff in pare e i ofe avek lalwa ki gid sa Council e si zot annan en Avoka ki atase avek sa Council pou donn zot en pti pe konsey?  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Definitivman Onorab, tou sa bann Council, zot annan zot Legal Advisor e menm dan Minister Lasante osi nou annan en Legal Advisor ozordi kot zot kapab pran konsey avek pou okenn, plis detay regarding zot welfare zot Council. Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble si sa Council pou liaise etrwatman avek management son Minister, sirtou lo bann desizyon enportan ki sa Minister i annan pou fer vizavi bann profesyonnel tel parey si zot pou annan en say, Minis in mansyonn bann expats ki kapab ganny recruited, si zot pou annan en say lo bann desizyon parey, an relasyon avek bann Minister.

And then dezyenmman, Minis in mansyonnen ki in nomin en nonprofessional ki pou osi al sa council, mon ti a kontan Minis i donn nou en pti gin son rezon det par deryer sa desizyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  Wi byensir tou sa Council pou ganny any desizyon, any policy ki mon Minister i fer, sa Council parey mon’n dir i pou annan son input. Nou pou travay ansanm akoz i form parti nou Minister, nou bann profesyonnel lasante, so byensir zot input pou ganny ekoute, pou ganny entegre dan sa.

Dezyenmman, sa non-professional ki nou mete, savedir se en dimoun ki napa nanryen pou fer avek lasante, i pa en profesyonnel lasante.  Mon krwar nou konpran ki savedir e mwan definitivman, letan mon’n nonm en non-professional, mon’n nonm en Avoka.  Mon’n met en Avoka akoz mon krwar en avoka i a kapab fer en bon travay ansanm avek bann profesyonnel.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre kestyon 62.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis I kapab dir avek sa Lasanble ki polisi Minister vizavi bann pasyan ki al vwar dokter prive me apre ganny refer avek spesyalis dan lopital Gouvernman.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab.  Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker pou le moman nou napa okenn polisi an plas, me Minister ti’n deza etablir en komite e in deza travay, ti’n preske konplete lo en draft document.  An se moman mon Minister pe review sa draft an tenan kont tou bann norm enternasyonal e osi met li an konteks lo spesifisite nou pei.  Nou pe mazin konplet sa travay dan en peryod letan 2 mwan e apre prezant avek Cabinet pou aprouvasyon.  Apre aprouvasyon lenformasyon a ganny donnen avek nou piblik lo media pou ki tou piblik enkli nou bann travayer a konn konteni sa polisi pou fasilit son lenplimantasyon.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab okenn siplemanter?  Yes.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, eski Minis I kapab dir avek sa Lasanble alors si pou lemoman bann pasyan ki sorti kot dokter prive ki al rod en servis spesyalize dan lopital Gouvernman, eski zot bezwen peye pou sa servis.  E si zot bezwen peye pou sa servis eski Minis I kapab dir nou dan labsans en polisi si zot annan ban large oubyen bann kriter kler lo ki fason zot pou deside kan en pasyan ki sorti kot dokter prive e ki pe rod sa servis ek lopital Gouvernman kan ki I pou peye e kan ki I pa pou peye pou fer sir ki bann travayer lasante ki donn sa servis I konnen klerman kan ki zot pou sarz en pasayn.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab.  Ozordi dan Sesel nou annan nou lasante piblik, savedir lasante ki Gouvernman I donnen gratwit.  E nou osi annan en swa lasante prive, savedir nou kapab al kot bann dokter prive sa I tou depan lo sak endividi.  Savedir nou annan en swa ozord.  Oparavan nou ti annan selman lasante piblik kot tou dimoun ti bezwen al la, nou ti napa lasante piblik me ozordi tou Seselwa I annan en swa.  Demen bomaten mwan koman en pasyan mon deside pou mwan al kot dokter prive akoz I mon swa, akoz mon’n anvi ale e ler mon’n al kot dokter prive, dokter prive I deside fer mwan MIR e sa dokter prive li I napa sa masin.  I bezwen refer son pasyan avek nou dan Diagnosis Centre pou nou fer sa masin.  Otomatikman sa pasyan I bezwen peye.  Akoz I son swa sa, li ki’n deside.  Akoz I ti kapab vin kot lopital, vwar nou dokter e ganny menm lasistans, pas dan en masin parey sa dokter prive.  Alors I son swa, in deside fer li e nou I bezwen pey pou sa masin.  Selman I vini, I peye pou fer sa masin, I ganny son rezilta e I retournen.  E ozordi se sa dokter ki peye atraver apre li I al fer kimannyer son peyman avek son pasyan I en lot zafer me selman se sa dokter ki fer tou bann peyman,

Me si paregzanp sa pasyan osi I ganny admit lopital e sa pasyan I demann en lasanm prive, I bezwen peye pou sa lasanm prive me I pa peye pou servis, me I pey pou sa lasanm prive akoz sa I son swa pou li ganny en lasanm prive.  Akoz I kapab al osi lo ward parey lezot pasyan.  Mr Speaker vwala en pti pe kimannyer sa pe marse ozordi.  E I paret osi pou laboratwar osi, pou laboratwar paregzanp zot vin fer tes bann zafer disan lot lot sa osi si zot ganny anvoye sa osi zot bezwen peye.  Me napa peyman ki fer pou letan zot ganny referral pou vwar en spesaylis.  Sa zot pa fer okenn peyman.

 

MR SPEAKER

Onorab Samson

 

HON DERECK SAMSON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis ki kantite reveni son Minister I anmase atraver en tel sistenm kot dokter I bezwen pey Minister pou sa bann tel kalite kliyan pasyan.  E eski Minister I annan lentansyon revwar kolaborasyon ki egziste avek bann klinik prive pou amelyor statistic kantite kilyan ki raport kot klinik prive e bann klaite malady ki souvann fwa ganny raporte kot bann klinik prive.  Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mr Speaker nou napa kantite larzan ki nou anmase.  Nou napa sa me selman mon kapab donn ou en lide konbyen nou sarze par egzanp pou ou fer MIR par egzanp konbyen en Seselwa I peye, konbyen en expatriate I peye.  Par egzanp mon a donn ou en legzanp, pou fer en CT Scan I kout en Seselwa, en Seselwa I bezwen pey R2000 pou fer en CT Scan e en expatriate I pey R3500.  E X-ray, en Seselwa I pey R250 e expatriate I pey R300.  I annan plizyer, I annan par egzanp pou thoracic spine, nou annan lumbar spine, I annan diferan sa I kout R2500 pou Seselwa e R5500 pou etranze.  Savedir I annan diferan pri pou diferan me lamazorite I R2000, R1500 a R2500 ki nou Seselwa I peye e etranze I pey preski double sa ki nou Seselwa I peye.  Me nou napa okenn statistik, mon napa avek mwan me mon kakpab fer ou gannyen lenformasyon petet lo lakantite larzan ki nou anmase, me selman fodre fer note ki mo Minister nou pe travay an etrwat kolaborasyon avek sekter prive en partnership vreman – nou pe ranforsi sa partnership pou nou travay vreman an etrwat kolaborasyon kot zot – par egzanp mon pou donn ou en legzanp par egzanp nou annan nou bann group, bann campus ki zot fer par egzanp pou lizye, pou fer bann loperasyon lizye nou annan bann group sorti aletranze ki vini, zot servi nou bann lekipman, nou theatre pou fer sa bann surgery lo nou pasyan.  Ek serten kondisyon kot nou nou pey serten keksoz pou zot me zot zot fer tousala pou nou free.  Sa I en gro achievement pou nou Minister.

La byento nou annan nou new replacement kot nou annan ankor en group pe vini pou fer new replacement kot nou annan nou apepre 14 pasyan ki pe al fer new replacement.  Sa group I vini zot fer sa bann surgery dan nou loiptal Sesel e nou fer sa free olye ki nou bezwen anvoy tou sa bann pasyan dan Lenn pou al fer sa bann surgery ki kout nou en kantite larzan.

Mon krwar nou pe vreman travay an etwart kolaborasyon avek sekter prive e dan lavenir nou pe fer li osi avek bann dokter prive dan Sesel kot zot osi annan serten – sa I en travay ki nou pe fer la aktyelman e petet plitar nou kapab donn zot enpe plis detay lo la.

 

MR SPEAKER

Onorab Hoareau.

 

HON HERBERT HOAREAU

Bonzour Mr Speaker, bonozur Minsi ek ou lekip.  Bonzour tou bann Onorab e tou dimoun ki alekout.  Eski Minis I kapab dir avek sa Lasanble si son Minister I anvizaze ouver bann fasilite Gouvernman tel ki MIR, Scan avek bann eksper prive Seselwa ou etranze lo en baz lwe bann erdtan sa bann masin avek en servis peyant olye ki bann Seselwa I al Moris e dan Lenn pou pas dan bann tel masin.  Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Onorab.  Mr Speaker I pa fasil pou nou lwe bann masin ki nou annan avek sekter prive.  Par egzanp mon pou dir ou ki ozordi lakantite dimoun ki pe servi nou diagnosis centre toulezour I plen, nou pe fer zis pou mwan Me nou’n fer nou en total 3098 pasyan diferan masin, zis pou 1 mwan.  Aprezan I pa vin fasil pou nou les en lot teknisyen an deor pou vin servi nou masin.  I en keksoz ki pa pou vin vreman fasil, me selman parey mon’n dir nou pe travay an partnership avek bann sekter prive pou nou vwar what is the best way forward? Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, bouzour tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis, si en dimoun I annan selman R150 pou pey en dokter prive me I napa R2000 pou pey en CT Scan.  Eski I annan konsiderasyon spesyal ki ganny pran par ou Minister pou bann dimoun ki tonm dan sa kategori.  Mersi.

 

MINISTER MITCY LARUE

Mersi Mr Speaker.  I arive serten fwa ki I annan serten leksepsyon par egzanp nou a pran nou en vye dimoun, me selman nou pa anvi ouver en laport kot demen nenport ki I vini I dir ou mon’n al kot dokter prive aprezan zot pa a fer mwan pey sa pri.  Alor nou bezwen tre konsyan ki nou pe fer me selman dan tou polisi, dan tou keksoz ki nou esey fer I toultan annan serten leksepsyon ki nou kapab fer.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon nou’n ariv alafen Question Time.  Mon ava remersye Minis Larue ek son delegasyon pou sa bomaten avek nou e osi pou ekskiz li parmi nou.  Mersi Minister.

Bon avan ki nou pran bann Bills nou annan nou en Personal Explanation par Leader Lopozisyon, Msye Onorab David Pierre.  Onorab.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, mon oule donn en leksplikasyon personnel lo sa pwen swivan.  Mr Speaker, mon oule donn en leksplikasyon personnel lo en lartik ki ti aparet dan zournal Le Seychellois Hebdo, Vandredi le 20 Zilyet 2012, savedir Vandredi pase.  Sa lartik ti dir ki mon ti ganny detenir par lapolis akoz mon ti annan an mon posesyon keksoz vole, apre mon ti ganny large lo bail.

Mon oule ozordi, devan sa Lasanble e lepep Seselwa demanti kategorikman sa lartik malisye.  Premyerman, mon pa’n zanmen ganny detenir par lapolis akoz mon ti an posesyon keksoz vole.

Dezyenmman, mon pa’n zanmen ganny large lo bail.

Trwazyenmman, mon pa’n zanmen pran okenn keksoz dan okenn laboutik ki mon pa’n peye kot son met ti bezwen al met keksoz dan lanmen lapolis.

Sa lartik Mr Speaker i enn ki fo e pirman malisye e ki annan pou bi denigre mwan e nou Lenstitisyon Lasanble Nasyonal.  Mon oule osi enform sa Lasanble e lepep Seselwa ki mon’n fini koz avek mon Avoka pou pourswiv Le Seychellois Hebdo Ankour e pou rod domaz apropriye dan sa ka kalomni e dyabolik.  Mon konnen ki avek lagras Bondye, lazistis pou renye dan sa ka.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ok bon.  Le pwen in ganny fer.  prezan nou ava move pou nou pran lot size e sa se bann Bills.  E mon ava swet labyenveni parmi nou Minis Morgan ki pe vin prezant 2 Bill ozordi.  Premye ki pou pran se Legal Practisioner’s Amendment Bill 2012.  Mon ava ganny en Motion for second reading.

 

HON DAVID PIERRE

First Reading sa.

 

MR SPEAKER

Oh, the Legal Practitioner’s …, oh, ok. Alright. Bann Manm i komans vin tre vizilan, tre bon.  Avan ki nou pran sa 2 Second Reading nou ava ganny en First Reading.  Legal Practitioner’s Amendment Bill.

 

THE CLERK

This Act may be cited as the Legal Practitioner’s Amendment Act 2012.

 

MR SPEAKER

Se Misuse of Drugs Amendment Bill 2012. Mon a ganny Motion for Second Reading.

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, anba Lord 64(2), mon move ki sa Bill i ganny lir en dezyenm fwa.

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, Mosyon i ganny segonde.

 

MR SPEAKER

Ok bon, mon ava envit Minis pou entrodwir son Bill.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker, Manm Lasanble Nasyonal, bonzour.  Mr Speaker, sa bann Lamannman ki mon pe prezante devan Lasanble Nasyonal ozordi lo lalwa Misuse of Drugs i avek bi pou ranforsi bann provizyon aktyel ki dan sa Lalwa, osi byen ki enhance deteksyon bann dimoun ki komet sa bann tel lofans.  An sa ki konsern lofans relye avek drog kanabis, sa Lamannman i propoze ki lagrenn kanabis i osi enkli dan definisyon kanabis.  An konsekans, okenn dimoun ki komet okenn aksyon ki proibite anba sa lalwa an sa ki konsern lagrenn kanabis, pou komet en lofans e i kapab ganny prosekite anba sa Lalwa.  Sa Lamannman i osi entrodwir nouvo lofans relye avek bann drog kontrole tel parey lofans kiltivasyon atraver enhanced indoor means, kot sa bann laplant swivan i konsernen.  Laplant sorti dan genus kanabis, laplant sorti dan lespes papaver somniferum, mye koni koman opium poppy, laplant sorti dan genus rethrozylon, dan ki kokain i kapab ganny ekstrakte ou prepare, okenn lezot laplant ki Minis responsab i kapab spesifye dan en notis pibliye dan gazet, dan ki en drog kontrole i kapab ganny ekstrakte ouswa prepare.

En dimoun ki kiltiv okenn sa bann laplant ki monn mansyonnen atraver okenn prosesis defini dan sa lamannman i komet en lofans.  Sa dimoun ki ganny trouve koupab pou en tel lofans i ava ganny kondannen santans minimum mandatwar 10an prizon e en santans maximum 30an prizon, osi byen ki pey en lanmann R500 mil.  En dimoun i osi komet en lofans ler i dray en motor powered vehicle, kontrol en motor powered marine craft, ouswa i fly en motor powered air craft pandan ki i anba lenfliyans en drog kontrole.  Okenn dimoun ki ganny trouve koupab pou en tel lofans i ava ganny kondannen en santans minimum mandatwar 2an prizon e en santans maximum 10an prizon avek en lanmann R100 mil.  I osi en lofans Mr Speaker, pou prodwir, manufacture ouswa enport okenn pre-cursers, lekipman ou materyo avek lentansyon pou servi zot pou kiltiv, prodwir ouswa manufacture en drog kontrole.  En dimoun ki ganny trouve koupab pou en tel lofans i kapab ganny kondannen en santans minimum mandatwar 10an prizon e en santans maximum 30an prizon avek en lanmann R500 mil.

Sa proze lamannman i osi fer provizyon pou bann zofisye under cover ganny apwente, avek bi pou detekte bann lofans ki ganny komet anba sa lalwa.  Sa lamannman i donn pouvwar Komisyoner Lapolis ouswa zofisye ansarz NDEA pou fer sa bann tel lapwentman.  Sa bann zofisye under cover ki kapab pa en zofisye lapolis ouswa en zofisye NDEA i annan pouvwar pou obtenir e annan dan zot posesyon en drog kontrole.  En zofisye ki egzers sa pouvwar pa pe komet okenn lofans anba sa lalwa e son levidans i kapab ganny aksepte dan okenn prosedir legal kont sa dimoun ki’n ganny akize pou komet sa bann tel lofans.  Si sa zofisye ki’n ganny apwente i pa en zofisye lapolis ouswa en zofisye NDEA, i bezwen imedyatman rann sa drog kontrole ki dan son posesyon, avek en zofisye lapolis ouswa NDEA, enn fwa ki in termin son travay kot sa i aplikab.  Si i pa fer sa, i komet en lofans e i kapab ganny kondannen en term 5an prizon maximum e en lanmann R200 mil.

Sa proze lamannman i osi permet en judging chambers pou donn en warant pou otoriz en zofisye lapolis ouswa NDEA fer bann aksyon swivan.

Premye, pou plas en telefonn anba sirveyans.

Dezyenm, pou ganny akse avek bann sistenm konpiter servi par dimoun ki ganny sispekte pou komet en lofans anba sa lalwa.

Trwazyenm, plas en kont labank, anba sirveyans ki sispekte pe ganny servi pou bann loperasyon relye avek en lofans anba sa lalwa.

E katriyenm, ganny akse avek tou bann rikord labank, finansyel e komersyal ki kapab konsern bann tranzaksyon relye avek bann tel lofans.

Sa proze lamannman i osi donn pouvwar Komisyonner Lapolis ouswa zofisye ansarz NDEA pou otoriz bann control deliveries of consignments ki kontenir drog kontrole, sispekte pou ganny dispatch avek lentansyon pou komet en lofans anba sa lalwa.  Sa i avek bi pou idantifye bann dimoun ki pe komet en lofans, dapre sa ki mon’n dekrir.

Sa proze lamannman i osi donn pouvwar Lakour pou ordonn anba kondisyon strikt destriksyon bann laplant e sibstans ki kontenir en drog kontrole, avan ki prosedir legal i konplete.

Mr Speaker, 2 nouvo drog tip klas B i osi ganny entrodwir anba sa proze lamannman e sa i methionine dioxymethamphetamine, mye koni koman Exctasy e brupenothin, mye koni koman subutex.  Okenn dimoun ki komet okenn aksyon ki proibite an sa ki konsern sa 2 kalite drog i komet en lofans e i kapab ganny prosekite anba sa lalwa.  Sa lamannman i osi ogmant santans pou bann lofans anba sa lalwa, ki enkli en santans minimum mandatwar lavi prizon pou bann tel lofans tel parey lenportasyon ou leksportasyon en drog kontrole san otorizasyon, prodiksyon en drog kontrole san otorizasyon, trafik en drog kontrole san otorizasyon kot lakantite sa drog i plis ki 250 granm.

Mr Speaker pou terminen, sa sitiasyon drog dan nou pei in vin enn ki tre alarman e en kantite fanmiy pe soufer akoz sa fleo ki li a son tour i anmenn tou sord vis tel parey vol, vol ek vyolans, labi, prostitisyon eksetera.  Gouvernman in vwar li dan lentere tou nou sitwayen pou propoz sa bann lamannman, pou asire ki okenn dimoun ki pe kiltiv, prodwir ouswa trafik dan okenn drog anba sa lalwa, i ganny severman pini.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, deba i ouver.  Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, a mon avis a lamannman proze-d-lwa ki devan nou i enn ki bold e ki al lwen me i pe met lanmen lo en problenm fondamantal ki nou annan dan nou pei.  Ozordi tou bann leokri ki nou tande, tou bann konsern ki nou tande, preski tou bann koze ki nou’n koze isi dan Lasanble, ler nou koz lo en increase dan demann pou Welfare, ler nou koz lo increase dan krim ki pe arive dan nou pei, ler nou koz lo gro problenm ki nou pe fer fas avek lendistri tourizm, ler nou koz lo bann dimoun ki pe kas lakaz, vole oubyen tyonbo sennon en dimoun e vole, ler nou koz lo lavenir nou zanfan.  Bomaten Minis Lasante in koz lo bann premature births ki nou pe fer fas avek, oubyen lo bann zanfan ki ne mor, ler nou regard tou sa bann gro gro problenm, ler nou koz lo increase in hepatitis C and HIV Aids, preski tou sa bann problenm i relye a en sel keksoz e sa se drog.  Preski tou problenm ki bann fanmiy Seselwa pe fer fas avek ozordi, i swa akoz i annan en zanfan dan son lakaz ki’n vin en viktim drog, ouswa i annan en trafiker andeor en lekol ki pe prey lo nou zenn, ki pe prey lo nou zanfan.  Ouswa in pas Anvil, in vwar en viktim ki in travay, son sennon i kase, ouswa i annan dimoun ozordi ki dir ou i pa kapab travay aswar akoz sekirite kot li, ler i sorti travay dimoun i tyonbo son sak i vole.  Ouswa i annan dimoun i dir ou i nepli annan sekirite dan son prop lakaz akoz kas lakaz e vole e nou tou nou konnen e Minis i konn tre byen, preski tou sa problenm, la baz se drog.  Nou kontan sa lamannman i devan nou akoz i reflekte en demann ki nou isi nou’n fer dan sa Lasanble pou bokou lannen e sa demann i pa reflekte nou pwennvi personnel me reflekte pwennvi ki Seselwa in dir nou vin dir, isi dan sa Lasanble.

Sa lamannman Mr Speaker, i reflekte en Gouvernman ki ekout son pep e i pa per pou pran bann desizyon ki bold, bann desizyon ki for, bann desizyon ki nou konnen pou annan kritik lo la, me i pa per pou pran sa bann desizyon akoz nou konnen ki nou pe met lanmen lo en problenm fondamantal.  Lo en problenm ki nou tou nou dakor avek, tou bann dimoun ki travay dir dan nou pei, tou dimoun ki pey tax dan nou pei, tou dimoun ki kontribyen dan lekonomi nou pei, tou dimoun ki kontan son pei, tou dimoun ki kontan zanfan Seselwa i dakor avek nou ki nou bezwen met lanmen lo sa problenm drog.

E Mr Speaker, me sa lamannman i al pli lwen ki sa.  Sa lamannman pa pe target viktim drog.  Mon krwar i enportan ki nou fer kler ki nou zenn, nou zanfan, ki bann viktim drog pa pe ganny targete dan sa lamannman.  E sa lamannman pe koz lo sa ki nou toultan pe koz lo la e sa se bann gro pwason e bann trafiker.  In dezan annan lamannman ki’n vin dan nou Lasanble, me sa bann dimoun zot annan en pouvwar ki en kantite nou, nou napa.  Zot annan pouvwar larzan e pouvwar kontrol dimoun.  Ler en dimoun i en viktim drog, i viv lo drog, i ganny kontrole par sa trafiker ki donn li drog pou vann e set en gro pouvwar pou kontrol en group popilasyon ki enkapab, ki depan lo drog, me zot osi, ozordi nou rekonnet ki zot annan en pouvwar larzan enkrwayab.  Zot pe grandi, zot pe kontinnyen grandi e zot annan en pouvwar larzan enkrwayab e mon kontan ki Minis in dir be bon, dimoun, piblik in souvandfwa demann nou be oli gro trafiker?  Oli gro pwason?  Zot pa kapab tyonbo sa bann gro pwason?  E i annan en persepsyon deor ki nou pa oule tyonbo sa bann gro pwason, oubyen nou pe protez serten endividi eksetera, but that’s never been the case.  De problenm fondamantal ki nou toultan annan e sa se sa bann gro pwason akoz zot pouvwar ki zot annan, zot in toultan kapab beat the system.  En kantite fwa zot kapab beat the system, zot kapab aste dimoun, zot kapab aste lenformasyon eksetera, zot in vin bokou pli organize ozordi, bokou, bokou pli sofistike e in napa lalwa neseser ki bezwen pou nou kapab zoom in lo sa bann dimoun e vreman tyonbo zot.  Zot sistenm i sitan sofistike ozordi ki vin preski difisil e enposib pou detekte zot san backing lalwa e ranforsman lalwa e sa i rezon akoz nou annan sa lamannman dan Lasanble.

Mr Speaker, sa Lamannman osi set en rekonesans ki trafik drog limenm i pe vin bokou, bokou pli sofistike.  I en rekonesans ki yes, we have a problem e sa problenm i bezwen ganny adrese.

Mr Speaker, sa lamannman i en rekonesans ki nou ozordi, nou pe fer fas avek diferan kalite drog ki pe antre dan nou pei.  I annan, parey Minis in dir, nou pe klasifye, class B drug, i annan 2 nouvo kalite drog ki nou rekonnet ki pe ariv lo marse e sa se Ecstacy e osi i annan en latizann me ki kapab ganny servi koman drog e sa se buprenofin, mon mazinen i korek mannyer in ganny dir, me mon ganny dir i ganny servi en kantite pou osi fer lavortman ki ilegal Sesel.  So, nou rekonnet ki nou pa pe zis fer fas avek en network ki sofistike, nou pa pe zis fer fas avek en network ki annan larzan, me i annan external factors osi ki pe antre dan nou pei e ki bokou, bokou pli difisil pou nou deal avek si nou pa met lanmen lo la e sa se bann nouvo kalite drog ki pe antre e ki nou bezwen rekonnet ki nou preski napa kapasite, nou sistenm lasante i preski napa kapasite pou deal avek sa bann problenm.

Mr Speaker, mon ti a kontan koz lo seksyon 24(b), sub-section 1 eksetera, 1a, b, c d, kot mon asire i pou annan en kantite kestyon ki pou ganny souleve e sa se kot nou donn pouvwar, nou pe donn pouvwar NDEA pou fer bokou keksoz.  Nou pe donn pouvwar NDEA pou par egzanp swiv telephone lines par en dimoun ki nou sispekte.  Nou pe donn pouvwar NDEA pou annan access avek computer serten dimoun.  Nou pe donn pouvwar pou annan sirveyans lo bann kont labank.  Nou pe donn pouvwar NDEA pou swiv bann commercial transactions ki bann dimoun, ki nou krwar, nou sispekte pe deal dan drog pou nou ganny ase lenformasyon lo zot.

Mr Speaker, petet nou pep pa abitye avek sa bann kalite lalwa, me nou pep osi pa abitye avek sa bann kalite drog ki pe antre dan nou pei.  Nou pep osi pa abitye avek sa bann kalite tranzaksyon drog ki pe vin bokou, bokou pli sofistike.  Ler en krim i vin sofistike, nou lalwa i bezwen vin sofistike.  E mwan, mon kontan sa bann lamannman la, in ganny entrodwir dan sa Misuse of Drugs Act akoz i la kot nou’n annan defayans dan lepase.  Dimoun in dir, be akoz ou pa pran son asset?  Akoz ou pa al rode ki sa dimoun i fer?  Akoz ou pa swiv ki larzan i pe ganny mete dan son kont?  Me nou’n napa sa pouvwar dan lepase pou al to that extent pou ou swiv en drug trafficker e i swiv demann lepep sa, Mr Speaker e nou pep i bezwen komans konpran ki preski tou bann lazans ki konbat kont drog dan lemonn i annan sa bann provizyon dan lalwa ki permet zot fer sa.  So, nou bezwen komans abitye avek sa sistenm travay isi Sesel.  Preski tou swa i tonm anba lalwa anti terorizm, swa i tonm anba lalwa misuse of drugs, swa i tonm anba financial intelligence, i annan en lalwa preski partou o monn ki donn en lazans konpetan pouvwar pou fer sa bann aktivite.

Me Mr Speaker, mon anvi osi kosyonn Gouvernman lo en lazans konpetan.  Mon krwar i enportan osi ki si nou pe donn pouvwar e nou pe trust en lazans avek pouvwar tre o, en bon pe pouvwar nou pe donn NDEA, nou bezwen osi trust zot lentegrite e zot konpetans.  Mon krwar i enportan ki nou Lasanble pe fer konfyans NDEA, me NDEA osi i bezwen rann zistis nou pep dan en fason ki fair, ki annan kredibilite, ki annan entegrite e ki annan konpetans.  Si napa sa bann kalite, Minis mon krwar ou pou dakor ek mwan ki nou pou pe ankor enn fwa fail nou pep.  Alors, ler zot ganny e nou konnen ki napa nanryen ki kont Konstitisyon dan sa lalwa ki pe ganny propoze, mon krwar i kler akoz i annan bann dimoun ki riske sorti e dir be sa i kont invasion of privacy eksetera.  Napa nanryen ki kont Konstitisyon, okontrer i pou ed nou annan en sirveyans enportan lo bann trafiker ki ozordi, zot pa operate zis Sesel Mr Speaker, me zot operate en network, zot part of a bigger network ki nou, nou pa realize isi Sesel.  They are becoming part of networks dan Kenya, dan Tanzania, en pe partou dan larezyon e ler zot vin parti en network.  Zot vin bokou, bokou pli sofistike e bokou, bokou pli powerful.

So Mr Speaker, nou kontan ki sa bann lamannman i devan nou e mon ti a kontan ki Minis ler i wrap up i reasir nou pep lo entrodiksyon seksyon 24(2) dan sa lalwa e bann pouvwar ki sa seksyon pe donn NDEA e donn nou en garanti ki NDEA i annan serten travay ki merit ganny fer Minis, parfwa NDEA i fer en tre bon travay, nou bezwen felisit zot.  I annan en kantite travay ki zot fer ki nou pa vwar, nou pa rekonnet akoz zot travay lannwit, zot travay gran maten ler nou, nou pe dormi.  Zot fer en kantite sakrifis. I annan en kantite bon zofisye NDEA ki travay avek leker, ki travay pou pei, ki travay pou Sesel, me Mr Speaker, i annan i pran zis en ponm pouri pou fer larestan ponm pouri.  I pran zis en move lensidan pou tarnish zimaz NDEA, e mon pe met en kantite lanfaz ozordi dan konpetans bann travayer NDEA lo lefe ki NDEA i bezwen annan en mekanizm entern pou li osi monitor son bann zofisye, sirtou la ki nou pe donn pouvwar bann zofisye pou al under cover e nou konnen i annan en lalinny fen parfwa ant en zofisye ki under cover me pou osi tonm dan sa lenfliyans, akoz i annan larzan ki an zwe.  So, i enportan si nou pe donn pouvwar pou annan en zofisye ki al under cover, nou pe osi rod sa dimoun ki annan a high level of integrity e ki i pa pou ganny pouri e osi ki internally dan NDEA i annan bann checks and balances pou fer sir ki i pa vin en lorganizasyon lo limenm me i osi annan tyeke ki ganny fer internally lo NDEA.

Mr Speaker, mon ti a kontan koz lo Mandatory Minimum Sentence.  Mon konnen osi sa i annan bann problenm ki serten zofisye Lakour ki’n kontakte nou ki dir be bon, zot pe anmar lanmen Lakour.  Lakour i bezwen annan li osi son lendepandans pou li fer serten travay.  Mr Speaker, nou pa pe anmar lanmen Lakour.  Lasanble pa pe anmar lanmen Lakour.  Lasanble pe fer son travay.  Mon krwar i enportan.  Parlman i fer lalwa e tou lalwa ki ganny fer dan Parlman i bezwen Konstitisyonnel.  I bezwen annord avek nou Konstitisyon.  Parlman i lavwa lepep.  Parlman i reflekte demann ki nou pep pe fer.  Nou kontan ki nou Gouvernman i ekoute ler Parlman i koze, i ekout nou pep e se sa en Gouvernman ki fonksyonnel.  Set en Gouvernman ki reflekte demann nou pep.  E Zidisyer osi dan son bann zizman i bezwen reflekte demann nou pep.  I bezwen reflekte, i pa otononm li osi.  I pa viv dan en bubble.  I bezwen reflekte demann lepep e si sa bann lamannman i devan nou i akoz nou pa neseserman satisfe avek travay ki zot pe fer, me nou osi demande ki ler nou pas sa bann lamannman, enn, pou ki nou pep i ganny averti byen boner pou ki si ou deal dan drog e ou’n ganny kondannen pou deal dan drog, ekspekte ki sa lalwa pou sever avek ou.  Pa kriye, akoz ekspekte ki sa lalwa pou sever avek ou.  E dezyenmman, nou pe demann Zidisyer pou respekte lalwa.  Pou respekte lalwa ki sorti kot nou Parlman.  Pou respekte desizyon ki nou Egzekitiv in pran dan son lalit kont drog e pou respekte desizyon ki bann Manm Parlman pe pran ozordi konsernan sa lalit kont drog.  Nou konnen i annan detrwa case kot Zidisyer pa neseserman respekte lalwa ki’n pas dan nou Lasanble.  E sirtou bann ruling Lakour Dapel.  Mon pe lans en lapel avek Lakour Dapel limenm li pou respekte e pa enpoz bann ruling ki ankor enn fwa anmar lanmen nou Gouvernman dan sa lalit kont drog.

Mr Speaker, i annan dimoun ki krwar ki lalit kont drog i selman en lalit politik.  Lalit kont drog i pa selman en lalit politik.  I annan volonte politik pou nou lalit kont drog me i demann volonte tou dimoun dan nou pei pou nou met lanmen ansanm e lager kont drog.  I annan dimoun ki krwar ki si li ek son fanmiy pa ganny afekte par drog, alors i pa konsern li.  E sa i en danze pou nou pei.  Drog i konsern nou tou.  I konsern pli enportan Mr Speaker, i konsern nou zanfan.  Mwan, mon ti a kontan vwar statistik konbyen zenn ki pe servi drog ozordi.  E nou pou soke.  Mon ti a kontan vwar statistik konbyen zenn par anba 15an ki’n deza eksperimant avek drog.  E nou pou soke.  Mon ti a kontan vwar statistik konbyen madanm, wi madanm e msye ki travay, i met zot sak, zot al travay me zot monte, zot servi drog.  E nou pou soke.  E pou mwan sa bann dimoun se bann viktim sa bann trafiker ki nou pe targete ozordi.  E nou pou vwar bann santans dan sa lamannman ki koz lo life imprisonment.  Mr Speaker, i annan dimoun i a dir ou be, en dimoun ki pran lavi son kanmarad i osi ganny life imprisonment. Me drog pe pran lavi plizyer mil Seseslwa e dan en fason tre kriyel.  Dan en fason tre mesan.  En dimoun i kapab pran lavi son kanmarad ozordi, i mor, me ler ou kondann en zenn 15an, i vin en adikt a drog, i perdi son dignite, ou vwar li pe pase dan semen, ou vwar li i pran keksoz son paran pou al vole, ou vwar sa zenn i vann son nanm, i vann son lekor pou servi drog.  Pou mwan sa osi i ekivalan mert.  I ekivalan ki ou’n pran lavi en zenn ki ti annan potansyel devlope, ou pa’n zis pran son lavi, ou pran lavi son fanmiy akoz son fanmiy i pas mizer, ou pran lavi en kominote e ou met en pei otaz.

Mr Speaker, mon zwenn demars Gouvernman pou met bann lalwa tre sever pou nou lalit kont drog.  E mon pou donn tou mon sipor sa lamannman ki devan nou.  Mr Speaker, mon ti a kontan kantmenm met devan Minis en konsern ki annan, ki mon ti a kontan i ganny enkli a laprosenn fwa.  Nou pou pas sa proze-d-lwa, nou pou pas sa lamannman dan sa lalwa akoz nou krwar ki lalit i bezwen kontinnyen e nou santi ki Gouvernman pa kapab espere, i annan travay ki bezwen ganny fer me nou osi krwar dan reabilitasyon bann viktim.  Nou pa zis tough lo bann trafiker, i byen ki nou tough lo bann trafiker, me i bezwen annan en lapros global dan lafason ki nou pe deal avek sa size e isi lo kote Parti mazoriter nou atas gran lenportans avek pouvwar Lakour pou olye zis kondann en dimoun ki servi drog, en viktim drog, me nou osi kapab anvoy li son santans pou li ganny reabilite.  E nou pa vwar li tre kler dan sa lalwa.  Nou ti a kontan ki part of the programme pou nou deal avek drog i enkli an gran parti, en zefor konsansye pou nou osi sov sa bann zenn ki deza viktim oubyen bann ki ozordi pe eksperimant ek kanabis, me demen i pou vin en adikt Ecstacy, i pou vin en adikt eroin e nou ti a kontan ki Minis i pronons li lo la an sa ki konsern rehabilitation of bann viktim drog.

Mr Speaker, mon annan serten pti lamannman ki mon ti a kontan fer.  I pa bann gran lamannman, i bann lamannman tre, tre senp, si ou permet mwan, mon ti a kontan pran li la olye dan committee stage akoz i bann senp pti pti lamannman

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab mon ava les ou lamannman tipografik me selman mon krwar next time, akoz nou’n deza annan en ruling lo la, ki omwen ou les mwan konnen ki sa bann lamannman pou nou desid lo admestibilite e pou deside si zot bann senp pti lamannman parey ou pe dir.  Ok so, annou ale nou ava gete.  Konbyen ou pe koze sa bann lamannman?

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker, mon annan 8 senp pti lamannman e Mr Speaker mon kapab garanti ou ki i bann senp pti pti lamannman …..

 

MR SPEAKER

Annou ale, nou a gete me next time nou pou bezwen ganny sa bann lamannman an ekri, pou nou kapab desid lo sa admestibilite.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Note Mr Speaker.  Mr Speaker, mon ti a kontan port latansyon Minis lo dezyenm schedule sa lamannman.  Seksyon 7(1) 26(a). Mon pou pran li preski ansanm Mr Speaker akoz i preski parey.  26(a) 7(1), 7(2) seksyon 826(1)(a).  Seksyon 8(a), 26(1)(a) e seksyon 8(b) 26(1)(a) e 8(c) 26(1)(a) dan sa column kot i met santans, apre kot the maximum of so many years i annan en semi-colon ki bezwen ganny retire.

MR SPEAKER

Onorab, fransman mon pa pe swiv ou.  Ou konnen ki mon pou propoze, mon pou propoze ki ou met sa, nou annan ase letan.  Ou a met tou an ekrir apre mon a rod mon lot konsey ek mon Legal Advisor, gete si i annord, anmenmtan AG I ava pronons lo la, ok.  Kantmenm plitar avan nou konplet deba an zeneral.

 

(Interruption)

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Savedir Mr Speaker, ou pe propoze ki nou pou al dan Committee Stage pou nou fer sa bann ….

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Non, pa neseseman, nou ava tyeke.  Nou ava gete mannyer i ete e nou a pran en desizyon.  Akoz mannyer ou pe ale mon pa kapab swiv.  Ok.  Nou ava adjourn ziska 11er.  Ou ti’n fini avek ou deba ou?

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mon’n preski fini Mr Speaker, mersi.  I ok Mr Speaker, mersi.

 

MR SPEAKER

Ok, nou ava pran en break ziska 11.15 am.

 

(Break)

 

(Technical Problem)

 

MR SPEAKER

……. kontinnyen avek bann deba.  Lo lalis devan mwan i annan Onorab Jeannevol.

 

HON BEGITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Speaker, bonzour.  Mr Speaker, devan nou Lasanble ozordi, en lalwa ki lontan nou bann dimoun ti pe espere.  En revizyon dan lalwa ki deal seryezman ek problenm drog dan pei, en fleo ki pe ronz nou sosyete, en lalwa pli sever pou deal ek sa problenm.  Nou tou nou konnen ki drog i lakoz prensipal ki afekte nou kominote ozordi.  Krim, vol, tou sa i lie ek problenm drog.  En problenm ki tanzantan sa senkyenm Lasanble in koz lo la.  Nou ki koz lo non nou dimoun dan nou distrik, nou kontan pou note ki nou Prezidan i en zonm aksyon.  I ekout son dimoun e i reakte ver sa ki zot demann li pou fer, ki byensir i vwar i byen pou lasosyete.  Wi, ti’n ler pou donn plis pouvwar nou bann zofisye e nou ekspekte ki aprezan, i ava annan mwens rezon pou atrap trafiker, me zot bezwen egzers sa bann pouvwar dapre lalwa e dan en fason profesyonnel.  Les sa lalwa fasilit zot travay, si non nou pa pou ganny laviktwar dan sa lager.  Anmenmtan, nou dimoun i bezwen konpran ki sa bann zofisye i la pou met lord dan pei kot drog i konsernen.  E la nou dan Parti mazoriter, nou adopte en latitid zero tolerans anver drog.  Fodre pa ki nou oubliye ki sa fleo i nimero 1 rezon akoz bokou lakaz pe ganny kase.  Ozordi i pou ou vwazen, demen i kapab pou ou.  Alors, fodre pa ki nou soutir bann tel aksyon.  Mon pou siport sa Bill akoz mon konnen ki avek en lamannman dan sa lalwa, i sipoze aprezan pli fasil pou atrap trafiker.  Se sa ki nou dimoun pe demande depi lontan.  Wi, nou konnen ki bokou sa bann pti men ki ganny arete toulezour ek drog, i selman bann viktim zot osi.  Wi, nou dimoun depi lontan pe dir, in ler pou atrap sa bann gro pwason.  Alors, provizyon i la pou deal ek zot e donn zot en santans pli sever posib.

Teknolozi ki sipoze pe amelyor nou kalite lavi pe deplizanpli vin en menas pou lasosyete par bann ki mal servi li.  Avek zis en call telefonn, tranzaksyon gro sonm larzan in fini ganny fer e sa drog in fini vann.  Zis en call telefonn, in fini konnen ki taler raid pe vin ganny fer kot li.  Provizyon dan sa Bill dan seksyon 24(b) pe fer ki zofisye pe ganny pouvwar pou ekout telefonn bann sispe drog.  Alors, depi ou ki debout dan krwaze pou veye ler zofisye i monte pou call anler, depi ou ki vey anler lo ros pou vwar anba dan semen kot lapolis i monte e ou ki resevwar sa call telefonn pou kasyet sa gro pake, byento ou pou ganny atrape e ganny pini severman.  Konmela zot bokou pli malen ki sa ankor.  Zot sanz kart telefonn toulezour pou ki zot pa kapab ganny trace e alors nou demande ki sa 2 lakonpannyen telefonn, Airtel e Cable i enform lapolis a sak fwa ki sa bann dimoun sispe i aste en lot kart.  Zot menm parfwa fer en lot dimoun al aste kart pou zot.  Zot osi zot ganny trouve koman konplis.  Pa bliye, se ou ki responsab pou call ki’n ganny fer lo nimero anrezistre lo ou non e ou osi ou pou ganny pini.

Me mon lenkyetid Mr Speaker dan sa Bill, se provizyon anba seksyon 24(a), ki donn lotorizasyon en Undercover Officer pou ede dan deteksyon trafiker drog.  Sa provizyon ki sipoze les sa dimoun ki Komisyoner Lapolis ou Sef NDEA in donn li permisyon pou al delivre drog, ou si non, partisip dan sa aktivite, avek bi pou konfirm aktivite drog dan sa landrwa, i osi kapab vin danzere pou sa dimoun e son fanmiy.  Sesel i pti e i fasil konnen lekel ki travay ek lapolis ou non.  Mon espere ki sa pa met lavi sa dimoun e ni son fanmiy an danze.  I tre enportan alor ki i annan en o nivo konfidansyalite e profesyonnalizm.

Pou konklir Mr Speaker, mon oule dir ek nou dimoun ki i enportan ki nou konpran akoz nou pe anmenn en lamannman dan sa lalwa.  Nou menm nou vwar kimannyer drog pe Dousman, dousman detrir fabrik nou sosyete.  I enportan alors annan en tel lalwa.  Se pou sa ki mwan koman Manm Elekte pou Mont Fleuri, mwan ki pe reprezant lavwa mon bann dimoun, mwan ki ti promet zot sa nouvo lespwar, mon pou vot pou sa Bill akoz mon vwar kimannyer par sa, nou dimoun pou reganny lespwar viv an pe kot zot.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Samson

 

HON DEREK SAMSON

Mersi Mr Speaker, bonzour.  Minis, bonzour.  Mr Speaker, ser, frer ek frer ser koleg Onorab, tou dimoun i rekonnet e aksepte ki ozordi drog i reste premye mayon dan sa lasenn problenm ki nou pei pe rankontre.  Dizon en fanmiy dan 2 pe direkteman ou endirekteman ganny afekte, oubyen pe ganny disturb akoz sa problenm drog dan nou bann kominote.  Ki fer ki nou tou nou ozordi konsernen avek lentansite e difikilte ki sa bann sibstans danzere pe anmennen dan nou pei.

Mr Speaker, i paret fasil pou demande kote nou’n al mal e esey montre ledrwa lo lekel ki merit ganny blanmen pou lakoz problenm drog dan Sesel.  Zis parey, i paret tre fasil pou en zenn ganny entrodwir avek en lalinny eroin e apre plitar dan son lavi, demande kote ki in al mal.  Me Mr Speaker, larepons realite problenm drog avek tou sa kestyon i osi paret tre difisil.  Kot pou komanse, kot pou fini.  Bokou i dir tou i komans dan lakour kot nou fanmiy e sa Bill ozordi pe sey demontre ki sa problenm drog i a kapab osi ganny rezourd atraver nou Lakour Mazistra Viktoria.  Dan ki fason Mr Speaker?  An Zilyet 2008, lalwa Misuse of Drugs Act ti ganny amande par entrodwir sou seksyon 4, apre sou seksyon 3 anba seksyon 29 sa lalwa.  Ozordi, preske 4an apre, nou pe vwar bokou plizyer lamannman pe ganny propoze, ankor anba menm lalwa.  I konfirmen alor Mr Speaker, ki sa zafer drog Sesel pe vin deplizanpli pli grav ki i ti ete detrwa-z-an pase.  Kalite krim otour problenm drog, nou tou nou konnen pe vin preske enkontrolab.  Plis zenn pe ganny tro fasilman ganny angaze dan aktivite relasyonnen avek drog.  Pei pe bezwen depans bokou plis larzan kot i konsern lord ek lape, vedir plis zofisye lapolis.  Nou Lakour in bezwen vin bokou pli tough avek bann akize sirtou kot i konsern vol dan nou bann kominote.  Tousala i bann prev Mr Speaker, ki fas a sa problenm drog, nou pei pa pe bes lebra me pe plito reazir e nou pou bezwen reste kontinnyelman proaktiv vizavi tou sa bann problenm.

En pa ki nou nasyon pe pran dan sa konba nasyonal kont problenm drog dan nou pei pe ganny eksprimen ozordi dan sa Lasanble.  Nou bann dimoun in demande, zot in dir e repete pou dir ki zot in ganny ase avek sa fleo drog e ankor enn fwa, nou koman zot lavwa, nou’n sipliye ki lalwa i ganny revwar, ki i ganny amande.  E alor ozordi, nou ape fer li.

Mon pou kontinnyen Mr Speaker pou eksprimen ki kantite lapresiasyon mon annan pou 2 seksyon ki pe ganny entrodwir anba sa lalwa.  Sa se seksyon 24(a) e seksyon 25(b).  Toulede seksyon i demontre modernizasyon nou lalwa e mezir pli stratezik ki nou sistenm lapolis pe bouz ladan.  Bokou sa bann nou vote anba lamannman sa lalwa ozordi i bann lartik ki pe ganny aplike dan Departman Lapolis Ameriken, legzanp FBI, CIA, zis pou nonm enn de.

Mr Speaker, par lefe ki i marse efektivman dan lezot pei etranze, nou Lasanble i osi konvenki ki i pou egalman marse isi Sesel.  Alor seksyon 24(a) i dir ki dezorme, pouvwar Komisyonner Lapolis e Sef Zofisye NDEA pou kapab otoriz en sivilyen pou azir koman en lazans ou sekre lo manda lapolis oubyen NDEA.  Lot seksyon, seksyon 25(b) i bokou pli enteresan.  Li i donn pourvwar zis Ziz Lakour pou otorize atraver en warant ki sistenm kominikasyon en sispe anba sa lalwa i kapab ganny tap oubyen sirveye an sou sekre par en zofisye lapolis oubyen NDEA. Sa seksyon i al osi pli lwen pou fer ki atraver menm formil, akse e sirveyans lo kont labank okenn sispe, anba sa lalwa i ganny etablir.

Mr Speaker, nou annan lespwar ki bann gro pwason, parey in ganny dir bomaten, bann ki finans aktivite drog a finalman ganny met en stop avek zot.  Me nou osi espere, ki sa bann tel privilez ki ganny prezante anver sa bann zofisye pa ava ganny abize.  Ki i a ganny servi pou konbat krim me non pa antre dan en fason iresponsab dan lavi prive serten nou bann sitwayen.  Parey in ganny eksprimen, i annan ankor bokou kontribisyon ki nou ti ava kontan fer koman amannman anba bann tel lalwa parey.  E pou sa, nou pou mentenir nou komitman pou kontinnyen reponn lapel nou bann dimoun e pouse ki tou lalwa pei i reste azour a realite ozordi.  Avek sa mon a dir mersi Mr Speaker e mon pou definitivman aprouv lamannman anba sa Bill. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Onorab Vangadasamy.

 

HON SHERYL VANGADASAMY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, Manm koleg Onorab, lepep Seselwa, bonzour.  Mr Speaker, permet mwan pou dir enn de pti mo lo sa lamannman devan Lasanble ozordi.  Ozordi, mon deba pou en pti pe plis lo NDEA e osi lo lapolis.

Mr Speaker, an 2008 ti mark en lannen istorik dan listwar nou pei.  Nou sistenm ekonomik, finansyel, ti sanz drastikman.  Polisi Gouvernman ti osi sanze.  Plizyer nouvo Proze-De-Lwa ti ganny prezant devan sa katriyenm Lasanble, an konformite ek tou sa bann sanzman relye ek nou reform ekonomik.  Plizyer nou i kontan dir annou pa oubliy 2008.  Annou pa oubliy sa bann sanzman ki nou’n komanse fer e ki sipoze pe raport fri ozordi.  Parey mon’n dir, plizyer Proze-De-Lwa in pase dan sa Lasanble.

Mr Speaker, pandan sa menm peryod, katriyenm Lasanble ti amann The Anti-Money Laundering Act. Pou plizyer dimoun a lekout, petet pe demande ki sa i annan avek sa lamannman ozordi.  Mr Speaker, rezon det sa lamannman an 2008, sete pou konbat blansisaz larzan e konbat finansman NARCO Terrorism.  Anmenmtan, sa lamannman ti fer provizyon pou etablir FIU, Financial Investigation Unit pou fer lanket, monitor e asire ki i annan compliance lo lobligasyon anba sa Act.  An plis ki sa, sa lalwa ti permet FIU ek Biro Atorni Zeneral pou idantifye e pran aksyon neseser pou sezi oubyen retir okenn assets neseser ki zot sispekte in gannyen atraver okenn kondwit kriminel.  E sa, enkli trafik drog.

Mr Speaker, permet mwan osi pou al en pti kou lo nou Misuse of Drugs Act. Letan nou’n al anba nou Misuse of Drugs Act Mr Speaker, seksyon 30 ziska seksyon 37 ki koz lo forfeiture of any things assets, vehicles or vessels ki permet Lakour osi donn en prohibition order pou sezi nenport assets ki Lakour i krwar i bann benefits oubyen bann proceeds of drug trafficking. I donn Lakour sans pou determinen si bann tel aksyon, ou bann tel dimoun, ou bann tel kado i bann benefis atraver trafik drog.  I osi permet annan presumptions relating to property of the offender.  Mr Speaker, nou Misuse of Drugs Act osi i permet addict ganny trete par en demann sorti kot Komisyonner Lapolis avek Minis konsernen, atraver konsiltasyon avek Biro Atorni Zeneral.  Nou Misuse of Drugs Act osi i permet order of treatment given by the Court pou nou bann dimoun, bann addict ki’n ganny kondannen Ankour.  Mr Speaker, tousala i la e tousala i annan anba nou lalwa.

Pli enteresan ankor, si mon retourn lo mon pwen presedan konsernan 2008, bann lalwa ki’n pase par Lasanble presedan.  Ti annan en lot bout lalwa apele National Drugs Enforcement Agency Act (NDEA) mye koni.  Sa letan, apre ki le fame Task Force oubyen Drugs Squad ti ganny fermen.  Bi sa enn lalwa se pou annan en lazans byen etablir parey nou FIU, ki pou travay ansanm ek nou FIU, nou lapolis ek lezot lazans dan nou konba kont drog, pou tyonbo e anmenn Ankour nou bann eskobar.  Sa zoli morso lalwa ki donn bokou pouvwar, bokou proteksyon e menm sa kantite pouvwar nou bann agents drog.  Me, malerezman sa pa aplik pou nou bann pti gard dan liniform ble ek blan.  I demann pas enn de komanter.  Sa lalwa, i permet nou bann agents antre, fouye, sezi okenn keksoz ki dan zot travay i vwar e sispekte i drog, ou annan okenn koneksyon avek zot lanket pou drog.  I osi permet zot pou pa idantifye zot lekor, servi okenn mwayen fer lanket, annan informance oubyen molds, parey nou dir dan zot bann covered loperasyon.  Met en proteksyon fer lafouy oubyen zot loperasyon pou protez zot lidantite oubyen zot byennet personnel.  Ankor, an giz pou nou tyonbo nou bann eskobar.

Mr Speaker, en kantite pouvwar pou en tel lazans.  Pou en sel lazans.  Ozordi, biro Atorni Zeneral i vin ek sa nouvo lamannman lo drog pou ed ankor sa lazans, pou ed osi lapolis dan sa konba kont drog.  Mr Speaker, mon napa problenm ek sa lamannman.  Si nou dir pou atrap eskobar, si nou pou vwar lazistis, mon pou vot an faver sa lamannman.  Si i pou ganny servi, i pou ganny enplimante, i pou ganny servi ankor enn fwa, tre byen e tre tre byen e ki nou a vwar rezilta.  Nou tou ki la e nou tou bann manman, bann papa ki la dan sa Lasanble, nou konn bann ka dan nou distrik.  Bann soufrans bann paran ki addict ek drog.  Nou tou ki la nou vwar bann zenn partou dan gento, lo street pe pike, pe fimen.  Nou tou ki la nou annan zanfan, ser, frer, kouzen, kouzin afekte par sa fleo.  Me kote ki sa lalwa i asire ki napa labi lo sa ki NDEA ou sa ki biro Atorni Zeneral in prezant devan nou?  Be Mr Speaker, plis annan bon lalwa i pli byen.  Ou dir annou donn zouti NDEA pou fer zot travay, sa osi i byen.  Lalwa i asire ki an konformite ek sanzman ek evolisyon nou lepok.  Me mon vreman konsernen avek lakantite lalwa dan sa pei ki nou annan pou konbat drog.  I byen dan en serten kote.  I tre byen sa.  Me eski tou sa lalwa parey mon’n mansyonnen, Anti-Money Laundering Act, nou Misuse of Drugs Act, sa kantite lamannman ki nou pe fer kontinnyelman lo sa bann lalwa, eski zot pe ganny byen enplimante?  Eski zot pe ganny servi?  Eski nou pe vwar rezilta?

Mr Speaker, eski sa dernyen 4an ki NDEA in ganny etablir, konbyen eskobar ki’n ganny atrape, anmenn Ankour e ganny kondannen?  Konbyen assets ki nou’n sezi dan sa pei?  Konbyen benefis ki nou’n gannyen ki’n al dan kof Gouvernman, sorti kot bann eskobar?  Mr Speaker, se sa mon kestyon pou NDEA. Kwa ki NDEA pe fer e kwa ki nou Gouvernman pe fer pou asire ki tou sa lalwa ki pe pase dan sa Lasanble, ki tou sa zouti ki nou pe donn NDEA, i pe ganny servi byen?  Lekel ki pe mezir performans NDEA? Lekel ki pe asire, oli son performance indicators pou montre nou ki tou sa larzan, tou sa lenvestisman nou pe vwar rezilta, akoz ozordi nou tou nou konnen ki lepep Seselwa pe dir enough is enough avek drog.  Eski stratezi NDEA pankor ler pou sanze?  Eski donn li plis lalwa, plis pouvwar, eski sa pou fer li plis efikasite?  Mon pa kapab ganny konpran Mr Speaker tou sa lalwa ki nou pe amande ozordi, tou sa proteksyon ki nou donn NDEA ozordi, plis lalwa, me nou sitiasyon drog pa pe sanze.  I pa pe amelyore, okontrer i pe vin pli worse.

Ozordi, sitan nou bann agents in ganny proteze ki lalwa i kapab enpoz en lanmann pa plis ki R5 bilyon si zis ou menas, entimid oubyen ou threaten en lazans NDEA.  Me ki nou vwar pou nou prop gard, anba assault on police officer? Ou ganny pa plis, en mis-demeanour, pa ni menm plis en pti kondannasyon Ankour.

Mr Speaker, tap lalinny telefonn, mon napa problenm ek sa.  Undercover loperasyon, mon napa problenm ek sa.  Fouy dan kont labank, mon napa problenm ek sa.  Fouy dan computer, mon napa problenm ek sa.  Mon’n fer en karyer 10an dan lalwa, mon konnen lesansyel annan levidans konkret pou kondann, pou annan en konviksyon e ki sa lazistis i ganny fer.  Me kestyon ki mon pe poze se eski, letan nou pe fer tou sa sanzman, eski nou pou vwar rezilta?  Eski pou annan plis eskobar ki pou ganny tyonbo?  Eski performans NDEA pou pli a la oter?  Mr Speaker, ekskiz mwan.  Parey mon’n dir, 4an down the line, mon pankor vwar en amelyorasyon.

Arestasyon tousel pa sifi.  Arestasyon tousel, parey mon’n dir i pa sifi.  I bezwen en lanket entansif, en lanket byen ganny fer ki merit ganny swivi.  En prosekisyon osi ki merit byen ganny fer ek levidans konkret ki pou asir en konviksyon.  Me eski se sa ki nou pe trouve dan nou bann case drog?  Eski pa se la kot nou bann defayans?  Eski se plis lalwa ki pou asire ki NDEA i bouze e i travay?  E eski sa bann lalwa pa pou reste zis lalwa, lekritir lo papye?  Mr Speaker, mon byen kontan biro Atorni Zeneral pe anmenn sa bann lamannman ozordi.  Me kestyon ki mon pe poz biro Atorni Zeneral se kan ki zot pou anmenn en lamannman lo nou Police Force Act ki date depi 1970?  Si lapolis osi parey dan seksyon 24(a) Komisyonner i ganny sa pouvwar osi avek Chief Officer of the NDEA pou otoriz okenn dimoun pou act under cover, eski pa in ler pou nou revwar an pti pe nou Police Force Act? Si lapolis osi i annan menm pouvwar anba Misuse of Drugs Act pou akte avek okenn kriminel konsernan drog, eski pa in ler osi pou li ganny menm proteksyon parey sa lazans NDEA?

Mr Speaker, tou nou bann zonm ek fanm dan liniform i bezwen sekirite.  Tou nou bann zonm ek fanm dan liniform i bezwen proteksyon.  Kimannyer mon bann zofisye dan liniform ble ek blan pou donn lanmen konbat krim e sa i enkli drog selman li i napa en sou proteksyon?  E menm i napa sa bann zoli scheme of service parey nou donn nou bann agents pou anpes zot ganny koronpi ouswa koripsyon oubyen bribery parey nou dir?  Mr Speaker, napa zis en Law Enforcement Agency dan sa pei ki fer fas avek konbat drog.

Silvouple, mon pe lans en lapel avek biro Atorni Zeneral, anmenmtan ki nou pe donn pouvwar nou NDEA, annou donn nou bann gard en pti pe plis douser.  Annou donn nou bann gard en pti pe plis valer.  Anou regard en pti pe sa Police Force Act. Mon challenge biro Atorni Zeneral pou revwar nou Police Force Act e donn menm proteksyon nou bann zofisye parey nou pe donn nou bann lazans NDEA. E pou fer bann menm lamannman neseser konsernan bann lezot lalwa ki annan pou fer avek okenn krim dan Sesel.

Mr Speaker, mon pou vot pou sa lalwa akoz mon distrik i soufer avek sa fleo drog.  Mon bann zenn pe ganny afekte.  Mon bann paran i atriste.  Mon distrik i nepli safe pou reste.  Me mon pe lans en lapel ki lazans NDEA e mon pe lans en challenge osi pou zot.  Tousala ou vwar ki dan sa katriyenm Lasanble in pase avan.  Nou pe challenge zot pou etre pli performan, pli profesyonnel e en pti pe pli vit.  Sa enn Lasanble pou odit zot performans, zot lefikasite e zot rezilta.  Mon pe challenge biro Atorni Zeneral, annou fer parey pou nou lafors lapolis.  Prezant nou lafors ek sa Lasanble, en Proze-De-Lwa pou mon bann gard ki gard nou lalwa.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker, ler mon ti vwar sa Bill aparet devan mwan, mon ti poz mon lekor en kestyon.  E sa kestyon ti eski nou pe al diskit ankor lo sa size drog pou nou aprouv en lot lamannman ki pou donn santans oubyen pinisyon pli sever bann dimoun ki deal dan drog, sirtou sa group dimoun ki nou apel zot bann trafiker.  Mon ti demann mon lekor akoz ki nou bezwen anmenn ankor lalwa?  Eski santans ki deza egziste pa ase?  Se pourtan, pa bokou letan pase, nou ti anmenn lalwa pou Lakour pas santans mandatwar pou bann dimoun ki ganny trouve koupab an posesyon drog.  Nou ti osi amann lalwa pou anpese ki bann ki ganny kondannen pou drog i ganny remisyon.  Nou ti osi propoze ki zot ganny forse pou fer travay letan ki zot dan prizon.  Tousala sete avek lide pou anpes dimoun kontinnyen deal dan komers drog ilegal.

Mr Speaker, mon’n osi demann mon lekor, apre tou sa koze lo drog ki nou isi dan sa Lasanble nou’n koz lo la, apre tou sa koze ki Prezidan Michel in koz lo la dan tou lokazyon ki in gannyen, dan tou son diskour ki in fer.  Apre tou sa koze ki bann lorganizasyon non Gouvernmantal in koz lo la, apre tou sa koze ki lakominote in koz lo sa size dan bann meeting piblik, dan bann forum.  Bann fanmiy ki pe soufer akoz zot zanfan in vin en viktim pe kontinnyen koz lo la.  Bann fanmiy ki zot lakaz pe ganny kase e keksoz pe ganny vole pe kontinnyen koz lo la.  Lekol, e wi Mr Speaker, lasosyete pe koz lo sa menm size.  Eski nou bezwen pas ankor lalwa pou kapab deal avek sa size drog?  Apre bann analiz ki mon’n fer e pran kont tou sa bann dimoun ki mon’n koz lo la pli boner, mon santi ki wi, wi Mr Speaker, nou bezwen anmenn nouvo lalwa akoz i paret ki pa tou dimoun ki pe tann sa leokri ki i annan deor.  I annan en group dimoun ki kontinnyen reste sourd lo sa size.  Zot lespri, zot leker in fini ranpli avek vorasite.  Zot napa pitye pou personn, ni menm pou zot prop zanfan.  Zot annan en sel lanbisyon.  Sa se pou fer larzan e fer larzan.

Mr Speaker, apre sa bann refleksyon ki mon’n fer, mon santi ki wi, i annan ankor bokou pou fer.  Mon realize ki si sa lalwa in ariv devan nou ozordi, sa set akoz nou bann Manm Lasanble, nou’n kontinnyen pouse e demande ki nou vwar en solisyon pou sa problenm drog ki nou pei i ladan.  Si sa lalwa in ariv devan nou ozordi, se akoz nou Gouvernman in ekout nou, nou bann reprezantan lepep.  Si sa lalwa in vin ankor devan nou ozordi, se wi, nou Prezidan ki Sef Legzekitiv in ekout son pep ki pe soufer e ki pe kontinnyen demann li pou fer keksoz pou soulaz zot.  Si nou pe debat ankor enn fwa lo sa size ozordi, se ki nou oule fer sa pti group dimoun konpran ki zot fason pa pe ganny apresye par mazorite sa pep, alor sa Lasanble avek sa Gouvernman pou fer tou sa ki i kapab pou anpese ki zot kontinnyen anpwazonn nou kominote.

Mr Speaker, sa Bill pe fer provizyon pou plizyer lamannman, parmi pou donn plis pouvwar NDEA avek Komisyoner Lapolis pou zot kapab fer zot louvraz avek plis lefikasite.  Me morso ki mon ti a kontan fer referans avek se dan seksyon 29 dan dezyenm schedule sa morso ki fer provizyon pou bann diferan pinisyon an relasyon avek diferan lofans ki relye avek trafik drog ilegal.  Mon pou konsantre en pti pe mon lentervansyon lo sa schedule pou mwan eksplik nou piblik, ziska ki zistans nou Gouvernman pe ale, pou kapab esey rezourd sa problenm drog ki mazorite nou ti a kontan i ganny rezourd, si non pa eliminen dan nou pei.

Mr Speaker, parey mon’n dir o komansman, si apre tou sa leokri ki sa pep ti ape kriye, bann trafiker drog dan nou pei pa tande, mon krwar ki sa Gouvernman napa swa me pou esey entrodwir bann santans pli sever, petet sa a fer zot mazin de fwa avan ki zot angaz zot, oubyen avan zot deside kontinnyen angaz zot dan en tel aktivite.

Mr Speaker, parey in ganny dir avan, sa nouvo morso lalwa pe osi ranforsi santans pou bann dimoun ki san lotorizasyon i deal dan lenportasyon oubyen leksportasyon drog ki kontrole.  Bann dimoun ki san lotorizasyon i manufacture e i trafik dan bann drog ki kontrole, kot son lakantite i plis ki 250 granm e pou fer fas avek en santans lavi prizon.  Dan en fason pli senp, sa nouvo lalwa pe propoz en santans lavi prizon, pou okenn dimoun ki ganny arete e ganny trouve koupab, pe deal avek plis ki 250 granm drog ilegal.  Lalwa pe osi fer provizyon pou lezot santans, parey Minis in koz lo la ler in prezant sa Bill e mon plis ki sir, bann lezot entervenan pou osi koz lo la.

Mr Speaker, petet kestyon ki serten dimoun a kapab pe demande.  Se eski ler nou entrodwir sa kalite pinisyon, dimoun pou arete deal dan drog?  Oubyen bann trafiker ek enportater pou arete anmenn drog dan nou pei pou kontinnyen detrir nou lazenes?  Petet larepons sa kestyon i non.  Me pou bann dimoun ki pe deal dan sa pwazon, parey bokou nou i apel li, mon krwar ki zot bezwen realize ki Gouvernman pa pe vin zwe avek zot.  Lotorite pa pou vin pran pitye pou personn.  Zot pou bezwen fer konsekans avek zot aksyon, si zanmen lotorite i met lanmen lo zot e zot ganny vwar koupab.  Sa lalwa, kan i pou ganny pase, i pe ganny pase pou pini bann ki koupab.  I pou selman ganny aplike lo bann ki pou vwar nesesite pou kontinnyen avek zot aksyon kriminel pou fer larises an detriman sanmenm sa enn ki pe donn zot sa larises.  Sa lalwa pou ganny aplike avek bann ki pare pou pran risk zis pou vin pli ris lo lasyer bann ki pli feb ki zot.

Mr Speaker, mon santi ki sa bann pinisyon pli sever ki’n ganny mete dan sa nouvo morso lalwa, i a kapab zwe lezot rol apard ki zis pou pini.  Par egzanp, Mr Speaker, mon santi ki sa nouvo lalwa i devret ganny vwar koman en fason pou dekouraz bann ki pe fer bann tel aktivite realize ki zot aksyon pa pe ganny tolere par mazorite sa pep.  Sa dekourazman i devret ganny gete koman en keksoz pozitiv akoz kan ou pe ganny dekouraze pou al fer en keksoz ki kont lalwa, sa i aport dibyen pou ou e lasosyete.  Alor, sa nouvo lamannman i devret pe osi konsyantiz zot e fer zot mazinen ki zot annan swa dan lavi.  Swa ou kontinnyen pran risk pou detri lezot, oubyen ou zet tapi ater e pran en lot karyer.  Rod en lot fason prop e legal pou ganny ou dipen, akoz lepep pe dir enough is enough.

Dezyenmman Mr Speaker, mon osi santi ki sa nouvo morso lalwa i devret vin koman en zouti pou edik nou popilasyon.  Pou bann ki servi sa sibstans, e pou osi bann ki pa servi sa sibstans.  Zot devret pe ganny edike lo konsekans premyerman, komans servi sa sibstans e dezyenmman, antre an kontak avek sa bann dimoun ki deal avek sa zafer.  Alor, si ou’n komans servi li, i difisil pou arete e ler ou’n antre an kontak avek sa group dimoun ki deal dan lenportasyon drog, ou pe met ou lekor dan risk.

Mr Speaker, parey nou tou nou konnen, i annan en kantite dimoun dan lepase ki’n vin viktim, san petet ki zot ti pe mazinen, akoz sa bann dimoun ler i antre an kontak avek zot, zot kapab fasilman anbet ou avek larzan akoz an prensip, zot bann dimoun ki posed dekrwa larzan.  E la ou ganny enfliyanse pou al fer bann aksyon kriminel dan zot plas.  Nou pep i bezwen ganny edike pou zot pa ganny tante avek larzan, sirtou avek bann dimoun ki zot pa tro konnen.  Zot bezwen ganny ankouraze pou esey rod gidans kot zot annan dout.  Souvannfwa, i fasil pou nou kapab ganny pri dan sa latrap kot ou ganny ofer en tiket avyon avek en sonm larzan pou al fer en tel misyon kot ou met ou lekor dan risk.  Alor, i enportan ki nou edik nou lekor e konnen lekel zot sa bann ki deal dan sa zafer drog.  Mazinen ki apre ki ou’n ganny arete, personn pa pou konn ou.  Sa enn ki ti pros ek ou i pou fer parey zida ek ou.  I pou trai ou.  Alors, annou edik nou popilasyon lo sa nouvo lalwa pou anpese ki zot tonm dan pyez e fer fas avek sa bann pinisyon sever ki i atase avek.  Alors Mr Speaker, menm si parti sa lalwa pe propoz bann lamannman pou deal avek sa size drog vreman severman, mon osi vwar li koman en fason pou nou pep fer bokou refleksyon ki a kapab sanz en ta fason fer.

Mr Speaker, mon swete ki avek sa nouvo lalwa, tou bann ki konsernen ava annan ase pouvwar pou pa abize, me pou annan ase pouvwar pou fer zot travay ki zabitan mon distrik a kapab santi zot an soulazman e viv en lavi pli ere.  Avek sa nouvo lalwa, mon swete ki bann paran ki’n ganny afekte avek sa move sibstans a kapab ganny soulaze e re-entegre dan lasosyete, vin sa paran responsab e diriz zot fanmiy ver en lavenir briye.  Mon swete ki bann etidyan a kapab kontinnyen zot letid san ki zot ganny disturb kot zot a garanti en travay ki nob demen.  Mon swete Mr Speaker, ki nou bann zenn a kapab pran en karyer e a ede dan devlopman Sa Nouvo Sesel kot zot a kapab kree larises pou zot pei e zot lekor.  E mon swete ki nou bann dimoun aze a kapab zouir zot letan retret dan lape ek trankilite, afen Mr Speaker, ki nou sosyete ava vin enn kot i gou pou viv ladan.  Mon sizere ki nou tou nou zwe en rol vreman enportan pou konsyantiz e edik nou pep e bann dimoun dan nou distrik lo danze sa lalwa.  An fezan sa, mon santi ki si zot tann nou, personn pa pou bezwen al pas lavi prizon pou deal dan sa zafer drog e nou ava liber nou sosyete.

Mr Speaker, avek sa detrwa mo, mon pou san dout donn sipor sa Bill e mon a demann mon bann lezot koleg pou zot osi fer parey akoz sa lalwa i vreman enportan pou nou kapab deal avek sa size drog.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Onorab De Commarmond.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, mersi bokou.  Bonzour tou dimoun.  Mr Speaker, sa lalwa ki mon’n segonde e ki devan nou Lasanble ozordi i en lalwa serye.  I serye akoz nou pe manivre dan en zirisdiksyon ki for.  La nou pe koz ziska lavi prizon, dan sa lalwa lo bann sarz, lo bann kondannasyon ki kapab arive.  Korek, nou konpran dan en serten kote, akoz sa sitiasyon ki drog in arive dan nou pti pei i serye.  mon krwar mwan, letan mon estimen, sepa si pa lanmwatye nou popilasyon in fini ganny touse direkteman par sa fleo.  Savedir dan ankor detrwa lannen, i posib preske popilasyon an antye.  Kot mon vwar sa sitiasyon pe vini mwan, kot mon vwar sa fleo pe dekale e ki pe napa ase kontrol, mon vwar ki si nou pa fer atansyon, nou pou vin e fasilman en, akoz nou pti, pti nou pli vilnerab, nou pou vin fasilman parey serten pei dan Lanmerik Latin, tel ki Kolonbi, tel ki Meksik ensi-d-swit.  E sa i pou grav e tre grav pou nou, nou vwar serten pei koman Afghanistan, Pakistan, sa in fini an deor kontrol, menm si zot pei Mizilman de baz.  Alors, mon’n komans lo sa ton pou montre ki kantite serye i serye.

Mr Speaker, mon’n dan sa Lasanble pou en bon pe lannen e pa premye fwa ki nou koz lo sa zafer drog e mwan mon rapel tre byen, dan bann premye lenstans kot nou ti’n anmenn sanzman lalwa lo zafer drog e ki nou’n koz lo la, menm lo serten Mosyon dan lepase, nou Lasanble ti averti Gouvernman danze ki sa pe anmennen, e nou ti met devan osi lakantite koripsyon ki annan an zwe dan sa roulman la.  Mwan, mon demann mon lekor si vreman in ganny tande e ki nou pe anmenn, mon pa konnen apre sa lalwa la, ki lot lalwa ki nou pou anmennen.  La lavi prizon, be apre kwa?  Petet sistenm hang, I don’t know, be selman, Mr Speaker, mwan serten keksoz ki mon apresye ek sa lalwa se sa kestyon lagrenn kanabis, sa mon krwar i enportan ki la i ganny antre pou kapab tyonbo dimoun ek sa, apre lo kestyon bann laplant ki drog kontrole i kapab ganny ekstrakte avek.  Sa mon krwar osi i enportan.  Me kot mon pa santi mwan tro konfortab se lo issue undercover agent.  Undercover agent i byen, si i ganny servi korekteman, me i kapab fasilman ganny servi pou protez sa bann dealers, sa bann gro eskobar.  I fer zot annan zot sistenm anndan.  E prezan ou pa pou kapab tyonbo personn.  An plis ki sa, letan ou gete, undercover agent la, e la zot pou annan akse, lotorite pou annan akse prezan ek tou lezot keksoz.  La ou pe koz lo tapping of telefonn, lot, lot ensi-d-swit.  Savedir i get dan tou ou zantray.  Mon napa problenm.  Dan tou ou trip la.  Dan tou.  Ok.  Be prezan sa, parey mon pe dir i kapab ganny servi a lenvers.  E letan ou annan ou dimoun anndan, i get dan tou ou sistenm, savedir si ou pe donn lenformasyon lotorite, la osi ou vwar ou e i dir son zwer laba.  Zot ganny mwan ki mon pe sey dir.  Mwan lo sa bout la, mon pa santi mwan vreman konfortab.  Selman, annou pas benefis di dout avek lotorite e sirtou ki mon konnen ki Prezidan Larepiblik i lo nou kote lo la.  E li i pe speer head sa lalit, sa lager, a plizyer repriz nou’n tann li koz lo la e mwan mon trust son volonte.  Mon konnen mwan poudir i pe fer keksoz avek senserite.  I domaz selman ki lezot lenstans dan nou pei pa pe travay an sinerzi avek sa ki nou Prezidan e nou menm nou, nou Lasanble pe panse e sa i domaz e i mal.  Savedir, sa lavolonte ki nou Prezidan e nou Lasanble i annan, lo en lot nivo i ganny manke par lezot lenstans ki pe met an pratik konteni sa lalwa ki devan nou e ki nou pe al sanze davantaz.  Si alor, ti annan sa volonte e sa sinerzi, nou ti pou vwar rezilta.  Petet nou pa ti’n bezwen anmenn sa lalwa pou sanze ankor.  Mon a donn legzanp ki mon pe sey dir pou substantiate tousala.  En drog i antre lo Airport.  En gro lo e i pa ni pas dan sistenm kargo li, i vin lanmenm la, la, la.  Pa i annan pti lisyen ki veye?  Be pti lisyen, en pti dimoun ki mars ek li.  Be prezan, sef ki i fer?  I dir pti lisyenek pti dimoun, ou vey laba en.  Prezan drog i antre li.  By the time ki pti lisyen i vin dan landrwa kot drog ti pou pase, be drog in fini pase.  Mon pe koz sa 3, 4 semenn pase, lensidan koumsa in arive.  It’s finished.  Lekel ki donn direktiv?  Sa ki ansarz, sef mon ape koze.  Annou get ankor ki I egziste dan nou pei.  En pe letan pase, dan sanmenm sa Lasanble, nou’n donn pouvwar ekstrenm a FIU.  Pouvwar ekstrenm FIU i al ziska ozordi ki mon ape koze, si en dimoun, en senp dimoun Seselwa ki oule pran en lasirans pou son lakaz, nou dir lakaz i brile, la semenn pase fek ariv enn.  Nou dir pran ou kouvertir pou ou lakaz an ka en dife i arive, ou vwar malis, whatever.  I bezwen ranpli li en patant.  Ozordi ki mon pe koz ek zot, de, trwa paz i bezwen ranpli, donn lenformasyon, lekel son madanm, li koman i apele, nimero telefonn, konbyen larzan ou gannyen par mwan, ou kont labank.  Tou sa lenformasyon ki mon pe koze, i donnen pou sistenm lasirans, Central Bank i oblize e la i oblize ki tou sa ki deal ek lasirans, i fer sak kliyan ranpli sa lenformasyon.  Savedir ou annan tou sa lenformasyon.  E nou konnen an plis ki lapolis ozordi, i kapab si i oule tap ou telefonn, i kapab menm fer li.  Kont labank, be FIU i dout lo Charles De Commarmond ki deal dan sepa ki kalite deal.  Be i annan tou drwa.  Lalwa i permet li al labank, antre dan tou sa ki i konnen pou Charles De Commarmond, or sa dimoun konsernen, i al rod tou.  I annan.  Be akfer nou oule al donn ankor NDEA tou sa pouvwar?  Be i pa kapab pran ek FIU? Be i annan en problenm la.  Sanmenm sa ki mon pe dir i annan en mankman travay de sinerzi, si ti annan sa, en lesanz parmi bann departman, nou pa ti pou bezwen sa lalwa, telman parey i ete.  Savedir nou pe lans en lapel letan nou pe siporte dan en serten fason la, pou dir avek Prezidan Larepiblik.  Ekout nou ki nou pe dir akoz nou pe dir sa ki li i pe panse e sa ki li i pe anvi fer e ki i bezwen obliz son bann dimoun dan sa bann landrwa travay, dan sa bann departman konsernen ki deal ek sa bann issues pou met an pratik korekteman.  E mon lans en lapel ankor.  Mon dir ki dan sa bann landrwa parey, ki swa FIU, NDEA, spesyalman NDEA. Dimoun la ki ansarz la, pa kapab reste plis ki 1an, 2an, akoz kan i reste plis ki 1an, 2an, otomatikman you are probe to corruption. Sa sans pou ou vin koronpi i pli ekspoze ek ou, malgre ki saler antre grime i en pti pe pli o.  So, la osi mon pe dir, ki i annan en problenm.

Alor, si nou pou pas lalwa, annou aret sa zafer lasirans, e dimoun pe dekouraze, mon ti ava demande ki Minis i get ladan e i tir en kote ou a ganny lot kote.  Toufason ou pe ariv dan menm direksyon.

E lot keksoz Mr Speaker, ki mon anvi pas devan avek nou Lasanble ek dimoun ki pe ekout nou lo sa issue, ki nou pe met en bann lalwa ki alafen di zour, mwan mon swete nou pa vin tyonbo sa pti dimoun Cascade ki en viktim drog.  Nou annan en ponnyen lo semen la, pa zis Cascade, partou menm.  Bann senp dimoun ki fer lapenn.  I annan ki pe mandyan, i annan ki desperate, lanmenm la ki nou ganny sa bann problenm vol, prostitisyon, lot, lot, problenm lasante.  Annou pa fer sa lalwa al tyonbo sa bann pti dimoun.  Annou target li ver sa ki vreman nou anvi targete.  Mon ti ava swete sa akoz mon pou vwar li mal si nou tyonbo sa senp pti dimoun ek sa lalwa.  E prezan letan nou tyonbo dimoun, nou’n met anndan dan prizon, nou kondann li, nou met anndan dan prizon.  Nou lot gro problenm, letan mon pe koz taler travay an sinerzi, nou lot gro problenm i la.  Nou met anndan dan prizon, apre laba osi i en dezord.  Laba osi i chaotic.  En first offender, en juvenille, tousala i preski ansanm.  Konmsi mon oule dir, dan Bidze ki pe vini la, mon dir sa e mon oule alert nou Lasanble pou nou swiv byen Bidze ki Minis ki ansarz bann zafer prizon la pou Home Affairs, i anmenn devan nou la lafen lannen, pou nou vwar si sa Minister pa pe vwar son priyorite, nou nou pou sey desid priyorite pou li.  Akoz dan sa bann lalwa ki nou pe koze, i bezwen vwar poudir prizon laba i bezwen aranze.  Sa dimoun ki nou tyonbo i bezwen ganny edike laba dan prizon li.  Nou pa kapab i en boug i antre en voler e i sorti i en pli gro voler letan in laba dan prizon.  I vin expert la li.  E i fer plan tou dan prizon.  Nou bezwen annan en lot fason vwar.  Letan nou’n tyonbo li koman en voler, letan i sorti i pa devret vol ankor.  Savedir nou bezwen annan en swivi, nou bezwen annan en sistenm reabilitasyon ki marse.  Ler la, sa bann keksoz ki nou pe fer i ava aport fri.  Sa ki pep Seselwa pe demande.  Pep Seselwa kantmenm nou pou vot lo la, i a dir wi me selman anndan li, mon asire i annan en lot soufrans.  Akoz sak nou, nou popilasyon i pti pti, enn ki nou konnen, enn dan nou fanmiy, enn nou zanmi ki ganny afekte par sa lalwa sever ki nou pe mete, i pou tous li dan en fason entim e pou mwan mon vwar poudir parfwa, se bann inosan ki ganny mete koman koupab, ki apre nou tou nou sagren.  Alor mon pe demande ki sa voyaz la, nou bezwen vwar en rezilta pli pozitiv.

Pou fini Mr Speaker, mon oule dir ki sa lalwa, letan alor nou pe pas li, nou lans en pli gran lapel.  Mon demann mon lekor kestyon, ki gro eskobar, ki NDEA pandan sa letan ki nou’n donn zot manda, NDEA avek FIU, konmsi ki’n ganny tyonbo vreman.  Nou swete, i annan detrwa la devan.  Me osi annou fer medya, konmsi mon ti ava kontan mwan ki letan nou’n tyonbo en dimoun, letan nou’n kondann en dimoun, annou ekspoz en pe.  Ki en fason dimoun a dir be ar, ti li?  Nou a konnen, nou a vey pli byen, prezan lepep i a kapab ed sistenm, ed Gouvernman pli byen pou met an pratik pou egzers bann lalwa.  Akoz si nou pa pe partisipe, nou toultan demande, donn lenformasyon, donn isi, donn laba, me parfwa nou napa en hint pou donn lenformasyon e souvannfwa ou tann bann dimoun ki dir, be i lanmenm la anndan, i lanmenm isi, i lanmenm laba.  Be nou bezwen alor, parey mon dir travay dan sa fason sinerzi e mon swete sa voyaz, avek sa lalwa ki nou a pase la, i ava annan omwen en pti pe plis lavolonte pou nou kapab deal korekteman avek sa fleo ki pe vreman e vreman fatig nou popilasyon e nou sosyete.

Avek sa Mr Speaker, nou ava antann byento, mon konnen sa pou al ganny asante vitman par Prezidan e nou swete byento nou a komans vwar keksoz de kler avek sa zafer drog la.  E anmentan nou osi konnen ki SFA i pe revwar son lalwa e nou demande ki dan revwar son lalwa i osi SFA ki travay osi an sinersi apre.  I annan en kantite keksoz pou fer kot drog i ganny enporte atraver lanmer oubyen Airport.  Plante napa bokou ki plante isi e si i plante i pa telman petet sa kalite drog me se sa lot 2 fason ki i antre dan pei.  Mon swete avek tou sa nou a kapab vwar vreman konmsi kote i pase e tyonbo sa ki neseser pou tyonbo pou nou apez e si non elimin sa fleo dan nou sosyete.  Avek sa Mr Speaker, mersi.  Nou a siport sa Bill e mon panse ki nou pa vin ankor pou nou double ankor sa bann santans akoz i pa pou fer sans.  Konmsi annou vwar en pe rezilta.  I beg for that. Mr Speaker, mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Bon, avek sa lentervansyon nou ava adjourn ziska 2er.

 

 

(Lunch)

MR SPEAKER

Nou ava kontinnyen avek deba lo Misuse of Drugs (Amendment) Bill.  Onorab Hoareau lo mon lalis.  Request.

 

HON HERBERT HOEUREAU

Bonn apre midi Mr Speaker, bon apre midi tou koleg Onorab, bonn apre midi Minister ek ou lekip e en bonn apre midi spesyal pou tou zabitan St Louis.

Mr Speaker, lemonn i vye avek de milyon lannen e drog i osi vye parey lemonn.  Nou tou nou’n ne e nou pou ale an lesan drog legal ou ilegal isi lo sa later.  I annan parmi nou letan nou tann nonm drog, i paret ki en montanny pe grennen lo nou.  Me la mon a dir zot, drog i parmi nou e pou reste parmi nou pou de syek e de syek.  I fasil pou kontrole me i difisil pou eliminen.  Mon dir sa Mr Speaker nou imen, nou annan kontrol lo serten drog dan lemonn pou rezourd bann problenm medikal, me bann koneser lanatir pe servi sa bann menm drog pou kree bann sibstans ki fer nou frer ek ser feel high e parfwa tro high ki zot vin tro leze e zot vin parey en balon pe flote anler.  Parfwa zot lespri i monte parey en rocket e la i fer zot lager avek gard e NDEA. Les mwan dir zot en pti zafer an Angle. You can never fight with the arm of the law.  Letan problenm i depas nou, nou pou demann led avek en lot pei e ankor e ankor.  Bandi pa zanmen gannyen avek lalwa.  Mazin byen sa.

Mr Speaker, avek sa menm problenm drog ilegal, i annan en biznes ozordi ki pe al dan en form lasenn distribisyon, parey manze pe ganny vann ozordi dan magazen.  Drog ilegal ozordi i ganny vann wholesale kot en transporter i anmas li anviron 1 a 2 granm drog, ki ala limit 2.5 granm drog ki an rezilta en sarz trafiker.  La sa transporter i fer en mwenza lo la, ler i livre son drog dan gento.  Dan gento en granm eroin i ganny vann pou en valer R4 mil e la sa vander i fer son mwenza lo la.  Napa tax, napa GST, napa Social Security e napa Pension Fund. Tou benef konmdir Franse.  Dan en zournen sa vander i ganny ase larzan pou li pey 10 geter lo son post ek son dwat take away e ase larzan pou li kontinny son biznes.  La i fer mwan mazin zistwar Pti Zan ki bann vye ti rakonte lontan.  Pti Zan i pa ni gard drog ek li, pti Zan i pa ni vann drog, pti Zan i pa ni anmas larzan ek li, pti Zan i pa ni frekant sa bann ki servi son zafer, pti Zan napa narnyen lo son kont konmsi Pti Zan i zis en bater lafarin dan boulanze.

Mr Speaker, zistwar Pti Zan nou tou nou konnen depi lanfans, me Pti Zan i kontinnyen reste parmi nou e avek nou e pe vin en lezann parey Soungoula.  Dan distrik St Louis i annn osi bater lafarin parey Pti Zan.  I annan osi gento e i annan osi bann konsomater.  NDEA i dir nou drog i pa bon, purity pa bon.  I annan Vim, i annan Javel i annan OMO eksetera e la mon demann mon lekor en kestyon, si tou sa zafer ti’n ganny met lo later pou snif? Si tou sa zafer ti’n ganny met lo later pou pike?  Si sa bann vander i annan drwa vann Javel pou netway disan ziska lanmor?

Javel ek Vim nou lav avek e letan en boug i vann sa zafer, i merit ganny anprizonnen pou vann bann sibstans ilegal e danzere pou konsonmasyon e lasante piblik.  Sa i apel lozik non pa purity.

Mr Speaker, si en Ziz ou Atorni Zeneral i rod purity dan Javel, mon ti a kontan ofer zot en tot Javel pou bwar e gete ki zot bwar e ki zot dir mwan. Mon asire Mr Speaker, zot pou dir mwan mon oule touy zot. Mon osi asire ki mon pou ganny arete, sarze, kondannen e al prizon.  Alor, ki nou fer ek sa purity drog ek Javel?  Mwan, mon pou dir avek sa bann aster, aret aste sa zafer, tret zot lekor akoz Pti Zan i oule touy zot.  MNA i kontan zot, MNA pa oule vwar zot mor.  Mwan personnelman koman en MNA, mon oule vwar ki tou droger St Louis i mars byen, an bonn sante e zouir lavi ansanm avek zot fanmiy.

Mr Speaker, lamannman ki annan avek lalwa, ki lo lagrenn kanabis, ki fer ki posesyon lagrenn kanabis ozordi i pou en lofans.  I annan osi lamannman lo kiltivasyon drog dan building, bann materyo e bann lekipman teknik ki ganny servi pou kiltiv drog ilegal.  La aprezan anba nouvo lamannman, personn pa pou ganny drwa fabrike, enporte, eksporte, transporte, ofer, vann, livre materyo ki ganny servi pou kiltiv e fabrik drog ilegal.  La mon oule demann mon lekor si dimoun i bezwen tou sa pou li plant kanabis?  Sa i zis en lagrenn dan later, enpe delo e i pouse.  Me avek lamannman lo seksyon 8(c) ki pli sere letan en drayver, en patron e en pilot i pran labar ou volan dan lefe drog.  Me dan seksyon 24(a), i permet Komisyoner Lapolis e sef NDEA otoriz en dimoun pou akt koman en lazans sekre undercover pou detekte en lofans ki komet par drog ilegal.  Anba seksyon 24(c), Komisyoner Lapolis ou Sef NDEA i kapab otoriz an ekrir, en lese pase pou en stok drog ilegal ki’n ganny enporte dan pei pou le rezon lanket pou vwar kote sa drog i ale e letan en lofans i ganny komet.

Mr Speaker, mon swete ki napa labi avek sa seksyon e fotespere mon pa tande ki en lese pase i ganny fer pou fasilit en dealer. Ozordi si mon apir sa lamannman, se pou fer sir ki drog dan St Louis i disparet non pa kontinnyen.

Seksyon 29 i koz lo penalti pou eskobar, penalti pou dealer, pou bann dealer gento, pou bann dealer street, pou bann transporter.  Nenport ki dimoun ki trafik dan drog ilegal i kapab kondann en maximum 60an prizon e R500 mil e en minimum 20an prizon pou premye lofans e 25an prizon pou dezyenm lofans.  La mon oule get camera SBC e mon oule dir ek bann dimoun dan lakour, si tou sa i bon?  Sa bann ki pe deal dan drog, eski zot arete ou pa arete?  14 eskobar ki dan pipe line, kan zot pou ganny deal avek?  Ou ki dan ou Parti, ki ou pou dir avek sa pti boug, kontinnyen ou arete?  Tou sa lepep ki’n demande e nou la pou fer sir ki i ganny met ater.  Sa bann santans i ganny met ankor e ankor dan bann diferan lamannman e la mon enkyet enpe.

Mr Speaker, mon lenkyetid se kote tou sa bann zombies pou ale?  Prizon ot sekirite, prizon normal, prizon ouver lo zil, plante, lekol, kwa ki pou ganny fer avek zot, nou napa gidans lo la.  Mwan, mon demann Gouvernman pou annan en plan pou reabilit sa bann dimoun avek sa nouvo santans pli sever dan sa Nouvo Sesel.  Annou pa les zot dormi, annou pa les zot manze, zis manze, fer zot travay lo en zil, permet zot respire, ler fre e travay dir.  Annou pa zis sante gentille alouette kot nou plumeree la tete, plumeree les yeux ensidswit, fodre ki gentille alouette i konpran e reste konsyan lo sa ki in fer e pa fer li ankor e ki gentille alouette i ganny servi pou fer konpran nou zenn ki zot pa merit pran sa semen.  Travaye i tro dir me vann drog i pa bon!

Avek sa mon pou siport sa bann lamannman dan sa Bill Misuse Drugs Act 2012, mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Vel.

 

HON JENIFFER VEL

Mersi Mr Speaker, bonn apre midi tou koleg Onorab, bonn apre midi Minis ek son delegasyon.

Mr Speaker lo sa size ki devan nou Lasanble ozordi mon pou bref, me mon pou osi sey fer mon pwen dan en fason pli direk e pli kler ki posib. Letan ki nou pe koz lo size drog, nou napa letan pou gaspiye akoz sa i en size ki tre irzan e nou pei i bezwen trouv en solisyon ki viab dan en pli kourt dele letan posib. Alternativ en solisyon permanan pou sa fleo drog, i pa enn ki okenn parmi nou i anvi kontanple, akoz i pa pou en fitir ki pou an roz, espesyalman pou nou bann zenn.

Mr Speaker mon distrik Pointe Larue i en distrik ki pe noye dan drog e nou zis demande ki i kapab arive avek sa zenerasyon ki pe ganny pli afekte?  Ozordi partou kot ou pase dan Pointe Larue nek ou tann leokri, ou temwanny soufrans e ou bezwen aprann viv kot a kot avek leker bann manman ki pe brize e kase e tousa i akoz drog.  Vol, vyolans, vyol, prostitisyon, agresyon i bann keksoz ki nou bann zabitan i viv avek toulezour.  Malgre ki zabitan in elekte mwan koman MNA distrik, mon’n aprann ki i annan serten landrwa dan mon distrik ki annan son master e se sa master ki kontrol tou bann aktivite e lezot laspe lavi serten bann zabitan ki antour li.

Lo komansman lannen Mr Speaker, en zenn ki’n ne e grandi Pointe Larue ti enform mwan ki i pe sorti e i pe al reste dan en lot distrik.  Sa zenn ti dekrir nou distrik koman en pressure cooker e ki nou tou ki ti pe viv ladan ti pe bwi e ki li i ti’n deside pou sorti.

Lalwa parti lalwa Mr Speaker i pase e nou aprouve. Sizesyon parti sizesyon ki nou siporte e demande ki i ganny enplimante.  Ziska ozordi, mon pa kapab asiz la e fer krwar ki mon annan en solisyon, ouswa ki mon kapab propoze kote en solisyon i touve, akoz fransman mon napa okenn lide.  Me sa ki kler pou mwan se sa ki zabitan mon distrik pa pe kapab kontinnyen viv koumsa.  Dimoun pa kapab kontinnyen tenir otaz dan son prop distrik, dan son prop lakaz e menm defwa dan son prop lapo.  Koman en imen, sa i en keksoz ki ensiportab e entolerab.  Sa ki pe arive Pointe Larue Mr Speaker, dan son pir sans i en krim e nou koman en sosyete responsab nou pa pou kapab zis debout akote e les sa arive.  Nou pa kapab les sa bann tel pratik kontinnyen.  Sa sitiasyon i malsen e i pe detrir moral en kominote an antye.  Nou pa kapab kontinnyen inyor soufrans nou pep, nou pa kapab vir ledo lo bann manman Pointe Larue.  Sel semen ki reste pou nou trase se pou trouv en solisyon.  En solisyon ki marse, en solisyon ki deservi nou pep e fer reviv nou bann kominote.  Ozordi kot ou pase Pointe Larue, nek ou ganny aprose par fanmiy bann zenn viktim sa fleo drog. Zot anvi konnen kwa ki pe ganny fer pou aranz en pe sa sitiasyon.  Sa manman ki pe demande kote drog i sorti, ki bor i pase pou antre dan pei, lekel ki pe enporte, lekel ki les antre e akoz sa i lo nou later Sesel?  En lot manman ki ensiste ki li son zanfan zanmen in deza voler e ki in selman komans vole anba lenfliyans drog.  Sa madanm i eksplike ki sa i pa en lekskiz, me selman i pe demann led pou son zanfan ki’n tonm viktim sa vilen fleo.

Lalwa in vin devan Lasanble, nou’n siporte, nou’n aprouve.  Me zabitan mon distrik ki ankor a la resers en vre solisyon, a la resers en soulazman kont sa ta presyon ki drog pe aplike Pointe Larue.

Mr Speaker, tradisyon nou Lasanble se ki letan en Bill of an Act i vin devan nou, nou bann Onorab i delibere, nou asize, nou dekortik sa dokiman lalinny par lalinny, clause par clause, paragraf par paragraph.  Sa i en pratik normal e i en tre bon pratik. Me ozordi, mon sel konsern se sor zabitan mon distrik e bi mon lentervansyon se pou met en laspe imen devan sa sitiasyon.  I annan en dezas ki pe arive e sa dezas set en dezas imen e mwan mon ensiste pou met en lafas imen lo sa problenm.

Mr Speaker, mon konsern se pou bann zenn mon distrik. Tou bann ki zot lavenir pe ganny brize e detrir par sa fleo drog.  Dan laplikasyon e lenplimantasyon bann lalwa, mon oule vwar ki nou annan en bon balans.  Annou ziz byen keksoz.  Mr Speaker mon osi apresye ki lalwa pa pe target bann zenn mon distrik ki’n vin viktim sa fleo, akoz nou konpran ki en zanfan anba laz ki pe malad drog, ki’n adik ek drog, sa zanfan i pa en enportater drog, i pa en dealer drog.  Sa zanfan Pointe Larue i plito en viktim drog.  E se sa ki mon vwar dan sa lalwa ki devan nou ozordi.  I pe fer diferans ant le de.  I fer en pe letan depi ler ki mon pe ensiste ki bann konsomater pa kapab ganny pini pou bann enportater.

Mr. Speaker, mon pe siport sa lalwa lo non zabitan mon distrik Pointe Larue.  mon pe fer li pou zot byennet e pou zot dibyen.  Mon pe fer li pou ki bann zenn Pointe Larue i kapab ganny lespwar pou en fitir meyer.  Mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker, bonn apre midi.  Bonn apre midi Minis e bonn apre midi tou Manm.  Mr Speaker deba dan Lasanble ozordi i montre nou poudir sa issue drog i en issue ki reste relevan akoz si nou regard lamannman ki’n ganny fer dan sa Misuse of Drugs Act, i pa ni lwen avek sa enn ki ti ganny fer an 2008.  Mr Speaker mon pou fokaliz mon lentervansyon lo sa bann diferan provizyon dan sa Act e propoz serten sizesyon ki mon krwar i pou ede dan sa konba akoz dan limenm sa Act i pou zis reprezant en lot koleksyon bann lalwa ki nou pou annan difikilte pou nou enplimante.

Mr Speaker, si mon pran premye parti sa Act nou vwar pou dir i pe koz lo bann lezot sibstans ki nou pe fer antre ozordi, me sa ki mon konsernen avek se ki ozordi Sesel nou napa nou an National Crime Laboratory. Nou napa nou en laboratwar ki mon krwar i ekipe a la oter pou kapab fer fas avek sa ban nouvo form drog ki pe antre dan pei e la mon sizesyon se ki petet atraver kolaborasyon avek UNODC oubyen lezot lazans enternasyonal, si nou kapab set up en Regional Crime Laboratory, petet anba gears pou deal avek sa issue piratri ki nou a kapab asire par egzanp ki nou ava annan bann tes e bann analiz a la oter ki ganny fer lo bann sibstans kontrole oubyen nou bann sibstans sispe ki antre dan pei.

En lot issue Mr Speaker se mon vwar poudir sa lalwa pe donn en kantite pouvwar bann lazans konmela e tou sa i byen akoz dan sa direksyon ki nou pe al ladan mon krwar sa i solisyon ki nou pe propoze, mon oule fer rapel avek lepep Seselwa ki en lalwa i pa neseserman donn en finisyon a en issue parey drog, me i zis en letap kot nou bezwen kontinnyelman pe fer bann lamannman ki ede avek sa konba, me esansyelman Mr Speaker mon bezwen osi fer le pwen ki sa bann pouvwar ki pe ganny donnen anba sa bann lamannman, nou bezwen servi li dan en fason ki korek e nou bezwen asire ki bann drwa fondamantal ki ganny entrine anba nou Konstitisyon tel koman drwa laliberte, tel koman ki korespondans oubyen telefonn en dimoun pa devret ganny tap eksetera, i pa ganny konpromet ler nou pe fer bann lenvestigasyon.

Mon dir sa Mr Speaker akoz nou bezwen annan en sistenm kontrol an plas par lefe ki nou pe donn serten pouvwar sa Lazans isi, nou pe koz lo Lazans NDEA, pou fer serten aksyon legal e sa i remind mwan en pti pe deba ki ti annan lo Patriot Act Lanmerik, kot sa bann pouvwar i ganny call into question ler lopinyon piblik i santi poudir sa pe ganny servi dan en fason ki pa korek e la mon pou demann Minis pou Home Affairs e Atorni Zeneral pou asire ki nou annan en striktir, en system of checks and balances pou fer ki si nou annan en wild tap oubyen en keksoz koumsa ki pe ganny fer, i ganny fer dan en fason korek, i ganny fer dan en fason ki levidans ki ganny anmennen apre i admisib Ankour e non pa nou vwar poudir serten regilasyon oubyen drwa en dimoun ki fondamantalman i ganny entrine anba nou Konstitisyon in ganny vyole.

En lot issue atraver sa bann nouvo pourvwar se ki souvandfwa bann viktim ki par ektansyon i ganny afekte avek trafik drog i kapab pa neseserman zot ki direkteman al dan sa trafik.  I kapab par egzanp i annan zanfan sa trafiker par egzanp.  Alor se pou sa rezon ki mon dir ki nou bezwen asire ki nou pou met tou bann sistenm of checks and balances an plas, pou ki nou garanti pou ki bann drwa fondamantal bann dimoun ki inosan pa ganny vyole ou pa ganny konpromet, akoz si nou fer sa then nou pou al dan en direksyon kot nou pou donn tro bokou pourvwar bann Lazans, ki alafen dizour zot pou servi sa bann pourvwar avek en free hand e la pou napa en kontrol lo la.  So mon krwar i enportan ki nou regard byen nou fason monitoring ki pran plas, nou fason asire ki tou bann mezir e bann regilasyon e bann framework i ganny swiv.

En lot issue Mr Speaker ki mon’n note la se sa issue of authorized persons, en under cover officer. Mon krwar dan sa direksyon ankor ki nou bezwen ranforsi bann zefor ki nou pe fer atraver nou lager kont trafik drog, i enportan.  Nou’n vwar poudir sa i en keksoz ki komen dan bann pei parey Langleter, Lanmerik eksetera e pou nou isi nou en pti pei e bokou dimoun i konn kanmarad e mon krwar ler nou pe servi undercover officer nou bezwen asire osi ki sa dimoun ki pe al undercover i annan tou proteksyon posib, but at the same time, sa dimoun ki al undercover, nou annan en sitenm pou monitor ki pe arive avek li?  E senserman mon krwar poudir ozordi sa ki nou annan an plas petet pa pou a la oter ki nou pou bezwen ranforsi kapasite nou bann lazans pou kapab annan sa monitoring efektiv lo sa bann dimoun ki pou fer sa bann tel louvraz.  Nou pa oule en sitiasyon kot sa dimoun ki nou’n anvoy li undercover limenm li i end up antre dan sa aktivite e i fall prey to sa bann aktivite akoz i annan en kantite tantasyon, i annan bokou larzan ki vire, i annan bokou bann keksoz materyel.  So mon krwar nou bezwen pozisyonn nou lekor byen ler nou pe met an plas bann tel mezir.

En lot issue Mr Speaker se ki nou bezwen armoniz rol tou nou bann Lazans, par egzanp nou annan FIU ki pou annan en rol pou zwe atraver monitoring of money laundering, nou annan lapolis limenm ki annan en rol pou zwe atraver lenplimantasyon lord ek lape e nou annan NDEA. Mon oule zis met en senaryo kot par egzanp, lapolis pe investigate en break in e sa dimoun ki pe komet sa break in, i en dimoun ki en known associate of en trafficker.  E la dan larestasyon sa dimoun, lapolis i kapab indirectly afekte en lanket ki NDEA pe fer ki lapolis petet pa konnen pe go on.  La mon pe met lanfaz lo sa korperasyon ki bezwen annan ant bann Lazans, lafason ki nou asir sa korperasyon e lafason ki nou asire ki lenformasyon ki annan ler sa bann lanket pe ganny fer, i pa ganny met dan domenn piblik oubyen i ganny reste konfidansyel.  Mon dir sa akoz  par lepase in annan konplent ki petet NDEA pe fer son louvraz e lapolis lot kote pe fer son louvraz e i annan de lenstans kot keksoz pa’n konekte, pa’n zwenn e kot apre nou’n vwar de sirkonstans kot nou dir poudir tel lanket in tonm dan semen oubyen en tel issue in arive.  So mon dir sa an bonn fwa ki nou fer sir ler nou annan sa bann lalwa ki for, nou bezwen osi annan bann mezir e bann striktir ki for.  Si nou lalwa i for me nou bann striktir e nou bann mezir i weak, then pou napa okenn scope pou annan en full implementation oubyen en proper implementation oubyen en proper implementation of the law.  E sa pou mwan i primordyal.

En lot issue konekte avek sa se ki mon krwar in plis ki ler pou nou entrodwir sa National Crimes Database.  Met li azour e komans petet avek led Interpole, komans travay pou fer ki par egzanp nou kapab komans en proze pilot kot en polisye ki aret en dimoun dan semen i kapab tyek sa dimoun pou vwar si napa outstanding warrants kont li, i kapab tyeke si napa lezot lofans ki’n ganny fer, konmsi tousala i ava lo rikord.  Akoz souvandfwa par egzanp bann polisye dan zot lenstans community policing zot kapab aret en dimoun me i pou larg sa dimoun.  Si sa dimoun pe zis fer en public disorder par egzanp, i pou donn li en kosyon pou dir li al se li aret disturb. Me si par egzanp i ti annan en fason pou tyeke si sa dimoun napa en prior, i ti a kapab then and there.  Mon pa pe dir nou kapab entrodwir sa wide spread la, me nou kapab komans li dan 2 ou 3 distrik e vwar, par egzanp bann distrik ki nou dir bann hot spot e vwar si nou kapab soutenir sa dan lon term.

En lot kekesoz ki mon krwar i enportan se sa issue jurisdiction of authority. Kote lapolis i annan zirisdiksyon kote NDEA i annan zirisdiskyon, kote toulede pou annan zirisdiksyon ansanm? Mon krwar dan bann pei deor i annan en fason ki sa i marse. Lanmerik i annan FBI apre i annan bann lapolis leta, so i annan en serten krim ki tonm anba laspe par egzanp Lapolis Federal oubyen Drug Enforcement Agency DEA, me isi osi nou bezwen kree sa bann striktir e nou bezwen ler nou kree sa bann striktir, edik nou bann zofisye lo kimannyer sa bann striktir i marse e ki a zot tour zot in edik zot bann subordinates kimannyer i marse.  Nou pa kapab annan bann striktir an plas ki ok, zofisye i konpran me subordinates pa konpran.  E souvandfwa nou’n vwar de lenstans kot sa in arive e in kout nou pa mal domaz.  So mon krwar poudir sa lalwa lamannman i byen me osi lamannman i bezwen ganny ranforsi par bann framework e bann striktir ki for osi.

Mon oule osi Mr Speaker osi koz en pti pe lo reform pou bann dimoun ki fer lofans drog.  Annou pa bliye poudir bann trafiker zot pa bann dimoun ki bet, zot bann dimoun ki annan zot lentelizans e zot konnen kimannyer pou bat sistenm, zot konnen kimannyer pou get round sistenm e mon pa oule vwar kot par egzanp nou aret en manrmay 18an e nou fer li vin en career criminal akoz bann santans ki nou’n met anplas i strict.  Mon pa pe dir nou pe – non.  Me ki mon pe dir poudir nou bezwen annan en striktir pou reform sa bann dimoun, nou bezwen annan en striktir pou annan en reabilitasyon sa bann dimoun.  Akoz bi sa lalwa se pou act koman en deterrant me pou bann ki deza ladan, ki nou pou fer?  Nou pe anpes bann ki pou antre ladan pou deside pou fer me at the same time nou pou pini bann ki’n komans fer li.  Be what about bann ki’n deza fer li e ki pou repet li ankor?  So sa osi i bezwen ganny met anplas e se pou sa rezon ki mwan mon krwar poudir si nou pa ranforsi bann striktir an plas, then menm si nou annan sa lalwa, bon as it is, nou pa pou fer en gran lenpak akoz sa bann striktir pa pe kapab fer fas avek bann problenm aktyel ki pou annan.  Nou bezwen rod lenvestivman, nou bezwen rod sipor mon pa konnen, kominote enternasyonal pou nou asire ki sa i arive e tou taler Onorab Vangadasamy ti koz lo Police Force Act, mon krwar petet, mon’n tande poudir i annan serten revizyon ki pe ganny fer lo la, mon krwar petet ler nou fer sa bann revizyon nou bezwen osi met an plas bann regulatory framework enternelman dan sa lorganizasyon pou vwar kimannyer sa bann framework i ganny swiv, kot i konsern korperasyon ek bann lazans e sirtou bann lenvestigasyon parey kot i konsern drog, kot i tre sansib kot ou pa oule lenformasyon ganny leak to any Tom, Dick and Harry, ki apre i kapab al anmenn sa dan zorey sa trafiker.

So se pou sa rezon ki mon krwar lamannman i bon, mon pou siport lamannman, but at the same time mon pou enplor Gouvernman ki zot santi zot kapab fer tou zefor posib, ranforsi bann striktir ki annan an plas akoz si non, menm si nou annan sa bann lamannman then the impact of the amendments, the impact of the law will not be felt akoz the structures in place may be weak. Mersi bokou Mr Speaker.

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon vreman konpran lide par deryer sa bann lamannman ki devan nou ozordi, i kler ki nou pe empower NDEA plis ankor akoz petet nou’n vwar bann mankman ki’n annan dan bann lalwa oparavan, ki fer ki i pa’n fer zot as efektiv as zot ti kapab ete e alor nou pe donn zot ankor en pe pouvwar pou fer zot vin pli for ankor.

Dezyenm keksoz i se ki lapolis osi pe ganny serten pouvwar par egzanp atraver Police Commissioner, pou ed zot, zot osi dan zot travay an relasyon avek sa size drog.  Nou vwar nou pe lager pli for ankor kont kiltivasyon, so an prensip mon napa en problenm avek sa bann lamannman. Anplis i annan bann santans ki pe ganny ogmante, malgre mon’n toultan dir dan sa Lasanble Nasyonal ki mon pa anfaver santans mandatwar pou bann rezon ki mon’n fatige donnen devan sa Lasanble me selman mon santi lespri par deryer sa bann lamannman.

Me sa i fer mwan osi egalman realiz en lot keksoz.  I fer mwan realize poudir finalman Sesel koman en pei, Sesel koman en sosyete, Seselwa koman en Nasyon in komans realize poudir sa problenm drog oubyen labi drog pe sirpas nou.  I pe depas nou e nou pe rod fason pou met li anba kontrol e pou deal avek efektivman.  So mwan mon pe demann Gouvernman pou pran an konsiderasyon bann lezot fakter ki enportan pou nou deal avek, pou nou kapab met sa size drog anba kontrol.  Ozordi mon vwar en gro nyaz si ou oule, nwanr ki pe kouver lazenes Seselwa.  Lazenes Seselwa dan en gran proporsyon pe angaz li dan servi drog e sa pe manz en porsyon enportan nou lafors travayer, e sa se nou lafors lazenes e nou konnen koman en pei, son kote negativ ki i anmennen ver devlopman pei e ver nou devlopman ekonomik.

So, nou vin avek lamannman e nou pe donn pouvwar par egzanp NDEA. Me selman mwan mon anvi vwar ki NDEA apard sa bann pourvwar ki i pe gannyen, sa bann pouvwar ekstra ki i pe gannyen dan sa bann lamannman, mon anvi vwar ki  NDEA i vin en lafors ki vreman profesyonnel e en lafors ki efektiv.  Now, mwan mon’n personnelman koz avek zofisye NDEA e i kler pou mwan ki i annan plizyer rezon ki fer ki NDEA pas as efektiv as i ti kapab ete e la mon pou sit serten rezon.

Mon senserman krwar e mon pe dir sa avek senserite akoz mon anvi ki Sesel i tackle sa problenm drog.  Now mwan mon krwar poudir, as far as prefesyonalizm lo kote kot NDEA i konsernen nou pankor ariv lo sa nivo kot nou devret ete, avanler nou kapab dir poudir yes, nou kapab deal, nou dan en pozisyon pou nou deal avek sa problenm drog efektivman.  Mon krwar poudir i annan en kantite zefor ki’n ganny fer, mon aksepte me i annan bokou plis zefor ankor ki devret ganny fer dan sa direksyon pou garanti ki NDEA, bann zoifsye NDEA i ganny sa kalite training lo sa nivo ki pou fer zot vin vreman profesyonnel e efektiv.  Nou’n koz, i annan en keksoz nouvo ki sa lalwa i anmennen la, nou’n koz par egzanp lo bann undercover agents. En pe partou partou i annan e letan i ganny servi byen i very effective.

So, mon kontan vwar li aparet la me selman i bezwen ganny servi byen e i pa kapab annan labi an relasyon avek sa.  Me pou li ganny servi byen fodre absoliman ki sa bann agents i ganny the necessary training pou zot kapab desarz sa responsabilite dan en fason efektiv.  So, mon krwar i annan en Onorab ki’n koz avan mwan, Onorab De Commarmond mon krwar in mansyonn en keksoz pou fer avek Bidze e mwan mon enterese avek sa mwan.  Mwan osi mon pe look forward, mon pe esper sa Bidze arive akoz dan sa Bidze Nasyonal ki pou vin devan sa Lasanble plitar sa lannen, mon anvi vwar ki departman lapolis, mon anvi vwar ki NDEA i ganny sa kalite finansman ki pou fer zot met an plas sa kalite striktir ki pou fer zot efektiv, akoz mon krwar si i annan en area ki Sesel e tou Seselwa i devret pe montre the will pou zot fight against, se the fight against drugs.

Now, pou nou kapab fer li efektivman, the Government i bezwen on board e Government pa kapab on board zis atraver anmenn lalwa ki zot krwar i pou efektiv.  Nou bezwen fer sir ki nou anmenn lalwa ki nou krwar i pou bon, but at the same time, nou fer tou le neseser pou fer sir ki sa bann lalwa i kapab ganny met an aplikasyon dan en fason efektiv.  Ozordi Sesel par egzanp en keksoz ki tou Seselwa i konnen, nou annan bann bon lalwa konsernan lalwa trafik.  Me selman si sa bann lalwa trafik i ganny mete an aplikasyon parey i dir, en kantite nou bann problenm trafik pou ganny rezourd.  So basically, nou annan lalwa ki reasonable me selman son laplikasyon i pa a la oter parey i devret ete.  So lo kote sa lalwa ki la, mon anvi ki wi, i bon me mon anvi egalman ki nou kapab finalman met li an aplikasyon parey i devret ganny mete an aplikasyon.  En undercover agent par egzanp i devret kapab pe fer son travay dan en fason efektiv, so pou li kapab fer sa i bezwen kapab ganny training, pou li ganny proper training the Government i bezwen enzekte resours e se la kot mon pe esper the Budget pou mwan vwar ki kalite Bidze ki nou pe donn NDEA e ki plan ki sa departman i annan pou li servi kalite Bidze ki Gouvernman i ava donn li pou  li vin efektiv.

En lot laspe lo resours ki nou donn NDEA e departman lapolis e nou’n koz lo laboratwar par egzanp, eski nou annan sa laboratwar avek sa bann dimoun ki’n ganny trained pou zot kapab detekte serten sibstans ki Seselwa pe servi oubyen pou zot kapab fer sa resers siantifik ki pou permet zot anmenn en case Ankour e win en case in the event ki zot tyonbo par egzanp en gro pwason.  Tou sa bann resours i enportan pou nou annan e mon krwar Gouvernman i bezwen the Ministry i bezwen met ater son priyorite ler in met ater son priyorite gete ladan ki nou bezwen as a country and then the Minister have to fight for the Budget pou fer sir ki nou ganny sa bidze pou nou kapab met an aplikasyon.

En lot keksoz enportan i se ki mon krwar Sesel pe bouze politikman, demokratikman osi mon krwar Sesel pe bourze mon krwar i egalman enportan pou nou kapab konpran ki i annan lenstans ki politik pa kapab vin dan milye en travay ki Sesel pe fer sirtou par egzanp an relasyon avek drog.  Tou Manm ki’n koze dan sa Lasanble in tonm dakor ki nou bezwen rode sa bann gro pwason, e pou nou atrap sa bann gro pwason fodre nou fer sir ki enn nou annan resours, nou bann travayer NDEA i profesyonnel e dezyenmman letan sa bann gro pwason in ganny apprehended, letan zot in ganny atrape nou bezwen fer sir ki nou pa kapab annan zofisye ki pe aksepte gous pou detri levidans par egzanp.  Nou pa kapab annan lenterferans politik ki antre ladan otherwise nou pa pou successfull as a country.  Mon krwar sa i bann kekesoz pertinan e fondamamtal ki Seselwa i anvi trouv arive, i anvi trouv nou as a country pe deal avek pou nou kapab successful akoz si nou pa atrap sa bann gro pwason nou pa pou zanmen kapab anpes drog rantre dan sa pei.  So mon krwar i enportan pou nou fer en travay lo sa nivo.

Lot keksoz ki enportan se ki parey monn dir nou pa kapab kontinnyen aksepte ki levidans I disparet dan kord gard oubyen kot zot met levidans the next day zot vini levidans in disparet, sa i bann keksoz ki pa devret zanmen arive dan sa pei.  Mon dakor pou dir, mon dakor pou dir nou pe demann bann santans ki gro, bann santans ki for ki fer ki avan en dimoun i rantre dan trafik drog i pou mazin 50 fwa.  Mon dakor avek sa me mon egalman anvi vwar en Lakour ki efikas, mon anvi vwar en biro Atorni Zeneral ki efikas sorry e ki egalman ganny tou bann resours ki pou permet zot vin efikas.

En lot proposal ki mon annan pou fer an relasyon avek lager kont trafik drog e se lekel bann lezot akter ki nou bezwen anmenn on board?  Nou pe koz lapolis, nou pe koz NDEA, nou pe koz Lakour, nou pe koz lofis Atorni Zeneral me nou pa kapab pa anmenn sa diskisyon lo nivo ledikasyon.  Mwan mon enn sa dimoun ki’n dir e son senserman believe Minis ki si nou sistenm Ledikasyon i enn ki konpreansiv an relasyon avek drugs abuse, an relasyon avek edik zanfan as to akoz ki zot pa kapab e zot pa devret pe servi drog, si nou pa kapab realiz sa, problenm drog pou kontinnyen e mon ava dir ou akoz.  Si en zanfan i pas atraver en sistenm kot by the tme i ariv 16an dan son sikolozik, dan son latet i konpran klerman poudir, non drog i en sibstans ki mon pa kapab zwe avek.  Si i ariv lo sa nivo menm si ou al lo street e ou ofer li drog i pa pou aste.  So mon krwar nou devret a lon term nou devret fer sir ki nou annan en sistenm ki shape fason panse nou lazenes pou fer sir ki zot pe dir non a drog.  So menm si nou annan li lo market me selman i pa pe vann.  Mon pa krwar en dimoun i fer biznes dan en area kot napa lavant.  So mon egalman krwar poudir anmenmtan ki nou pe lager kont bann gro pwason, nou pe ferm tou nou bann borders, nou pe sirvey tou nou bann borders pou fer sir ki tou bann diferan larantre ki annan pou fer sir ki drog pa pe rantre, nou pe donn NDEA pourvwar, nou pe donn lapolis pourvwar zot pe lager, zot pe travay dir me mon egalman krwar pou dir bann dimoun ki resevwar bann dimoun ki aste sa drog i kapab – se nou bann zenn ki pas atraver nou sistenm ledikasyon e zot kapab ganny train pou zot refize pran drog.  Mon konvenki ki zot kapab, nou pa ava fer 100 poursan me selman si nou kapab fer 50 poursan dan sa direksyon deza la nou’n lager kont 50 poursan sa problenm ki nou annan ozordi.

So mon krwar poudir nou devret annan en lapros ki konpreansiv, nou devret annan en lapros kot nou get tou bann fakter ki enportan an relasyon avek konbat drog, nou fer tou sa ki nou kapab dan tou sa ban departman e mon krwar poudir Sesel as a country pou successful.

Now, ler en dimoun in ganny atrape akoz i servi drog oubyen akoz i trafik dan drog sa dimoun i ganny en santans i ganny mete dan prizon e bokou Manm in koz lo la.  Zot in dir pou dir nou bezwen annan en prizon ki reabilit bann trafiker drog, ki reabilit bann dimoun ki servi drog.  Nou bezwen annan en prizon ki nou fer siny ki son Management i annan sa nivo pou permet li kapab reabilit en prizonyen pou ki letan i sorti i p anavi servi drog ankor oubyen i pa anvi trafik dan drog ankor, oubyen i konnen poudir i annan en lavi pli prosper, pli pozitiv an deor sa lavi drog.  So tou sa bann keksoz i bezwen ganny fer e nou bezwen fer li ansanm pou fer sir ki nou vin efektiv – nou bezwe armoniz nou zefor pou fer sir ki at the end of the day nou efektiv.

Mr Speaker nou pa kapab fer resorti plis sa lenpakt ki drugs abuse i annan lo nou sosyete.  Ozordi nou vwar dimoun pe mars avek pikir pou pik osn prosen bann keksoz ki nou pa ti’n zanmen tande dan sa pei.  Nou vwar vol lo en nivo ki nou pa’n zanmen vwar dan sa pei.  Ozordi nou vwar dimoun pe vole apre pe met dife pou detri levidans.  Nou vwar vol avek vyolans, nou vwar en nivo prostitisyon ki nou pa’n vwar dan sa pei e sirtou en nivo prostitisyon ki pe enkli bann zenn marnmay 16an, 17an, 18an marnmay i fini S4 zot antre dan prostitisyon.  Mon krwar i pa en zimaz ki nou anvi pou nou pei e mon krwar ki nou tou dan sa pei nou bezwen koste ansanm, nou bezwen met zefor e nou bezwen donn en koudmen pou nou fer sir ki sa problenm i ganny deal avek e ganny deal avek seryezman.  Mon anvi ki sa bann manman mon dir manman me selman i annan bann papa osi ki pe soufer akoz zot zanfan i dan drog.  Mon krwar pou dir sosyete i devret fer li son devwar pou ed sa bann dimoun and the best way pou nou ed sa bann dimoun se pou retir, pou ede retor zot zanfan dan sa fleo.  So mon pa krwar poudir nou’n perdi lager.  Mon krwar poudir malgre sa ki nou pe trouve ozordi nou pankor perdi sa larger me selman pou nou pa perdi sa lager nou bezwen fer sir ki nou konnen kimannyer nou pou lager, kote nou pou met nou resours e kimannyer nou pou fer li.

Avek sa de pti mo Mr Speaker mon dir ki malgre parey monn dir taler ki mon pa siport santans mandatwar, mon pa krwar ladan.  Mon krwar dan lendepandans bann Ziz.  Mon krwar bann Ziz i devret bann ki for, bann ki kalifye, bann ki kapab asize get levidans devan li e donn en santans ki apropriye baze lo sa krim ki’n ganny fer.  So malgre sa pti bout ki mon pa dakor avek mon dakor avek lespri sa bann lamannman e mon krwar poudir si sa bann lamannman i ganny mete an pratik dan lafason ki devret ganny mete sirtou akter i zwe son rol parey i devret zwe, si lasosyete i fer sir ki i idantifye tou bann akter e fer sa bann akter zwe zot rol mon krwar ki poudir Sesel pou sorti venker as a country dan son lalit kont drog.  Avek sa mon ava dir mersi Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon avanler ki mon donn Minis laparol, ti annan sa deba lo sa bann amannman senp bomaten ki mon ti demann Leader of Government Business pou met an ekrir, mon krwar in met an ekrir e la i transpired ki vreman i bann amannman senp.  Tou Manm in ganny en kopi sa bann amannman enkli Minis ek Atorni Zeneral e….. I ok sa, zot in gannyen kopi?  Mon krwar i en kestyon delete en semi colon enpe partou partou.  Ou ti oule….?  Mon krwar i straight forward en.  I kler se pou montre ki bann santans i al ansanm olye ki i annan semi colon apre en bout santans. Ok donk, alors mon pou envit Minis pou fer son reply avek en kestyon ki i a pran an konsiderasyon dan son reply, se ki si Marie-Louise napa eskobar?  Lekel ki Marie Louise?

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker pou donn mwan laparol e bonn apremidi Speaker e tou Manm Lasanble Nasyonal.  Mr Speaker sa bann amannman ki nou’n propoze dan Misuse of Drugs Act ki devan Lasanble Nasyonal e ki’n ganny debate tre eksansibman bomaten e apremidi – i bann amannman ki tre serye.  I bann amannman ki premyerman i dezinyen pou anvoy en sinyal tre for e tre kler avek bann dimoun ki pe enport, ki annan enportasyon, pe fer prodiksyon, pe manufacture ouswa dan en fason ou en lot pe ede pou zot prodwir bann drog kontrole, bann sibstans kontrole ki sa Gouvernman a la demann son pep pa pou kontinnyen toler zot dan bann aksyon kriminel, destriktiv e vreman mechant ki zot pe fer.

Sa bann lamannman i osi parey in ganny dir ede pou moderniz ankor enn fwa nou Misuse of Drugs Act.  En lalwa i pa en keksoz ki static, en lalwa i bezwen reste floid, i reste dinamik swit a bann devlopman dan nou pei e swit a levolisyon bann kondisyon ekonomik, sosyal ensitswit ki nou pei i pas ladan.  Se pou sa rezon ki mon pa pou kapab dir zot ki sa dernyen lamannman lo Misuse of Drugs Act ki Gouvernman pou vin devan Lasanble Nasyonal pou prezante, akoz fi e anmezir ki keksoz i evolye, fi e anmezir ki bann nouvo lalwa i antre, fi e anmezir ki bann kriminel, bann dealer i vin pli smart, bann nouvo fason pou fer zot krim i devlope, i evolye nou osi a nou tour nou bezwen reste smart, nou bezwen reste azour avek bann tel levennman.  E ozordi dan nou pei parey serten manm in koz lo la nou annan bann dealer ki tre smart.  Nou annan bann dealer ki petet zanmen ou pou kapab met lanmen lo li direkteman akoz i pa zanmen get involved dan sa bann keksoz dan en faosn direk.  I servi plizyer lakonpanyen, i servi plizyer kontak isi ek deor pou fer son tranzaksyon e menm sa tranzaksyon larzan pa neseserman ki sa tranzaksyon larzan i ganny fer isi Sesel me i ganny fer an deor nou pei.

Sa bann lamannman i donn serten pourvwar lapolis ek NDEA pou fer serten keksoz pou kapab eseye dan en fason pli byen, dan en fason pli smart atrap sa bann dimoun.  E mon kontan ki malgre zot bann kritik ki zot annan lo serten defayans ki mon ava koz lo la dan en pti moman, mon kontan ki an zeneral zot pe donn sipor sa lalwa – sa bann lamannman pou sa lalwa.

Mr Speaker nou’n koz lo sa bann pourvwar ki sa lalwa pou donnen, sa bann lamannman pou donnen, bann azan NDEA, bann azan lapolis pou zot met anplas sirveyans lo bann lalinny telefonn, bann telefonn portab, bann kont labank, bann tranzaskyon finansyer, bann sirveyans lo kominikasyon elektronik atraver computer ensitswit.  Bi sa bann pourvwar se pou ede anterm deteksyon sa bann eskobar parey nou’n dir zot dan en fason bokou pli efikas ki petet nou annan ozordi.  I annan mansyon ki’n ganny fer lo bann lalwa ki anba FIU pourvwar ki FIU i annan e ki petet i annan serten overlap, me fonksyon prensipal FIU se pou focus lo bann tranzaksyon money laundering e fonksyon prensipal en lazans parey NDEA se pou focus prensipalman lo bann tranzaksyon trafik dan drog e elimit sa bann tranzaksyon e deal avek sa bann dimoun ki pe fer sa bann tranzaksyon.  Se pou sa rezon ki Gouvernman ti vwar li neseser pou empower NDEA ek lapolis spesifikman malgre i annan serten lezot lalwa ki osi donn par egzanp FIU sa bann pourvwar pou zot kapab fer en travay bokou pli sible an sa ki konsern nou lalit kont drog spesifikman.  Mon krwar i enportan ki nou note ki sa bann pourvwar i pa abitrer – i annan bokou koze ki’n ganny koze lo la ozordi e sa lenkyetid in ganny met devan ki pou annan labi petet ki pou annan labi serten pourvwar par bann zofisye ki dan NDEA ouswa ki dan lapolis.  Mon ti a kontan reasir sa Lasanble e nou piblik an zeneral dan nou pei ki sa bann lord i ganny donnen par en ziz dan son chambers, e sa i en check e i en balans osi pou vwar ki ler NDEA ouswa ler lapolis i anvi met en wild tap ouswa a en electronic system tap lo en computer, lo en endividi ouswa lo en lakonpanyen ouswa lo en lorganizasyon sa Ziz i bezwen satisfer son lekor ki bann kriter pou bann checks and balances i la anplas e ki pou napa labi lo sa pourvwar ki pe ganny donnen pou sa ka spesifik.  Mon krwar i enportan fer kler ki sak ka i bezwen al devan Lakour atraver en laplikasyon i pa en blanket power, sak ka i bezwen al devan Lakour pou fer laplikasyon e Ziz i bezwen konsider sa laplikasyon pou tap telefonn ou nenport lezot means of sirveyans elektronik ka par ka.  I bezwen annan sa check ki sa i ganny fer ka par ka e se sa ki sa lalwa i permet.  E sa lalwa i pa donn sa pourvwar ennfwa ki sa telefonn, sa sistenm i ganny met anba sirveyans i pa donn sa pourvwar pou sa ale dan en fason definer.  Akoz i bezwen annan en limit lo kantite letan ki en sirveyans i ganny fer i bezwen annan en limit lo lakantite letan ki en entersepsyon kominikasyon i ganny fer swit a en investigation an partikilye si par egzanp NDEA lapolis pe investigate en endividi i bezwen annan en ka spesifik kont sa endividi ki satisfer sa Ziz pou en serten letan pou li donn sa permisyon pou fer sa entersepsyon sa kominikasyon ouswa bann lezot lenformasyon elektronik lo sa dimoun lo lenformasyon finansye.

Alor mon ti a kontan reasir tou Manm sa Lasanble ki sa pourvwar pa pou ganny abize e si i annan ki oze abiz li then nou pou bezwen fer sir atraver lapolis, atraver NDEA e atraver Zidisyer ki sa bann keksoz i ganny deal avek dan en fason sever akoz nou pou perdi kredibilite dan sa ki nou pe esey fer si demen sa I vin leka.

Mr Speaker nou’n koz osi lo sa kestyon under cover agents e ki sistenm i annan pou asir zot entegrite ki zot pa abiz zot pourvwar e ki zot osi ganny proteksyon ennfwa ki zot pe fer zot travay etan donnen ki Sesel i en pti pei.  E petet se sa enn nou bann problenm fondamantal ler nou pe sey entrodwir bann tel sistenm dan nou pei akoz prensipalman tou dimoun i konn en lot konn kanmarad.  Me ne amwen i annan serten lenstans kot NDEA ouswa kot lapolis pou bezwen servi bann azan ki pa en zofisye NDEA ouswa ki pa en polisye pou li fer en control delivery par egzanp.  Sa in deza ganny fer dan lepase, in annan serten problenm legal avek li e i pou osi permet serten dimoun ganny apwente pou azir koman bann zofisye ki kapab gather lenformasyon dan en fason byen sible pou ede anba nou Misuse of Drugs Act pou ede annan en case solid pou asire ki nou ganny en kondannasyon kont sa bann dimoun ki pe trafik dan drog.  Alor mon krwar sa i en zouti enportan pou bann law enforcement agencies pou kapab empower zot pou tackle, pou atak sa problem dan en fason bokou pli formidab, bokou pli sible, bokou pli efikas.

Nou’n koz en pti pe Mr Speaker bomaten e apremidi lo kapasite bann lazans parey NDEA pou zot enplimant manda ki zot annan anba Misuse of Drugs Act e pou zot fer sir ki nou deal ek sa problenm drog fermeman e dan en fason tre efektiv.  Sa problenm drog Mr Speaker i enn ki konpleks parey tou Manm in realize.  I en problenm ki i koup across bokou fanmiy dan nou pei i en problenm ki pe afekte bokou fanmiy dan nou pei.  Dan NDEA e dan lapolis osi i annan fanmiy, i annan dimoun ki annan fanmiy ki’n ganny afekte lo sa problenm drog, me lefe i reste ki Sesel i bezwen lazans atraver NDEA ouswa atraver lapolis pou konbat sa fleo drog ki nou pe fer fas avek dan nou pei.  E nou bann zofisye zot bezwen alaoter, zot bezwen annan sa konpetans, zot bezwen annan sa training, zot bezwen annan sa profesyonnalizm pou zot fer sir ki zot delivre dapre sa manda ki Gouvernman, ki Legzekitiv in donn zot, ki Lepep Seselwa in donn zot pou deal ek sa problenm dan nou pei, e pou ki zot in sermante osi pou zot fer zot devwar ler zot pe fer zot travay.  Nou bezwen Mr Speaker annan zero tolerans pou okenn dimoun ki dan sa bann lazans ki pe fer bann aksyon koripsyon.  E mon krwar ki fi e anmezir nou pe devlope nou pe anvoy en sinyal tre kler avek nenport ki zofisye dan okenn lazans law enforcement e lezot lazans ankor ki napa tolerans pou okenn kalite manboulouk, pou okenn kalite trik, pou okenn kalite aksyon pran gous ouswa bann lezot aksyon ki met andanze lavi zot bann fellow officers, zot bann konfrer ki travay avek zot dan lafors me osi ki pe fistre sa travay e sa konba ki nou pe anmennen dan nou pei kont sa bann dimoun ki pe fer sa bann aksyon kriminel tan ki sa drog i konsernen par egzanp.

Mon krwar i annan en nesesite sertennman pou nou ranforsi bokou plis.  Par egzanp lapolis, kapasite lapolis profesyonnalizm nou bann zofisye dan lapolis e egalman pou NDEA.  Nou bezwen realize ki nou pei ozordi nou annan kontrent resours imen, nou annan kontrent kot bann lenvestivman neseser pou devlop sa bann resours imen dan lepase i pa’n toultan la akoz nou annan problenm finansyel, akoz bann diferan problenm ekonomik ki nou pei in fer fas avek.  Me sa ki mon oule reasir sa Lasnable se ki sa Gouvernman i determinen pou kontinnyen envestir dan devlopman profesyonnel tou nou kard dan nou bann lazans ki annan pou fer avek ranforsisman lalwa ek lord ek lape – tel parey NDEA, tel parey FIU, tel parey Lapolis.  E bokou plis lanfaz pe ganny mete e pe al ganny mete pou nou kapab fer sa.  Mon krwar avek sa progresivman avek enpe letan nou ava vwar ki sitiasyon i pou amelyore an sa ki konsern profesyonnalizm ek kapasite pou fer zot travay dan sa bann lafors ki monn mansyonnen.  I en defi, wi, i en defi an semoman, in toultan en defi pou nou pei me nou bezwen kontinnyen met tou zefor posib pou parey mon’n dir pou envestir dan nou resours imen, profesyonnalizm nou bann dimoun, nou bann kad e osi fer sir ki nou bann dimoun i annan lekipman neseser pou zot travay avek.  E ler nou pe koz lo lekipman neseser, bann zouti neseser osi i annan mansyon ki’n ganny fer lo Police Force Act.  Wi Police Force Act i pa azour avek bann bezwen nou pei ozordi.  I antiquated e i annan en travay ki nou pe fer la pou nou moderniz sa morso lezislasyon e prezant sa avek zot dan Lasanble Nasyonal a en moman donnen dan lavenir.  I annan en travay ki’n deza komanse lo la e in en travay ki mon krwar i pou ede pou remet a zour bann striktir, bann lenstriman legal, bann mekanizm e bann prosesis dan lafors lapolis pou ede ki sa lafors i epanouir, i devlope e I vin bokou pli for pou fer son travay dan lavenir.

Mr Speaker nou’n koz osi bomaten e apremidi lo kestoyn reabilitasyon, sa i en kestyon ki tre enportan e Gouvernman pe met bokou lanfaz lo sa kestyon reabilitasyon bann zenn dimoun annefe tou dimoun me sirtou nou bann zenn ki’n ganny afekte avek sa problenm drog.  I annan en Onorab ki’n mansyonnen poudir i annan en bon norm bann fanmiy Seselwa ki dan en fason ou en lot direkteman ou endirekteman in ganny touse ek sa probelnm drog e sa i vre.  Ler nou get bann statistik bann dimoun ki konsonm drog dan nou pei dan en fason regilye, dan en fason iregilye ouswa bann dimoun ki adik avek drog mon kapab dir zot ki sa sif i ase alarman.  E I annan en gro travay pou nou fer pou ed sa bann dimoun ki’n tonm dan sa pyez dan sa vreman sa lanwarser kosomasyon drog ki pa kapab sorti I annan en gro travay pou nou fer pou nou ed zot.  E la Gouvernman Mr Speaker bann diferan lazans dan Gouvernman, bann diferan departman pe regard plizyer progranm ansanm avek Minsiter responsab pou zafer sosyal, mon Minister responsab pou Prizon ek law enforcement, bann lezot lazans, bann NGO’s, legliz, i annan plizyer linisyativ ki pe ganny pran an semoman pou komans bann serten progranm reabilitasyon e mon ti a kontan aport zot latansyon lo seksyon 38, Misuse of Drugs Act ki koz egzakteman lo la.  Seksyon 38 Misuse of Drugs Act i donn sa pourvwar san en trial pou en Ziz ouswa Komisyonner Lapolis komit en dimoun kot en lenstitisyon pou li ganny reabilite si in ganny trouve poudir i bezwen reabilitasyon anterm labi sibstans, labi drog.  Me le problenm ki nou’n annan ziska prezan ki sa seksyon pa’n zanmen ganny aplike se ki nou mank bann lenstitisyon dan nou pei pou nou kapab met sa anmars e se la ki nou pe vreman demare lo bann tel inisyativ atraver Minsiter Lasante, Minsiter Zafer Sosyal, mon Minsiter limenm li, bann NGO’s, parey monn mansyonnen, legliz kot i annan plizyer linisyativ anmenmtan, bann pti linisyativ ki komans prezan devlope.  E mon kontan pou note se bann lazans enternasyonal i komans donn finansman nou bann NGO’s legliz and so on pou kapab ede avek bann tel linisyativ.  Me lo kote Gouvernman limenm mon krwar nou annan en responsabilite koman en Gouvernman responsab pou met anplas bann lenstitisyon neseser ki nou bann dimoun, nou bann marnmay, zenn ki’n ganny afekte ek sa problenm drog i annan en sans pou zot refer zot lavi, i annan en sans pou zot detox, i annan en sans pou zot stabiliz zot lekor e i annan en sans pou zot progresivman refer zot lekor e re-entegre dan lasosyete.  It is the only way forward, napa lot fason.  Napa lot fason e se pou sa rezon ki dan tou bann diskour ki Prezidan in koz lo la ler in koz lo sa kestyon drog in toutlan koz lo sa bann dimoun koman bann viktim e nou rekonnet poudir zot bann victim.  Zot bann viktim sirkonstans, zot bann viktim lasosyete an zeneral, zot bann viktim peer pressure dan zot landrwa kot zot ete ki’n fer zot tonm dan sa problenm drog.  E sa problenm drog sa bann viktim i ganny osi anmennen dan aksyon kriminalite,.  Kriminalite, kas lakaz e vole aras sennon, aras kaba, aras whatever camera, vole lo lans, kas lakaz, kas loto, vyol avek vyolans en kantite keksoz zot fer e ler zot in vin kriminel prezan i met zot dan en lot letap kot nou bezwen revwar kimannyer nou fer reabilitasyon sa bann dimoun ki’n tonm dan sa staz.  E la mon ti a kontan enform nou Lasanble ki i annan bann demars ki nou pe fer.  Par egzanp nou pe regarde si i annan posibilite pou nou etablir en progranm lo en zil parey Ceotivy kot sa bann dimoun ki’n ganny kondannen pou kas lakaz, pou vole whatever it is akoz drog i annan sa sans pou zot a laba anba en progranm detox, ganny councelling, ganny led, ganny sa sipor e osi aprann bann valer travay, aprann bann valer travay lagrikiltir, carpentary, woodworking, bann keksoz koumsa lapes me osi posibleman avek Minsiter Ledikasyon nou’n koz lo sa eleman Minsiter Ledikasyon osi avek Minsiter ledikasyon kimannyer nou kapab petet ed zot si zot napa fer enn de trwa kat senk O levels pandan ki zot pe servi zot letan prizon lo sa zil dan sa landrwa.  So tousala i bann linisyativ Mr Speaker ki nou pe pran koman en Gouvernman pou nou demare e mon servi sa mo demare akoz we are at the starting point la.  Nou pankor arive, pou nou demare avek bann linisyativ pou ede e parey monn dir Gouvernman i krwar it is the only way forward akoz ou pa kapab zis pran en zenn warehouse li pou 5an dan en prizon apre i ekspekte ki ler i sorti i pou’n sanz son fason.  Ou pa kapab pran en zenn met li dan en landrwa parey Montagne Posse kot i annan bann hard criminals laba ekspekte apre 5an letan i sorti i pou’n refer.  So tousala i bann keksoz ki nou pe revwar e mon kontan ki Gouvernman nou tou ansanm nou pe tackle sa problenm dan en fason kordinen, dan en fason senkronize pou nou kapab ede bes sa nivo kriminalite ki pou dan lavenir.

Mr Speaker mon ankor pe koz lo bann zouti ek lenstriman nou’n koz lo National Crime Database, mon ti a kontan enform Lasanble ki dan lapolis i annan en National Criminal Inteligence Unit ki’n ganny formen resaman ki pe ganny man par bann dimoun ki annan training ladan e kot nou pe etablir en National Criminal Database kot egzakteman sa, bann dimoun ki pe fer policing dan patrol, dan lakominote zot pou kapab annan atraver zot sistenm telefonn dan lavenir pa dan limedya me dan lavenir en fasilite pou zot querry sa database atraver bann diferan keksoz par egzanp non, NIN and so on e konnen si sa endividi i annan li en rikord kriminel ouswa si i wanted pou okenn larestasyon pou bann keksoz koumsa.  E nou pe ganny bokou sipor atraver bann lorganizasyon enternasyonal pou nou etablir en tel database akoz i pou ed nou link up avek Interpole avek Europole prensipalman pou kapab esanz lenformasyon.  Akoz pa obliye i annan bann kriminel ki osi vin dan nou pei.  Ler nou koz lo eskobar napa zis eskobar Seselwa, i annan eskobar ki sorti deor ki vin isi ki vin fer tranzaksyon i pa vin ek drog li me I vin fer tranzaksyon isi apre i ale e.  Tousala nou bezwen annan en sistenm lenformasyon Naysonal e enternasyonal ki ed nou pou link up e detekte bann dimoun.

Mr Speaker mon toutafe dakor ki nou bezwen annan en sistenm ledikasyon pou nou bann zenn dan lekol pou ranforsi toulezour bann danze labi sibstans parey drog.  Me mon ti a kontan osi dir ki i responsabilite tou fanmiy, tou paran pou kontinnyen dril dan zot zanfan lo en baz toulezour bann danze sa bann fleo e mon krwar se en lenstriman tre for, en zouti tre powerful ki nou annan pou nou kapab servi pou asire ki nou bann zenn pa tonm dan sa tantasyon ler zot ganny ofer keksoz parey drog lo semen, lo street.  Nou’n koz enpe lo political interference e dan bann cases Mr Speaker, mon kapab re-asir sa Lasanble kategorikman ki napa personn dan nenport ki parti ki pou ganny tolere pou okenn ka kot in ganny touve pe kas lalwa an sa ki konsern nenport ki keksoz me pli spesifikman bann ka parey drog.  Prezidan e son Gouvernman i annan en polisi zero tolerans lo drog e lo lezot keksoz ankor tel parey koripsyon.  E mon oule reasir sa Lasanble ki napa personn ki pou annan sa kapasite pou lo lobby e menm si i lobby i pa pou ganny ekoute akoz nou bezwen les lalwa, nou bezwen les bann lazans lalwa fer son travay dan en fason enparsyel e anmenn sa bann dimoun ver lazistis.  Marie-Louise konmela i annan 19 trafiker, bann eskobar.  I annan ankor 39 Coetivy ki pe esper fasilite konplete Marie-Louise pou zot monte, al fer zot santans trafficking Marie-Louise.  I ankor annan en bon pe ki lo rimann dan prizon Montagne Posee ki pe esper zot ka pase devan bann Lakour pou trafficking e mon ti a kontan enform sa Lasanble ki si zot in ganny trouve koupab zot tou evantyelman zot pou al Marie-Louise pou letan ki Lakour in kondann zot pou servi zot santans trafficking.  Lobzektiv se retir zot dan nou lanvironnman isi kot si zot reste par egzanp Montagne Posee zot kontinnyen fer trafik drog, zot kontinnyen polye lezot dimoun dan sa prizon avek zot bann move mers, zot bann move manni ki zot annan dan sa bann keksoz trafik drog.  Nou’n koz lo lezot reabilitasyon.

Mr Speaker wi nou’n rekonnet poudir sa bann dimoun osi zot bezwen reabilitasyon, nou rekonnet anmenmtan ki zot bann dimoun zeneralman ki tre smart, ki annan en ledikasyon, ki annan en kapasite pou zot fer biznes, ki annan en kapasite pou zot konnen kimannyer pou mannye larzan e zot pa devret in the first place fer bann tel aksyon ki vreman entolerab pou afekte nou lasyosyete.  E pou nou wi, nou a get zot reabilitasyon enpe plitar me pou nou pou lemoman zot pa nou priyorite.  Nou priyorite se pou reabilit bann viktim me nou bezwen fer sir osi dan bann lannen ki vini ki ler zot sorti zot pa pou zanmen retourn ankor dan sa biznes trafik drog e sa bann lamannamn ki devan nou la, sa bann penalti anba nou lamannman ki nou pe prezante avek Lasanble Nasyonal apremidi i fer li vin en krim tre grav pou ou trafik dan serten kantite drog, pou ou enport ouswa eksport drog dan nou pei.  I anmenn en santans lavi prizon e mon ti a kontan dir tou bann trafiker dan nou pei ozordi ekout sa byen , lavi prizon lo Marie-Louise, lavi prizon lo Marie-Louise.  Silvouple mon ti a kontan fer en lapel avek zot konsider sa byen.  Akoz ennfwa ki ou al laba ou pa pou troun ankor.

Mr Speaker avek sa bann mo mon ti a kontan remersye tou bann manm Onorab pou zot bann sizesyon, zot bann komanter, zot bann keksoz konstriktiv e zot bann kritik konstriktiv ki zot in fer apremidi e reasir zot ki Gouvernman pou kontinnyen travay men-an-men avek zot pou nou kapab deal avek sa problenm dan nou pei.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, in ariv ler pou nou pran en vot lo merit zeneral sa Bill.  Tou bann ki anfaver? Okenn ki kont? Personn pa kont, mon a ganny mwan en formal second reading.

 

THE CLERK

A Bill of an Act to amend the Misuse of Drugs Act.

 

MR SEPAKER

Mon krwar nou kapab sot committee stage mon kapab ganny en Mosyon pou sa.

HON MARIE ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker anba order 91(1) mon move ki nou sispann Order 65 to 70 pou sot Committee Stage. Okenn ki segonde?

 

HON CHARLES DECOMMARMOND

Mr Speaker Mosyon i ganny segonde.

 

MR SPEAKER

Bon pou ki nou sispann Committee Stage, tou bann ki anfaver?  Okenn ki kont?  Mon a ganny mwan en Motion for third reading.

 

HON MARIE ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker anba 71(1) mon move ki sa Bill i ganny lir en trwazyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Bon nou ava pran, nou a ganny en segonder, en dimoun pou segonde.

 

 

 

HON CHARLES DECOMMARMOND

Mr Speaker mon segonn sa Mosyon ki devan nou.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Tou bann ki anfaver, lev zot lanmen?  Okenn ki kont?  Mon a ganny mwan en third Reading.

 

THE CLERK

This Act maybe cited as the Misuse of Drugs Amendment Act 2012.

 

MR SPEAKER

Bon, lalwa in pase.  Aprezan nou pou pran nou dezyenm Bill se Penal Code Amendment Bill.  Minis ou panse ou ki ou prezantasyon pou al apepre en 10, 15 minit?  Non.  Bon nou a pran prezantasyon avan nou pran break, mon a ganny en Motion for second reading.

 

HON MARIE ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker anba order 64(2) mon move ki sa Bill i ganny lir en dezyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

 

 

HON CHARLES DECOMMARMOND

Mr Speaker mon segonn Mosyon ki devan nou. Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, mon ava envit Minis pou entrodwir son Bill.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker, mersi tou Manm Lasanble Nasyonal.  Mr Speaker bann lamannman ki mon pe prezante lo nou Kod Penal i fer provizyon pou santans pli sever ganny mete lo serten lofans osi byen ki extend zirisdiksyon Lakour Sesel an sa ki konsern lofans piratri e bann lezot lofans asosye avek la piratri.

Anba seksyon 27(1) nou Kod Penal sa lamannman i fer provizyon pou santans minimum mandatwar ganny enpoze lo bann first time offenders osi byen ki bann kriminel ki’n komet en lofans plizyer fwa oparavan an sa ki konsern lofans tel parey vol, vol avek vyolans, extortion, kas batiman, kas lakaz ouswa bann lezot lofans parey.  Kot en lofans i anmenn en santans prizon 7an me pa plis ki 8an en first time offender ki ganny kondannen i ava ganny en santans minimum mandatwar 5an prison, tandis ki en kriminel ki’n komet en lofans parey oparavan i ganny en santans minimum mandatwar 10an prison.  Kot en lofans i anmenn en santans 8an me pa plis ki 10an prizon pou en first time offender, i ava ganny kondannen en santans minimum mandatwar 8an prizon, tandis ki en kriminel ki’n komet en lofans parey oparavan li ava ganny en santans minimum mandatwar 12an prizon.  Kot en lofans i anmenn en santans plis ki 10an ouswa menm lavi prison, en first time offender ki’n ganny kondannen i ava ganny en santans minimum mandatwar 15an prizon tandis ki en kriminel ki’n komet en lofans parey oparavan i ava ganny en santans minimum mandatwar 25an prizon.

An sa ki konsern bann first time offenders Mr Speaker ki’n komet sa bann lofans ki mon’n mansyonnen oparavan sa lamannman ki pe ganny propoze i fer provizyon anba seksyon 27(2) nou Kod Penal pou en leksepsyon ganny fer pou pa enpoz santans minimum mandatwar si:

1.  Ti napa okenn vyolans ki ti ganny servi.

2.  Sa lofans pa’n okazyonn lanmor ouswa seryezman bles en lot dimoun.

3.  Sa lofans pa ti enkli vol lo en lot dimoun dan en batiman ouswa en lakaz, en transpor ouswa en bato ou avyon.

4.  Sa lofans pa ti enkli kas batiman, lakaz, transpor ouswa en bato ouswa avyon.

Lamannman ki pe ganny propoze i osi fer provizyon anba seksyon 130, 135 e 136 nou Kod Penal pou ogmant santans minimum mandatwar lo bann lofans relye avek bann sexual assaults – bann aksyon endesan osi byen ki lenterferans seksyel lo en viktim par anba laz 15an – pou sorti 7an prizon pou vin 14an prizon pou bann first time offenders kot sa size i en adilt setadir i par lao 18an.

Pou bann kriminel ki’n deza komet enn sa bann lofans ou en lofans parey pandan en peryod 10an apre son premye konviksyon i ava ganny en santans minimum mandatwar 28an an prison.  Dan bann ka kot sa sexual assult ou lenterferans sexual lo en viktim par anba 15an i enkli penetrasyon – en santans minimum mandatwar lavi prizon pou ganny enpoze lo en akize ki’n komet sa lofans pou en dezyenm ou pou plizyer fwa oparavan.  Sa proze lamannman i osi donn Lakour Sesel zi regdiksyon anba seksyon 65 nou Kod Penal pou ziz lofans piratri e bann lezot lofans asosye avek lapiratri tel parey attempt (-) osi byen ki konplo pou komet piratri ki swa in ganny komet dan nou teritwar Sesel ou dan lezot landrwa dan lemon.  I kapab par egzanp lo high seas ou dan lezot pei.

Mr Speaker i lopinyon Gouvernman ki dan lentere nou sitwayen e pou lape e sekirite dan nou pei ki sa bann lamannman i ganny pase.  Pou asire ki sa bann offenders i ganny deal avek pli severman e an konsekans sa lalwa zot ava mazin 2 fwa ava zot fer bann tel aksyon dan lavenir.  Mersi bokou Mr Speaker.

MR SPEAKER

Bon, nou pou pran en break ziska 4er.

 

(Break)

 

MR SPEAKER

Bon deba i ouver, Onorab Arnephy.

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Bonn apremidi Mr Speaker e bonn apremidi tou bann dimoun ki alekout.  Mr Speaker sa Bill ki devan nou Lasanble pe fer provizyon pou asire ki serten kategori lofans ki ganny komet mezir e santans pli sever i ganny aplike e kot bann ki responsab I peye pou konsekans zot aksyon.  Mon kontan ki lamannman dan sa Kod Penal ki pe ganny prezante devan nou Lasanble atraver sa Bill i tous serten konsern e propozisyon ki mon ti fer ler mon ti prezant en Mosyon devan nou Lasanble an Mars sa lannen, kot mon ti demande ki zizman e santans ki ganny pase lo bann akize dan serten ka kriminel tel ki lofans vol i vreman reflekte vre lanpler sa kalite krim.  Lepep pe koze e mon panse ki lotorite konsernen pe ekoute.

Mon panse ki sa i en bon komansman dan en seri lezot mezir ki Gouvernman i kapab pran alavenir pou asire ki nou bann lalwa i vreman reflekte gravite e lanpler serten kategori krim ki pe ganny komet dan nou sosyete e kot nou dimoun pe dir silvouple annou deal avek sa bann dimoun pli severman.  Nou anvi zouir dan nou pei plis lape, trankilite e sekirite.

Mr Speaker mon osi kontan note ki konteni amannman dan sa Bill pe osi fer provizyon pou ki i annan serten safety measures pou asire ki lazistis i ganny aplike e delivre dan en fason kot bann viktim i ganny en fair deal e kot bann santans ki ganny aplike dan bann zizman i anvoy bann mesaz serye kot bann ki pe ravaz nou konton e nou sosyete atraver zot bann aksyon kriminel.  Swivan bann konsern ki nou senkyenm Lasanble e bann Lasanble presedan in debat lo la, mon kontan vwar ki Gouvernman pe ekout nou bann konsern ki osi konsern Lepep ki’n elekte nou e sa I fer ki nou kapab trouv meyer fason pou nou tackle bann problenm kriminalite dan nou pei avek bokou plis severite.  La sa menm Lasanble pe pouse pou ki plis aksyon i ganny pran.  Lepep pe dir enough talking we need concrete actions.

Mr Speaker lamannman dan sa Bill i fer provizyon pou santans pli sever kont bann dimoun ki komet par egzanp repeated robbery an servan vyolans ou zarm ler zot komet zot krim.  E si sa bann lofans i repete bann santans i ase sever.  Par egzanp en dimoun ki komet en tel lofans pou en dezyenm fwa santans maximum i 25an prison.  Sa mon panse i byen akoz sa ki fer son fot i bezwen pey konsekans pou son aksyon.  Me anmenmtan provizyon dan sa Bill i osi fer ki Lakour i kapab operate anba sa ki nou apel serten safety valve.  La se kot Lakour i kapab satisfer li par egzanp ki sa dimoun pa ti pe servi vyolans pandan ki i ti pe komet serten lofans e la serten konsiderasyon rezonnab i kapab ganny pran kont sa akize. Me mon panse anmenmtan ki en tel provizyon i bezwen ganny byen aplike kot ler desizyon i ganny pran i ganny pran byen.

Seksyon 27(2) i dir ki en Lakour i kapab servi son diskresyon pou pa enpoz bann santans mandatwar parey provizyon anba seksyon 27(1) i fer.  E la ankor Lakour I kapab servi son diskresyon e sa Ziz ou Mazistra i kapab ler i pas bann suntans, pas bann santans ki fair e apropriye.  En safety valve i la pou asire ki bann dimoun ki ganny atrape e anmenn devan lazistis se zisteman bann dimoun ki konmela pe fer bann ravaz serye dan nou sosyete.  Pou donn serten legzanp kot bann santans mandatwar minimum pou ganny aplike se dan ka par egzanp kas lakaz e vole.  Vol bann dimoun anservan vyolans, servi bann zouti tel ki gran kouto e lezot.  Sa safety valve li i pou donn osi rekour dan lenstans kot sa dimoun pa’n servi vyolans ou i pa ti an prosesyon serten zouti danzere pandan i ti pe komet sa lofans.  Sa lofans pa’n result par egzanp dan okenn dimal ouswa lanmor oubyen sa lofans pa’n involve stealing from the person. Sa safety valve i osi donn Ziz e Mazistra sa sans servi zot diskresyon ki a mon avi ankor enn fwa i merit ganny servi byen.

Alors Mr Speaker i evidan ki sa amannman se ki dan seksyon 27 pe met plis lanfaz lo santans sever an relasyon avek vol spesifikman par ranforsi sa ki ti deza egziste.  Sa pe ganny vwar koman enn bann mezir proteksyon sirtou pou bann ki pe kontinnyelman ganny afekte par sa fleo vol.  An sa ki konsern vol napa provizyon spesifik ki pe ganny fer pou deal avek par egzanp reseler.  I alors enportan note ki provizyon i merit ganny fer pou deal avek sa kategori dimoun ki souvan se zot ki moter par deryer bann voler.  I dwatet osi annan en minimum mandatory sentence pou reseler kot levidans i montre ki se zot ki master mind bann voler.  I malere pou vwar ki ozordi Sesel i annan otan bann voler ki annan reseler.  Dan en devlopman resan en Mazistra in pas santans sever lo en zenn homme ki’n komet en seri lofans vol.  Mon panse sa i montre ki lalwa pe ekout konsern e lavwa Lepep e ki lazistis pe pti a pti ganny aplike dapre son merit.  Lepep i siport severman bann tel mezir.  Mr Speaker zis an pasan dan nou rezyo-sosyal par egzanp Facebook i annan bann dimoun ki poste bann komanter ase pozistiv, enn ki mon’n pas atraver ki mon’n lir se en zenn fiy ki’n dir, apre ki sa santans ti pase “Good news lalwa i komans serye avek bann boug ki annan bann top CV dan metye vole.  Fotespere Seselwa e etranze a kapab dormi byen e mars anpe – 24an prizon pou vole mon krwar i sonn en alarm pou lezot ki fek lanse dan sa metye.  Nou ekspekte ankor reform pou lezot aktivite kriminel”.  So ankor parey monn dir Mr Speaker sa i en komansman e mon santi ki kot bann lofans parey i ganny komet sa bann santans sever i merit aplike.

Menm si lamazorite dimoun i anfaver en tel sentencing nou merit al bokou pli lwen ki sa.  Serten lezot kondisyon i osi merit ganny atase avek bann tel santans se par egzanp apre ki sa kondannen i termin son santans ki i vin mandatwar ki i osi travay e kontribye pou ki sa bann viktim i ganny rann zot propriete ki zot in perdi me ki zot in travay tre dir pandan bokou lannen pou zot kapab ganyen.  Sa lamannman dan sa Kod Penal i osi koz en pti pe lo piratri.  So seksyon 65 Kod Penal pe koz lo bann lofans ki annan pou fer avek piratri, sa i vedir nou pou aprezan pli byen kapab prosekit pirat regardless kot e sa bann akt piratri i ganny komet.  Ki swa i dan Losean Endyen ouswa ki swa i dan petet lezot zirisdiksyon pou leta.  Oparavan en tel proviyzon par egzanp conspiracy pa ti egzsite an relasyon avek lofans piratri e la sa lamannman pe donn Lakour sa pourvwar pou li kapab deal osi ek bann issues counsipracy.  Me avek sitiasyon ki pe devlope si nou anvi deal avek sa problenm dan son sours kot sa bann dimoun ki pe met lavi nou bann frer e ser Seselwa an danze nou bezwen fer bokou plis ki sa ki egziste ozordi.  E la i fer mwan mazin en pti pe nou de frer ki pe sibir serten sistenm lenzistis an kaptivite laba an Somali e sa se Msye Tambara e Msye Songoire e nou priye ki tre byento Gouvernman atraver son negosiasyon i a trouv mwayen pou nobou liber zot.

Provizyon pe fer ki pou ki nou Lakour i ganny plis pourvwar e anretour vin pli konpetan pou deal avek sa bann kriminel pirate.  An semoman nou mye plase pou prosekit bann ki pe komet akt piratri an-plennmer me dan bokou lenstans nou santi ki nou lanmen i anmare.

Anba sub section 3 i fer provizyon ki si en dimoun pe organiz piratri nenport ki bor ki i ete, nenport ki por ki e ete, ki swa dan Sesel ou else where par egzanp menm an Somali nou pou annan sa zirisdiksyon pou nou kapab anmenn sa dimoun Ankour e prosekit li si tou bann levidans i la pou dir i ape komet en tel aksyon.  An dot mo sa provizyon pe fer ki nou pou annan universal jurisdiction pou deal ek bann lofans konekte avek piratri dan en fason pli byen e pli byen kordinen.  Sa dan limenm i a ede ranforsi e re-afirm sa zefor entans ki nou Gouvernman atraver Prezidan Michel pe fer pou anmenn sa bann kriminel devan lazistis e ankor anvoy en mesaz kler pou bann ki mazin met nou pei, nou lekonomi e nou stabilite otaz ki nou pa pou toler okenn sa bann askyon.  Sa problenm piratri Mr Speaker i afekte nou dan tou fason ki swa direk, ki swa en direk, depi nou lendistri lapes, nou lendistri touris e fodre ki nou fer sir ki nou lanmer i re-ganny son sekirite e ki nou zourir ankour enn fwa sa sekirite ki nou ti once pe fer.

Anba seksyon 130 i koz lo sexual assult lo bann zanfan.  An 2008 ti annan en lamannman dan Kod Penal pou fer sir ki si en lofans i ganny komet par en adilt lo en miner savedir par anba 15an i annan bann santans minimum mandatwar ki ganny aplike.  Aprezan bann provizyon ki pe ganny mete anba seksyon 130, 135, 136 pou fer ki si en adilt i komet en tel lofans konsekans I vin bokou pli sever e petet nou kapab menm dir san pitye.  La maximum santans i kapab ariv ziska 28 an ou menm lavi prison.  Ler in arive pou bann tel adilt sibir vre konsekans pou zot aksyon.  Nou zanfan i bezwen nou proteksyon, leta atraver lalwa i bezwen protez zot, leta i bezwen vin zot vre lavwa e nou koman bann palmanter nou pou siport tou sa ki nou panse i dan zot zentere pou protez zot.

Provizyon pe ganny fer pou ranplas sa santans minimum 7an ki aktyelman egziste dan lalwa kot si en sexual assult ki enkli rape i ganny komet par en adilt lo en marnmay anba laz.  Lakour souvan i bezwen vwar li pe enpoz sa santans mandatory.  Sa i toultan soulev en kantite kestyon par bann endividi ou regroupman ki konsernen avek byennet bann zanfan.  La mon panse ki avek en tel revizyon dan santans vre lazistis a kapab ganny fer e bann ki responsab pou bezwen pey tre ser pou zot krim.

Sa ki sa provizyon dan sa Bill pe ose fer se ki pe ranforsi bann rezim minimum mandatory akoz an relasyon avek labi seksyel pe anvoy en mesaz kler ki lasosyete i 100 poursan kondann sa bann aksyon seksyel.  Nou anvi vwar nou zanfan grandi e epanouir dan en lanvironnman ki sen e kot i free from sexual abuses.

Mr Speaker mon kontan vwar ki ankor kot sexual assult i konsernen an zeneral anba seksyon 30 irespektiv natir sa assult santan i sorti 7an pou al 14an pou premye lofans.  Dan dezyenm provizyon ler i ariv en dezyenm lofans kot sa sexual assult i ganny repete la i sorti 14an pou al 28an.  Savedir i double.  Sa nou panse a vin en soulazman pou nou sitwayen ki souvan dir ki bann tel santans i to mou e mank severite e fer ki en kantite cases i go unpunished. I annan en lot provizyon ankor ki sa Bill pe fer e sa se ler sexual assult ou sa akt i include rape savedir kot i annan full penetration kot sa dimoun i penetre en zanfan e si sa i ariv par egzanp pou dezyenm fwa la kondannasyon se lavi prizon.  Sexual assult parey i ganny redefinir anba seksyon 130 i wide spectrum, savedir i enkli en kantite lezot keksoz – i enkli sexual assult limenm, i enkli bann nonaccidental touching parey ler ou tous en marnmay kot son sexual organ, ler ou pran ou sexual organ savedir en adilt i pran son sexual organ e i tous en zanfan avek e ler i annan sa ki nou apel full body penetration.  Sa i bnn aksyond eplorab ki merit a tou pri ganny kondannen e pinisyon sever byen ganny aplike.  E la mon profite pou lans en lapel avek tou bann ki witness bann tel krim sirtou lo nou bann zanfan inosan e vilnerab pou avans devan e pou raport bann tel lenstans.

Seksyon 136 i osi koz lo insest.  Savedir ler sa akt seksyel i ariv dan dan bann relasyon familyal ou domestic.  La seksyon 36 pe koz lo sexual interference avek en dependent child – savedir si sa zanfan i depan lo sa adilt ki’n abiz li.  So la anlor menm zafer i aplike.  Bann tel agreser bezwen ganny pini tre severman e nou koman en sosyete nou bezwen kondann sa bann akt a tou pri.  Ler i fall short of the actual penetration par egzanp i annan sa 14an e 28an ki aplikab.  Ler sa lofans i anmenn avek li sa full penetration la santans i lavi prison.  La sa dimoun i ganny konsidere koman sa ki nou aple bann serial rapist lo minor e pinisyon I bezwen, bezwen tre sever pou bann kalite lofans.

Mr Speaker sa bann ekstrenm lo sentences ki provizyon pe fer pou kapab ganny aplike mon panse I tre zistifye anvi ki isi Sesel nou napa sa ki nou apel capital punishment, so ler en dimoun i pas son lavi behind bars so nou santi ki i osi enportan ki i pa ganny remisyon pandan sa letan ki i pe sibir son suntans.  Alor bann dirasyon lanprizonnman konsiderab i enn parmi sa bann mwayen efeketiv ki nou panse i a ede retir sa bann dimoun dan lasosyete pou en bon pe lannen kot la zot kapab pran remord konsyans pou zot aksyon bar bar e trouv meyer fason pou refer zot lavi.  La mon osi anvi met lanfaz lo provizyon pou bann progranm reabilitasyon pou sa abnn offenders ki si zanmen zot ganny sans retourn dan sosyete zot pa komet bann tel aksyon parey.

Mon sizere ki nou kontinnyen revwar lezot konponan nou Kod Penal e adres bann lezot issues tel ki bail.  Souvan serten dimoun ki ganny large lo bail i servi bann tel privilez pou li kontinnyen komet son lofans.  Lartik 18 nou Konstitisyon i koz lo right of the citizen pou liberte – son right to liberty e once ki en dimoun i ganny kondannen Ankour i ganny akize e anmenn Ankour gran posibilite pou li ganny large lo bail i egziste akoz sa i enn son right ki i garanti anba son Konstitisyon.  Me sa ki mon panse nou kapab fer se ki nou kapab met bann bail ki ase o e kot sa dimoun ou menm manm son fanmiy i trouv li tre difisil pou li kapab pey sa bail e pou sa dimoun ganny release, akoz la aktyelman ki arive se ki en dimoun i ganny akize, i ganny anmenn Ankour e i ganny release lo bail akoz petet sa sonm ki ganny mete i affordable, en manm son fanmiy, son paran i kapab vin kot Lakour pey sa bail e sa dimoun i ganny release.  Me ki nou vwar se petet posibleman sa menm dimoun once ki i ganny release lo bail i kontinnyelman fer son bann aksyon.

Mr Speaker ler en kosyon tre ba i ganny enpoze lo en dimoun, parey mon’n dir i fasil pou li kapab ganny large.  Alor mon sizere ki nou revwar sa issue bail e fer ki bann sonm ki nou mete i bann sonm ase eleve kot sa bann dimoun pa pou kapab peye pou zot ganny release.  Mon pou alors aport mon sipor pou sa Bill ki mon konvenki pou ede fer ki bann kriminel i mazin detrwa fwa avan zot komet zot aksyon e sa an retour i a ede pou fer ki nou kominote I vin pli sekirize e kot i pli gou pou viv.  So all in all mon krwar sa Bill ki devan nou la e sa enn ki’n ganny prezante bomaten e ki nou fek vot lo la i konplemant kanmarad akoz bann provizyon i sort off interrelated e ankor mon ti ava demann tou bann Manm pou aport zot sipor pou nou kapab ede konbat kriminalite dan nou pei.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Bristol.

 

 

HON ALDERIC BRISTOL

Mr Speaker koleg Onorab tou dimoun alekout bonn apremidi.  Mon a komans mon kourt lentervansyon lo lamannman sa Bill ki devan nou par fer referans avek en morso mon lentervansyon ki mon ti fer lo sa Mosyon ki ti fer referans avek sa nouvo vag krim e Zidisyer prezante pa tro letan pase par Onorab Rose.  Mon ti fer resorti ki pou dekouraz voler e ataker, pou anpese ki nou bann dimoun i soufer plis par aksyon sa bann bandi pinisyon sever i bezwen ganny aplike lo zot.  Santans tre for i neseser e sa pa pou zis en pinisyon pou sa bann kriminel me osi i a vin koman en zistis pou sa bann viktim osi.  En viktim pa ganny lazistis ler en boug in kas son lakaz, vole e detri son propriyete e kondann zis 3 mwan prizon pandan ki sa viktim I bezwen depans en bon pe mil roupi pou repar sa ki’n kase e re-aste sa ki’n ganny pran.  E definitivman sa voler pou fer menm lofans ankor apre ki i sorti prizon akoz sa santans i parey en pti vakans konpare avek sa krim ki in komet.  Mon ti osi sipliy avek Zidisyer pou konpran nou e donn nou koudmen dan sa lager, konpran sa bann viktim, sa bann zonm ek fanm ki’n trimouse pou ganny sa ki zot posede e pou vwar sa ganny vole dan lespas minit, konpran sa bann etranze ki’n vin pas zot vakans se nou e depans zot larzan me anretour zot retourn se zot avek en move souvenir zot sezour isi se nou.  E mon ti osi konklir par demann Zidisyer pou etre pli ferm e deal seryezman e efektivman avek bann ka ki vin devan Lakour.  Fodre i annan en mesaz kler ki ganny pase avek sa bann bandi.

Mr Speaker dan en lot mon lentervansyon ki mon ti fer an faver Mosyon lalwa lo labi zanfan prezante par Onorab Vidot, mon ti ensiste ki kot sekirite, kot lanmour, kot proteksyon nou bann zanfan Sesel i konsernen nou pa sipoze negosye avek person.  Mon ti osi koz tre fortman ki labi kont zanfan dan nenport ki konteks i en krim e tou lezot form labi pa akseptab dan sa Nouvo Sesel ki nou pe sey kree e dayer dan okenn sosyete dan sa lemon.  Mon ti osi demande ki pinisyon apropriye tre sever ki nou lalwa i aplike kont sa bann kriminel – mon ti osi demande ki lalwa e pinisyon apropriye ki ganny aplike kont sa bann kriminel san konsyans, ki nou pe fer pou redres ou minimiz ou elimin sa bann sitiasyon degoutan e alarman? E alor koman rekomandasyon mon ti ensiste ki aksyon serye e imedya i bezwen ganny pran pou protez sa bann pti inosan.  Mon ti dir revwar lalwa, enplimnat e entansifye lalwa e pini severman bann ki fer soufer nou bann zanfan.  Abizer pa merit nou konpasyon, abizer pa merit vin bann ero, abizer napa okenn plas what so ever dan nou sosyete.

E Mr Speaker apre tou bann pwen konsern e tou rekomandasyon ki bann Manm dan sa senkyenm Lasanble in fer mon byen apresye e santi mwan tre ankouraze ozordi pou vwar ki nou lavwa in ganny tande.  Kantmenm pa dan tou son totalite parey nou ti a vreman anvi me mon remersi nou Preizdan pou ekout nou e pou pran mezir drastik e korektiv pou adres sa sitiasyon kot i konsern severite bann santans ki involve bann lofans kont nou propriyete an servan vyolans, lofans seksyel e kont bann miner ki ganny komet par bann adilt e soi lofans kont piratri.

Mr Speaker pou nou sa i en gran lankourazman.  I en lankourazman pou konnen ki letan nou koze isi dan sa Lasanble pou byennet nou pep nou Gouvernman, nou leadership i ekoute e i tann nou, e lo lapar sa pep, lo lapar zabitan Takamaka mon remersye nou leadership.

Amannman anmennen par biro Attorney General i enn ki met lanfaz lo santans pli sever ki oparavan.  Par egzanp pou labi zanfan sa koupab i kapab kondann menm ziska lavi prison.  Nou osi vwar kot bann santans pou premye konviksyon pou vol par egzanp in vin pou en kondannasyon pa mwens ki 5an e en santans pa mwens ki 10an si i repet menm lofans pandan en peryod letan spesifik.

Mr Speaker sa bann nouvo lamannman i devret ganny anonse byen klerman lo televizyon avek radyo pou lapopilasyon an antye konnen.  Pa kas latet avek sa en ki pe vole – ler zot pe met zot azour avek bann logmantasyon dan suntans, li i ava aprann pou li ler i ava apraret Ankour.  E sa i anmenn mwan lo size Lakour e Ziz.  La ki nou pe al vot anfaver sa lamannman pou fer li vin en lalwa, nou ensiste avek zot pou aplik li korekteman e comme il faut.  Annou anvoy en mesaz for e kler pou bann offenders. Remet santans byen ferm lo zot, aret gat letan Lakour e aret fer bann viktim espire ziska Amen.

Pep Seselwa nou’n debout pou zot tou.  Pou nou i pa’n enportan ki laz ou annan, ki kouler ou lapo, ki ou afilyasyon politik ou relizye, ki ou ris ou mwen eze – me nou’n fight pou tou dimoun ki viktim kriminalite ganny en pli bon sans satisfaksyon e pou ganny en pli bon lazistis apre zot soufrans.  E pou mwan sa i en laviktwar.  Bann voler, vyoler, pirat nou pe komans santi zot plis e nou’n sorti tou pou zot.  Si nou vwar nesesite pou demann plis ankor dan lalwa pou benefis nou popilasyon nou pa pou ezite pou fer li e la Mr Speaker mon konnen bann entervenan pou osi fer referans avek bann reseler alors bann reseler prepar zot, zot osi koupab ki sa bann voler e zot merit en santans lo menm nivo siverite ki sa bann voler.  Nou santi ki plis lanfaz i bezwen ganny mete lo santans e santans pli sever pou reseler osi pou dekouraz sa kalite vilen pratik.

Mr Speaker se avek sa de mo ki mon aport mon sipor pou sa lamannman ki devan nou. Mersi.

 

 

MR SPEAKER

Onorab Lucas.

 

HON WILBY LUCAS

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon pran kot Onorab Arnephy ti komanse, ki tou resaman sa Lasanble ti debat e aprouv 2 Mosyon kot nou ti demande ki i annan santans pli sever kont bann akize ki abiz bann zanfan anba laz tnadis ki lot Mosyon ti pe fer rekomandasyon ki santans dan bann ka vol i reganny vwar avek bi pli sever e mandantwar si i neseser.  Mon ava tras en pti pe an komansan an 2007, ti annan en lamannman dan Criminal Procedure Code ki ti ogmant pourvwar bann Mazistra e permet zot pou enpoz santans maximum 7an prizon, tandis ki Mazistra Sinyor ti kapab enpoz en santans 10an prison.  Plitar an 2010 sa Lasanble ti aprouv en lot lamannman sa fwasi dan nou Kod Penal kot santans pou serten lofans sorti 3an e double pou vin 6an prison, tandis ki santans 5an ti ogmante pou vin 8an e 10an prison.  Anmenmtan lofans ki ti pe anmenn en santans 7an ti ogmante pou vin 15an prison.  Sa menm lamannman ti osi fer li madatwar kot Lakour ki i vwar en akize koupab pou bann ka tel ki vol, atak en dimoun pou vole ki nou apel robbery, kas lakaz ou lezot batiman e vole apart fer santans prizon Lakour ti osi oblize fer en lord ki fer sa akize pey sa viktim en sonm larzan koman konpansasyon pou son laperdant.  En lot devlopman enportan ki lamannamn 2010 ti anmennen sete pou fer li obligatwar pou Lakour enpoz bann santans separe pou 36 kategori lofans dan nou Kod Penal tel ki vol e kas lakaz e vole, kas batiman e vole osi atak dimoun pou vole e lezot ankor.  Ki vedir, dan sa bann tel ka napa okenn santans mars ansanm.

Mr Speaker lo sa Proze de Lwa ki devan nou Lasanble ozordi i ape reponn lapel bann konsern ki nou piblik pe fer fas avek kont bann ka vol, atak dimoun enkli etranze ki vin vizit nou pei pe kontinnyen ogmante dan en fason alarman.  Enpe letan pase bann voler ti maske e rod en loportinite ideal avek plis prekosyon pou zot fer zot bann askyon kriminel, tandis ki bann ka atak dimoun pou vole ti pli zoumwen ganny fer aswar oubyen dan bann landrwa izole.  Me ozordi sa in sanze, bann voler in vin pli odase e agresiv zot pran sennon dan likou dimoun gran lizour dan nenport ki landrwa dan lavil san okenn krentif, zot atak tourist dan fason pli degoutan tanpi konnen.  Malgre lalwa li tousel pa pou rezourd tou sa problenm me sa ki ganny atrape e anmenn devan lazistis avek sa bann lamannman i a bezwen fer fas avek konsekans pli sever.  Se sa ki sa Proze de Lwa pe fer.  Mr Speaker mon akey sa lamannman ki pe fer provizyon pou kre en santans mandatwar pou bann ka vole e lezot lofans ki trouve dan kod penal seksyon 252 a seksyon 270 kot sa bann lofans son santans i pa pli mwens ki 8an prizon e sa i aplike osi pou en dimoun ki pe fer lofans pou premye fwa.  Tandis ki bann lofans ki son santans i 10an prizon sa akize i bezwen obligatwarman ganny anvoye dan prizon pou en term ki pa pli mwens ki 8an e menm si sa i son premye lofans.  Dan ka kot sa lofans son santans i pli ski 10an Lakour i oblize pou enpoz en santans pa pli mwens ki 15an prizon menm si sa akize i fer premye fwa ki i fer sa lofans.  Sepandan kot sa bann akize pe fer bann tel lofans lo en baz repetisyon la Lakour i obligatwarman enpoz en santans pa li mwens ki 25an prison.  Sa bann santans mandatwar i osi aplike pou bann lofans tel ki robbery ki nou vwar dan Kod Penal seksyon 280 a 287 e bann lofans tel ki kas lakaz, laboutik e lezot batiman pou vole ki nou vwar dan nou Kod Penal aparti seksyon 288 a seksyon 295.

En konponan enportan ki nou vwar dan sa Proze de Lwa sete pourvwar diskresyon ki sa lamannman pe donn Lakour pou bann Ziz ou Mazistra servi zot diskresyon e a ki moman santans mandatwar i devret ganny aplike.  E la nou vwar bann sirkonstans ek gidans anba seksyon 27 kot Lakour pou servi e determinen kan, dan ki lenstans santans mandatwar pa devret ganny aplike.  Sa devlopman Mr Speaker i reponn en pti pe presedan e etablir par Lakour Dapel menm si dan Lasanble nou’n debat bokou lo la e bomaten avek prezantasyon Leader Government Business in demann Lakour pou respekte tou bann lalwa ki ganny pase e aprouve par sa Lasanble.

Sa Proze de Lwa Mr Speaker pe osi fer provizyon pou enpoz en santanas pli sever lo bann akize ki komet lofans labi seksyel pou sorti 7an pou vin 14an minimum e pou sorti 20an pou vin 28an an maximum.  Fodre fer resorti ki logmantasyon dan santans pou bann lofans labi seksyel pe esansyelman target bann abizer adilt ki fer bann tel labi lo bann zanfan ki anba laz.

Finalman sa lamannman pe osi anvoy en sinyal.  Parey sa ki in koz avan mwan in dir byen kler pou bann abizer ki kontinnyen repet menm lofans ki aprezan lalwa pe fer ki zot pou fini zot lavi dan prizon.  Parey mon ti dir okomansman nou santi nou vreman soulaze kot Gouvernman in reazir vitman lo bann konsern ki ti ganny souleve dan sa 2 Mosyon table par Onorab Vidot ek Onorab Arnephy tou resaman e mon aisre ki nou manm piblik deor i a osi akey sa Proze de Lwa alor Mr Speaker mon pou donn mon full sipor total.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon lentervansyon lo sa lamannman Kod Penal pou an 2 parti.  Premye parti mon ti oule koz lo sa Bill limenm e apre mon ti a kontan zis prezant 2 pti amannman ki mon’n deza enform ou lofis avek ou permisyon.

Mr Speaker mon vwar dan sa Bill ki nou pe ranforsi bann santans mandatwar ki deza annan pou fer ki nou lans en mesaz kler avek bann dimoun ki pe komet bann lafans dan sa konteks ki la bann lofans vol ki osi bann reputed offenders ki parey Minis in dir dan son lentervansyon lezot Manm in retere, enough is enough.  Me nou’n osi vwar ki in annan deba lo sa issue servi bann santans mandatwar akoz in annan serten kestyon lo ki sa i fer pou lendepandans Lakour e lendepandans bann Ziz.

Dan mon konteks pou mwan mon vwar lamannman ki nou bezwen fer ozordi dan en fason ki nou bezwen reste releven avek sa kip e pase dan nou sosyete ozordi.  Nou pe vwar poudir ki provizyon ki nou annan anba bann lalwa konmela pa pe akt koman en deterrent ki ase for pou anpes bann dimoun kontinnyelman komet bann lofans ki nouir lape, ki nouir lord ek lape dan bann kominote.  E sa i rezon pou kwa mon krwar ki nou pe al dan sa lalinny ver santans mandatwar.  Pou mwan ler mon vwar en lamannman, en morso lezislasyon mon toultan vwar li pa koman en means (-) me koman en letap dan lafason ki nou fer fas avek bann problenm ki nou pe vwar ozordi e dan lafason ki nou sosyete i reaziste li moralman e legalman pou fer ki I kapab cope avek sa bann lofans ki pe arive.  But the same time Mr Speaker mon oule osi konsyonnen ki avek bann santans mandatwar nou pou vwar lenstans kot bann dimoun ki komet en premye lofans depandan lo son gravite menm si son gravite i merite ki i annan li sa mandatory 5 years nou kapab vwar par egzanp en zenn ki annan zis 18an ki komet en lofans ki pe al dan prizon pou 5an e la si nou pa ankor ranforsi kapasite prizon pou deal avek sa bann kalite kondannen nou kapab annan nou en sitiasyon kot sa zenn ki fek kondannen i retrouv li dan en popilasyon avek bann lezot dimoun ki kapab fer bann lofans pli grav oparavan.  So se pou sa rezon ki dan mon deba pou sa Bill oparavan bann ki nou ti pe koz lo la Misuse of Drugs Act ki mon ti dir ki nou bezwen ranforsi bann striktir ki konplemant sa bann lalwa, e definitivman ek akselerasyon i enn bann eleman enportan pou nou kapab annan en lalwa ki for e son enplimantasyon i pas dan lafason korek e ki vin efektiv.  Mon krwar ki ozordi i annan serten travay ki pe ganny fer me i kler ki si nou pou enplimant sa lalwa dan son totalite parey i ete ozordi avek lakantite dimoun ki pe komet sa lakantite lofans nou pou vwar popilasyon prizon limenm pou ogmante e pou sa nou bezwen asire ki nou ogmant kapasite prizon pou li kapab fer fas avek sa posib logmantasyon dan bann dimoun ki pou al dan prizon.  En lot pwen ki mon oule tire dan sa bann lamannman se ki ler nou annan sa bann santans mandatwar ki for nou bezwen osi konsantre bokou zefor lo lafason ki nou reabilit sirtou e la mon fokaliz en pti pe lo bann zenn ki’n komet lofans petet pou premye fwa dan lafason ki nou kapab fer zot entegre dan lasosyete.  Mon krwar ozordi tro bokou zenn i komet bann lofans apre ou kapab apel sa bann careers criminals kot ou tande poudir in kondann enkou la 5an plitar i kondann ankor en kou e sa i afekte pa zis sa zenn, i afekte son bann viktim e i afekte son fanmiy ki mon krwar i bezwen annan serten lafeksyon pou li e se pou sa rezon ki toultan ler mon regard sa bann lezislasyon mon regard li dan sa lobtik.  Sertennman mon napa okenn dout ki nou bezwen ranforsi bann lalwa me nou bezwen ranforsi striktir ki vin avek sa bann lalwa, e ler nou ranforsi stiktir nou osi par egzanp koz lo ranforsi kapasite Biro Prokirer Zeneral pou li kapab anmenn prosekisyon to an end, pou li kapab annan dimoun kalifye, dimoun konpetan ki kapab al Ankour e debat e defann en case oubyen prosekit en case dan lafason ki I devret ganny fer dan en fason efektiv.  Nou bezwen osi asire ki ler lalwa in ganny pase ki nou bann Ziz i adere a lalwa e mon krwar si en Ziz i deside pou li pa swiv lalwa then li i kont lalwa.  E se pou sa rezon ki nou bezwen annan en masaz kler ki tou bann lazans, bann dimoun ki konsernen avek sa issue i bezwen travay dan en sinerzi, i bezwen annan en armonizasyon zefor pou ki nou kapab annan en solisyon.  Parey mon ti dir dan mon lentervansyon lo Misuse of Drugs Act ki nou kapab annan bann zoli lalwa e sa in ganny reitere oparavan me si nou pa kapab enplimant li dan lafason ki I devret ganny enplimante then nou pou napa sa solisyon ki nou pe rode.  Sa ti mon kontribisyon anver sa morso lalwa ki deal avek sa bann lofans par egzanp burglary me mon tre kontan ki mon vwar poudir i annan provizyon, i annan sa ki nou apel parey Onorab Arnephy in mansyonnen sa safety valve pou delimit bann ka kot i annan lofans ki’n ganny kree kot ou kapab etablir gravite sa lofans e kot ou napa en miscarriage of justice, kot en zenn ki’n fer en krim premye fwa pa vwar li pe ganny penalize sitan for.

Lot pwen dan sa lamannman se sa lamannman kot I konsern nou konba kont piratri.  Mon krwar Sesel nou’n pran en pozisyon leadership dan sa konba, I tre recommendable e mon krwar osi ki kominote enternasyonal pe komans ekout Sesel e nou pe fer bann demars pou nou ranforsi nou kapasite.  Me selman mon ti annan ennde pti lobzervasyon ki mon’n fer par egzanp ler ou pas obor Lakour, ler ou annan sa bann akzize ki zot case pe al ganny pase ou vwar pou dir zot litter en pti pe partou kot (-) la e pou mwan mon pa konnen si nou kapab rod en fason, en proviyzon oubyen ki nou kapab fer pou ki i ava annan en landrwa kot sa bann akiz I ava ganny plase ler zot pe vin ekout zot case,.  Akoz par egzanp ler zot la ou pe pase lanmenm la obor lot kote semen ek Lapos ou vwar tou sa bann dimoun asize la dan zerb e zis en gard avek zot.  E pou mwan mon krwar parey mon’n dir ranforsi bann striktir e bann framework ki asosye avek lenplimantasyon bann lalwa i osi enportan avek revizyon lalwa ki nou annan an plas.  Nou pa kapab reviz lalwa san ki nou regard lafason ki nou met lanfaz lo bann structures ki nou annan in place e pou fer ki nou kapab demen ler nou enplimant sa bann lalwa nou fer li dan lafason ki i devret ganny fer e vin efektiv.

Lot pwen for sa Bill e ki mon senserman tre siporte se lafason ki nou pou deal avek bann dimoun ki komet labi kont bann zanfan.  Mon krwar napa bokou pou dir lo la, i neseser ki dan en sosyete parey nou ete ozordi ki pe evolye kot nou nasyon pe kontinnyelman agrandi e ki nou annan nou en gran kous popilasyon zenn ki nou lans bann mesaz kler ki tel kalite lofans, tel kalite krim, tel kalite konportman pa akseptab dan nou sosyete.  Sa i kler.  Me selman mon ti annan serten pti kestyon par egzanp si nou annan en lofans kot en minor against a minor, kwa ki bann provizyon ki nou annan ki la anplas e eski sa bann provizyon i alaoter ki nou krwar zot devret ete?  Eski nou bezwen anmenn serten revizyon dan sa bann tel provizyon osi?  Mon’n tann bokou deba par lepase lo en juvenile court eski sa i kapab en eleman ki nou kapab enkorpore pou nou kapab deal avek par egzanp kot en miner pe komet en lofans avek en lot miner?

En lot pwen lo sa size Mr Speaker ki mon ti a kontan met a latansyon Lasanble se ki nou annan serten definisyon ki mon krwar pa tro konekte avek laz.  Par egzanp i annan lalwa ki fer referans avek anba 15an me nou vwar osi ki par egzanp si en zenn in angaz li dan en aktivite seksyel a laz par egzanp 16an me ler i pou al konsilte i pou bezwen konsantman son paran.  So nou pou bezwen annan serten deminasyon kler across the board ki nou dir vwala laz spesifik ki tou sa bann keksoz i relye avek.  E pou mwan sa mon ti ava lans en lapel avek biro Atorni Zeneral pou fer tou posib ki nou annan en armonizasyon tou nou bann framework, tou nou bann regilasyon ki devret anplas.  Mon krwar relevans dan sa lalwa i ozordi konteks se ki nou pe vwar dan nou pei ozordi se ki drog, kriminalite ki konsern lenstans burglary, kas lakaz e vole pe ogmante e nou Lasanble nou’n lans bann mesaz kler ki nou nou kont sa, e sa mon tre siporte.

Me ler mon’n regard sa Bill Mr Speaker mon’n vwar ki poudir i annan de pti lamannman ki mon krwar i miner.  Mon’n deza ekrir ou lofis lo sa size.  Premye lamannman ki mon ti oule met a latanasyon nou Lasanble i lo paz 4 seksyon 2(1)(a) kot i dir where the offence is punishable with imprisonment for 7 years or more but not less than 8 years, si nou kit sa less la then i fer sa fraz ganny serten anbilite e dapre lenformasyon ki mon’n gannyen sa text pa sipoze pe depart much the original text at least sa morso sa Act so mon pe propoz en lamannman ki nou go according to the original text which is; but not more than 8 years instead of less.

Lot pti amannman ki mon annan Mr Speaker se anba 2 (1)(c) kot nou dir where the offence is punishable within imprisonment, mon krwar la within i en pti fot tipografik e mon krwar mo apropriye ki nou devret servi se with imprisonment.

Avek sa de pti lamannman Mr Speaker, mon oule termin mon lentervansyon e mon oule fer kler ki mon donn mon sipor sa Bill e mon pou donn sipor tou lezot Bill ki vini ki konsern anpes kriminalite e kontrol lenstans kriminalite dan nou pei.  Mersi Bokou Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Menm dan ou lamannman i annan en lot lamannman imprisonment for 7 years or more pa of.  Alright ok. I spoze or.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Yes.  Mr Speaker mon vwar poudir i annan en fot la kot mon’n met 7 years of more.  I devret 7 years or more.  You are correct.  Thank you.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

 

HON EMANUELE FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker I annan bokou ki’n dir lo sa Bill.  Parey mon bann zanmi in dir bomaten, mon bann koleg.  Sa 2 Bill, de Bill entregal ki mars ek kanmarad me selman anplis mon krwar i enportan koman reprezantan Les Mamelles mon dir de pti mo akoz i konsern bokou mon distrik.

Mr Speaker sa Bill devan nou Lasanble ozordi pe propoz serten lamannman dan nou Kod Penal an relasyon avek provizyon ki pou konsider bann sirkonstans vyolans, labi seksyel, piratri eksetera.  Mr Speaker dan ankor 2 mwan nou pou ganny 1an depi zour nou ti sermante.  Dan parkour nou travay koman Manm Lasanble fodre zanmen nou bliye ki se lepep Seselwa dan son gran mazorite ki ti donn nou sa manda pou reprezant zot isi.  Nou pa devret zanmen obliye ki nou nou annan devwar anver nou pep.  Annou touzour reste konekte e alekout nou pep, koz lo zot sor anmenn zot laspirasyon devan e reste konvenki ki nou pa pou perdi konfyans e nou viv touzour avek sa lespwar ki keksoz pou sanze pou le meyer.

Mr Speaker lo size revizyon seksyon 27 nou Kod Penal moman in arive pou nou deal avek sa problenm dan en faosn tre serye.  Mr Speaker dan mon parkour ler mon vizit e koz avek plizyer mon zabitan dan mon distrik Les Mamelles mon vreman konpran ki degre grav sa sitiasyon vole in arive dan nou pei.  Plizyer fanmiy ozordi i reste laport fermen i per akzo nenport ki moman i kapab ganny atake, nou bann dimoun aze ler zot al pran zot sekirite zot osi zot fer fas avek menm sitiasyon.  Mr Speaker dan mon distrik pa bokou letan en Msye plis ki 90an pe debout obor semen pe pran en pti ler fre, zis en ataker i sot dan son likou, pran son sennon e tay avek.  Dimoun ki fer son biznes ler i arive bomaten batiman in kase e sa ki pli grav ankor menm bann dimoun andikape pe ganny bate, vole.  Sa ki pe ganny anmare, met gran kouto anba likou, ganny vole e vyole tou ansanm.  Mr Speaker sa se realite e sa se laverite.

Mr Speaker sa sitiasyon pa kapab kontinnyen dan nou pei.  Nou repitasyon pe ganny sali e nou pep pe soufer.  Mon senserman vwar li koman enn nou devwar sakre koman Manm sa Lasanble pou nou vot lo sa bann lalwa pli sever, ki ava fer sa bann bandi mazin 2 fwa avan zot deside pou al komet sa bann kalite krim dan nou sosyete.

Mr Speaker enough is enough.  Parey en Mazistra fek enpoz en santans 24an prizon dan en case e ler I ti donn zizman I ti dir “Nou tou nou pa konnen kan nou pou sibir sa kalite aksyon.  Ki nou bezwen prezerv bann dimoun ki leve e al travay dir pou zot ganny zot bezwen.  Ki nou pa kapab pas letan kalkile kote e kimannyer nou pou al vole”.  Lakour Mr Speaker i bezwen vin pli tough lo sa size e reste tough ki dimoun a mazin 2 fwa avan komet sa bann kalite lofans.  Mon konnen ki dan serten pei i annan I aplik serten pinisyon bokou pli sever lo sa kestoyn vole eksetera.

Mr Speaker dan sa Bill mon pa vwar provizyon ki adres size reseler.  Mon krwar i en fakter ki ou devret vin bokou pli serye avek, tou an rekonesan nesesite pou nou adres sa size an kestyon nou bezwen osi pa obliye pou nou koman en Gouvernman asire ki ler en kondannen i dan prizon i pas atraver en progranm reabilitasyon ki efektiv e efikas.  Sikse sa progranm i ava ganny mezire lo lakantite bann kondannen ki repet ankor lofans i e retourn ankor dan prizon apre zot suntans.  Dan lot kote ozordi osi i en moman apropriye pou nou renouvle nou lapel anver nou lafors lapolis e dir zot zot bezwen reste vizilan, asire ki zot anmas tou levidans ki ava fer li difisil pou bann kriminel sape e dan sa fason garanti livrezon lazistis pou sa fanmiy ki’n ganny afekte, ki’n ganny troumatize par bann akt bandisite dan nou sosyete.

Mr Speaker lo kestyon piratri sa size i ganny adrese anba seksyon 65.  Nou tou nou  ki konnen ler ti annan deba dan sa Lasanble lo sa size pirat serten politisyen pa ti vote lo lalwa pou pinir bann pirate.   Sesel nou en pti pei, nou larises se nou lanmer bokou Seselwa i ganny son lavi atraver sa bann aktivite dan nou lanmer – tel ki ekskirsyon avek touris dan nou lanmer ouswa dan Park Maren lapes eksetera.  Nou pei pe ganny trangle, bokou larzan in pri atraver bann mezir pou lit kont bann aktivite barbarik bann pirate.  Nou aktivite lapes in severman ganny afekte.

Mr Speaker anpasan i enportan ki nou note ki nou Prezidan pe fer bokou zefor ek son lekip pou fer sir ki nou 2 sitwayen ki pe ganny detenir par bann pirat i ganny libere.  Lozikman Mr Speaker sa amannman ki devan nou Lasanble i annan en lenportans kapital e vreman neseser.  Sa lamannman i a fer ki nenport ki dimoun ki korpore oubyen ed pirat swa Sesel oubyen dan lezot pei sa lalwa pe kre bann premiz, bann paramet legal pou asire ki nenport ki ki ed pirat pou bezwen fer fas avek lazistis.

Mr Speaker aktivite piratri i domaz ki sa bann aktivite pirate i lo Sesel i sery.  I pe afekte nou lekonomi alors lalit kont bann bandi i depas kouler parti politik ou siporter.  I konsern Lepep, i konsern defann lentegrite territorial, defann nou zone ekonomik ekslisiv, defann nou nasyon anfen defann nou patri.  Dan sa konteks bann politisyen avek bann swadizan zournalis narnyen fer – silvouple aret fer politik bon marse avek soufrans dimoun, soufrans fanmiy.  Mon dir sa akoz mon pa ankor lir ni tande okenn propozisyon ki enn in deza fer pou akseler liberasyon nou 2 sitwayen ki malerezman zot anbko ranba detansyon bann bandi pirat.

Mr Speaker lo konponan sa Bill ki konsern labi seksyel bann miner sa Lasanble in koz bokou lo sa size.  Nou Prezidan in koz bokou lo sa size, bann lenstitisyon parey Tribinal Lafanmiy, NCC, Departman Sevis Sosyal pe fer bokou.  Mr Speaker nou zanfan se nou lavenir, zot bezwen tou nou proteksyon sosyete.  Bann lalwa i bezwen vin tre relevan dan sa lannen Renesans Moral e Sosyal.  I tre enportan ki nou tret sa size dan en fason kot nou tou nou anvoy en mesaz serye, kler e san rezervasyon pou tou bann abizer.

Mr Speaker dan mon resers ki mon’n fer monn vwar sitiasyon sagrinan.  Nou tou nou rapel sa case an 2008 kot en adilt ti abiz en pti fiy 5an, enn 10an eksetera.  E nou pa konnen konbyen in abize avan in ganny kondannen devan lazistis.  Zanfan Mr Speaker i en kado ki sorti kot Bondye e zot reprezant nou zenerasyon fitir, zot bezwen ganny nou proteksyon neseser ki lasosyete I kapab donnen.  Nou dan en pei demokratik, nou pep i byen edike, nou pa kapab les sa bann keksoz koumsa ganny tolere dan sa Nouvo Sesel.  Mon pa kapab kontinnyen vwar en papa rape son fiy Mr Speaker.  Ki degradasyon moral nou pe arive kot nou zanfan pe fer aksyon seksyel ek paran, rape manman eksetera.  Kote nou pe ale?  Mr Speaker an 2008 ti annan 13 ka labi seksyel, 2009 8 ka, 2010 19 ka, 2011 28 ka, 2012 ziska Vandredi ti annan 17 ka.  Si i kontinnyen an menm lelan pou annan plis ki an 2011.  Sa i trakasan i pa zoli pou nou pei.  En fren i bezwen ganny mete.

Lot keksoz ki mon’n dekouver Mr Speaker ler sa bann case I ariv Ankour, dan mazorite letan case i ganny retire, paran i ekrir let e demande pou tir case e i bokou pli konpleks ki nou kapab krwar sa i tris e sagrinan.  Dan lalwa Mr Speaker en zanfan i anba responsabilite son paran ziska ler i ariv 18an.  Nou responsab pou edik li lo bon fason viv, anvoy li lekol, donn li manze, lozman eksetera.  Sel sirkonstans kot en zanfan i kapab sorti anba responsabilite en paran se ler Lakour i aplik sa ki nou apel emansipasyon.  Si en zenn i amrye anba laz e osi si son paran I santi i nepli kapab kontrol son zanfan e sa Lakour i donn en sizesyon lo la.

Mr Speaker mon oule anvoy en mesaz ek tou bann paran, annou kre sa bon fanmiy kot paran ek zanfan i kapab asize e diskite ansanm.  Sa i nou responsabilite.  Zanfan zot dwa i mars kot a kot avek zot devwar, pa abiz zot drwa me aplik zot responsabilite.  Sesel i pa en fail state.  Nou en pei byen organize, nou bezwen pinir bann ki fer ditor nou bann dimoun vilnerab.  Nou bezwen pran responsabilite nou askyon mon repete sa ki soutir en abizer i bezwen ganny plis pinisyon ki sa abizer limenm.  Bann paran aret tir case Ankour, protez zot zanfan.  Nou zanfan, zanfan Bondye sa i nou responsabilite.

Mr Speaker mon oule remersi ou e mon pou donn tou siport sa Bill ki devan nou. Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Lebon.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon pou tre bref dan mon lentervansyon akoz bokou keksoz in ganny dir par lezot entervenan.  Mr Speaker tou resaman koze deor lo semen ti santre lo size ki Lakour in enpoz santans pli sever lo bann dimoun ki’n vole.  Lo bann rezyo sosyal tel ki Facebook deba in pozitivman santre lo sa suntans.  Mon konklizyon i egalman konklizyon mazorite dimoun se ki zot agree ki fodre bann voler i ganny severman pini.  Apre bokou presyon sorti kot bann viktim ki lakaz in ganny kase e vole finalman nou vwar poudir Lakour in reveye e pe komans anvoy bann ki koupab prizon pou bann santans pli long.  Sa i soulazan e donn lespwar ki keksoz pe sanze pou le meyer dan sa Nouvo Sesel.  Isi dan sa Lasanble bokou in ganny dir pou Lakour vin pli tough e sever avek bann dimoun ki kas lakaz e voler bann dimoun ki adopte vole koman zot karyer, bann dimoun ki servi vyolans pou vole, bann adilt ki abiz bann miner seksyelman egalman kodannasyon pli sever pou bann pirat.  Nou’n demande e nou’n vwar ki Kod Penal ki devan nou ozordi in ganny amande e fer provizyon pou annan bann santans minimum mandatwar parey anba seksyon 27.  I osi fer proviyzon kot lakour pa kapab enpoz santans pli ba ki santans mandatwar.

Mr Speaker an zeneral sa Kod Penal ki devan nou Lasanble ozordi i reflekte larealite sitiasyon nou pei. I nepli tan pou nou pep ganny kosmar e kontinnyen fatig zot latet lo kestoyn si personn pa’n kase e fer shopping dan zot lakaz e vol son bizou, vol tou son manze le mwan ler in kit son lakaz pou li al debourye granmaten.  Menm posibilite ganny vole son pers ler i pe marse dan semen.  Sa Kod Penal pe donn gidans nou bann santans mandatwar an relasyon avek bann diferan lofans parey mon’n dir oparavan vol, vol avek vyolans, labi seksyel lo bann zanfan e osi kont pirate.  Pou bann paran i pou en lensidan malere e pa akseptab si en adilt i abiz en zanfan.  Nou bezwen pini sa bann zanfan severman e osi Mr Speaker dan mon resers mon’n aprann ki Zidisyer pa tro an faver bann santans mandatwar akoz pou zot Lakour si ou met bann santans mandatwar se ki ou pe anmar lanmen bann Ziz e ou bezwen les dan zot lanmen pou pas bann santans.  E mon enn bann dimoun Mr Speaker ki fortman krwar nou bezwen e mon soulaze ozordi pou tann Minis taler in koz lo Gouvernman pe bouz dan direksyon pou annan en sant reabilitasyon.  Akoz yerswar Mr Speaker mon’n zwenn en paran, en fanmiy ki pou li in pas partou, partou pe rod led akoz dan lakaz i annan en zenn ki vol tou keksoz.  Sa ki pli sagrinan se ki dan sa menm lakaz i annan 2 pti zanfan ki pe grandi e in pas partou e i pe rod led e ler i pe rod led pou li si demen bomaten I ti kapab donn permisyon Ziz pou pran son garson anvoy li lo en progranm reabilitasyon lo Coetivy sa ti pou en soulazman pou li.  Me sa bann paran mon konnen i bezwen annan lezot paran pou zot sa pa posib.  Monn tann Minis koz lo seksyon 38 anba Misuse of Drugs Act ki pe fer provizyon sa paran sa pou en soulazman pou li e mon ti a kontan sizere petet avek Gouvernman si petet met posibilite annan en lalinny hotline kot bann tel fanmiy i kapab ganny gide pou zot ed sa bann zenn ki demen pou vin bann adilt si i komans vol tou keksoz se li demen e in komanse i pe komans kas lakaz lezot dimoun.

E avek sa Mr Speaker mon annan detrwa rekomandasyon ki mon ti a kontan fer avek Gouvernman.  Enn mon sizere ki in plis ki ler pou Zidisyer fer provizyon, nou pe amann lalwa pou nou pa zis kondann bann dimoun me osi anvoy zot pou ganny trete pou ki plitar zot kapab pli byen ganny entegre dan nou sosyete.

Dezyenmman se ki Gouvernman avek sosyete sivil i bezwen travay ansanm e kre en sant reform reabilitasyon pou bann zenn pou ki ler zot sorti zot repantir e annan en metye ki zot aprann.

Trwazyenmman ki lotorite prizon i bezwen annan bann progranm ki reabilit sa bann kondannen pou fer zot reflesir seryezman lo zot fot e non pa ler zot sorti zot repet menm lofans ankor.  Lot pwen se ki nou bezwen anvoy sa bann kondannen travay lo en zil pou ki zot kontribye dan devlopman sa pei e osi si fodre repey sa bann viktim nou fer li.  Lot pwen se ki nou kre en scheme ki ganny entrodwir ki ava permet bann viktim ganny en konpansasyon pou zot bann keksoz ki’n ganny vole e ki pa’n zanmen ganny retrouve oubyen bann ki’n ganny andomaze e detrir, byensir apre ki bann levidans neseser in ganny byen etablir.

Mr Speaker mon pou siport bann lamannman lo sa Kod Penal akoz pou mwan nou bezwen ranforsi lalwa e osi sa Kod Penal i anlinny avek nou Konstitisyon. Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker e Mr Speaker ankor enn fwa mon remind SBC ki 5er in sonnen me selman nou ankor la dan Lasanble e mon remersi Minis pou reste avek nou menm si 5er in sonnen akoz sa bann amannman ki devan nou I tre tre enportan e isi dan Lasanble nou pa sorti ziska ler nou’n fini en travay enportan ki devan nou.

Minis koman reprezantan Gouvernman dan nou Lasanble mon ti a kontan felisit ou o non Gouvernman pou pran bann desizyon ki for, ki bold, ki pou atrakte kritik me ki bann desizyon ki bezwen ganny fer.  Ankor ennfwa ki laprev ki nou Gouvernman i pa met popilarite politik avan me i met lentere nou pep avan e pou sa anmenn amannman dan Kod Penal devan nou osi vit ki nou ti ekspekte i montre ki nou annan en Gouvernman ki ekoute.  Mr Speaker mon ti a kontan osi felisit nou Lasanble pou koz for e tre for e avek bokou viger lo sa bann size ki pe ganny adrese dan nou Kod Penal e i rezilta e sa lamannman ki devan nou e sa enn ki ti avan i rezilta travay efektiv parlman e i rezitla travay efektiv Gouvernman e mon krwar i enportan ki nou pep i rekonnet sa.  I en travay kot parlman Egzekitif i rekonnet ki annan problenm e nou ti realize ki sa problenm parfwa i avek lalwa me parfwa i lenpretasyon lalwa avek Zidisyer.  E in annan en lapel sorti kot nou pep e Gouvernman in bouz tre vit lo la e mon krwar kot i byen nou bezwen dir i byen.

Mr Speaker in annan 4 Mosyon dan nou Lasanble depi komansman sa lannen ki ti komans detekte pou dir nou annan en problenm avek sa vag krim ki nou ti pe fer fas avek e osi avek lenkyetid an sa ki konsern labi zanfan.  In annan en Mosyon par Onorab Lucas lo minimum mandatory sentences ki ti anmennen.  In annan 2 Mosyon pou proteksyon zanfan, 1 par Onorab Charles e 1 par Onorab Vidot.  In annan en Mosyon par Onorab Arnephy osi an sa ki konsern kas lakaz e vole.

Mr Speaker sa i vedir ki Lasanble in konsekitivman e i pa’n arete dan son lager pou met lanmen lo bann problenm ki pe afekte nou sosyete e aprey Onorab Arnephy in dir e Onorab Lucas in ranforsi sa pwen se ki nou pep in met nou la e Onorab Fideria in fer sa tre kler ki ler nou pep i met nou la nou bezwen efektivman deservi li.

Mr Speaker en kantite keksoz in ganny dir mon pa pou repete, mon pou koz premyerman lo lespwar ki nou annan avek sa bann lamannman akoz dan bokou zirisdiksyon kot in annan lalwa ki vreman sever swa lo Kod Penal swa lo drog nou vwar zeneralman ki vag krim i desann.  Par leksperyans bann Pei parey Singapore bann pei parey Malaysia kot malgre kritik zot in pran en desizyon for kont krim e ozordi nou kapab an gran parti marse dan sa bann pei e santi ki nou free pou marse e ki krim i anba kontrol.  I pa vedir napa, nou pa pou zanmen kapab arete annan krim e sa rezon akoz nou annan sistenm Zidisyer e nou annan lapolis.  Me mon lespwar se ki par leksperyans bann lezot pei ki’n petet pas dan sa ki nou’n pas ladan, nou pe pas ladan oubyen ki’n detekte sa bann problenm boner, nou realize ki zot leksperyans i montre nou ki nou lo bon semen pou pas sa bann lalwa e sa bann lalwa as tough as they maybe. E sa i mon parol ki mon anvi dir avek lepep Seselwa, annou pa zis regarde si nou zanfan pou kondann 25an oubyen si nou pti zanfan ki pe fer krim ozordi annou regard sosyete Seselwa, annou regard lavenir nou sosyete e annou regard li avek lespwar ki sa lamannman Penal Code sirtou i pa pe target tou dimoun, i pe target sirtou bann repeated offenders me sirotu bann dimoun ki pe komet sa bann lofans avek en degre severite.  Bann dimoun ki pe kas lakaz e vole e fer assult e i annan serten clause ki protez bann dimoun ki pa neseserman ki’n fer en pti fot par egzanp in vole e i regrete sa Penal Code pa pe target sa bann dimoun.  Si in fer en fot in vole me ki napa vyolans avek sa lamannman dan nou Penal Code pa pe target zot, mon krwar nou’n koz en kantite lo reabilitasyon e mon krwar Gouvernman in osi pran konsiderasyon ki nou annan en group dimoun ki bezwen led dan nou pei e nou bezwen zot.  Me sa ki sa lamannman pe targete se pli zoumwen en dimoun ki’n fer en gro lofans grav, in afekte lavi en dimoun oubyen bann repeated offenders ki zot sel solisyon ozordi se pa rehabilitation me se en karserasyon met zot dan prizon e annan en punitive remed pou zot e mon krwar i enportan ki nou koz enpe for lo punitive sentencing, ki sa dimoun i merit ganny pini li.  Nou koz en kantite lo reabilitasyon me nou osi krwar ki i annan serten dimoun ki merit ganny met dan kaso fermen for a very long time e se sa enpe ki sa lamannman pe adrese.

Mr Speaker mon ti a kontan koz lo 2 issue ki mon santi pa pe ganny adrese ladan e mon ti a kontan demann Minis en pti pe dan son summing up son pwennvi lo la.  I annan issue reseler Mr Speaker ki nou dan nou Lasanble lo kote parti mazoriter nou krwar i osi grav ki en voler.  Si napa reseler napa voler e sa nou tou nou dakor e i annan en diferans ant en dimoun ki aste en mang vole obor semen e i pa realize poudir sa mang in vole devan laport Madanm oubyen Msye X, me en dimoun ki aste en sennon vole e i konnen ler i regard sa dimoun ki pe vann li i konnen sa dimoun napa okenn kapasite pou annan en sennon ki li i anvi zis vann. E sa group dimoun i pe vin dan nou sosyete en organized crime. Mr Speaker nou tou nou konnen i annan en rezo byen organize ki zot pran sa bann lor zot kit kot zot oubyen zot met dan en landrwa zot mont Dubai i annan tel flight zot pran, I annan zot market laba kot zot ale, zot vann e zot zot fer en gran profi avek sa biznes.  Zot vann li a pri lor laba Dubai e zot retourn Sesel avek en bon pe cash dan zot lanmen e zot pe fer en biznes out of this and its growing Mr Speaker.  E si nou pa met en fren avek reseler e mwan mon espere vwar zour pou mwan vwar en reseler osi ganny kondannen 25an, 30an, 50an dan prizon akoz its just as bad as vole e annefe i ankouraz e soutir voler en kantite fwa bann reseler i pran dokiman bann keksoz vole i met kot zot oubyen i met en landrwa e zot dir avek sa voler ale al rod ankor.  So mon ti a kontan Minis osi nou konsider lalwa osi sever pou bann reseler e mon konpran ki i ase difisil pou prouve ki en dimoun i en reseler.  Be sa i byen akoz enn fwa ki nou kapab prouve ki en dimoun i en reseler i vedir ki vre i en reseler, i vedir ki nou kapab aplik santans sever lo sa dimoun.  So Mr Speaker mon ti a kontan ki Minis i fer en lentervabsyon lo la.

Me Mr Speaker mon ti a kontan osi ki Minis i donn nou en direksyon kler lo ki pozisyon Gouvernman an sa ki konsern en nouvo vag krim ki nou pe fer fas avek e sa se information theft.  Ozordi dan Kod Penal nou pe koz lo voler, dimoun ki kas lakaz e vole.  Me dimoun ki kas lakaz e vole zot vol plizyer keksoz, e ozordi laplipar keksoz ki bann dimoun pe vole se laptop, se camera, se bann keksoz ki annan lenformasyon en endividi lo la, e sa osi se en nouvo vag krim ki nou pe fer fas avek e parey ou’n dir e ou annan rezon pou dir Minis ki krim i evolye so nou pou kontinyen vwar lamannman devan nou Lasanble e mon dakor avek sa.  E mon ti a kontan Minis ki nou annan en lalwa oubyen nou vwar lamannman dan serten lalwa ki vin devan nou lasanble pou nou deal avek information theft.  Mr Speaker e la mon envok lartik 20 nou Konstititsyon ki koz lo right to privacy.  Lartik 20 I dir ki nou pep, bann endividi dan nou sosyete i annan a right to privacy e ozordi en kantite sa bann right pe ganny violated left, right and center akoz i annan en group dimoun ki krwar li i kapab fer en biznes out of information theft. En dimoun i annan son laptop aranze e demen, tanto i vwar lenformasyon prive, dokiman entim i ganny pibliye pou Lepep Seselwa antye vwar.  And this is wrong Mr Speaker e nou Lasanble i kondann sa antyerman.  Nou Lasanble i annan en devwar pou nou protez tou endividi dan nou pei, tou endividi dan nou pei Mr Speaker.  E lavi prive en endividi e zot bann dokiman prive i bezwen ganny proteze par nou Lasanble – nou bezwen koz for lo la, par Zidisyer, par Lapolis e par lalwa neseser Mr Speaker e sa pa akseptab.

Mr Speaker mon ti a kontan osi koz for lo bann dimoun ki travay dan bann letablisman byen etablir, dan bann landrwa ki aranz computer ki aranz laptop me ler ou anmenn ou dokiman laba e apre ou ganny vwar ki lenformasyon lo ou computer in ganny vole, sa landrwa mon krwar ki aranz laptop mon krwar i responsab e sa endividi i en voler li, i en voler li osi e i bezwen ganny trouve si pa anba Penal Code anba en lot lalwa nou bezwen kalifye li koman en voler – i pa en IT technician li, i en dimoun ki pa pe aranz ou computer li me i pe pas son letan fouray dan tou folder dan nou computer, tou file pou regarde ki kalite lenformasyon i annan e ki kalite profi i kapab fer.

Mr Speaker i osi annan bann dimoun e la i annan en group dimoun ki ganny ankouraze swa par politisyen, swa par bann parti politik pou kas lakaz en dimoun vole e vol lenformasyon dan sa bann lakaz bann endividi e sa osi mon krwar nou Gouvernman nou bezwen pran en desizyon kler akoz sa bann dimoun ki pe kas lakaz e vole se parey nou’n dir se bann dimoun ki droge en kantite fwa, se bann dimoun ki pare pou fer sa kalite misyon pou en R500, pou en R1000 e nou pe ankouraz par nou behavior ler nou fer sa nou pe ankouraz dimoun pou fer plis krim dan nou pei, pou kas lakaz pou vole.  E en bo zour ler i pou antre dan lakaz en dimoun sa vagabon pou ganny atake li osi i pou mor oubyen pou touy en dimoun.  So mon krwar osi sa kalite krim ki pe arive Mr Speaker mon ti a kontan Minis i pronons li lo la.

Mr Speaker i osi annan ekstorsyonnist ki pe ganny rantre dan sa zwe.  Enn fwa ki en dimoun in ganny lenformasyon lo x alors la i komans blackmail dimoun, I komans rod larzan avek sa dimoun, fodre ou pey mwan, fodre ou kontinnyen pey mwan, fodre ou donn mwan larzan, e sa osi sa dimoun ki ekstort son kanmarad, en dimoun ki blackmail son kanmarad i en krim osi move akoz in pran en lenformasyon vole pou li servi sa kont en endividi e mon krwar i enportan ki nou ozordi nou deside ennfwa pou tou ki nou bezwen met en fren avek sa.  E sa pa tou, mon pa pe koz lo okenn politisyen Mr Speaker me mon pe koz lo bann endividi ki pa kapab protez zot lekor.  Mon pe koz lo bann dimoun dan nou sosyete ki travay dir, ki kontribyen dan nou sosyete me zot zot pa kapab protez zot lekor e zot vwar zot vin viktim e zot napa okenn rekour zot, zot vwar zot vin en victim, en nide visye e bann akt visye dan nou pei.

Mr Speaker i osi annan avek sa i annan potansyel lezot krim ki nou pa pe vwar e la se vol lenformasyon bann biznes.  E la mon pe koz avek kominote biznes pou ralye devan nou.  Petet ozordi zot pa pe ganny targete me demen si monn successful pou antre dan lakaz x e vol son laptop mon pou bold enough pou antre dan en tel biznes, dan biro entel, dan biro Msye entel, dan biro madanm entel – kas son biro e vol lenformasyon.  E ozordi i annan en kantite sa pe arive deor, i annan en kantite.  Annou vole, annou regarde, ki tel dimou pe fer e sa osi pa akseptab e si nou pa careful sa osi i en potansyel en kalite krim alavenir.  I osi annan hacking of information.  Sa osi i en kalite krim ki vol lenformasyon.

So sa nouvo fleo Mr Speaker i pe kre osi en move mantalite parmi Seselwa ki pa akseptab e mon ere pou dir se selman ne pti group Seselwa ki pe rantre dan sa kalite gossip, zot vey zaksyon dimoun, zot vey zaksyon endividi, zot rod tou lenformasyon lo dimoun.  Se zot ki pe ankouraz sa voler pou ale, pou al vole e rode ki annan kot tel oubyen tel endividi.  E sa i en tre move mantalite ki pe antre dan nou sosyete.  E mwan mon ti a kontan me sa bann dimoun ki vey sa bann zaksyon oubyen sa bann dimoun ki pe fer en profi ki zot pozisyon lo la?  Ki zot moral?  Ki zot annan pou dir lo la.  Akoz nou dan sa Lasanble nou pa, nou pa e mon repete nou pa siport en bann tel kalite vol e in ler pou nou met en stop.  Mr Speaker nou kontan sa 2 lamannman in vin devan nou ozordi akoz nou ti koz tre for lo la e Gouvernman in ekout nou e mon konnen Minis i la ozordi i pou ekout nou ankor ennfwa lo sa bann kalite bandisite ki pe rantre dan nou sosyete e ki pe detri sosyete Seselwa.  Nou pa ti koumsa nou.  Nou pa en sosyete ki koumsa.  Nou annan zis 90 mil Seselwa.  Nou preski parey en gran fanmiy, nou tou nou konn kanmarad e nou pa kapab les en pti group dimoun met sa pei e met sa pep otaz avek sa bann kalite mantalite.  E Mr Speaker mon ti a kontan si Minis i pronons li lo la e avek sa mon pou donn tou sipor sa 2 lamannman ki devan nou e okenn lalwa e okenn lamannman ki vin dan nou Lasanble ki ede met nou pei lo en bon semen, lo semen progre, lo lape, stabilite ek lord.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon, nou’n ariv alafen bann entervansyon, mon ava demann Minis pou fer son reply.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker e mon ti a kontan remersi tou Manm Lasanble pou sa deba tre for, tre enteresan e tre pertinan lo sa bann amannman lo nou Kod Penal.

Mr Speaker i annan bokou bann bon pwen ki’n ganny fer resorti apremidi la ler nou pe debat bann lamannman lo sa kod, lo nou Kod Penal.  Mon ti a kontan komanse par dir avek nou Lasanble e tou nou pep an zeneral ki nou Gouvernman i pou toultan fer sa ki byen pou nou popilasyon e i pa pou azir dan en fason ki malgre i annan serten presyon par serten endividi pou annan bann santans pli lenient ouswa pou annan bann lentere ler nou pe pas santans lo en dimoun, ler nou pe pas kondannasyon lo en dimoun ki pli lenient pou sa bann lalwa ki pli lenient.  Ler sa i pe afekte lapopilasyon an zeneral tel parey bann ka vol, bann ka vol arme, bann ka vol kot i annan vyolans ki ganny servi, bann ka labi lo nou bann zanfan ki’n ganny koz lola apremidi nou Gouvernman pa pou zanmen per pou fer sa ki byen pou protez nou pei, nou popilasyon an zeneral.

Nou Gouvernman i anann en devwar Mr Speaker pou proteksyon nou bann sitwayen anba nou Konstitisyon e proteksyon nou bann sitwayen anba nou Konstitisyon i osi enkli sa dwa pou sak sitwayen annan lape, sekirite dan son lanvironnman kot li, kot i marse lo semen annefe nenport ki landrwa dan nou teritwar.  E sa bann amannman ki nou pe propoze apremidi i bann lamannman ki sever ver bann dimoun ki pe met a risk sa drwa liberte ki nou koman sak sitwayen dan nou pei nou anann e sa drwa pou nou enjoy lape e sekirite dan lord ek lape dan nou pei ozordi.  Nou pa kapab parey in ganny dir par bann Manm Onorab isi dan sa Lasanble, nou pa kapab les sa bann bandi, sa bann vagabond, sa bann dimoun ki bann kriminel kontinnyen teroriz nou bann sitwayen, nou bann sitwayen, nou bann frer, nou bann ser dan lakominote lo en baz regilye parey zot pe fer konmela.  Fodre ki sa bann dimoun i konpran poudir sa Gouvernman pou azir dan en fason tre strikt anver zot akoz nou nepli kapab tolere sa ban keksoz ki zot pe fer.  En dimoun i travay dan en fason onnet, i ganny son dipen dan en fason onnet, I aste son keksoz pou son lakaz dan en fason onnet, i fer son fanmiy dan en fason onnet e ou vwar en dimoum ki malonnet i vini e i detri tousala dan en sel aksyon vol e dan sa aksyon vol i kapab servi vyolans, i kapab vyol sa dimoun, i kapab fer en kantite keksoz ki tromatiz sa fanmiy pou en bon pe letan si pa larestan zot lavi.  E Gouvernman in ekout lavwa sa Lasanble.  Gouvernman in ekout pep Seslewa, son pep pou fer sir ki bann lalwa ki nou anmennen i deal avek sa problenm dan en fason strikt, dan en fason sever avek tre pe tolerans pou bann keksoz ki sa bann dimoun pe fer.

Mr Speaker lo sa prensip ki mon’n demar lo la in annan plizyer pwen ki mon’n fer resorti apremidi dan bann deba.  Enn bann pwen tre for se ki bann reseler i osi koupab si pa pli koupab ki sa bann dimoun ki pe komet bann aksyon vol dan lasoyete ozordi.  E sa i vre.  Si napa reseler, napa market pou bann voler vann zot bann keksoz.  Si napa reseler napa posibilite pou en dimoun vol en laptop ki vo R7 mil e vann li avek en reseler pou R1500.  Si napa reseler napa posibilite pou en dimoun vol lalyans maryaz en madanm ouswa son msye – fonn sa lor e al vann li Dubai kot i fer en fortin an retour.

Mr Speaker anba nou Kod Penal konmela anba seksyon 309 nou Kod Penal i annan en maximum santans 14an ki Lakour i kapab enpoze lo bann aksyon bann reseler, lo bann dimoun ki pe fer bann aksyon reseler dan nou pei, e Lasanble in fer kler dan zot deba apremidi pou dir Lepep Seselwa i santi poudir Gouvernman i bezwen fer plis anmenn petet bann nouvo lalwa, bann nouvo amannman pou deal osi severman avek bann reseler ki nou pe deal avek sa bann dimoun ki pe fer bann aksyon vol, vol ek vyolans ensitswit – kas lakaz ensitswit.

Mr Speaker mon kapab dir avek sa Lasanble ki Gouvernman i ava ekoute sa lapel e ki nou ava travay ansanm avek lakor konsey Minis nou ava travay lo bann proviyzon pou revwar nesesite anmenn bann nouvo pinisyon pou tackle bann dimoun ki pe fer bann askyon reseler.  Anmenmtan i annan en nesesite pou lapolis Mr Speaker ogmant son konpetans pou detekte sa bann dimoun e deal avek sa bann dimoun.  E la mon rekonnet ki I annan ankor pa mal defayans dan lapolis an sa ki konsern kapasite pou detekte sa bann dimoun e pran aksyon kont zot e build en case file pou Atorni Zeneral kapab anmenn sa devan Lakour.  Se pou sa rezon ki lapolis parey mon ti dir bomaten pe etablir sa nouvo Criminal Intelligence Unit kot nou pou met, nou pe mete nou bann Young Police Leaders pou travay ladan, bann marnmay ki’n swiv sa Young Police Leaders Course anba pupilage anba tuition bann dimoun enpe pli avanse dan CID pou etablir sa unit lentelizans kriminel pou nou kapab konnen dan en fason pli byen, pli byen organize lo en database e etablir bann lyen ant bann reseler ki annan dan nou pei ozordi.  Akoz sa bann reseler parey bann dealer dan drog zot pa operate an izolasyon, zot bann dimoun ki annan en network, zot annan en network voler ki vol pou zot e zot annan en network antre zot menm zot dan serten ka nou’n vwar kot zot tranzakte dan bann keksoz ki’n ganny vole lo en nivo pli ba, lo en nivo pli o ziska finalman serten keksoz vole i al deor, i al Dubai dan lezot landrwa pou ganny vann.

Mr Speaker sa bann lamannman ki nou pe propoze apremidi in atrakte serten deba lo ki nou pe fer pou reabilit bann first time offenders par egzanp e pa melaz zot avek bann dimoun ki nou apel bann harden criminals dan prizon Montagne Possee.  An se moman i pa posib pou nou fer sa separasyon ant bann first time offenders e bann dimoun ki’n la pou bann repeate offences ouswa bann harden criminals parey nou apel zot dan Montagne Possee.  Me sertennman travay pe ganny fer an semoman menm pou nou kapab rimanye nou prizon Montagne Possee pou asire ki dan lavenir son striktir entern i ava permet en nivo segregasyon ant bann dimoun ki fek komet bann lofans premye lofans e bann dimoun ki petet in la bokou pli lontan ouswa in retourn dan prizon pou plizyer lofans enn apre lot.  Me pli enportan ki sa mon kwar dan sa ki mon ti dir bomaten an sa ki konsern nou bann dimoun ki’n komet bann krim tel parey kas lakaz e vole akoz drog – ki bann larezyon prensipal akoz zot fer sa bann krim ozordi lo en zil parey Coetivy nou pe konsider e nou pe vwar aktivman pou nou etablir en sant, en landrwa kot zot a non selman deservi zot santans me zot ava osi kapab ganny sa posibilite koman bann first time offenders pou zot annan reabilitasyon dan tou son sans e sertennman aprann lavaler travay dir parey nou tou nou’n aprann pou zot kapab annan en lavi ki prodiktiv koman en sitwayen dan nou pei.

Mr Speaker deba ozordi dan Lasanble in osi koz enpe lo Zidisyer e mon konnen ki sa Lasanble in annan bokou deba resaman lo kestyon Zidisyer e lo kestyon aderans avek lalwa, bann lalwa ki sa Lasanble i pase an sa ki konsern par egzanp santans minimum mandatwar.  Mon toutafe dakor avek pwennvi sa Lasanble ki nou bann Ziz e nou bann Mazistra dan Zidisyer i bezwen pran konesans, aspirasyon e zot bezwen pran konesans santiman sa Lasanble ki reprezant lepep Seselwa dan sa ki konsern ler zot pas santans dan bann ka tel parey i annan devan zot apremidi dan sa Lasanble.  Mon krwar ki letan in arive e nou komans vwar bann sinny parey bann Manm in dir ko t serten Mazistra e serten Ziz i komans konpran e rekonnet sa ki lepep pe demande an sa ki konsern nesesite pou vin bokou pli stikt ver bann bandi, bann vagadon, bann kriminel ki pe afliz nou sosyete ozordi, e fotespere Mr Speaker ki sa bann lalwa ki mon ti a kontan demann Lasanble pou aprouve apremidi, sa bann amannman dan lalwa nou bann Ziz i respekte sa aspirasyon e sa bann demann ki nou pep in fer atraver zot Lasanble Nasyonal.

Mr Speaker nou’n osi koz apremidi lo labi kont bann zanfan.  Zanfan i en keksoz presye, parey serten Manm in dir i en kado sorti kot Bondye pou nou tou e nou pa kapab, nou pa kapab kontinnyen annan bann sitiasyon kot sa bann dimoun ki zanfan i fer zot konfyans koman zot protekter, sa dimoun ki protez, sipoze pe protez sa bann menm zanfan i kontinnyen abiz lo linosans e lo zot lavenir, zot fitir, andomaz zot fitir atraver bann move aksyon tel parey ki lenterferans seksyel e rape nou bann zenn marnmay.  E mon tre kontan ki in annan deba pozitiv an sa ki konsern kondannasyon tou bann tel aksyon – konpar bann dimoun kip e fer sa bann askyon par sa Lasanble apremidi e ki zot in siport sa linisyativ pou annan bokou santans bokou pli sever lo sa bann dimoun enkli bann dimoun ki repeatedly zot abiz bann zanfan e rape bann zanfan kot la nou pe get en santans lavi prizon.  E mon kwar nou pa devret pe fer okenn leskiz pou propoz en lalwa ki Lakour i pas en santans pli sever lo sa bann dimoun akoz vreman zot pe detri nou bann zanfan, zot pe detri zot linosans e zot pe detri nou lavenir e lavenir nou pei an zeneral.

Nou’n koz lo bann kondisyon bail par bann Lakour.  Wi anba nou Konstitisyon tou dimoun i annan drwa reste inosan ziska ler in ganny proven guilty.  E sitiasyon Konstitisyon kimannyer i ete, sitiasyon bail i ganny reflekte ki poudir ki bail i en norm as opposed to en leksepsyon.  Setadir en dimoun i kapab ganny large as opposed to rimann ki devret leksepsyon.

Mr Speaker not withstanding sa ki nou Konstitisyon I dir ki nou bezwen respekte sitiasyon dan nou pei ozordi i reflekte en lot realite.  I reflekte kot ozordi ou annan ou en dimoun ki’n ganny sarze pou en krim, in ganny large i pa’n ganny kite dan kaso lo rimann, en semenn answit i fer en dezyenm, lot semenn i fer en trwazyenm nou annan menm ka ki annan 7 sarz kont li Ankor e i ankor deor pe kree laterer, pe senm laterer dan lasosyete.  E mon totalman adere avek sa request ki Lakour i enpoz bann kondisyon pou bail, bann kondisyon bokou pli sever dan en fason ki sa bann dimoun pa kapab rod larzan fasilman pou zot peye e pou zot ganny large pou zot kapab kontinnyen kas lakaz e vole e pey sa bail atraver sa bann larzan ki zot in ganyen ler zot in kas lakaz e zot in vole.  Mon krwar Lakour i bezwen pli sansib anver sa ki pe arive dan nou sosyete e larealite keksoz ki pe afekte nou bann sitwayen dan nou bann kominote ozordi an sa ki konsern vol e vol avek vyolans ki pe ganny kouver anba nou Kod Penal ozordi.

Kestyon in leve ki arive ant en miner ki komet en lofans seksyel kont en lot miner, e la anba nou Kod Penal egzistan i annan en santans maximum 20an par juvenile court si en tel lofans i ganny komet.  So Kod Penal i deza kouver entel lofans, me Kod Penal i osi dir Mr Speaker ki nou bezwen etablir tou bann sirkonstans e osi egzos tou bann avenues setadir psycological counseling, evaliasyon, suspend sentence ensitswit avanler ki nou kondann en lot zenn prizon vizavi en lofans ki in komet.  Me sertennman nou Kod Penal ozordi i permet en juvenile court ki’n ganny constituted pou zot met en santans maximum 20an kont en miner ki’n komet en lofans seksyel kont en lot miner.

Nou’n koz Mr Speaker ozordi lo kestyon la piratri e bann amannman ki sa papye, sa dokiman pe prezante, sa proze pe prezante avek zot.  Mr Speaker sa lamannman i en lamannman ki enportan akoz i non selman donn nou sa ki nou apel e ki’n ganny dir universal jurisdiction me i osi donn nou sa pourvwar pou sible, pou focus lo bann dimoun ki pe finans ouswa organiz ban aksyon lapiratri andeor nou pei.  E deza Mr Speaker mon kapb dir zot ki 2 warant enternasyonal in ganny issue isi Sesel enternasyonalman pou bann dimoun ki tonm dan sa kategori – kot zot bann dimoun ki pe organiz la piratri e ki’n relye avek aksyon lapiratri isi Sesel.  Setadir deplizanpli nou pe al dan en direksyon kot nou pe viz bann dimoun ki pe finans lapiratri e ki pe organiz lapiratri atraver supply zarm, supply lozistik, supply tou bann lezot keksoz ki annan pou fer ki pou ede pou komet en aksyon piratri kont nou teritwar isi Sesel.  E mon krwar atraver sa lamannman e sa pourvwar ki nou pe gannyen Mr Speaker mon krwar ki nou pou kapab koup latet sa monst ki bann organizater e bann finances of piracy.  Si nou kapab fer sa ankor mon pou pran analozi bann eskobar ki pe deal dan drog viavi bann dimoun ki pe servi drog, bann users e la nou fer menm analozi avek bann finansye e bann lorganizater lapiratri vizavi bann dimoun ki pe komet aksyon lapiratri lo lanmer kont nou.  E atraver sa nouvo sant ki nou pe etablir byento avek sipor lakominote enternasyonal UNODC, Interpole, bann diferan Gouvernman ki pou apel RAPIC nou Regional Anti-Piracy Prosecution And Investigation Center – atraver sa sant isi Sesel nou pou annan ou en sant ekselans lo nivo mondyal pou nou kapab fer egzakteman sa.  Nou pou kapab al apre deal avek sa bann dimoun ki pe finans e ki pe organiz lapiratri dan nou rezyon.  E mon krwar ki Sesel pou kontinnyen pran leadership atraver sa sant, nou pou kontinnyen pran sa leadership role pou nou deal avek sa bann dimoun ki pe detri nou lekonomi, ki pe detri nou lendisti tourizm e ki pe pran nou bann dimoun, nou bann frer otaz lo lanmer.

An sa ki konsern nou 2 frer Mr Speaker Mr Marc Songoire e Msye Rolly Tambara mon ti a kontan reasir sa Lasanble e tou nou dimoun, tou nou popilasyon ki napa okenn zefor ki pe ganny spare atraver tou mwayen posib, atraver nou bann kontak ek nou bann pei alye, atraver nou bann kontak avek bann lorganizasyon enternasyonal, atraver nou bann kontak avek bann dimoun ki dan Lasomali limenm pou liber Mr Songoire e Msye Rolly Tambara o plivit posib.  Malerezman sa dimoun ki pe detenir nou 2 sitwyen, nou 2 frer i en dimoun ki napa en leker, i en dimoun ki nou kapab describe koman in-human, i en monst e atraver bann mwan ki’n deroule mon leksperyans an negosiasyon avek mon lekip pou deal avek sa dimoun nou’n dekouver ki en dimoun napa okenn konpasyon.  E nou’n fini fer sorti warant enternasyonal pou son arrest, e zour i sorti Lasomali Mr Speaker se sanmenm sa sa zour ki i pa pou retourn ankor Lasomali me i pou retourn isi Sesel pou li ganny zize e pou li ganny pini.  Akoz son bann aksyon ki i pe fer pou fer Msye Songoire e Msye Tambara soufer dan bann kondisyon enpitwayab laba Somali.

Ne amwen Mr Speaker nou bann negosiasyon atraver tou nou bann partener parey monn mansyonnen pe kontinnyen dan en fason pou met presyon lo sa sef pirat pou larg nou bann dimoun avan i tro tar pou li e si i arive ki i pa fer li Mr Speaker bann konsekans pou li pou tre grav.  E Sesel pe anvoy en sinyal kler anver sa bann dimoun laba ki nou pa pou kontinnyen toler bann tel akasyon.

Mr Speaker Leader Of Government Business in koz lo detrwa pwen tre enportan osi dan son lentervansyon.  In koz lo information theft dan nou pei ki pe arive ozordi.  In dir par egzanp i annan dimoun pe vol lenformasyon atraver fason elektrionik, atraver fason computer, atraver lezot mwayen san konesans e san konsantman bann dimoun ki anmenn zot computer aranze ouswa ki anvoy e-mail ensitswit.  I annan en Data Protection Act ki bezwen ganny met an fors, an aplikasyon ki ziska prezan pa ankor ganny met an aplikasyon e Atorni Zeneral in donn mwan sa lasirans ki i pou fer le neseser pou met an aplikasyon Data Protection Act byento dan en fason ki nou annan sa proteksyon legal kont bann tel aksyon.

Me Mr Speaker seksyon 252 nou Kod Penal ozordi i osi donn nou sa konfor ki nenport ki lenformasyon, mon a lir avek Manm Lasanble every inanimate thing whatever which is the property of any person and which is moveable is capable of being stolen.  Every inanimate thing which is a property of any person and which is capable of being made moveable is capable of being stolen as soon as it becomes moveable.  Although is made moveable in order to steal it. Savedir lenformasyon i tonm anba sa definisyon e anba sa bann lamannman ki nou pe propoze ozordi i atrakte en santans minimum mandatwar 7an pou theft of information anba nou Penal Code.

So dan en fason Mr Speaker kantmenm nou napa Data Protection Act ki anfors ozordi ki pou kouver lezot keksoz bokou pli larz ki sa ki nou pe koz lo la, anba nou Kod Penal ozordi nou kapab prezan si sa lamannman i pase egzers en santans minimum 7an mandatwar pou bann dimoun ki fer bann tel aksyon ki vreman mal e ki vreman mechant kont bann lezot endividi.

Mr Speaker Leader of Government Business in osi koz lo lartik 20 nou Konstitisyon kot nou annan the right to privacy e la swit a sa bann levennman ki’n deroule resaman Gouvernman i rekonnet poudir nou bezwen anmenn bann lenstriman legal pou protez drwa nou bann sitwayen an zeneral kont bann askyon kot dimoun i vol zot bann keksoz prive, zot bann dokiman prive, zot bann kominikasyon prive, zot pran sa e zot fer nenport kwa avek dan en fason pou denigre e detri lavi bann dimoun.  Tou dimoun Mr Speaker i annan drwa pou annan son privacy anba nou Konstitsyon.  Sa i en drwa fondamantal nou Konstitisyon.  E ban tel dimoun ki pe fer bann tel aksyon konmela zot bezwen ganny deal avek dan en fason serye.  Akoz si nou les sa bann keksoz kontinnyen Mr Speaker i pou annan en dezord total an sa ki konsern right to privacy sak endividi dan nou pei.  En endividi i annan sa drwa kot son lakour ouswa dan en landrwa prive pou annan serten keksoz ki prive ant li ek en lot dimoun par egzanp ouswa pou annan en serten dokiman ki prive ant li ek en lot dimoun ouswa pou annan en serten kominikasyon ki prive ant li ek en lot dimoun.  E napa personn ki annan sa drwa san konsantman sa endividi pou li pran sa bann keksoz e fer nenport ki demagozi lo Facebook, lo bann lezot medya elektronik, lo bann lezot printed media parey zot pe fer ozordi.  E Atorni Zeneral in ganny demande Mr Speaker pou li vwar e pou li konsider proposizyon en nouvo lalwa pou protez drwa bann endividi dan nou pei parey nou Konstitisyon i demande.  In enform mwan ki i deza annan serten provizyon anba serten lezot lalwa me mon krwar Mr Speaker anba son gidans ki nou ava swiv i annan nesesite pou nou anvoy en mesaz for e kler avek sa bann dimoun ki pe fer sa bann aksyon ki nou kapab dir i vreman degoutan ki lasosyete pa pou kontinnyen tolere sa intrugence e sa invasion of privacy par sa bann dimoun dan lavenir.

Mr Speaker Leader Of Government Business in osi koz lo ekstorsyon blackmail dan son lentervansyon.  Sapit 28 nou Kod Penal seksyon 280 an montan i koz lo rubbery, extorsion and blackmail ki en lofans tre serye ozordi anba nou lalwa e mon ti a kontan enfor sa Lasanble ki dan sa bann lamannman ki nou pe propoze avek zot ozordi santans minimum mandatwar i prezan vin 15an pou extorsion, pou blackmail e pou rubbery anba lamannman ki nou pe propoze ozordi.

Alor mon krwar ki nou Gouvernman i pe anvoy en sinyal tre kler ver sa bann endividi ki pe involve zot lekor atraver zot bann keksoz ki zot fer, atraver bann medya ki zot print kot zot pe sey ekstort ouswa zot pe sey blackmail dimoun ki zot kapab al dan prizon pou 15an minimum alavenir anba nou Kod Penal ki fer li en criminal offence pou zot fer bann tel keksoz.  Alor mon krwar Mr Speaker ozordi nou pe dir enough is enough.  In ler pou met lord e sa Lasanble mon pe demann zot pou fer egzakteman sa.  Mersi  bokou.

 

MR SPEAKER

Bon nou ava pran en vot lo merit sa Bill.  Tou bann ki anfaver?  Okenn ki kont?  Mon a ganny en formal second reading.

 

THE CLERK

A Bill of an Act to amend the Penal Code.

 

MR SPEAKER

Committee stage.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker anba Order 91(1) mon move ki nou suspend order 65 to 70 pou nou sot Committee Stage.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

HON CHARLES DECOMMARMOND

Mosyon i ganny segonde Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon nou a pran en vote lo la.  Ki nou sot Committee Stage. Tou bann ki anfaver?  Okenn ki kont?  Bon mon a ganny en motion for third reading.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mr Speaker anba order 71(1) mon move ki nou lir sa Bill en trwazyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Segonde?

 

HON CHARLES DECOMMARMOND

Mr Speaker i ganny segonde.

 

MR SPEAKER

Ok, nou a pran en vot lo la.  Tou bann ki anfaver? Okenn ki kont?  Bon nou a ganny nou en third reading.

 

THE CLERK

This Act maybe cited as the Penal Code Amendment Act 2012.

 

MR SPEAKER

Bill in fini pase.  Mersi.  Nou a remersye Minis ek son lekip ki’n avek nou depi bomaten.  In en zournen long, espere i a ganny note ki ti en zournen long akoz ler i kourt zot note e nou a zwenn mardi prosen 9er bomaten.

 

(Adjournment)