::
Home » Verbatim » Verbatim - Second Term 2012 » Tuesday 3rd July 2012

Tuesday 3rd July 2012

 

Download PDF

________________________________________________________________________________________

 

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 3rd July 2012

The Assembly met at 9am

National Anthem

Moment of Reflection

Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Onorab, bonzour Minis avek son delegsasyon, bonzour tou bann kip e ekout nou dan lakour.  Ozordi nou annan avek nou Minis Morgan ki pou vin pran plizyer kestyon lo son Minister, parey nou konnen I annan responsabilite portfolio pou Zafer Entern ek Transpor.  Nou ava komans avek premye kestyon.  Kestyon 36, Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis avek ou delegasyon, bonozur tou bann Manm Onorab e tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker eski Minis ki responsab pou Transpor I kapab enform zabitan Anse Boileau ki plan SLTA I annan pou resirfas semen prensipal Anse Boileau ki an se moman I dan en tre move leta.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker e tou Manm Lasanble Nasyonal e tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker mon ti a kontan enform Lasanble ki travay resirfas semen prensipal Anse Boileau in deza komanse e I espekte konplete tre byento.  Travay in ganny fer lo sa seksyon semen sorti depi Pti Barbarons ziska kot stasyon lapolis e I reste ankor apepre 150met semen pou resirfas avan ki sa proze I konplete.

Kou sa proze Mr Speaker in ariv Gouvernman Sesel apepre R1.9 milyon depi son komansman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter?

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis I kapab enform sa Lasanble akoz in annan sa retar pou komans travay lo resirfas sa semen e vi ki Anse Boileau I en gran distrik I annan osi Montagne Possee ek Anse Louis, eski son Minister pe konsider resirfas semen MontagnePossee e semen Anse Louis osi.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker dapre nou program ki nou annan pou Lazans Transpor lo Later sa lannen ki mon pou donn enpe plis detay ler mon reponn kestyon 42, mon ava prezant enpe bann diferan plan pou sa lannen pou travay pou resirfas semen e pou konstri nouvo semen osi.  Sa kestyon, lo kestyon retar ki mon pe ganny demande, se prensipalman akoz nou annan lezot proze ki nou pe lo kote SLTA dapre son plan travay ki I annan e I ti lo nou plan pou nou fer sa seksyon semen ki monn fek dekrir me nou’n fer li an mwan Zen akoz set a sa moman la ki nou ti’n pare pou nou bouz dan distrik Anse Boileau.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Bristol.

 

HON ALDREIC BRISTOL

Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis, bonzour a tous.  Eski Minis I kapab enform sa Lasanble sis a proze resirfas Anse Boileau pou osi dekoul dan lezot distrik ki bord avek Anse Boileau.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Mon a les sa enn pase.  Minister.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker si ou permet mwan ler mon pran kestyon 42, mon ava donn tou bann detay lo bann proze semen ki nou annan e mon ava kapab adres sa enpe plis an detay.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Marie.

 

HON MURIELLE MARIE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis ek ou delegasyon.  Mr Speaker Au Cap I baliz avek Anse Boileau e proze pou resirfas semen ti komans Anse Aux Pins.  Eski Minis I kapab eksplik nou akoz ki in sot distrik Au Cap. Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 42, Minis a pran sa.  Ok, Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, bonzour tou dimoun, bonzour tou bann ki alekout.  Mr Speaker eski Minis I kapab garanti sa Lasanble e lepep Seselwa an zeneral ki standar ki zot in servi pou konstri, pou resirfas sa semen Anse Boileau I sa kalite standar ki pou permet nou ganny en semen ki pou dirab pou en kantite letan anvi ki parfwa nou resirfas semen e 6 mwan oubyen 1an plitar nou vwar bann trou I re-aparet dan semen.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker I annan en ladiferans ant refer en semen konpletman e resirfas lo sa semen ki egziste konmela e I en diferans tre enportan akoz ler nou refer en semen nou refer depi son fondasyon, son bann lenfrastriktir ki siport son fondasyon, bann lenfrastriktir ki donn drenaz lo sa semen – pou sa semen e nou fer bann provizyon pou bann service corridors kot ou kapab pas bann utilities tel parey bann kab elektrik, kab telefonn, tiyo delo ensidswit.

Sa ki nou’n fer Anse Boileau se nou’n resirfas sa semen, set a dir nou’n remet en sirfas asphalt lo sa semen pou ede amelyor son kondisyon pou enpe letan.  I pa menm standar ki si nou ti pe refer sa semen konpletman e rezon ki nou pa’n kapab fer sa se pirman en rezon bidzeter.  Ozordi dan nou pei Mr Speaker nou va konstate ki nou sistenm routye, nou semen I annan bokou amelyorasyon ki nou bezwne fer, I annan bokou landrwa kot nou kapab dir ki semen en sub-standard an term son sirfas.  I annan bann trou, I annan bann laroul, bann idantasyon, I annan en kantite lezot problenm asosye avek nou bann semen ozordi.  Me prensipalman nou kontrent ki nou annan se resours, resours bidzeter, resours finansyer premyerman pou nou kapab enplimant en proze konpreansiv lo Mae e lo Pralen sa 2 zil ki’n ganny plis afekte pou refer tou nou bann semen.  Idealman nou bezwen refer tou nou semen.  Dan sa prosesis refer tou nou semen nou bezwen elarzi nou bann semen pou kapab cope avek logmantasyon dan transpor, dan veykil ki annan dan nou pei ozordi.

Nou annan serten proze Mr Speaker ki a moman donnen mon a kapab donn enpe plis detay Lasanble Nasyonal lo la me paregzanp zis pou mansyonnen nou annan serten proze kot nou oule agrandi semen lakot Was Mae pou donn li enpe plis bataz, enpe plis elarzisman pou kapab cater pou plis trafik kip e sirkile lo sa bann semen kit re etwart lo kote Was Mae konmela.

Nou annan lezot proze ankor, me Mr Speaker parey monn dir oparavan pou le moman avek mwayen sa ki nou nou annan lo kote bidze pou Land Transport Agency I pa posib pou nou fer sa bann gran, gran proze ki capital intensive, ki kout bokou larzan e ki pei a sa moman donnen pa kapab afford pou fer li.  Alor ki nou bezwen fer pou le moman Mr Speaker se senpleman mentenir atraver fer bann travay pot hole, repar bann trou dan semen, repar bann sirfas, remet bann nouvo sirfas ensidswit.

Mon aksepte ki sa I pa ideal me anmenmtan nou bezwen pragmatic, nou bezwen realis dan nou lapros e se sa ki nou kapab fer avek nou kontrent ki nou annan lo kote finansye pou le moman.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Minis, bonzour tou dimoun.  Minis an sa ki konsern sa morso semen ki nou pe koz lo la, eski travay in ganny fer avek bann lezot lazans ki kas semen pou ki enn fwa ki travay in konplete lo sa morso semen Anse Boileau napa en lot lazans parey PUC oubyen bann lazans telekominikasyon ki vini ki kase e apre SLTA I bezwen vini e resirfas sa semen.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker sa kestyon I en kestyon tre enportan an term resours leta e resours piblik dan nou pei.  Nou annan en sitiasyon ki’n persiste pandan en kantite lannen kot bann diferan lazans, bann ki paregzanp pas kab telefonn, delo, elektrisite, bann diferan lakonpannyen in ensiste pou zot kontinnyen met zot bann kab, zot bann tiyo anba semen e I annan enpe letan deza ki Departman Transpor ansanm avek Lazans Transpor lo Later in osi a son tour li ensiste ki sa bann keksoz I bezwen arête akoz osi to ki nou’n fini resirfas semen dan souvann fwa nou vwar sa en lazans ouswa sen lakonpannyen I vini I kas sa semen akoz I annan tiyo ki’n kase, I annan kab pou pase, I annan bann lezot keksoz ki sipoze fer ki dir ou ki I pa’n ganny planifye, it was unforeseen alor I pa ti pou kapab dir nou davans.

Mon krwar ki nou bezwen travay dan en fason bokou pli kordinen e bokou pli planifye.  Se pou sa rezon Mr Speaker ki I annan detrwa lannen pase, enpe lannen pase annefe nou ti etablir sa Utilities Sub-Committee lo nivo Planning Authority pou fer sir ki tou bann lazans telekominikasyon, tou bann litilite parey PUC ensidswit I annan reprezantasyon lo Utilities Sub-Committee ansanm avek Departman Transpor pou fer sir ki ler en proze I ganny enplimante paregzanp nou pe resirfas tel out el semen dan sa ka paregzanp Anse Boileau sa bann keksoz pa arive ankor.

Me malerezman Mr Speaker I pa’n toultan marse dapre ki nou ti a kontan I marse an term son leplimantasyon pratik e nou pe pran sa direkteman paregzanp avek PUC kot nou pe dir zot ozordi kot napa okenn semen kot zot pou kapab kase kontinnyelman koumsa zis apre ki nou’n met en sirfas lo la, akoz I kout larzan Leta pou nou kapab repar sa bann semen e deplis Mr Speaker ler nou’n fek resirfas en semen, nou’n fek refer en seksyon semen en lakonpanyen ouswa en lazans I vini I kas sa semen pou remet sa semen a sa nivo I pa fasil, akoz fondasyon semen I ganny andomaze limenm li e souvann fwa ou vwar nou vini nou met en sirfas lo la e detrwa mwan apre ler bann transpor lour in pas lo la ou vwar I komans afese, I komans antre.

So mon krwar Mr Speaker sa travay ki nou pe fer konmela nou pet re strik, mon pa pe dir ou ki I pa pou ariv ankor, I pou ariv ankor me selman nou pe travay tre etwartman avek PUC ek bann lezot lazans pou fer sir ki otan ki posib sa pa kontinnyen.

Mon a donn zot en legzanp, paregzanp nou annan en proze pou resirfas semen La Louise, depi anba kot kwaze Zig Zag ziska enpe anler ler ou pas Chillie Bar Restaurant enpe pli anler la.  Nou pa’n proceed avek sa proze akoz nou pe ensiste avek PUC ki zot repas zot tiyo ki tou sa seksyon semen I anba semen e souvann fwa ou vwar delo pe pise, zot in kas semen, delo in kase e delo pe monte – nou pe ensiste avek PUC pou pas zot tiyo andeor, par anba bann dren prensipalman kot napa later nou pe dir zot servi bann dren, kas sa bann dren, pas anba dren apre zot a refer dren par lo la.  Mon krwar I en konpromi ki bokou pli efikas an term larzan lepep, larzan piblik ki nou pa kontinnyen gaspiy larzan dan sa fason.  Mersi.

 

 

MR SPEAKER

Kestyon 37, Onorab Leader Lopozisyon.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis pou Transpor I kapab dir avek sa Lasanble ankor konbyen letan zanfan lekol Au Cap pou espere ki pavement I ganny konplete lo sa morso semen pli danzere depi laboutik Endyen lo pon ziska lo bus stop apre Msye Solano Savy.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Departman Transpor in idantifye ki sa seksyon semen sorti depi kot kwaze St Joseph ziska Reef Estate I en landrwa priyorite pou nou konstri trotwar, sa akoz bokou zanfan lekol I servi sa avek sa nouvo lekol ki la lo en baz toulezour e I annan en nesesite pou met zot an sekirite ler zot pe al lekol e ler zot pe retournen sorti lekol dan apremidi.

Mr Speaker sa proze pe ganny fer par faz e SLTA in deza komanse avek premye faz ki’n fini konplete a en kou Rs753 mil e en longer 135 met trotwar in ganny konstri dan sa premye faz.

Dezyenm faz sa proze in osi deza konplete, a en longer 540met trotwar a en kou Rs1.672 milyon.  Ozordi Mr Speaker I annan trotwar depi kwaze St Joseph ziska sap on ki nou’n refer avek en walk way, en raised walk way zis avan laboutik Endyen lo main road dan sa landrwa.

SLTA I anvizaze kouver sa seksyon semen sorti kot sa laboutik Endyen ki mon’n fek mansyonnen pou ariv ziska kot larantre Green Estate dan trwazyenm faz sa proze.  Kou estimen pou sa trwazyenm faz I apepre Rs675 mil pou en longer 218met trotwar.  Sepandan Mr Speaker anvi bann kontrent bidzeter ki nou annan pou sa lannen nou pa ekspekte ki nou pou konplet sa proze sa lannen me plito konplet li lannen prosenn.

Kou total pou enplimant sa proze Mr Speaker ziska aprezan pou premye faz avek dezyenm faz in ariv apepre Rs2.426 milyon e nou ekspekte parey monn dir depans ankor Rs675 mil pou termin li lannen prosenn.

Ti annan en problenm way leave kot larantre Green Estate ki nou pe rezourd, way leave in ganny donnen avek serten kondisyon e nou ekspekte ki nou a kapab travay avek Ladministrater Distrik Au Cap pou nou kapab enplimant sa bann kondisyon e sort out sa way leave pou nou ariv egzakteman kot larantre Green Estate.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker anvi danze ki I annan pou bann zanfan an relasyon avek lefe ki sa morso semen pa ankor konplete, eski Minis I kapab konsidere pou fer sa travay vin enn ki I ganny en gran priyorite and therefore akseler sa travay e dezyenmman eski Minis I kapab anvi ki Minis in dir nou ki I en kontrent bidzeter, eski Minis I kpaab konsider pran petet en pli gran morso larzan ki zot anmase atraver road tax pou fer bann proze semen tel ki sa enn ki monn mansyonnen.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker ler nou ti komans enplimant sa proze, nou ti regard bann landrwa ki ti pli o priyorite an term danze, an term son risk pou bann zanfan e bann lezot pyeton kip e servi sa semen.  I ti kler ki sa seksyon depi kwaze St Joseph ziska kot sa laboutik Endyen I enn kot I pli danzere akoz ti napa bokou bataz lo bor semen pou bann zanfan pase e osi bann transpor ki pas lo sa seksyon semen avek sa bann bataz zot pas ase vit.  So ti annan sa risk pou bann zanfan.  So avek sa finansman ki nou’n annan nou’n fer sa premye seksyon.

Sa dezyenm seksyon parkont I osi enn ki annan en serten eleman ris akoz transpor I pas la ase vit me zot ava petet dakor avek mwan ki I annan enpe plis bataz pou dimoun marse lo bor semen.  I annan sa bout enpe disab, disab ki ou kapab mars lo la pou mazorite sa morso semen ziska Green Estate me sa pa vedir ki Gouvernman pa pou pran son responsabilite, I pa vedir ki Gouvernman pa pou fer sa proze – me parey monn dir nou pou fer li osi to ki posib.

An sa ki konsern larzan Mr Speaker, monn deza koz en pti pe lo sa kestyon road tax, lo sa larzan road tax ki al dan nou Consolidated Fund Gouvernman, e mon ti fer resorti ki menm lakantite larzan ki nou pe depanse lo kote SLTA pou nou bann proze road maintenance, nou bann nouvo proze semen ki nou pe fer enpe partou lo Mae, Pralen e La Digue sa lzarn road tax I pa sifi pou kouver totalite nou bann depans pou nou bann road maintenance e nou bann proze konstriksyon semen.  Mon kapab asir sa Lasanble ki nou depans bokou plis ki nou kolekte atraver road tax e I en lobligasyon nasyonal nou Gouvernman pou fer sir ki kontinnyen devlop nou lenfrastriktir semen parey lezot lenfrastriktir tel koman bann proze nasyonal ki nou fer, lekol, lakaz ensideswit, me lenfrastriktir I enportan akoz lenfrastriktir tel parey semen I enportan pou lekonomi nou pei, pou mobilite e pou devlopman ekonomik nou pei.  So mon ti a kontan asir Lasanble ki nou pou kontinnyen esnvestir otan ki nou mwayen I permet pou nou kapab devlop nou sistenm routye, nou sistenm semen dan nou pei.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Marie.

 

HON MURIELLE MARIE

Mr Speaker eski Minis I kapab eksplik sa Lasanble ki ekzakteman sa kondisyon ki sa popriyeter pe demande an retour pou akse pou sa pavement e si an ka I arive ki sa Minister pa zwenn sa bann kondisyon ki lot alternative ki zot anvizaze pran pou konstri sa pavement pou benefis bann zabitan Green Estate espesyalman zanfan lekol.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker mon annan bann kondisyon sa land owner la.  Land owner pe demann le swivan: ki en miray I ganny fer en oter 2met pou en longer 43.5 met longer along sa pavement ki nou pe fer.  Ki en drenaz I ganny mete, bann grills I ganny mete, I ganny fikse devan larantre e ki Lotorite Distrik I rod Planning permission pou en nouvo larantre pou sa owner son boundary wall ek son bann lezot lenfrastriktir ki I pe demande.  E answit I annan bann lezot eleman paregzanp son fence ki la deza ozordi ki I pe demande ki sa I ganny tire par faz an mezir ki son miray I ganny fer.  Osi ki nou enform lezot dimoun dan zalantour byen davans avan ki nou komans okenn travay la proze.  Vwala bann kondisyon prensipal ki sa and owner pe demande.  E si nou pa kapab meet sa bann kondisyon natirelman nou pou esey negosye, nou ape vwar kimannyer nou kapab annan en lakor lo la, si nou pa kapab meet sa bann kondisyon Mr Speaker mon pou bezwen retourn ver Minister responsab pou Litilizasyon Later e met sa devan zot dan en fason ki nou kapab esey annan en lot rezolisyon pou sa issue.  Mersi.

 

MR SPEAKSER

Onorab Bristol.

 

HON ALDERIC BRISTOL

Mr Speaker apard sa popriyeter ki pe demann konpansasyon, eski I annan ankor lezot popriyer dan sa trwazyenm faz 218met ki pe osi demann konpansasyon.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Dapre lenformasyon ki mon annan avek SLTA I sel popriyeter ki pe demann konpansasyon pou sa trwazyenm faz ki nou pe al antre ladan.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Volcere. Kestyon 38 Onorab Volcere.

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker anvi lakantite ka dife ki’n frap Sesel, lannen pase eski Minis ope konsidere koman en sinny prevansyon met en masin teny dife avek enn de zofisye lo Pralen.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker en lobzektif Lanzans Servis Teny Dife e Softaz pou desantraliz son bann servis e anmenn zot pli pre avek lakominote an zeneral.  Plan sa lazans se pou konstri bann sou stasyon lo bann lezot zil ki napa servi konmela tel parey Pralen e La Digue osi byen ki lezot rezyon lo Mae, sa I ekspekte ganny enplimante pandan sa prosen 5an anlinny avek nou plan stratezi pou sa lazans 2012 a 2016.  Me sa osi pou depan lo disponibilite finansman pou nou kapab enplimant sa bann proze.

Pralen ek La Digue I este enn nou priyorite e proze pou konstri sa 2 stasyon I deza lo tender parey zot in kapab vwar lo Nation I annan detrwa semen pase.  Provizyon in osi deza ganny fer pou zot konstriksyon dan bidze sa lannen set a dir pou nou koman sa 2 proze dan bidze sa lannen.  I ekspekte pran apepre 15 mwan pou konplet sa stasyon lo Pralen e 9 mwan pou sa enn lo La Digue.

Stasyon teny dife lo Pralen pou baze lo Zil Eve e sa enn  lo La Digue pou baze deryen Stasyon Lapolis.  Pou le moman lo La Digue I annan en dimoun ki pe fer biznes lwe bisiklet dan sa lokasyon e dapre lenformasyon ki mon’n obtenir avek Minis Lamenazman Later avek Lakaz, prosedir pe ganny fer pou re-locate zot dan en lot landrwa osi to ki posib.  Mon krwar sa I antren e I pe ganny fer tre byento.  De ki sa I ganny fer sa stasyon osi lo La Digue I ava kapab komans konstriksyon.

An sa ki konsern sa stasyon teny dife lo Pralen konstriksyon pe ganny fer par faz e de ki premye faz in konplete Lazans Teny Dife e Softaz I anvizaze komans rann sa bann emergency services lo sa zil.  An se moman sa lazans I dan prosedir pe anploy travayer pou sa 2 stasyon e I pou pran apepre 4 a 6 mwan pou fini train zot.  Recruitment pe ganny fer lo mahe, Pralen e osi lo La Digue.

I deza annan provizyon dan bidze pou sa lannen pou 20 nouvo travay pou sa 2 stasyon.  Plis travayer ava ganny recruit lannen prosen pou zwenn demann pou sa servis an mezir ki I devlope.

Servis teny dife lo Airport Pralen antretan I annan 3 masin tney dife.  Si I annan okenn lensidan dife pandan ki mouvman avyon I lo Airport masin I kapab ganny deplwaye ansanm avek bann travayer ki off duty set a dir si I annan mouvman avyon ki lo Airport a en nenport ki moman ki I annan dife en masin I kapab ganny deplwaye ansanm avek bannn travayer off duty ki lo stasyon lo Pralen pou zot al asiste dan sa lensidan dife.

I bon note osi ki Departman Lanvironnman e Fon Devlopman Pralen I osi ede dan bann ka dife lafore lo Pralen e La Digue.  I pa posib pou le moman pou ofer en servis permanan lo Pralen tan ki nou pa etablir nou stasyon – anvi bann konstrent bidzeter, bann konstrent manpower e bann konstrent lekipman.  I pli fezab Mr Speaker pou esper sa 2 stasyon ganny konstri e apre sa servis I ava kapab ganny ofer lo en baz permanan lo sa 2 zil.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter Onorab?

 

HON MARC VOLCERE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis si son Minister in fer okenn letid pou vwar konbyen pou koute pou kapab met sa servis transporer lo Pralen ziska ler sa servis I pare.

Dezyenmman mon ti a kontan demann Minis ki’n arive avek bann progranm sansibilizasyon ki ti pe ganny fer lo televizyon pou sansibiliz dimoun lo lakoz en dife.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Wi Mr Speaker, nou’n fer en letid pou regarde ki bann kou ki nou pou bezwen incur akoz si nou pou met sa bann travayer servis teny dife lo Pralen e osi lo La Digue.  I annan kou travayer limenm, I annan sa nesesite pou nou transfer bann dimoun sorti lo Mae pou al lo Pralen e lo La Digue antretan ki sa bann nouvo dimoun pe ganny formen ki pou reduce nou bann norm zofisye teny dife lo Mae, I annan bann kou akomodasyon, I annan bann kou lekipman ki nou pou pou bezwen rode pou kpaab asire ki zot annan lekipman pou zot kapab travay lo Pralen e lo La Digue pou le moman ki nou napa.  I annan tou sa bann lenpakt finansye e lo kote resours lekipman limenm ki pou fer ki nou pou compromise nou servis lo Mae prensipal e ki fer osi ki nou pa pou kapab neseserman annan sa bann lekipman disponib lo Pralen e lo La Digue a sa moman donnen pou nou ran sa servis.

So pou sa rezon ki Lazans Teny Dife ek Softaz ti pran sa desizyon an konsiltasyon avek Gouvernman pou atann ankor detrwa mwan, ankor enpe letan ziska ler ki nou kapab pare avek nou premye faz lo Pralen e premye faz li I pou konpri le swivan: Main block limenm li, kot pou annan bann fire plans baze, ou pou annan Commands Centre, ou pou annan bann fasilite administrasyon, ou pou annan en workshop pou bann masin, ou pou annan bann fasilite training pou bann staff, I pou annan en langar pou bato, I pou annan en store pou fuel e osi I pou annan en lasal pou bann konpreser e bann breathing apparetus kot bann lekipman pou ganny teste e pou ganny re-sarze ensidswit.

Dezyenm faz lo Pralen pou konpri Satff Quatres ek bann fasilite.  En maintenance workshop, en lakaz pou zofisye ansarz stasyon ek fencing compound lo Zil Eve e osi Mr Speaker natirelman I pou annan bann masin teny dife.  I pou annan prensipalman 2 masin teny dife ki pou ganny mete lo Pralen e 1 lo La Digue dan sa 2 proze ansanm avek lezot keksoz parey bann bowsers, bann laponp, bann gran seksyon rakor annefe tou bann lekipman ki nou bezwen pou rann sa servis.

So pou sa bann rezon ki mon’n eksplike Mr Speaker I pa fezab pou nou a sa moman donnen kantmenm nou ti ava anvi fer pou nou al full scale lo Pralen ek La Digue pou rann sa servis imedyatman.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pillay.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker eski Minis i kapab dir nou anvi ki in dir poudir son Minister napa lentansyon al full scale lo praslin ek La Digue an sa ki konsern sa issue dife.  Ki bann mezir tanporer zot pe konsidere met an plas lefe ki Praslin ek La Digue I ganny afekte avek bann dife boursay sirtou Praslin i ganny afekte par bann dife boursay pandan letan lasesres.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker bann mezir ki nou annan an plas konmela i pou kontinnyen aplike antretan ki nou annan nou bann nouvo servis lo Praslin lo La Digue.  Set a dir lo kote Praslin nou annan departman lanvironnman, nou annan PDF, nou annan stasyon servis teny dife SCAA lo Airport limenm ki pou kontinnyen ed nou avek sa sipor lo Praslin pou bann dife boursay, bann dife dan bann lakaz.  Ler i annan dife boursay stasyon lo Mahe, Fire Service lo Mahe i mobilize, zot anvoy bann lekip lo Praslin ouswa lo La Digue pou ede konbat sa bann dife e annan de ler zot lwe helicopter ouswa bann lezot keksoz, bann lezot lekipman ki zot bezwen zot lwe pou ede anvoy delo lo sa bann landrwa kot i annan bann dife lafore, bann dife boursay.

Mr Speaker lo La Digue osi nou annan bann manm brigad, bann manm La Digue lo kote Ladministrasyon Distrik ki ede avek bann servis ler i annan nesesite pou sa e osi nou sipoze annan sa sipor avek Linyon Estate pou donn nou led avek bann veykil bann transport ler i annan dife lo La Digue.  So pou le moman nou bezwen mentenir sa bann striktir ki’n egzistan pou plizyer lannen ziska ler ki nou kapab nou menm nou bouze avek lazans servis teny dife pou enplimant nou bann proze lo sa 2 zil.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Esther.

 

HON NATHASHA ESTHER

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si pou annan en training spesyal pou bann recruit ki pou osi ede konbat dife lo lanmer – bann dife bato.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Wi Mr Speaker mon kapab konfirmen ki bann recruit apart ki zot training debaz ki zot pe resevwar i annan bann training kontinnyel ki nou fer dan lazans servis teny dife ki ed zot pou deal avek non selman teny dife e teny dife lo later, teny dife lo lanmer, me lezot emergency.  Ler par egzanp mon regard lalis bann response ki lazans in fer pou sa bann mwan sa lannen.  In annan en kantite lezot lensidans ki pa zis relye avek dife.  I annan bann lensidans lo bann – kote bann lenstalasyon elektrik, i annan bann lensidans kot i annan bann veykil ki’n – bann pasaze in pri ladan kot lazans servis teny dife in bezwen al ede atraver son servis emergency.

I annan bann lezot keksoz ki zot fer pou ede lo kot emergencySo pou reponn sa kestyon direkteman wi zot pou ganny sa training e zot pou ganny plis ki sa ankor akoz zot pe ganny train pou respond bokou pli elarzi, lo en fason bokou pli wide bann lezot lensidan kot i annan emergencies.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker. Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble ki son Minister pe fer pou ankouraz bann lakour pou servi bann lekipman ki kaapb ede pou teny en dife oubyen detekte en dife letan i pe komanse, par egzanp eski zot anvizaze subsidise oubyen tir tax lo smoke ditactors pou fer li vin ofordab pou tou bann fanmiy Seselwa.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker mon ti’n ganny demande en kestyon along the same lines en pti pe pli boner ki mon’n miss pou mwan reponn, mon ava reponn li anmenmtan la.  Lo kote bann progranm ki nou annan lazans servis teny dife ek softaz i annan li en progranm kontinnyel lo lekikasyon piblik pou kapab edik tou dimoun lo nesesite pou annan bann fire safety precautions, bann prekosyon e bann mezir pou ede redwir risk annan en dife kot lakour ouswa dan landrwa travay ouswa nenport ki landrwa kot dimoun par egzanp i al fer piknik whatever ki zot fer barbeque bann keksoz koumsa.

Prensiplaman lazans pe focus sirtou lo risk dife dan lakaz akoz nou’n vwar pandan bann lannen ki’n pase sirtou lannen 2011 in annan en kantite move lensidans kot bokou dimoun in perdi zot lavi malerezman akoz bann risk e bann lensidan teny dife – bann risk ek bann lensidan dife dan bann lakaz.  Mr Speaker i annan en progranm ki komanse atraver medya ki zot ava vwar regilyerman mon krwar toulezour i on lo medya me nou bezwen al bokou pli lwen ki sa ankor.  Lazas limenm li i osi al fer bann progranm dan bann lekol pou sansibiliz bann zanfan me mon krwar lo kot piblik an zeneral nou bezwen fer bokou plis pou kontinnyen sansibiliz bann dimoun.  E i annan lezot travay ki lazans i bezwen fer par egzanp lo kote ansanm avek Licencing Authority lazans i bezwen asire dan bann landrwa piblik, dan bann batiman komersyal, dan bann landrwa travay I annan bann fire drills, i annan bann practice ki ganny fer, i annan bann assembly points ki ganny definer, i annan bann fire escape roots ki ganny byen klerman definir e ozordi si nou fer en pti tournen dan lavil nou pa bezwen al lwen lanmenm la anvil nou ava vwar ki I annan bokou landrwa Mr Speaker ki pa pe obzerv sa bann kondisyon licence pou asire ki zot annan bann well demarkable fire escape, zot annan bann assembly points, zot fer bann fire drills bann keksoz koumsa.  I pankor arive e mon espere ki i pa zanmen arive.  Me si en zour i arive ki nou annan en dife danen building dan lavil ki en building letaz nou bezwen asire ki nou annan nou bann fasilite, nou annan nou bann mezir anplas e kot dimoun i konnen ki zot annan pou fer dan en tel lensidan dife.

Lo kote smoke ditactors and fire extinguisher Mr Speaker, i en keksoz ki mon ava pran an men, mon ava vwar an diskisyon avek Gouvernman ki nivo tax nou annan lo la ozordi ki mon pa krwar apart ki GST mon pa krwar ki nou annan okenn tax lo la me mon ava verifye e mon ava vwar ki nou kapab fer deplis pou ankouraz sak fanmiy annan li en smoke ditactor omwen dan son lakaz pou ede alert li sirtou aswar ler i pe dormi lo bann lensidan dife. Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Rose.

 

HON MARIE ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Speaker.  Etan donnen ki mon apresye difikilte pou etablir en stasyon dife lo Praslin, eski Minis i kapab kantmenm konsider ki Praslin dezyenm pli gran zil nou pei i ganny priyorite lannen prosenn pou li kapab annan en stasyon dife lo limenm e konsider fer li vin en proze priyorite an sa ki konsern servis teny dife dan Sesel.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan pran sa loportinite pou reasir Lasanble e tou zabitan Praslin e La Digue ki i nou priyorite parey monn dir i nou priyorite pou fer sa 2 stasyon o pli vit posib e nou deza ganny larzan pou nou komanse sa lannen parey mon’n eksplike e nou pou kontinnyen lannen prosenn.  I pou pran 9 mwan pou nou fini sa proze lo La Digue, i pou pran 15 mwan lo Pralin pou nou fini sa proze an antye me nou pou bezwen donn plis lanfaz pou nou kapab speed up en pti pe pou asire ki nou bouz pli vit.

Mon krwar i enportan, i enportan ki sa 2 zil ki annan bokou letablisman touristik osi i ganny deservi avek en servis teny dife ki alaoter e a sa nivo ki i ganny demande par nou piblik.

Mr Speaker wi mon donn sa commitment ki nou pou donn sa priyorite dan nou bann proze ki nou pe fer pou sa lannen ki vini e kontinnyasyon sa lannen ki nou ladan konmela.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Praslin pa dezyenm pli gran zil, Praslin i dezyenm zil pli peple, i annan diferans ant le 2.  Marmay pe ekoute.  Onorab Marie, kestyon 39.

 

HON MURIELLE MARIE

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister i annan plan a lavenir pou redwir pri passport pou zanfan anba 12an e osi pou bann dimoun ki ganny vole.  Mersi.

 

 

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker mersi.  Pou le moman Gouvernman napa lentansyon pou redwir pri passport pou bann zanfan ki pa anba 12an.  An sa ki konsern bann sitiasyon kot passport en dimoun i ganny vole i bon note ki ler en sitwayen i fer en demann pou en nouvo passport i bezwen prodwir avek son laplikasyon son passport aktyel ki dan son prosesyon pou lemoman.  Si sa passport i nepli dan son prosesyon setadir in perdi oubyen in ganny vole i annan en sirsaz R1500 ki bezwen ganny peye par sa aplikan pou li kapab ganny en nouvo passport.

Sa sirsarz i ganny mete pou akt koman en deterrant anvi ki parfwa i annan serten dimoun ki vin fer laplikasyon pou en lot passport san ki zot passport aktyel in expire, i osi ede Mr Speaker pou anpes frod kot en dimoun i apply pou en dezyenm passport ler i annan en passport aktyel ki ankor valid.  Konsiderasyon i ganny pran pou pa pey sa sirsarz selman dan bann ka kot in ariv en dezas par egzanp sa passport in ganny andomaze ouswa in ganny balye dan delo, dan lapli whatever ouswa kot lakaz in ganny kase e vole oubyen menm kot en vol in arive pandan ki sa dimoun ti aletranze e kot in bezwen retourn dan pei lo en dokiman tanporer.

Dan sa bann sitiasyon sa dimoun i kapab fer en demann avek lotorite Imigrasyon an ekrir pou li pa pey sa sirsarz.  Me dan bann lezot ka Mr Speaker pou lemoman sa sirsarz i bezwen ganny peye. Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab okenn siplemanter?

 

HON MURIELLE MARIE

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister i annan plan alavenir pou konsider sa opsyon redwir passport anba 12an. Mersi.

 

MR SPEAKER

Minis in dir napa plan, pa sa ki ou’n dir Minister?

 

MINISTER JOEL MORGAN

Wi Mr Speaker mon krwar i annan en pti mal antandi mon’n reponn mon’n dir ki nou napa plan pou lemoman pou redwir sa pri pou passport pou bann zanfan anba 12an. Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

HON EMMANUELLE FIDERIA

Mersi Mr Speaker bonzour Minis, bonzour tou kanmarad manm espesyalman bann dimoun Les Mammelles alekout.  Mr Speaker eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister i annan plan revwar pri passport pou bann pansyonner e osi bann dimoun malad ki pe al trete aletranze. Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker as i speak now a sa moman la nou napa okenn derogasyon ki nou donnen apart ki bann ka ki mon’n mansyonnen dan bann ka kot passport in perdi, in ganny vole e i annan bann laprev poudir sa i leka.  La nou donn bann egzanpsyon, dan larestan tou bann ka passport i ganny peye.  Me mon krwar Onorab i annan en pwen ki petet i valab ki mon kapab konsidere, mon kapab diskite avek Departman Imigrasyon pou bann dimoun ki bann pansyonner e pou bann dimoun ki pe al fer tretman medikal alatranze si i annan okenn posibilite pou nou revwar sa tarif, sa schedule of fees ki nou sarze pou sa, e mon ava fer le neseser pou nou revwar sa epi mon ava retourn ver ou Onroab pou endike ki nou desizyon lo la. Mersi.

 

MR SEPAKER

Onorab Souris.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker, bonzour Mr Speaker, bonour Minis bonzour tou manm.  Mr Speaker anvi ki Minis dir I napa plan pou redwir passport e anvi ki kou passport i met en pe presyon lo paran sirtou pou bann zanfan anba 12an, eski Minis i pe konsider alavenir pou redwir sa extend sa passport pou 10an dan plas 5an pou zanfan anba 12an. Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker si mon konpran sa kestyon byen mon pe ganny demande si nou annan plan pou nou extend passport pou zanfan anba 12an pou sorti 5an pou al lo 10an validite passport eski i korek sa?

 

MR SPEAKER

Wi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Ok, Mr Speaker i en keksoz ki nou’n konsidere anzenenral olye fer en passport 5an why not not fer en passport 12an, 10an pardon pou tou dimoun pa zis bann zanfan anba 12an.  E largirman ki’n ganny met devan mwan la ler mon’n poz sa kestyon se ki i annan bokou evolisyon dan devlopman passport enternasyonalman e Sesel i bezwen reste azour avek bann levolisyon dan bann passport prensipalman pou nou kapab annan sa ease of access, sa fasiltie pou nou annan akse avek bann lezot pei fasilman.  Si nou passport i arkaik, si nou passport i outdated I vin bokou pli difisil e nou bann kondisyon visa i osi ogmante ler nou pe servi bann vye passport konpare avek bann nouvo passport modern ki pe ganny devlope rapidman.

Sa ki mon kapab anons avek Lasanble Nasyonal se ki Sesel pe travay lo 2 proze pou 2013, permye proze se pou nou al ver en nouvo kart Idantite pou Sesel lannen 2013 e dezyenm proze se pou en nouvo passport pou Sesel osi an 2013.  Nou nouvo kard idantite pou en kart sa ki nou apel biometric setadir lo sa kart idantite i pou annan li en pti silicon trip lo kart limenm parey nou annan lo bann credit cards bann lezot kart ki dimoun i servi, e lo sa chip i pou annan ou tou lenformasyon esansyal komanen sitwayen dan ou pei ki pou kapab pas dan en card reader dan bann lezot landrwa parey kot i neseser pou bann diferan bezwen Lasante, lakaz ensitswit bann lezot servis ki ou idantite i bezwen ganny devwale e sa kart i kapab ganny servi avek tou bann lenformasyon i ganny store dan en fason elektronik lo sa kart.

Sa i pou fer li bokou pli fasil pou ease of bann servis, pou fasilite bann servis pou nou bann sitwayen me i osi fer li bokou pli efikas dan lesans ki ou kart i kapab ganny re-progranmen a nenport ki moman si ou bann lenformasyon i sanze.  Par egzanp ou landrwa reste si i sanze i kapab ganny reprogranmen lo sa kart, par egzanp ou bann kestyon housing, ou bann laplikasyon housing ouswa pou bann kestyon elektoral pou rezon elektoral.

So en kart biometric i annan bokou bokou lavantaz pou nou bann sitwayen e pou bann servis ki Gouvernman i kapab ofer nou bann sitwayen.  A sa moman donnen nou’n preski finaliz bann requirements ansanm avek departman responsab pou ICT e bann lezot departman konsernen nou annan en konsiltasyon e nou pe travay aprezan lo bann paramet final pou sa kart.

Mr Speaker sa kart i ava osi par egzanp enkli ou fingerprint si i neseser ou retinal scan pou bann rezon kontrol e sekirite pou nou pei kot i ava ede osi lo kontrol prevansyon krim, lo kontrol mouvman dimoun ki pe sorti ki pe al lezot landrwa ensitswit.  Menm keksoz pe aplike pou nou passport.  Sesel pe travay lo en proze pou annan en nouvo passport ki pou en biometric passport, ki bokou pei dan lemonn ozordi pe servi enkli bann pei lo kote Was Lafrik, lo kote Sid Lafrik zot osi zot pe servi biometric passport ozordi.  E lo sa passport i pou bokou pli fasil pou nou annan akse ler nou ariv kot en desk Imigrasyon dan serten pei kot sa passport i ganny pase anba sa biometric scanner tou lenformasyon elektronik i ganny store dan sa passport, sa scanner i read sa lenformasyon e ou pas tre vitman atraver en post kontrol Imigrasyon dan sa bann pei.

Mon krwar sa i pou en keksoz ki pou dan lavantaz nou bann dimoun ki pe vwayaze, bann biznes bann sitwayen ki pe al an vakans ensitswit pou lavenir.  Enn bann keksoz avek en biometric passport Mr Speaker se ki ler nou enprim sa passport e nou prepar sa passport en blank passport pou ki i vin Sesel pou nou met bann lenformasyon lo la nou bezwen enprim en serten minimum quatity e sa minimum quantity ki nou pe ganny dir i omwen 75 mil ki en kantite.

Now si nou fer en passport ki pou 10an e levolisyon biometric passport i tre vit nou pou vwar nou dan 10an avek en lot passport ankor ki’n outdated e ki nou pa pou kapab servi setadir nou pou annan sa problenm.  Me sa 75 mil ki nou enprimen nou kapab fer li an staz setadir si zot prepar 75 mil pou nou e nou ganny livrezon par egzanp pou enstal 15mil, 10mil alafwa e lavantaz sa se ki alavenir si i annan bann modifikasyon pou ganny fer lo sa passport i ankor avek zot laba nou kapab fer zot modifye sa passport olye ki esper sa 10an pou modifye sa passport kot nou bezwen al refer en nouvo lot 75 mil.  Fotespere zot konpran mwan sa ki mon pe esplike.  Pou sa rezon prensipalman ki nou’n pran sa desizyon pou kontinnyen avek sa 5an pou le moman akoz i annan bokou lavantaz an term modernizasyon pou lavenir kot bann devlopman lo biometric passport i pe al vit.  E la nou pe regard par egzanp pou nou kart idantite si nou pou servi PVC, si nou pou servi polycarbonate e mon krwar probableman nou pou al pou polycarbonate akoz i bokou pli dirab, i bokou pli versatil anterm son itilizasyon so i annan bann teknolozi osi ki pe evolye anterm kalite sibstans ki nou servi pou bann passport e bann kart idantite pou lavenir.  So pou sa bann rezon osi nou bezwen vwar, nou bezwen pa pran tro bokou pou last nou 10an ki apre nou vwar nou dan 5an nou’n outdated avek sa teknolozi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker anvi ki Minis pli boner in koz lo frod an relasyon avek passport ki enportan.  Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble ki bann lezot mezir ki zot pe pran an relasyon avek anpes annan frod an relasyon avek passport sirtou avek lavant passport.  E dezyenmman Minis in koz lo en nouvo ID.  Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble si sa nouvo ID i pou free letan i ganny distribye pou lapremyer fwa. Mersi Mr Speaker.  An relasyon avek nouvo ID ki pou ganny issue alavenir eski Mins i kapab dir avek nou si sa nouvo ID pou free letan i ganny issued pou premye fwa. Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker lo kote bann mezir ki departman responsab pou Imigrasyon i pran pou anpes frod passport mon kapab enform Lasanble ki nou’n vreman fer bokou improvements pou nou kapab asire ki risk e lokirans frod lo nivo passport i en minimum posib.

Lo bann mezir sekirite entern ki nou’n adopte dan departman Imigrasyon i annan bann nouvo keksoz ki’n ganny met anplas pou ranforsi sekirite nou bann passport, pou ranforsi osi kote bann passport i ganny stoke e lekel sa bann dimoun ki annan akse avek passport.  I annan en sistenm accountability ki’n ganny ranforsi ki ti deza la me ki in ganny bokou ranforsi pou akse avek bann passport e sa i ganny fer dan en fason ki napa en sel endividi a nenport ki moman ki annan sa akse without limit, konmsi en akse fasil pou li kapab ariv kot bann passport i ete pou li ganny en passport.  I annan en sistenm kontrol ki’n ganny met anplas, en sistenm accountability dan en fason ki tou bann passport a nenport ki moman i kapab ganny accountable for dan stok passport ki nou annan.

Me Mr Speaker sa pa anpese ki avek nou teknolozi passport ki nou pe servi ozordi ki en pti pe vye anterm son teknolozi limenm li ki en dimoun pa kapab annan en passport e servi sa passport modifye li pou donn efektivman en passport en lot dimoun.  Sa i ganny fer partou dan lemon, dimoun i manufacture bann passport ouswa zot modifye bann passport partou dan lemon, Sesel i pa’n en leksepsyon dan lepase e nou bezwen kontinnyen vizilan pou fer sir ki bann dimoun ki annan passport i bann passport ki authentic, bann passport ki genuine e ki bann passport ki’n ganny issue par Sesel.  Detanzaot Mr Speaker nou ganny bann dimoun lo Airport isi – i annan bann dimoun ki prezant en passport pa neseserman en passport Sesel me en passport bann lezot pei kot zot pe vwayaze, zot pe transit atraver Sesel pou al en lot pei kot nou pick up pou dir sa bann passport i pa bann passport ki orizinel, ki I bann fake passports e la sa bann dimoun i ganny arête, zot ganny met an detansyon e zot ganny deport ver sa pei kot zot in sorti pou zot fer fas avek aksyon legal dan sa bann pei kot sorti.

Menm keksoz in osi aplike pou Sesel dan lepase kot dimoun in pran passport Seselwa in either in vann ouswa in fer serten keksoz avek pa neseserman bann zofisye Imigrasyon me bann dimoun ki osi annan zot passport pou zot e apre sa passport in ganny modifye, limero in ganny modifye, portre in ganny modifye, tou bann keksoz in ganny sanze lo la par bann expert ki spesyalize dan bann tel travay e zot in ganny prezante koman en passport Seselwa e la parey monn dir nou bezwen kontinnyen reste vizilan pou fer sir ki sa bann tel keksoz i ganny minimize.

Lo kote ID Card Mr Speaker mon kapab reasir Lasanble ki tou bann ID Card ki valab parey nou fer toultan ler bann nouvo kart i antre sa bann kart i pou free akoz i en ranplasan kart aktyel nou actual ID Card ki nou annan dan nou pei ozordi.  Mersi.

MR SPEAKER

Kestyon 40, Onorab Marie.

 

HON MURIELLE MARIE

Mersi.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki plan son Minister pou enstal lalimyer dan pei partikilyerman distrik Au Cap.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN.

Mr Speaker si ou donn mwan permisyon mon ava osi demann kestyon 41 vi ki i lo menm lalinny, avek ou permisyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ok, ou pe pran 40 ek 41. Minister. Ou kapab pran 40 ek 41 so Onorab Lucas ou ava demann kestyon 41.

 

HON WILBY LUCAS

Mersi Mr Speaker. Eski Minis i kapab donn detay sa Lasanble travay ki PUC pe antreprann pou met lalimyer dan bann distrik anba lokasyon bidze 2012.  Mersi

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker pou permet mwan pran sa 2 kestyon ansanm.  Mr Speaker en proze ti ganny enplimante dan lepase kot lalimyer ti ganny enstale dan bann distrik dapre lalis priyorite prepare par Ladministrater sak distrik.  Dan sa proze premye faz 5 lalimyer ti sipoze ganny enstale dan sak distrik pandan lannen 2010 e 2011.  Mr Speaker malerezman sa pa’n ganny akonplir ant son totalite akoz retar avek lenstalasyon lo kote PUC.  Dapre lalis total ki pou bezwen pou bann distrik i annan apepre 750 nouvo lalimyer ki reste pou ganny enstale dan nou pei ozordi.  Malgre sa Mr Speaker mon ti a kontan fer resorti ki a sa pwen i annan 2000 lalimyer ki’n ganny enstale an total lo Mae, Praslin e La Digue apepre 2000 a sa moman donnen.

Mr Speaker SLTA in fini order sa 750 nouvo lalimyer depi Novanm lannen pase a en kou R2.2 milyon, e zot fek resevwar sa consignment 750 lalimyer pli boner dan mwan Zen sa lannen.  Travay lenstalasyon in komanse e tre byento pou sak distrik pou resevwar zot lalimyer ki zot in demande dapre en progranm lenplimantasyon ki nou pe met anplas.

PUC in enform SLTA ki apepre 200 lalimyer i kapab ganny enstale ziska lafen sa lannen dan bann landrwa ki’n ganny agree avek ladministrasyon sak distrik.  Departman transpor pe anmenmtan demann PUC pou revwar lafason ki sa bann lalimyer i ganny enstale e servi outsourcing pou kapab enplimant sa proze bokou pli vit akoz nou pa satisfe avek to lenplimantasyon sa proze Mr Speaker dan nou pwennvi nou ti’n kapab fer bokou plis a sa moman donnen si nou ti napa sa bann kontrent lenstalasyon.

An sa ki konsern distrik Au Cap mon kapab konfirmen ki 3 lalimyer in deza fini ganny enstale pou sa premye faz proze.  I reste ankor 2 pou enstale ki ziska prezan pa’n posib anvi mankman poto e lalinny elektrik dan sa bann landrwa kot ti ganny demande.  Sa i ava prezan ganny enplimante dan sa proze ki pe komanse ki monn fek pe koz lo la.  Antou Mr Speaker Au Cap i annan 36 lalimyer ki zot pe demande, mon ti a kontan osi fer resorti ki i annan en proze separe kot 200 lalimyer soler in ganny donnen par Gouvernman Sinwan e sa nou ekspekte resevwar zot dan dernyen kar sa lannen.

Sa bann lalimyer pou ganny enstale dan sa bann landrwa selekte tel parey serten landrwa rezidansyel lo Mahe, Praslin e La Digue, serten semen lo Praslin ek La Digue, lo High Way Roche Caiman ziska Providence, kot Play Ground Water Front ek Marine Charter bann landrwa dan Lavil, kot Stad Popiler e Gymnasium Car Park osi dan Lavil e osi dan lezot serten lokasyon lo Mahe, Praslin ek La Digue kot nou vwar i annan nesesite kot i annan par egzanp bann aksyon kriminalite ki pase aswar kot nou bezwen lalimyer ensitswit.

Sa 200 lalimyer ki mon fek koz lo la Mr Speaker i pou ganny enstale anba sa proze par Gouvernman Sinwan e en kontrakter Sinwan pe ganny deplase pou li vin fer sa proze ki nou ekspekte i komanse ver lafen sa lannen. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Lucas ou pou bezwen… Non a komans avek Onorab Marie ok, Onorab Lucas okenn siplemanter?

 

HON WILBY LUCAS

Mersi Mr Speaker.  Minis legzersis ki’n ganny fer lo mazorite distrik pou bezwen en total 50 lalimyer.  Eski ou kapab enform sa Lasanble konbyen sak distrik pe gannyen dan sa quota ki ou’n anonse.  Mersi.

 

 

MR SPEAKER

Ou konnen mon pou donn en gidans la Minister.  Mon vwar en kantite lanmen in leve e mon prezimen ki tousala pe al demann dan zot distrik.  Mon krwar ki Minis in koz lo en progranm enplimantasyon ki i kapab fer zot ganny akse avek nou pa pou kapab al da sak distrik la pou gete Cascade, Larivyer Anglez, Mont Fleuri, lot, lot.  Minis ava fer zot ganny akse avek sa progranm lenplimantasyon me nou pou pran siplemanter lo lezot issue.  Mon pa ekspekte Minis konn la an semoman dan sak distrik kote, kwa ki pou mete.  Onorab Decommarmond.

 

HON CHARLES DECOMMARMON

Mersi Mr Speaker.  Bonzour Mr Speaker, bonzour Minis, bonzour toulmonde ki alekout.  Mr Speaker mon kestyon i swivan, eski Minis i kapab enform nou Lasanble konbyen i koute pou met en lalimyer enn.  Si non dan son totalite tou ansanm konbyen i pou arive e kwa alor ki in fer ki SLTA ek PUC pa’n kapab met tou sa bann lalimyer pandan tou sa bann lannen menm ki larzan ti’n ganny bidzete toulezan pou sa proze lalimyer e alor kote sa larzan in ale pandan tou sa bann lannen ki’n ganny bidzete me lalimyer pa’n ganny mete.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker lenformasyon ki mon annan la sorti kot SLTA se ki anmwayenn avek poto ek lalinny and so on i kout en pti pe mwens ki R10 mil pou met en lalimyer.  Si poto i egziste dan sa lokasyon ki pe ganny demande kou son lalimyer limenm li, son purchase price, son kou pou aste sa lalimyer i apepre R3000 mil pou enn sa bann lalimyer ek son glob epi son lenstalasyon i apepre en R1500 pou enstale lo sa poto ek tou son bann accessories ki ganny mete.

Pou reponn sa parti kestyon lo larzan ki’n ganny donnen, Mr Speaker larzan ti ganny donnen zot a rapel avan ti annan plizyer lenstans kot nou ti annan problenm pou nou kapab procure akoz ti annan sa problenm deviz etranzer dan nou pei en bon pe lannen pase.  Sa problenm deviz etranzer depi Reform Ekonomik natirelman nepli la.  Nou pa ti kapab procure sa lalimyer e mon rapel mon predeseser Minis pou transpor sa letan la ti annan menm kestyon, ti vin dan sa menm Lasanble pou dir ki nou ti annan problenm pou procure lalimyer e nou ti pe ganny retar akoz sa.

Nou’n rezourd sa problenm Foreign Exchange me sa ki in arive Mr Speaker sete kan an 2010 ver trwazyenm kar 2010 ki nou ti komans ganny larzan dan en fason signifikativ, enportan pou nou kapab komans plas bann order pou bann lalimyer.  Parey mon ti dir sa ki nou ti annan an disponib a sa moman la sete pou 5 lalimyer pou sak distrik.  Me parkont an 2011 dan bidze 2011 nou’n ganny nou bokou plis larzan, nou’n ganny nou apepre R7 milyon pou nou deal avek sa problenm lalimyer dan nou pei enn fwa pou tou.

E an Novanm lannen pase apre ki nou ti’n ganny sa larzan an Novanm lannen pase nou ti met sa order pou sa 750 lalimyer akoz nou ti’n kapab ouver letter of credit avek sa supplier pou ganny lalimyer.  Nou’n order 750 lalimyer ki pou konpri mazorite demann tou bann distrik dan nou pei.  Lalimyer in pran li plis ki 8 mwan – preski 8 mwan annefe pou ariv isi dan nou pei akoz ti bezwen ganny manufacture e I ti bezwen ganny supplier ti bezwen outsource bann lezot koponan ki vin dan lenstalasyon sa light fiting, e glob limnem li ti bezwen ganny procure ki’n pran letan.

Lalimyer in ganny deliver, la prezan Mr Speaker lot defi ki devan nou, lot challenge ki devan nou se pou enstal sa bann lalimyer.  Sa i en gro defi, mon bezwen dir aveks a Lasanble pou dir i pa fasil akoz PUC ki nou lazans ki rann nou sa servis pou enstal lalimyer li osi a son tour i dir avek nou poudir i annan plizyer priyorite.  Son bann priyorite se donn servis son bann kliyan atraver bann supply elektrisite nou vo lenstalasyon en sitswit ensitswit ki annan pou fer lo kot e electricity division.

Akoz sa Mr Speaker PUC li prezan i bezwen regard bann slots ki li i annan pou li kapab ed nou enstal lalimyer.  Se pou sa rezon ki i pou pran nou 6 mwan dapre son progranm pou li pou nou kapab met 200 lalimyer ki a mon avi i pa akseptab, akoz nou kapab fer bokou plis ki sa.  Se pou sa rezon Mr Speaker ki mon’n demann PUC atraver departman transport, zot in zwenn pou consider outsourcing.  Nou annan nou en kantite bann kontrakter deor, bann kontrakter elektrik ki a mon avi i kapab fer sa travay e pou kwa pa akoz nou pa servi zot pou fer sa travay.

So mon’n demann PUC pou link up avek bann kontrakter, regarde bann dimoun ki annan sa konpetans kot i neseser ed zot nou kapab prezan out source sa proze e donn osi enpe travay nou bann pti kontrakter ki pe fer elektrisyen, biznes elektrik bann enstalasyon elektrik partou dan pei pou zot kontribye e ed nou enplimant sa proze o pli vit posib.  E Mr Speaker se sa ki mon determinen pou fer akoz mon krwar ki i annan tro lontan ki nou pe ale vini avek sa zafer lalimyer e enn fwa pou tou nou bezwen rod en rezolisyon sa problenm.

Mr Speaker mon pe anvizaze ki sa 750 ki nou annan la an stok ki I pou ed nou kouver tou nou distrik parey mon dir ki omwen dan sa prosen 9 mwan a 12 mwan nou’n fini mete.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Jeannevol.

HON BEGITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Speaker bonzour, bonzour Manm Onorab, bonzour Minis ek ou delegasyon.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble ki zefor ki pe ganny fer e dan ki dele letan pou pran pou ranplas bann glob ki’n brile lo bann poto elektrik pou asir lalimyer dan distrik.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker pou ranplas bann glob ki’n brile dan bann distrik i en legzersis kontinnyel ki ganny fer avek PUC e la ankor nou annan dan lepase defayans dan sa akoz sa kestyon manpower lo kote lazans ki enplimant sa proze pou ranplas bann glob ki’n brile.  Ankor Mr Speaker I en keksoz ki mon pe regarde, nou bezwen bouz bokou pli devan avek sa problenm e nou bezwen komans out source, donn bann kontrakter posibilite pou zot sanz bann glob i pa konplike zot kapab fer li anba kontrol PUC nou outsource sa bann proze, SLTA i peye i pey PUC, PUC i pey bann sub-contractor e si PUC pa kapab fer li Mr Speaker nou ava vwar avek zot natirelman zot nou lazans prefere akoz se zot ki spesyalize ladan.  Me si zot pa kapab fer li mon pe menm konsider posibilite pou nou outsource sa direkteman dan en fason ki bann dimoun i ganny training pou ranplas bann street lights, bann sodium lamps and so on zot bann (-), zot bann starter (-) e nou kapab osi bouz an paralel avek sa ki PUC pe fer pou ed nou.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Vidot.

 

HON KEVIN VIDOT.

Mersi e bonzour Mr Speaker. Bonzour Minis, bonzour tou Manm Onorab e tou dimoun ki alekout.  Mr Speaker eski Minis i kapab eksplik sa Lasanble ki si Minister i annan plan detaye pou vwar bann semen ki link avek lavil e met lalimyer dan bann landrwa apropriye kot i manke pou asir plis vizibilite. Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker wi nou annan sa plan akoz nou bezwen asire ki tou nou bann semen dan nou pei i annan lalimyer enpe partou kot i neseser.  Anprenon kont osi ki pli ou met lalimyer, pli nou bill elektrisite Nasyonal i monte, me neamwen i annan en nesesite dan plizyer landrwa pou nou improve lo lekleraz pou sekirite piblik an zeneral e pou bann dimoun ki al travay aswar oubyen pe retournen sorti travay.

Lafason ki nou fer li Mr Speaker se an konsiltasyon avek sa distrik.  Distrik i donn nou zot priyorite e nou nou enplimante baze lo la.  An sa ki konsern Victoria e bann out skit Viktoria limenm li la lazans transpor lo later limenm li i regard sa direkteman e i vwar bann landrwa kot i neseser pou nou amelyor nivo street lighting dan sa bann landrwa.  Alor pou reonn sa kestyon wi nou pe fer li e i form parti sa legzersis ki nou pe antreprann an semoman. Mersi.

MR SPEAKER

Onorab Samson.

 

HON DERECK SAMSON

Mersi Mr Speaker bonzour, bonzour Minis ekou delegasyon tou Manm koleg Lasanble bonzour tou dimoun alekout.  Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis anvi difikilte pou ganny sa bann lalimyer, si son Minister i annan lentansyon sanz manufacturer e si nou ti kapab petet ankouraz bann lakour ki obor semen pou ede avek prodiksyon lalimyer otour zot lakour osi pou ed dimoun ki frekant semen.  Mersi bokou.

 

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker mon ti a kontan fer resorti en pwen enportan e sa se sa kestoyn procurement lalimyer, lenportansyon sa bann lalimye.  Sesel i pti e bann kantite lalimyer ki nou order i pa bokou konpare avek bann orders ki bann lezot pei i plase.  Pou sa rezon in fer li ase difisil, nou’n al kot plizyer supplier nou bann supplier labitid menm bann nouvo supplier e nou’n ganny ase bokou difikilte pou zot kapab pran nou order, pou zot kapab aksepte nou order akoz ler ou regarde sa order in tonm apepre 99 mil liv sterlen nou’n fer vini sorti Langleter e in pran enpe letan menm pou nou kapab ganny zot pou aksepte sa order.  Rezon prensipal I dir ou poudir volume pa la, zot minimum order quantity i bokou pli o ensitswit tou bann largirman ki nou gannyen koman en pti pei ler nou sey fer vin bann lekipman.

Nou ti fer en tender lo nivo sa bann lalimyer, lo bann diferan suppliers ki nou lyez avek e in pran letan pou nou kapab ganny en bon supplier.  Son kou limenm i konpetitif konpare avek sa ki nou pe peye dan lepase, I anlinny avek sa bann menm pri e nou panse ki atraver sa supplier ki nou’n gannyen la nou’n kapab ganny en bon proze an term supply pou bann lalimyer a en kou rezonnab pou Sesel.

Dezyenm parti ou kestyon bann dimoun ki annan bann lakaz ouswa bann building obor semen, mon krwar otan ki posib Mr Speaker sa pwen i enportan o tan ki posib bann dimoun ki annan bann building komersyal, bann dimoun ki annan bann lakaz nou konnen ki poudir elektrisite wi in monte, i annan sa problenm mont dan bann ko elektrisite me kantmenm sa mon krwar ki otan ki posib si zot kapab ede, ed lakominote, rann en servis sirtou bann building komersyal, rann sa servis lakominote, kit zot lalimyer on, obor semen, obor zot building i ava ede pou sekiriz enpe plis bann kominote.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Esther.

HON NATHASHA ESTHER

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble konbyen i pou koute pou lans dan bann proze soler. Mersi.

 

 

 

MR SPEAKER

Mon pe get enpe relevans sa kestyon Minis, i annan relevans?

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker mon napa son kou spesifik me mon kapab rod sa lenformasyon e provide sa avek Lasanble. Mersi.

 

MR SEPAKER

Onorab Bristol.

 

HON ALDERIC BRISTOL

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab enform sa Lasanble si son Minister pe aste e enstal lalimyer ki pli cost effective avek lebi redwir kou kouran ki sa bann lalimyer i servi.  E ki solisyon zot annan pou enstal lalimyer dan bann lokasyon kot i danzere me ki napa okenn poto elektrik. Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Wi, Mr Speaker nou pe regard bann fason pli cost effective pou nou kapab enstal sa bann lalimyer sirtou lo son teknolozi lalimyer limenm li.  Ozordi nou annan bann nouvo teknolozi ki pe komans vin mainstream par egzanp LED lighting.  Dan Lavil petet serten parmi zot zot a remarke ki nou’n deza met serten lalimyer LED koman bann street lights, devan Independence House i annan lezot landrwa osi i annan ki nou pe teste.  I annan mon krwar 6 ou 7 ki nou pe teste pou le moman sorti kot bann diferan manufacturer pou nou vwar lekel ki perform pli byen.

Lasin i pe vin number one dan lemonn anterm manufacture bann LED light pou bann laplikasyon komersyal, domestik e osi pou bann lenplikasyon lenfrastriktir parey street lighting, e nou pou servi sa proze Sinwan pou nou kapab monitor enpe son efikasite, son reliability, tou son bann paramet ki nou bezwen asire.  Me lentansyon Mr Speaker se progresivman nou pou move ver bann LED lighting e rezon prensipal pou sa se ki son efikasite anterm son konsonmasyon elektrisite i bokou, bokou pli ba ki bann lalimyer tradisyonnel ki nou servi bann SOX lamp, bann sodium lamps ki nou servi pou ekler nou bann semen.

Son life span osi i pli long provided ki son manufacturer i en dimoun ki – i en lakonpanyen ki’n servi bann standar e bann norm manufacturing ki meet nou standar.  I annan bokou LED lights lo marse komela ki parey nou dir sa i cheap and nasty.  Ou aste ozordi e dan detrwa mwan in fini, nou pa kapab fer sa nou pou gaspir larzan so nou bezwen rod bann ki pli reliable.  Me lentansyon parey mon’n dir se ki evantyelman nou pou move ver LED lighting dan pei an antye pandan sa prosen 5an ki devan nou.  Nou pou progresivman ranplas bann lalimyer ki bezwen ranplase premyerman apre nou pou al dan en lot staz kot nou pou enstal bann nouvo osi.

Dan bann landrwa kot i enpe danzere pou met lalimyer ouswa ki difisil pou met lalimyer mon krwar solisyon se bann lalimyer soler, bann landrwa kot napa elektrisite, kot napa elektrisite ki arive ozordi nou pe vwar bokou sa bann landrwa kot i annan bann kominote ki pe devlope e bann pti vilaz ki pe ganny formen me i annan serten problenm kouran pou ariv kot sa bann semen ki zot pase enpe dan leo par egzanp, en landrwa izole.  Nou pe konsider atraver sa proze Sinwan ki nou pe al ganyen met bann LED lights, bann solar lights, bann solar LED dan en fason ki nou kapab teste zot, get zot efikasite e anmenmtan donn sa servis dan en fason imedyat pou bann kominote olye esper kouran arive ki kapab pran bokou plis letan ankor.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble ki dele letan egzakt zot in donn PUC pou outsource sa zafer met lalimyer.  E dezyenmman ki plan son Minister viz a vi enstalasyon lalimyer dan semen segonder Gaza Estate anvi ki annan en kantite travayer Transec ki fini travay tar e Point Au Sel dan semen zanmalak

 

(Interruption)

MR SPEAKER

Onorab ou dezyenm parti kestyon i Out Of Order .  Monn donn en ruling lo la pli boner ki Minis i a fer zot ganny son progranm enplimantasyon parey nou apel sa.  Minis i apran premye kestyon.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Sa i enportan pou nou, sa proze i enportan parey mon’n dir nou bezwen rezourd sa issue mon pa kapab kontinnyen ale vini devan sa Lasanble pou reponn kestyon lo lalimyer e mon bezwen kapab donn zot en larepons ki rezonnab osi e ki korek.  Pou sa rezon Mr Speaker mon pe vin enpe ferm lo sa issue, e mon pe demann PUC ansanm avek lazans transpor lo later pou rezourd sa problenm avan lafen sa mwan anterm outsourcing, komans idantifye nou bann dimoun ki nou pou outsource avek, tender out nou bann pti kontra e anploy zot pou fer sa travay ansanm avek PUC. Mersi.

 

MR SPEAKER

Kestyon 42 Onorab Lucas.

 

HON WILBY LUCAS

Mersi Mr Speaker.  Eski Minis i kapab enform sa Lasanble ki travay lazans transpor lo later pe antreprann pou amelyor kondisyon bann sirfas semen dan bann distrik anba lokasyon bidze 2012.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mersi Mr Speaker.  Depi komansman sa lannen lazans transpor lo later pe antreprann travay sirfas lo bann semen pou amelyor zot bann kondisyon.  Kou total pou asphalting sa bann semen setadir met sa sirfas lo bann semen in ariv ziska prezan apepre R9.8 milyon lo en bidze R10 milyon ki nou ti annan pou sa lannen.

Mon kapab enfor sa Lasanble ki SLTA in deza konplet travay resirfas bann semen swivan La Batie – Beau Vallon, Port Glaud depi kot Vilaz Prezidan ziska kot legliz Port Glaud, semen Glacis ki al anler La Gogue, semen Sainte Therese – Plaisance, Anse Etoile lot kote lotel Manresa.  Anse Boileau ki mon’n koz lo la pli boner.  Anse Louis en feeder road ki in deza osi ganny konplete.  Baie Ste Anne Praslin dan bann landrwa swivan kot vye access ki al Praslin Beach – Cote D’or, kot Horizon Complex e osi devan stasyon ki vann fuel Baie Ste Anne, Grand Anse Praslin Nouvelle Decouvert.  Sa bann semen Mr Speaker ki’n ganny resirfas depi komansman sa lannen.  SLTA in osi met sirfas lo bann semen swivan ki’n fek konplete pou sa lannen ziska prezan.  Semen Cap Bonm Zan, semen dan lafous Anse Royale, premye sirfas lo semen Matata Pointe Larue i reste ankor en sirfas pou nou mete, semen Ghislain Mathiot Belonie, en seksyon semen Ile Perseverans, semen pou al kot nouvo Maritime Training Centre Providence, semen Salazi Baie Ste Anne Praslin, semen Ton black Baie Ste Anne Praslin, semen Kan Pere Baie Ste Anne Praslin.

Sa lannen SLTA i osi ekspekte konmans travay resirfas pou sa dezyenm lanmwatye sa lannen lo bann semen swivan tou an prenon kont resours ki annan a son dispozisyon.  Nou ekspekte bezwen ankor apepre R9 milyon pou nou kapab fer sa travay ki mon pe al mansyonnen swivan:

  • Semen Montagne Posee sorti kot kwaze Anse Boileau ziska Bon Espoir.
  • Semen Les Canelles sorti Anse Royale ziska kwaze Anse La Mouche.
  • Semen Sans Soucis sorti Legzil ziska kot Day Care Centre Bel Air.
  • Semen Curio Road.
  • Semen La Louise sorti Copolia ziska Ron pwen Plaisance ki mon ti koz lo la pli boner.
  • Semen Le Niole sorti kot apre bis vire ziska kot pon larivyer Hodas kot PUC in fek fouye e met tiyo.
  • Semen Anse Kerlan ziska ros Kor Bizo Grand Anse Praslin.

SLTA i osi anvizaze met sirfas lo semen segonder kot travay sivil in deza konplete a en kou apepre R600 mil konm swivan:

  • Dezyenm e dernyen sirfas lo semen Matata Point Larue.
  • Semen Val d’en D’or kot serten seksyon kot road improvement e road widening in ganny fer.
  • Road link upper Quincy Ma Constance kot semen bann travay sivil in fini ganny fer e nou pe al met sirfas lo la.
  • Semen Anse Francois Point Larue.
  • Semen Anse Des Genet Point Larue.
  • En parti semen North East Point kot zot Housing Estate anler.
  • Semen Dan Lenn Mont Buxton.
  • Semen Jean Larue Takamaka.

Bann lezot travay pot holing e re-instatement apre ki PUC in fer travay lo semen i ganny fer lo en baz regilye Mr Speaker dapre lenspeksyon e lenformasyon ki SLTA in resevwar e dapre sa ki mon’n koz lo la pli boner. Mersi bokou.

MR SPEAKER

Onorab.

 

HON WILBY LUCAS

Mr Speaker eski Minis i kapab enfor sa Lasanble ki kriter ek formil SLTA i servi pou determin priyorite kote ki travay lo sirfas semen i ganny fer dan sak distrik.  Eski lotorite distrik i ganny konsilte dan sa proze?  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker lafason ki nou etablir nou bann priyorite Nasyonal pou nou bann semen, se nou fer bann lenspeksyon, nou vwar lakantite trafik ki pe servi sa semen, nou vwar kondisyon sa semen e nou vwar bann lezot keksoz tel parey kan dernyen fwa i ti ganny maintain ouswa i ti ganny nouvo sirfas.  Sa osi i ganny fer anmenmtan ki nou pe konsilte Ladministrasyon Distrik pou vwar avek zot ki zot bann priyorite sirtou pou bann semen segonder e bann feeder roads ki bann priyorite ki zot annan pou sak distrik.  E baze lo la Mr Speaker prezan nou etablir en progranm Nasyonal swit a lakantite larzan nou gannyen pou enplimante pou sak lannen ki nou fer nou bann proze.

Mon ti a kontan note ki pou sa lannen Mr Speaker kot nou arive la avek nou bidze in preski ganny epize.  So pou nou kapab fer sa bann serten sa bann travay ki mon’n koz lo la ki dan nou plan pou kontinyasyon sa lannen nou pou bezwen ankor enpe plis larzan lo bidze siplemanter ki mon pe espere nou kapab fer li avek siport Lasanble tre byento sa mwan ki vini.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab enform sa Lasanble kan ki laznas transpor lo later pe konsidere pou resirfas e met pavment lo sa bout semen depi kwaze Les Mamelles ziska kot ansyen bis vire, vi ki I fer en kantite – i prezant en kantite danze pou zanfan lekol ek pyeton.  Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Ler mon’n konsilte lazans transpor lo later lo sa bann proze ki mon’n koz lo la mon’n vwar ki reste kantmenm ankor serten landrwa kot nou bezwen donn latansyon, e sa latansyon i ava ganny donnen si nou annan sa finansman available, disponib pou nou kapab fer li e sa landrwa kot Onorab in mansyonnen la Les Mamelles ziska kot ansyen bis vire i ete depi anba kot semen i pran, i en landrwa kot nou – i pa en top priority pou nou pou le moman me i en landrwa kot nou pou bezwen donn latansyon e mon espere ki nou kapab vwar sa dan bann mwan ki vini depandan lo bidze ki nou gannyen.

Si nou annan sa bidze ki disponib nou pou kapab fer sa travay, si non nou pou bezwen atann lannen prosenn.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Barbe.

 

HON NICOLE BARBE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker Minis ek ou delegasyon, koleg Onorab toulmonde alekout bonzour.  Anvi ki Minis in reponn kestyon lo resirfas semen mon pe zis demann Minis eski i kapab, eski son Minister i annan en plan an sa ki konsern semen beton dan bann distrik.  Ki plan son Minister a sa ki konsern semen beton dan bann distrik?  Mersi.

 

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker semen beton ek semen koltar asphalt toule de i annan son lavantaz ek son dezavantaz.  Sertennman bann semen beton son dirabilite i la me son kou osi I pli o e se pou sa rezon ki apart ki serten seksyon kot ou bezwen plis lafors dan sa semen ouswa i annan plis load dan bann pti semen nou fer li an beton, zeneralman pou le moman nou pe fer plito bann semen avek koltar, nou pe met sirfas koltar lo sa bann semen akoz son kou i pli ba, i dan en fason enportan anterm son diferans pri.

So bann kriter ki nou servi pou met en semen beton ouswa en semen koltar i prensiplaman lo en baz nesesite pou sa striktir pli stab, pli for dan bann serten lokasyon.  I annan bann pti landrwa kot nou kapab, nou fer e nou pou kontinnyen fer bann semen an beton kot i pli pratik pou nou fer li.  Nou donn en pti kontrakter sa louvraz pou fer li e i fer li, i met son beton e sa semen i ganny konplete.  Kot SLTA pe fer bann pli gro proze nou pou kontinnyen servi koltar pou lemoman akoz sa i pli efikas pou nou anterm en sirfas. Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Pierre.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker eski Minis i kapab enform sa Lasanble si i santi oubyen si i satisfe avek progranm lenspeksyon e sipervizyon lo bann travay semen ki ganny fer partou lo Mahe, Praslin e La Digue?  E eski i santi donk ki Lepep pe ganny value for money. Mersi Mr Speaker.

 

MINSITER JOEL MORGAN

Mr Speaker larepons sa kestyon se non.  Mon pa satisfe lo lenspeksyon e lo sipervizyon bann travay ki pe ganny fer, sirtou lo kote lenspeksyon.  Akoz mon krwar ki lazans transpor lo later i kapab organiz li bokou pli byen avek en pli bon inspectorate pou li kapab asire ki nou pa esper semen deteryore kot i annan bann gro pot holes pou zot bouze, pou zot repare.  E sa i an kestyon ki monn repran avek SLTA an plizyer reprizm e mon kontan pou note ki dan zot nouvo striktir ki zot pe enplimante la zot pe beef up seksyon inspectorate pou kapab donn en pli bon servis e kapab pli azour avek bann problenm.  I enn bann defayans ki SLTA in annan dan lepase e ki nou bezwen adrese e nou bezwen aziste pou fer pli byen Mr Speaker.

Anterm value for money Mr Speaker mon krwar avek sa bidze ki nou annan e sa travay ki nou pe fer wi i annan value for money.  Mon krwar ki lazans transpor lo later pe deliver value for money avek bann kontrent ki annan, me osi pou lakantite travay ki nou pe fer mon krwar sa depans ki sa lazans pe fer avek sa bidze ki annan it is value for moneyIt is value for money e mon krwar ki si nou ti pou donn sa en kontrakter ouswa plizyer kontrakter bann gro kontrakter an deor ti pou kout Gouvernman Sesel plis larzan ki si nou fer li in house.  Pa toultan Mr Speaker, leksperyans i montre ki pa toultan ki in out sourcing i pli bon marse.  Souvann fwa outsourcing i kapab kout en pti pe plis akoz sa kontrakter I pe met son margin lo la, i annan son own inefficencies ki li i bezwen absorb, i annan son own economies of scales ki li i pe travay lo la, i annan son larzan ki i pe borrow avek labank kot i bezwen pey lentere lo la, tou sa bann over heads ki annan, i pa neseserman leka kot toultan ki outsourcing i pli bon marse.  So mwan mon estimasyon, mon larepons se ki wi nou pe ganny valer pou nou larzan pou nou bann semen ki SLTA pe travay lo la. Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Souris.

 

HON MIRENA SOURIS

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker anvi degradasyon e dan lo plizyer sirfas semen apre ki PUC in antreprann proze pas tiyo, eski Minis i kapab enform sa Lasanble dan ki dele letan ki lazans transpor lo later i sipoze amelyor sa bann morso semen e osi lekel ki responsab pou kouver son fre reparasyon. Mersi.

 

MINISTER JOEL MORGAN

Mr Speaker mekanizm ki nou annan an plas se ki PUC i sipoze enform nou a nenport ki moman ki zot pe fer en travay reparasyon lo nenport ki semen.  Si zot pe al kas semen, si zot pe al fouye pou ranplas en tiyo pou al ranplas en lalinny elektrik nenport kwa zot sipoze enform lazans transpor lo later toutswit.

E lagreman ki nou annan se ki lazans transpor lo later dan sa prosen 24 a 48 erdtan in bezwen repar sa landrwa kot PUC in kas semen.  Se sa lagreman ki annan an plas ozordi.  Malerezman i pa toultan le ka kot sa i ganny observe.  Call center kot PUC i ganny en call aswar kot delo in kase anba en semen zot mobilize e zot oubliye pou zot enform lazans transpor lo later.  Nou’n take sa up plizyer fwa e la ozordi i annan en mekanizm bokou pli solid anplas pou asire ki sa kominikasyon i ganny fer bokou pli byen ki lazans transpor lo later i kapab reponn a sa bann lenstans kot PUC in bezwen kas semen pou par tiyo.

An prensip PUC i bezwen bear the cost, i bezwen peye pou travay re-instatement bann semenot semen in bezwen ganny kase par limenm li pou fer bann reparasyon ki neseser i bezwen pey lazans transpor lo later pou sa bann kou pou lazans transpor lo later repar sa semen.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Bon, noun ariv alafen question time.  Nou ava remersye Minis e tou son bann dimoun ki’n vin avek li.  Nou pou adjourn ziska 11er kot nou pou pran bann Mosyon e sa pou ganny chair par Deputy Speaker.

 

(Break)

 

MR DEPUTY SPEAKER IN THE CHAIR

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon mon a dir bonzour tou bann Manm Onorab e bann lezot dimoun ki pe ekout nou.  Nou a kontinnyen nou travay lo nou Order Paper e mon ava envit Leader Zafer Gouvernman pou prezant son Mosyon.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy sa Mosyon ki devan nou pe demann nou Lasanble pou ratifye en lagreman ki Sesel i annan ant Linyon Eropeen ek Repiblik Sesel pou etablir en framework pou fer ki lafors loperasyon militer Linyon Eropeen ki apel Atalanta i kapab operate dan Sesel anba serten kondisyon.

Mr Deputy i pa fer premye fwa ki nou Lasanble i ratifye en lagreman, bann lagreman parey ki apel Status Of Forces And Protection Agreement e i koran dan plizyer pei e i pe komans vin koran dan nou pei mon konnen ti annan en kantite deba dernyen fwa kot nou ti ratifye premye sa ki nou apel SOFA States of Forces Agreement nou apel SOFA avek Lanmerik ki ti ase kontroversyel e o fi e an mezir bann lannen ki’n pase kontak ki mon’n annan avek Minister zafer etranzer se ki zot in kontinnyelman amelyor bann SOFA ki annan avek bann pei.  Sa enn ki devan nou i avek Linyon Eropeen e i en SOFA ki tre enportan e i an repons demann Sesel pou nou ganny sipor sirtou bann pei Eropeen me bann pei ki annan kapasite militer pou ed nou protez nou EEZ e the high seas ki trouve dan rezyon Losean Endyen anvi latak kontinyel par bann pirat Somalyen dan nou rezyon.  Zot a rapel nou Lasanble, bann ki ti la katriyenm Lasanble i a raple ki avan sa ti napa bokou SOFA ki ti vin devan nou Lasanble zisteman akoz ti napa en demann par nou pei pou nou ganny sa proteksyon ekstra, me ozordi e plizyer pledwari ki nou pei in fer devan Linyon Eropeen e devan Lerop ek bann lezot pei ki annan lafors militer enportan sa bann SOFA pe vin devan nou akoz i an repons demann ki nou menm nou’n fer, e i si ou oule en lakor ki dir be mon kapab vin dan ou pei, mon kapab donn ou en koudmen, mon kapab sirvey ou rezyon, mon kapab donn ou tou sa sipor ki ou pe rode me i enportan ki nou annan en serten lagreman.

A note Mr Deputy ki la nou pe koz strikteman lagreman ant Sesel ek en Linyon Eropeen dan sa lenstans, ant en blok oubyen en pei strikteman an sa ki konsern loperasyon militer, e ler nou koz lo loperasyon militer nou pe koz lo en kantite keksoz ki restriktiv, nou pe koz lo lenformasyon ki restriktiv, nou pe koz lo bann lagreman sa ki konsern zarm, zarm ki ganny servi, nou pe koz an sa ki konsern bann personnel militer ki en kantite fwa in vin dan nou pei e i enportan ki bann pei ki pe deplas tou sa bann keksoz zot vin ek lenformasyon ki sansib, zot vin avek personnel ki parfwa high level.  I enportan ki zot santi zot konfortab ki zot pe rantre dan en pei ki pa – style, ki zot rantre dan en pei ki friendly e ki zot pe rantre dan en pei ki zot annan en lagreman avek e sa i rezon akoz nou annan sa SOFA ki devan nou.

Me dezyenm rezon i osi montre e bann SOFA ki pou vini dan bann mwan ki pe vini devan nou Lasanble, i montre ki kantite sipor Sesel i annan dan sa lager kont piratri.  Si nou ti napa bann SOFA, si nou ti napa bann lagreman ki pe vin devan nou i ti pou montre ki lapel Sesel pou nou ganny sipor sirtou dan lager kont piratri i an ven, me lefe ki bann pei pe kontinnyen rann nou larepons e pozitivman plis SOFA ki nou gannyen i montre zisteman plis lapel ki’n ganny reponn pou lager sa lager ki nou pe lager e ki kler ki nou pa tousel.

Mr Deputy i annan diferan keksoz ki anze e i annan diferan sa banns SOFA ki devan nou e sa enn sirtou avek Linyon Eropeen e deza ki nou’n deza etablir en baz isi pou lager kont piratri i osi met Sesel dan en pozisyon enportan dan sa ki konsern zeo-politik.  Nou konnen kot Sesel i pozisyonnen ozordi, nou konn enstabilite ki annan dan nou rezyon, nou pei vwazen Madagascar, bann Somali I annan enstabilite e i annan lezot enstabilite lo lakot Les Lafrik, i fer ki Sesel i enn bann pei pli stab politikman, pli stab e ekonomikman e pli byen pozisyonnen zeografikman pou kapab anmenn e leed sa lalit kont piratri.  So bann lagreman ki pe vin ver nou Lasanble, ki pe vin ver nou pei i montre en growing interest in the region, en growing interest dan Sesel pou nou kapab vin sa leader dan sa lalit me pou nou osi kapab deservi sa rezyon anterm zeopolitik.  I osi anvoy en mesaz avek bann ki anvi atak nou sirtou bann pirat pou ki nou rezyon Sesel i en rezyon proteze, ki nou rezyon i annan en lafors, i annan en prezans militer dan nou rezyon ki varye – i pa zis annan en pei, i annan diferan pei e ki i annan en lafors inifye ki pe lager kont zot.  Sa semenn nou’n aprann Mr Deputy ki i annan demars entansif ki pe ganny fer an Somali pou rezourd problenm Somali.  Me sa pa vedir ki nou bezwen met – asiz nou lebra kwaze e dir poudir laba pe ganny rezourd, i tou bann lendikasyon i montre ki sa problenm Somali pa pou ganny rezourd ozordi a lendemen e tou lendikasyon i montre e problenm ki nou nou’n pas ladan Sesel an sa ki konsern bann bato kwazyer ki’n ganny redwir dan nou Losean, an sa ki konsern nou bann dimoun ki’n ganny ratrape, an sa ki konsern demars nou pei pou nou retrouv nou 2 konpatriot ki ankor an Somali, an sa ki konsern demars Sesel pou nou kontinnyelman protez nou bann peser, an sa ki konsern demars Sesel pou nou anvoy en mesaz kler pou dir be pa koste akoz nou annan en lafors enportan deryer nou.  E sa i rezon akoz nou annan sa State oOf Forces Agreement devan nou.

Mr Deputy i osi annan serten lavantaz ki sa bann lagreman i vin avek e lavantaz se ki i annan en nouvo market pou nou tap ladan ler nou annan sa bann lagreman e sa se en nouvo market kot bann lafors militer i kapab trouve atraver sa bann lagreman ki Sesel i en landrwa pou zot pou vin repoze, Sesel i en landrwa pou zot vin pas detrwa zour, Sesel i en landrwa kot nou ofer zot serten proteksyon pou zot bann zofisye recharge e sa i en nouvo market e semenn pase Minis Tourizm ti la me sa i en nouvo market akoz nou konnen bann Navy ler zot vin dan nou pei zot relman depans en kantite e fodre pa nou obliye poudir sa i en potencial market pou nou pei e ler bann pei i konnen ki nou annan sa bann lagreman zot bokou bokou pli konfortab pou vin dan nou por olye ki dan en por kot reelman i enpe pli, reelman napa sa lagreman.

E lot lavantaz ki nou annan avek bann SOFA se lagrandisman nou foreign relations.  Nou pa kapab met en pri kantite led e kantite sipor nou gannyen atraver Foreign relations e sa bann Status Of Forces Agreement is a result of negosiasyon bann Minister Zafer Eksteryer ant bann pei e si nou’n arive annan sa bann lagreman devan nou Lasanble se akoz zisteman i montre lafors e pourvwar nou Minister Zafer Etranzer pou kapab negosye e pou kapab ariv lo en lagreman ki satisfezan a toulede kote.

Mr Deputy sa pa vedir ki tou keksoz ziska SOFA i rosy, i pa vedir ki tou keksoz dan sa lagreman i parfe e tou keksoz i a nou lavantaz.  I toultan lev bann kestyon ki bann – ki ganny leve ler i annan bann lagreman parey, par egzanp immunity ki bann personnel i gannyen, i annan kestyon tax ki bann personnel i benefisye avek.

Mr Deputy si ou permet mwan mon ti a kontan abord sa bann size dan mon reply olye dan mon prezantasyon akoz mon krwar ki mon a kapab donn sans bann lezot Manm pou abord sa bann size e pou nou kapab ratifye sa lagreman tout konfortab ki nou pei in fer the best ki nou kapab e donn nou meyer lagreman ki nou kapab.

Pou konkli Mr Deputy i enportan note ki depi lagreman ki nou ti ratifye avek Lanmerik nou bann State Of Forces Agrement in kontinnyelman amelyore, in kontinnyelman devlope e in kontinnyelman vin meyer e sa i montre ki osi Ministry of Foreign Affairs pe kontinnyelman kontinnyen negosye e negosye e negosye pou nou ganny bann pli bon lagreman tou an notan ki vreman nou ki pe rod en kantite sipor avek sa bann pei e pa lanvers.

E avek sa Mr Deputy mon ti a kontan demann nou Lasanble pou konsider sa lagreman e konsider tou bann lavantaz ki nou pei pou gannyen bokou plis ki bann dezavantaz ki vin avek bann tel lagreman. Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon okenn ki segonn sa Mosyon?  S

 

HON CHARLES DECOMMARMOND

Mr Deputy Speaker mon segonn sa Mosyon e mon ti anvi fer en pti entervansyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

HON CHARLES DECOMMARMOND

Mr Deputy Speaker, sa dokiman ki devan nou i en dokiman enportan akoz dan lepase nou’n deza sinny en SOFA avek Lanmerik e nou Sesel nou aprann osi par nou mistake, nou improve lo bann keksoz ki fodre improve e sa SOFA ki devan nou, sa lagreman la I annan ladan en improvement konpare avek lot ki nou’n sinnyen avan – dan en sans ki kondisyon i pli favorab sa premye keksoz.

Dezyenmman, i annan osi sa lagreman nou pa zis sinny li dan vid me i anba sa ki nou apel kondisyon UN lo Konvasyon drwa lanmer, savedir ki i annan son kote legal sa lagreman.  E deza Sesel ti pe travay an relasyon avek loperasyon Atalant e an relasyon avek UN Navy forces, Naval Forces sa lagreman la i plito formaliz keksoz dan en fason pli profon, se en aksyon zwent – joint action ant Sesel ek Linyon Eropeen e lavantaz sa SOFA i tou pou Sesel, Sesel i benefisye ladan dan le sans ki i anmenn sekirite pou nou pran teritwar e nou konnen poudir teritwar Sesel tou dernyenmman la in agrandi ankor e savedir i montre lenportans ki nou kapab sirvey sa gran teritwar sirtou kont menas piratri e rezon prensipal sa lagreman se zisteman pou nou kapab kontinnyen ansanm avek Linyon Eropeen konbat piratri.

Loperasyon Atanlant ki baze an Djibouti e dan larezyon i deza annan sa bann lagreman avek lezot, serten lezot pei, e sa lagreman ki nou nou pe fer i pa premye ki arive dan lemonn sa, plizyer pei dan plizyer rezyon lemonn i deza annan bann relasyon parey, bann lagreman parey avek bann lezot pei zanmi dan konteks lalit kont piratri oubyen lalit kont bann problenm krim mondyal sirtou bann ki baze lo lanmer.  Alors sa i tou dan nou lavantaz e anmenmtan avek sinnyatir avek sa trete la i fer ki avek ratifikasyon sa lagreman i fer ki nou pe anvoy en mesaz kler e tre kler pou bann pirat Somali, nou pe dir zot pa koste dan teritwar Sesel akoz ou pou dan danze e nou pou defet ou.  Sa en mesaz ki for, ki kler e mon swete avek improvement ki pe arive an Somali sa kestyon piratri i ava ganny abate, i ava ganny deal avek korekteman.

Lo lot kote parey Leader of Gouvernment Business in dir avek sinnyatir sa Lagreman i fer ki Sesel lo kote diplomatik dan nou ralsyon enternasyonal i ogmante, i fer ki bann pei zanmi I vin pli zanmi ankor.  Anmenmtan i enportan dir ki fodre pa ki nou tro enkyet konmsi per nou pe sinny tel lagreman avek bann pei parey menm ki nou konnen poudir  bann personnel ki pou involve dan sa lagreman ki pou baze isi letan zot dan nou teritwar wi zot pou benefisye lo serten imilite diplomatik e sa i tou normal.  Son problenm la se petet letan i ava ariv en claim, en problenm in arive ant en Seselwa or en lenstans Seselwa avek zot la kot lokalman petet anba lalwa nou pa pou kapab pourswiv zot me selman dan sa lagreman i provide lafason donk en tel claim i kapab ganny fer kot la nou Minister Foreign Affairs i ava antre an kontak avek lorganizasyon e la claim i ava ganny fer apropriyeman, zis i ava annan sa delay me selman i kler ki parfwa i annan bann maler ki pa averti me selman napa naryen pou nou enkyet dan sa konteks menm ki keksoz pa pou ganny fer lokalman.  si non avek serten permisyon serten lagreman keksoz i kapab ganny aranze e la therefore en claim a kapab ganny deal avek lokalman.  So nou pa bezwen enkyet ladan.  E en lot keksoz ki devret fer nou ankor pa enkyet se ki si nou vwar a en serten moman donnen plitar kot i annan problenm dan relasyon, dan konteni sa lagreman Sesel touzour dan dokiman ki annan devan nou i annan li 6 mwan toulede partners antouleka, toulede parti i anann li 6 mwan ki i kapab dir sorry nou terminate sa – i donn en notice kot zot terminate sa lagreman, so nou pa pou aprezan enkyet dan sa konteks e parey mon’n dir tou i dan nou lavantaz sirtou pou konbat piratri ki en menas enkwayan, en menas vreman mal pou nou e ki alor parey monn dir nou pe anvoy en mesaz kler.

Brefman vwala ki mon krwar mwan nou devret pe gete dan sa lagreman nou pa devret pe enkyet lo la bokou e nou devret kontrer ratifye li pou ki i anmenn sa relasyon, sa keksoz ki deza pe ganny fer dan sa travay la anba loperasyon Atalant dan son fason pli formalize e dan son fason pli konkret.

Mersi bokou Mr Deputy Speaker avek sa mon ti ava demann tou dimoun siport sa ratifikasyon, sa lagreman ki devan nou.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onroab Lebon.

 

HON LENNY LEBON

Mersi Mr Deputy Speaker. Bonzour tou manm Onorab, Mr Deputy Speaker mon pou aport mon sipor a sa Mosyon akoz mon krwar ler nou get Sesel koman en pti pei avek en grander Exclusive Economic Zone ki gran avek resours limite ou bezwen ler ou annan defi piratri ki pe afekte ou lekonomi ou bezwen rod led e se la kot sa Linyon Eropeen, sa Status of Forces of Agreement sa ki mon 2 predeseser in koz lo la SOFA i parey sa ki nou apel MOU me li i definir bann drwa avek responsabilite si sa bann dimoun pou operate Sesel kimannyer zot operate.  E i bon fer resorti ki ler sa bann dimoun i vini bann zofisye militer zot enkli osi bann sivilyen e ou bezwen donn serten proteksyon, e la se sa ki sa lagreman i fer sa bann provizyon e osi i bon fer sorti ki sa Linyon Eropeen SOFA i baze lo sa ki nou apel stati NATO e li i date depi 1951.  Osi sa SOFA ki nou pe koz lo la ozordi i byen definir e i eksplik byen kler tou bann keksoz anterm kriminalite, zirisdiksyon sivil – kimannyer sa bann dimoun i korport zot, kimannyer zot anmenn zarm e parey in ganny dir bomaten ler anba tel lagreman ler ou annan sa bann dimoun isi zot bezwen ganny relief from sa ki nou apel tax e osi zot mouvman dan nou pei.  Me i obn fer resorti ki SOFA li i zeneralman vin an 3 laform ki enkli premyerman ladministrasyon e bann zofisye teknik zot stati i vin anba sa ki nou apel konvansyon VIENA lo privilez diplomasi sa ki nou’n toultan ki’n ganny refer koman ANT Status.

Son dezyenm i en mini lagreman SOFA ki li i servi pou prezant dan kour peryod letan dan en kar sa ki nou apel en legzeris militer.

Trwazyenm I annan sa ki nou apel en full blown sa i prezant en prezans permanan sa SOFA.  Anplis ki sa Mr Deputy Speaker i bon fer resorti ki ler entel lagreman i ganny sinnyen, i ganny negosye ou komans avek sa ki nou apel en assumption ki sa lafors militer li i annan en lentere dan sa pei, e osi i fer provizyon ki egzers ki Sesel kantmenm ou annan sa bann dimoun ki operate Sesel i egzers kontrol total lo son zirisdiksyon savedir depi lo bann dimoun ki pe operate anba sa lagreman.

Anmenmtan nou konnen poudir sak SOFA sa bann lagreman i inik e tou bann SOFA i relye avek sa ki nou apel bann day to day issues, biznes toulezour sa ki parey mon’n dir i konsern mouvman sa bann personnel zot si i annan bann dimoun ki pe vin travay avek zot, bann kontrakter e osi bann claim.  Anprensip ler nou koz enpe bann zirisdiksyon i bon ki sa Lasanble i konnen poudir i annan zis 2 ka leksepsyon kot i enkli kriminalite ki annan pou fer avek bann zofisye militer aletranze e sa premye ka se ki si in komet en lofans ki’n ganny fer par sa zofisye avek enn son koleg.

Dezyenm sirkonstans se ki si sa zofisye militer li i ti pe travay, i ti dan sa ki nou apel en official duty la i ganny immune, me sa SOFA pou Linyon Eropeen i en pti pe diferan avek pou Ameriken e I bon fer resorti Mr Deputy Speaker pou ki seki anba sa lagreman i annan en komandan ki baze isi e si i annan okenn bann keksoz se ki i annan pou fer diskisyon avek sa komandan me laplipar ditan nou vwar poudir in ganny dir pou ki sa bann lagreman e nou’n vwar poudir Linyon Eropeen zot partisip apart ki i annan sa bann persepsyon lo tax avek proteksyon kriminel nou vwar poudir i annan benefis ki sa bann lagreman i anmennen pou pei akoz sa bann dimoun i reste dan lotel e zot kontribye dan lekonomi e nou’n vwar pou dir zot partisip dan Carnaval Sesel, zot partisip dan nou National Day e i anmenn en bon pe benefis pou nou pei Sesel.  E parey monn dir oparavan avek nou gran EEZ I pa fasil me avek sipor bann zanmi atraver Prezidan Michel sa diplomasi aktiv sa i fer ki nou bann zanmi I vin donn Sesel en koudmen e ler i donn sa koudmen premye keksoz zot demande si ou annan en SOFA, si ou annan sa lagreman pou zot operate anba la.  E anplis ki sa zot osi zot i permet zet en lizye lo lapes ilegal ki pe pase lo sa ki nou apel illegal fishing osi bann trafik drog ki pe pase, zot ed nou pei anzeneral.  E pou sa Mr Deputy Speaker mon ti ava ankouraz tou bann manm pou aport zot sipor a sa Mosyon akoz nou tir en bon pe benefis e parey mon’n dir zot nou kapab sa lagreman li i en pti pe diferan avek pou Ameriken e nou’n vwar si ou fer bann resers atraver google ou pou vwar ki ti annan en gran Sid Kore an Sid Kore ki ti arive en legzanp an 2002 kot 2 fiy ti ganny touye accidently par en zofisye militer e zot sa zofisye militer li i ti ganny zize anba Lakour Ameriken e sa ti fer en pti pe out cry an Sid Kore.  Me apre sa an 2011 Lakour Ameriken in lese ki lotorite Sid Koren i ziz son bann zofisye sirtou ler zot pa on official duties me ler zot dan zot letan lib si zot kas lalwa la i permet, i permet pou ki dan sa ka partikilye Lakour Sid Koreen ziz sa bann dimoun e pou lenformasyon i annan zofisye Ameriken ki pe ganny baze lo resers ki’n ganny sarze pou ka rape ki’n arive apre zot ler official duties.  Sa i montre en pti pe me pou al pli lwen Gouvernman Ameriken li in met sa ki nou apel carefew militer lo son bann dimoun akoz sa lensidan me ler nou pe get Sesel nou vwar pou dir so far sa lagreman i anmenn bokou bokou benefis pou nou pei e mon konnen i annan lezot SOFA ki pe vini e parey monn dir nou bann Manm i bezwen siport sa Mosyon.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Samson.

 

HON DERECK SAMSON

Mersi Mr Deputy, ankor enn fwa bonzour tou dimoun.  Mosyon ki devan nou Lasanble ozordi Mr Deputy i enn parmi bann plizyer lagreman dan son kalite ki Lasanble Nasyonal Sesel in deza vote lo la parey in ganny dir par loter Mosyon.  Status of Forces Agreement oubyen parey nou’n komans tande ozordi SOFA i kapab ganny konsidere koman enn parmi bann lagreman pli enportan pou Sesel dan lentere sekirite nou pei.

Mr Deputy sa lager kont lapiratri in ariv osi lwen ki dizon Lerop.  Prezidan Michel in arive kapab fer konpran bann Sef Deta atraver bann kontinan vwar vre portre sitiasyon nou pti Losean avek danze piratri ki egziste ozordi.  E nou vwar ankor en manifestasyon konfyans e lanmitye i ganny demontre an Sesel ek Linyon Eropeen.  Bokou fwa bann pei ki annan bann tel lagreman avek kanmarad parey sa enn devan nou ozordi i bann pei ki’n annan en long listwar bon relasyon lo plizyer nivo.  En legzanp ki tou Seselwa i kapab konstate ozordi se sa enn ant Lenn avek Sesel limenm.  Listwar in montre ki sa 2 pei are truly friends parey nou kapab dir relasyon ant Lenn ek Sesel i date plizyer lannen pase depi aktivite leksportasyon, leksportasyon zepis e ozordi korperasyon oubyen lagreman militer.  Lenn in donn Sesel plizyer lekipman militer 2 ki nou kapab mansyonnen se sa dornye Maritime Petrol Aircraft e Costal Surveyance Radar System e sa i repons a kestyon ki nou parfwa demande otour issue lagreman ki nou annan avek bann lezot pei etranze.  Nou kontan petet demande ki nou gannyen an retour pou tou sa bann privilez ki nou ofer sa bann tel pei ki korpor avek nou anba sa bann kalite lagreman.  Malgre ki nou ava anvi krwar Mr Deputy ki nou pa ganny petet gran, gran keksoz an retour me sa ki nou bezwen pran kont se ki nou pa kapab met en pri otour sekirite nou pei.  Sa ki primordyal pou nou se ki nou bann peser i kapab kontinnyen lapes san get detrwa fwa otour li, ki fanmiy sa bann peser i kapab dormi latet anpe, ki bann tonye anba lagreman Linyon Eropeen i kapab kontinnyen partisip dan lendistri ek leksportasyon sa ki nou apel nou lor ble tuna.  E sa i enn parmi bann rezon akoz ki nou pe vwar sa bon kolaborasyon ant Sesel avek Linyon Eropeen pou ki sa lagreman i finalman ganny realize.

En lot rezon akoz ki i osi enportan pou annan prezans e lasistans lafors militer etranze dan nou zone ekslisiv nou pei se ki nou bezwen sey ankouraz plis cruise ship vizit nou teritwar dan sekirite san ki zot osi zot bezwen annan lafreyer pirat ki nou konnen zot atak tou sa ki apel bato e sirtou nou bann peser.

Mr Dpeuty a sa pwen annou petet mazin nou 2 konfrer Seselwa ki ankor an kaptivite an Somali an rezilta latak piratri.  Petet nou devret al pli lwen e vwar si anba bann tel kalite lagreman ki devan nou Lasanble ozordi si sa bann pwisans militer i kapab petet trouv posibilite pou anmenmtan ed nou evakye, retir Msye Rolly Tambara avek Mark Sangoire an Somali pou ki zot kapab retourn lo zot later.  Mr Deputy mon dir sa tou a respektan lagreman ki egziste ant Sesel e nou bann pei zanmi e anmenmtan profite pou dir mersi pou tou travay enportan ki zot pe fer pou garanti sekirite nou pei anba bann lagreman ki nou pe koz lo la.

Mr Deputy i osi enportan re-note ki bann tel lagreman parey SOFA i form parti bann korperasyon ki egziste ant Sesel avek bann pti leta zil dan larezyon e menm bann gro, gro pwisans, bann gro, gro pei ki egziste.  Sesel i parey en bon vwazen oubyen en bon zanmi ki lezot pei i kapab frekante ki sa bann nasyon i kapab fer vre zanmi avek dan konfyans e laverite.  Sesel i reste en pei ki bokou touris sirtou bann tourit oftgam i reve pou vizite akoz apart nou labote nou sipoze osi annan en bon nivo sekirite e en bon nivo lape.  Nou pou bezwen fer tou sa ki posib Mr Deputy pou ki nou kapab gard sa en realite dan nou pei ki nou reste an sekirite e dan lape.

Petet i byen remarke ki semenn pase sa Lasanble ti pronons son lekor lo size krim dan nou pei e ozordi atraver sa lagreman dan en lot fason, dan en lot sans dizon nou pe fer sir ki Sesel i kontinnyen ganny cherie ki Sesel i kontinnyelman reste en pei beni.

Avek sa detrwa mo Mr Deputy mon krwar tou koleg dan Lasanble ozordi pou donn sipor sa lagreman e mon osi mon pou zwenn zot vreman pou vote pou ki sa lagreman i go through.  Mersi bokou.

 

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon si napa lezot ankor mon envit Onorab Pierre.

HON DAVID PIERRE.

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy Sesel i vwar li dan milye en lager kont piratri e nou pa kapab lager tousel, nou bezwen sipor e mon konpran lide par deryer SOFA e i enportan ki nou ganny sipor plizyer partener tel ki dan sa ka Linyon Eropeen pou donn nou sa koudmen pou nou lager kont piratri.  An dot mo Sesel i bezwen en servis, Sesel i bezwen en led e nou koman en pei nou’n vir ver Linyon Eropeen pou donn nou sa koudmen lager kont piratri.  I kler pou tou Seselwa ki wi nou bezwen lager kont piratri akoz son lefe advers ki i annan lo nou pei.  Nou konn tre klerman pou dir piratri i annan en lefe vreman advers lo nou lendistri touris ki anretour i annan en lefe negativ lo nou lekonomi e ki enpakte direkteman lo kalite lavi ki nou pep i kapab viv oubyen kalite lavi ki nou pep i ganyen.

Sa problenm piratri i osi annan en reperkisyon negative, en lenpakt negativ lo nou lendistri lapes e nou konn tre byen ki i annan en kantite fanmiy Seselwa ki ganny zot lavi atraver nou lendistri lapes, e i bezwen form parti nou responsabilite koman en pei pou nou egalman protez nou bann peser.  Mon oule osi mansyonnen parey en entervenan avan mwan mon oule mansyonnen, mon oule fer rapel pou dir dan nou lager kont piratri fodre pa ki nou bliye ki nou deza annan bann Seselwa ki’n deza ganny pran otaz e libere e nou annan bann Seselwa ki an otaz an Somali e a sa moman la sipor Seselwa e pei Sesel an antye i deryer zot e mon swete ki sa bann dimoun i ganny large enkondisyonnelman oplivit posib.  So portre i demantre avek nou klerman pou dir wi nou bezwen sipor dan nou lalit kont piratri e sa in anmenn nou ver Linyon Eropeen, ver lafors EU Nav 4 ki anretour zot zot in asize avek Sesel e nou’n prodwir en SOFA.

Mr Deputy mon konpran ki nou bezwen sa bann lafors etranze, mon egalman konpran poudir sa bann lafors i la pou zot osi protez zot bann sitwayen, lafors Linyon Eropeen i la dan delo Sesel pe vey, pe lager kont piratri wi pe ed Sesel, dakor napa okenn kestyon about sa anmenmtan i pe protez son bann sitwayen ki travel atraver diferan mod transpor e ki kapab ganny atake avek bann pirat.  So as much ki nou bezwen zot zot osi zot egalman bezwen nou, me lefe ki nou pa kapab fer sa travay nou menm e nou pe demann zot pou fer an retour zot pe demann nou, zot pe met serten kondisyon e si nou pou ganny Linyon Eropeen pou fer sa travay oubyen pou donn nou lanmen fer sa travay nou bezwen an prensip aksepte serten kondisyon ki zot pe met devan.  Me Mr Deputy dan sa ka oubyen dan ka bann SOFA bann lafors etranze zot demann en kantite priviliez pou zot bann personnel, e zot demann privilez pou zot lafors lo plizyer nivo.  Prezantater Mosyon in fer kler pou dir zot demann privilez lo nivo bann tax, legzanpsyon dan tax ki zot pe gannyen dan sa lagreman ki devan nou e zot egalman demann privilez an relasyon avek liminite pou zot bann personnel, pou bann dimoun ki travay avek sa lafors e se la ki souvann fwa i annan en problenm.  So Sesel in negosye sa lagreman me an prensip nou bezwen fer sa bann lafors etranze, fer sa bann personnel konpran pou dir a tou moman bann lalwa ek bann regilasyon ki egziste lo later Sesel i bezwen ganny respekte a tou moman.  Si nou get aletranze bann diferan landrwa kot bann lagreman parey in egziste pou bokou letan avan nou ti menm fer en lagreman avek Lanmerik and today avek Linyon Eropeen souvann fwa nou’n tann kri, nou’n tann bann out cry dan plizyer pei an relasyon avek lafason ki sa bann lafors etranze i konport zot dan sa bann host countries e Onorab Lebon in fer sorti en sitiasyon ki ti arive an Sid Kore, wi mon okouran sa e menm i annan en lot sitiasyon ki ti arive kot enn sa bann zofisye Ameriken ki ti pe drive sou, ki pa ti respekte en sinny lalwa trafik ti fer aksidan avek en Taxi e ti touy en santer popiler an Sid Kore ki ti ganny trouve dan sa Taxi e li sa dimoun i ti ganny zize, i ti ganny sorry pa an Sid Kore me an Budapest i ti ganny zize an Lanmerik e sa ti kre en out cry an Budapest.  So lefe ki sa personnel i ganny serten limilite kot i pa kapab ganny tried dan sa pei, dan sa host country me plito dan sa pei kot i sorti dan sa ka an Lanmerik ti kre serten problenm e se zisteman sa ki pe zot pe demande Sesel.  Mon konpran ki poudir i standar me mon egalman oule fer sorti ki enportan ki nou Seselwa osi i garanti serten proteksyon kont bann posibilite labi ki kapab arive in the event ki i annan en labi.  E se sa ki mwan mon oule refer sorti dan mon lentervansyon e lartik 5 e lartik 6 I donn sa bann personnel, i donn EU Nav 4 en kantite privile.  Par egzanp 5(3) I dir poudir article 5(3) I dir pou dir EU Nav 4, it’s property and assets wherever located and by whomever held shall enjoy immunity from every form of legal process.

E Article 5(6) i donn zot egzanpsyon lo tax.  Article 6 en lartik ki vreman, vreman enportan me enn ki a mon avi i delika and 6(1) i refer sorti klerman pou dir EU Nav 4 personnel shall not be liable to any form of arresst or detention, e se la kot sa balans i vreman delika.  Narnyen pa pou ganny dir, narnyen pa pou ganny fer si narnyen pa arive me son problenm i vin parey Onorab Decommarmond in dir son problenm i vin letan en keksoz i arive e se la ki ou pou vwar en out cry anrelasyon avek the public from the host country and in this case bann Seselwa.

6(2) i dir EU Nav 4 personnel shall enjoy immunity from the criminal jurisdiction of the host state under all circumstancesThe immunity from criminal jurisdiction of the EU Nav 4 personnels maybe waived by the sending state or EU Institution concerned. So basically tousala i ganny totalman kontrole par, dan sa ka en EU Institution oubyen the sending state.

So mon krwar poudir enn bann keksoz ki Gouvernman Sesel i bezwen fer i bezwen sey garanti Lepep Seselwa poudir malgre ki sa bann personnel EU Nav 4 I ganny serten immunity from being prosekite isi Sesel mon krwar i enportan pou nou anvoy en mesaz kler ek Lepep Seselwa, pou fer Lepep Seselwa konpran ki Gouvernman Sesel i bezwen pran sa responsabilite pou protez Lepep Seselwa kont nenport ki keksoz ki kapab arive an relasyon avek sa bann personnel oubyen sa bann travayer e en Seselwa.  So mon kwar ki Onorab Marie-Antoinette Rose loter Mosyon i bezwen atraver son reply donn Lepep Seselwa sa garanti e dir nou kwa ki fer li convinced pou dir kwa ki Gouvenrman Sesel pe mete an plas an relasyon avek sa lafors EU Nav 4 ki donn li sa konfyans pou li kapab dir avek Seselwa pa bezwen trakase, nothing is going to happen. Mon konnen mwan poudir i napa fortunately, i pou napa en gran kantite personnel parey i pou annan dan bann pei, dan bann gran, gran pei parey an Phillipines, parey an Sid Kore, parey an Ogri.  Mon dakor e ler i annan mwens personnel risk ki en lensidan i arive i ganny diminye quite considerably me selman pou en pei parey Sesel en lensidan i pou deza tro bokou.  So mon krwar ki i pou enportan pou nou donn Seselwa sa konfyans ki nou koman en pei nou la nou pare nou bezwen pare e kapab pou nou kapab protez zot.

So basically an prensip mon konpran, an presip mon konpran sa nesesite pou annan sa lakor.  Wi Sesel i bezwen servis EU Nav 4 pou nou lager kont piratri akoz parey monn dir piratri i pe deranz, i annan en lefe advers lo nou lekonomi, i annan en lefe advers lo lendistri touris, i annan lefe advers lo nou lendistri lapes – alors i enportan pou nou lager for kont piratri e sa i en fason pou nou fer li but at the same time mon anvi trouve ki Lepep Seselwa an zeneral i ganny full proteksyon from bann keksoz ki posibleman i kapab arive letan ou annan bann tel lafors etranze ki pe fonksyonn lo, dan ou pei e lo ou later.

So avek sa Mr Deputy mon a termin mon kourt lentervansyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Right of reply Onorab Rose.

 

HON MARIE-ANTOINETTE ROSE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy wi mon’n ekout bann konsern ki bann konsern reel ki okenn Seselwa i pou annan sirtou avek bann tel lagreman ki nou annan avek bann pei sirtou parey sa ki mon’n fer resorti se zisteman bann privilez ki bann personnel i gannyen ler zot lo nou teritwar isi Sesel.  Mon ti a kontan kantmenm re-asir Lepep Seselwa ki annan serten clause dan sa lagreman ki donn nou serten exit, ki donn nou serten lespas pou nou bouze.

Mr Deputy mon ti a kontan par egzanp koz lo sa Article 6 ki tre kontansye i Article 6 i koz lo immunity from criminal jurisdiction of the host state, savedir okenn personnel ki isi e ki komet en lofans i vedir zot pa ganny sarze isi, zot pa kapab ganny process isi, zot bezwen ganny process dan zot pei.  E se la kot mon ti a kontan fer resorti ki i enportan ki nou annan en bon relasyon avek sa bann pei – akoz si nou annan en bon relasyon avek sa bann pei, si nou pa anger avek sa bann pei e si zot santi ki zot annan otan pou benefisye atraver sa lagreman ki Sesel i annan pou benefisye se la kot bann clause ki byen detaye i antre.  Par egzanp Article 6 i dir ou 6(3) the immunity from criminal jurisdiction of EU Nav 4 personnel maybe waived by the sending state or EU Institution concern ki Onorab Leader Lopozisyon in koz lo la.  Savedir i annan atraver negosiasyon e si nou press for atraver negosiasyon, si i annan en case ki leve ki Sesel i santi for lo la e nou ti a kontan ki sa personnel i ganny zize isi dan nou zirisdiksyon – i annan en exit clause kot nou kapab negosyse avek sa pei e nou annan deza en bon lakor avek Linyon Eropeen e Linyon Eropeen i Linoyn Eropeen i pa Angle, i pa Franse i Linyon Eropeen e i pli fasil pou negosye avek li akoz i pa pe defann en sitwayen oubyen en sitwayente, i pe regard Linyon Eropeen as a whole.  E mon krwar i enportan ki sa clause ki pa ti la avan in ganny fer rantre pou ki nou annan en bargaining cheap si oule.

I osi annan Article 6(4) ki koz lo civil and administrative jurisdiction of the host state e i enportan parey serten Manm ki’n koz e avan mwan in fer resorti ki si sa lofans ki sa personnel in ganny fer, in komet i pa dan son official duty savedir li I ti pe marse lari bazaar, I ti lo lans Beau Vallon, e alors i pa enjoy immunity from civil and administrative action.  I bezwen ganny pourswiv sivil Sesel, i bezwen ganny process Sesel dan en fason sivil.  E mon krwar sa clause i dan preski tou lagreman, si en dimoun pe fer en fonksyon, en duty dan son official duty si in komet en lofans pardon dan son official duty, dan son official function i bezwen santi li ase konfortab sirtou avek bann lafors militer akoz i pa zis – ler nou dir the host state I pa zis dan Sesel sa  i vedir lo lanmer osi, I vedir si I atrap en dimoun pe fer, pe komet en keksoz illegal, i vedir si i atrap en pirat i bezwen kapab anba kod militer annan sa lespas pou li fonksyonnen e se sa, sa I rezon akoz nou annan Article 6(4) ki fer diferans ant criminal jurisdiction e civil and administrative jurisdiction.

Mr Deputy mon ti a kontan koz osi lo Article 6(7) ki dir imminity of EU Nav 4 personnels from the jurisdiction of the host state shall does not exempt them from the jurisdiction of the respective sending state.  Savedir sa bann dimoum menm si zot in komet en lofans Sesel e zot reste La Frans tou lalwa Franse i aplik lo zot oubyen si zot reste dan sirtou EU la tou bann lalwa zot pei it takes a full force savedir they are not completely immune from the law.  I annan en lalwa ki rantre worse comes to worse ki pou still pran ka avek zot, menm si nou pou vwar pou annan lenfliyans lo sa lalwa I much less me i anann en lalwa par la dan pei en zirisdiskyon ki pran ka avek, ki pou sarz, it takes over ler en ka i leve.

Mr Deputy mon ti a kontan koz osi lo Article 5 ki koz lo tax exemption ki bann zofisye e osi the organization EU Nav 4 I gannyen e mon pou refer lo Article 5(3) ki koz lo property and assets of EU Nav 4.  Mon krwar ki i enportan ki EU Nav 4 these are military property and assets and where ever located or whom ever held shall enjoy imminity from every form of legal process.  But these are military assests, these are sa bann dimoun pe vin isi avek serten asset militer ki bezwen ganny serten proteksyon ki i normal pou zot ganny serten proteksyon akoz zot pa pe anmenn draze dan nou pei, zot pa pe anmenn liv, zot pou vini ler zot vin defann nou zot vin avek serten assest militer zis parey i annan serten clause ki dir par egzanp zot bann korespondan, ou pa kapab ouver, ou pa kapab proccess, ou pa kapab lir.  Me i anan bann korespondan lentelizans, i annan korespondans lenformasyon sansib ki bann dimoun i bezwen santi zot, bann lorganizayson militer i bezwen santi zot konfortab ki zot ganny sa proteksyon.  I parey nou militer pou nou ki nou pa anvi dimoun touse, nou pa anvi personn touse e sirveye.

Mr Deputy Article 5(6) I koz lo tax exemption ki bann personnel i gannyen ki EU Nav 4 limnem li i pou ganyen anba sa lagreman.  Mon krwar i enportan ki nou realize ki i annan en kantite mouvman militer perhaps on a weekly basis ant EU Nav 4 e isi Sesel zot pe rantre sorti sa bann dimoun, e si sak fwa zot rantre e sakfwa zot pe vin ed nou lager kont piratri nou bezwen fer zot pey pou bann lekipman militer ki zot anmennen, nou bezwen fer zot pey pou uniform pou zot staff, nou bezwen fer zot pey tax and dues and duties pou bann lezot keksoz ki zot bezwen servi dan fonksyon zot travay they will not come.  I pa fer sans pou sak fwa mon pe rantre sorti dan ou pei ou met en baro devan mwan ou dir mwan pey R5, i vin en burden, I vin en administrative burden lo zot, I vin en financial burden ki the cost can be so much and the administrative burden is so much ki i pa volapenn pou zot baze isi e sa rezon akoz the tax exemption is so i sitan ganny byen proteze e in any case the tax exemption I osi ganny negosye atraver bann lezot servis ki pa ganny exempted e i kler dan sa lagreman ki okenn lezot servis ki zot servi dan Sesel si zot al dan en restoran, si zot antre dan laboutik, zot servi en lasanm lotel eksetera they are not exempted from tax e nou nou bezwen santi nou benefisye avek sa tax ki nou ganyen atraver bann servis ki zot servi dan nou pei ler zot dan Sesel as opposed ki en tax ki reelman zot bezwen servi sa bann lekipman dan fonksyon zot bann duties.

Mr Deputy i annan the ultimate exit clause which is Article 19(1).  It is the ultimate exit clause pou nou ki Onorab Decommarmond in koz lo la ki mon krwar i enportan i la, ki p ati la avan ki si finalman worse come to the worse e nou santi ki reelman nou pa pou kapab kontinnyen sa lagreman avek sa pei oubyen sa lorganizasyon e zot pe fer en kantite keksoz ki nou pa satisfe – 6 mwan we exit and its as short as 6 months.  Nou pa bezwen en kantite letan eksetera 6 mwan nou dir ok sa lagreman pa stand as opposed to en kantite trete ki pas dan nou Lasanble kot nou vwar poudir it is very difficult to exit sa enn i ase straight forward e mon krwar in ganny negosye, in ganny mete la zisteman pou rann nou pep pli konfortab avek bann tel lagreman.

E pli garanti mon kapab dir ki Sesel i ganny proteze se nou sovrente ki pe ganny proteze.  Wi nou pa pou dir i pa pou arive en ka e mon konpran konsern ki si en ka ki en Seselwa i ganny involve dan enn bann sitiasyon ki nou fer e tou bann lagreman, tou bann lartik ki mon’n koz lo la i annan bann fason pou nou negosye, i annan bann leeway pou negosye me mon krwar pli gro proteksyon ki nou pei i kapab gannyen se zisteman proteksyon nou teritwar, proteksyon nou lanmer, proteksyon nou bann peser ki al lo lanmer, proteksyon nou bann dimoun ki lo lanmer ki vwayaz lo lanmer, bann touris – sa travers, sa larout bann goods, bann bato kargo ki pas atraver la e pli gran proteksyon se sa e pli gran proteksyon se nou sovrente e nou lekonomi ki vreman andanze si vreman nou pa ganny sipor sa bann pei.

I reste pou dir kantmenm ki mon krwar Minister Zafer Etranzer i devret kontinnyen negosye bann pli bon SOFA pou nou.  I annan lespas ozordi, mon krwar lemonn in vin mwens arogan, mon krwar bann pei i pli pare ozordi pou negosye akoz i annan sa rekonesans ki nou tou nou bezwen kanmarad e ki problenm piratri dan Losean Endyen i pa zis en problenm Sesel, wi i plis nou problenm me i en problem lemonn antye, i en problenm lekonomi e bann kriz ki pe arive Lerop mon krwar bann pei I santi ki vreman zot bezwen en negosiayon e en win win situation.  E mon demann Minister Zafer Etranzer pou kontinnyen negosye bann pli bon SOFA pou nou.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, nou pran en vot lo sa Mosyon.  Tou bann ki anfaver?  Inanim.  Mosyon in aprouve.

E avek sa nou ava pran en break nou a rezwen 2er apremidi.

 

(Lunch)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bonn apre midi tou bann Manm Onorab e bonn apre midi tou bann dimoun ki pe ekout nou e nou a kontinnyen nou travay lo Order Paper.  Nou dezyenm Mosyon pou ganny prezante par Onorab Wilby Lucas e parey ou’n enform mwan ki ou annan lentansyon fer en pti lamannman lo sa Mosyon, mon a demann ou dabor pou prezant nou avek sa pti amannman, apre nou ava proceed. Proceed.

 

HON WILBY LUCAS

Mersi Mr Deputy.  Lamannman ki mon annan lentansyon pou fer, senpleman Mr Deputy pou dir ki Zidisyer i akseler reform, enkli met an plas, apre larestan i reste parey.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, mon’n konsider sa request e anba Order 40(1), mon satisfe ki sa amannman i en senp amannman e alor i ganny aprouve.  Alor mon a demann Manm Onorab pou proceed prezantasyon son Mosyon.

 

HON WILBY LUCAS

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, Mosyon devan Lasanble avek sa pti lamannman pe demande ki Zidisyer i akseler reform, enkli met an plas en mekanizm ki ava efektivman retir backlog bann case ki annan devan Lakour e ki bann viktim ki pe espere ava finalman kapab trouv closure dan zot lavi.

Mr Deputy, an 2007, katriyenm Lasanble ti pas 2 Mosyon enportan, inanim e sa ti ganny prezante par mwan menm, kot nou ti demande ki i annan en reform radikal dan Zidisyer, avek bi anmenn plis lefikasite dan fonksyon Lakour e lot Mosyon, nou ti demann Gouvernman pou konsider etablir en Law Reform Commission pou egzamin nou bann lalwa, ki la grann mazorite i date avan nou Lendepandans ki nou krwar zot nepli relevan ozordi.  Gouvernman sepandan in reste silans lo letalisman en Law Reform Commission ki plitar mon ava adrese dan mon bann rekomandasyon.  Sepandan lo kote Zidisyer, nou’n vwar serten amelyorasyon depi ki nouvo Sef Ziz ti ganny apwente, me nou santi ki sa reform pa pe bouz lafason ki manm piblik ti a swete vwar e se sa konsern ki nou Mosyon pe adrese ozordi.  Mon tenir kont ki ozordi nou’n vwar en logmantasyon dan lakantite Ziz dan Lakour Siprenm, en total 6 an tou, enkli Sef Ziz e sakenn de zot i annan zot prop Lakour.

Dan Bidze pou sa lannen, sa Lasanble ti aprouv Bidze pou lapwentman 3 nouvo Ziz, parmi kot enn ti pou ganny dezinyen avek en Lakour spesyalize ki pou ekout selman bann ka komersyal.  Me manm piblik i ankor pe esper sa bann lapwentman.  Nou’n osi vwar ki Lakour Siprenm i prezan diviz an 2 seksyon, kriminel ek sivil, kot i annan 3 Ziz ki pe ganny dezinnyen pou ekout bann ka kriminel.  Nou’n vwar en logmantasyon dan bann Mazistra ki aktyelman i annan 6 an total, zot osi zot annan zot prop Lakour e parmi kot enn i ganny dezinnyen pou ekout zis bann ka sivil e ladan i annan 4 Seselwa.  Me i domaz ki aktyelman nou napa ni en Master, ni en Rezistra e zot labsans pe reflekte en lenpakt negativ lo nou sistenm lazistis akoz zisteman rol Master ti ganny revwar an 2008 kot Sef Ziz ti ogmant son pouvwar, anba provizyon Masters of the Supreme Court Jurisdiction and Powers Rules 2008, kot ti permet li pou ekout 7 additional kategori ka oubyen laplikasyon ki i pa ti pe kapab fer li oparavan e ozordi, en Master i kapab fonksyonnen koman en junior Judge.

Mr Deputy Speaker, en lot devlopman enportan se ki nou’n vwar pouvwar bann Mazistra in ogmante dan bann ka kriminel espesyalman dan bann ka sivil ki pou lemoman zot kapab entertain bann ka sivil ki pe reklanm R250 a R300 mil ki oparavan ti bezwen al devan Ziz dan Lakour Siprenm akoz Mazistra zot zirisdiksyon ti limite a R25 mil selman.  Nou ti osi vwar en proze IT avek lasistans UNDP ki’n improve library Supreme Court e osi in met en sistenm pli avanse avek teknolozi modern ki ganny enstale dan tou Lakour Siprenm.  Nou’n osi vwar ki bann staff pe aprezan travay dan en lanvironnman pli akseptab, avek sifizaman lespas ek privacy pou fer zot travay.

Mr Deputy Speaker, dan en karakter pozitiv sa Mosyon, mon’n fer li mon devwar pou fer en resers aprofon kot mon’n idantifye bann devlopman pozitiv ki’n arive pandan sa dernyen 4an dan Zidisyer.  Sepandan, parey mon’n fer resorti ler mon ti komans fer mon prezantasyon, piblik pankor satisfe akoz bokou i reste pou fer ki zisteman zot pe demann kestyon kimannyer pou kapab akseler, oubyen revwar serten nou bann prosedir pou kapab permet manm piblik ganny en rezilta pou zot ka dan en dele letan rezonnab.  Resers ki’n ganny fer e tou lendikasyon in montre ki nou pa bezwen bokou resours pou fer sa arive e nou pa osi bezwen en Pale de Justice pou fer sa arive.  Bokou problenm i relye e ki nou pe aplik en bann prosedir ansyent epok ki pa pe vreman relevan ozordi.  Ler tou zirisdiksyon pe senplifye zot sistenm, nou nou pe still depann lo sa ki nou’n erite avek pouvwar kolonyal e i mank sa bonn volonte pou revwar serten bann prosedir ki pe met retar dan nou devlopman e sa i anmenn mwan pou fer sa bann rekomandasyon swivan ki bokou parmi i kapab ganny enplimante parey mon’n dir, san bokou resours e dan en dele letan rezonnab.

Premyerman, ki Gouvernman i konsider seryezman pou met an plas en Law Reform Commission avek manda pou revwar bann lalwa ek prosedir ki nepli relevan ozordi e pou osi revwar prezantasyon sorti kot manm piblik dan en prose reform.  Mon note ki biro Atorni Zeneral i napa kapasite pou antreprann en tel proze avek tou sa bann responsabilite ki sa biro pe anvizaze.  Mon osi note ki sa proze i kapab ganny sipor nou bann partener rezyonnal ek enternasyonal atraver Foreign Affairs, en proze ki mon’n deza pe angaze ver son konsepsyon.

Dezyenmman, ki Lakour Mazistra Anse Royale ek La Digue i re-ouver akoz ti napa okenn konsiltasyon lotorite lokal pou ferm sa 2 biro ki son lenpakt ozordi pe reflekte konsern sa Mosyon.

Trwazyenmman, ki i annan en sistenm ki ganny entrodwir pou vet bann ka avan zot ariv Ankour, akoz nou fer fas avek bokou sa bann ka ki zot napa okenn merit.

Katriyenmman, ki Gouvernman i konsider fer sa Mediation Board Bill ki ankor pending depi plizyer lannen pou ganny laprouvasyon Lasanble Nasyonal ki a permet en Mediation Board ganny apwente pou adjudicate lo bann ka ki mwen grav, koman en fast track Court oubyen small claim Court, ki resers in determinen, 50 poursan bann ka i kapab ganny regle atraver mediation e sa pe mars tre byen dan plizyer zirisdiksyon.  Nou deza annan Mazistra aktyelman avek konesans dan sa size, avek training zot in gannyen tou resaman Lanmerik.

Katriyenmman, ki lalwa i egzize anba nou Commercial Code ki dan tou kontra komersyal, provizyon i ganny fer pou permet sa 2 parti apwent en Arbitrator kot ler i annan en dispute antre zot, zot al devan zot Arbitrator premye, pou gete si zot kapab regle zot dispute.

Sizyenmman, kot i annan gidans kler by way of regulation ki short list bann ka mwen grav ki pa devret pe ganny sipor Legal Aid akoz Legal Aid i pa en drwa, me i available pou selwi ki bezwen me i napa le mwayen pou pey en Avoka, sirtou dan bann ka kriminel ki ase serye.  Ozordi nou pe vwar ki lakize pe ganny Legal Aid pou common assault ki en senp lofans kot i kapab defann son prop lekor limenm.

Setyenmman, ki Mazistra i osi ganny pouvwar pou enpoz en injection e dan bann ka kot en lot dimoun ki pe okip lakaz en lot dimoun ilegalman, pou issue (-) san okenn defans ki demann en konponan urgency. Aktyelman sa pe ganny fer par en Ziz selman.

Wityenmman, ki bann Tribinal i ganny gidans kler ki zot kapab regulate zot prop prosedir pou adres okenn sitiasyon, san ki zot bezwen swiv bann prosedir ki egziste dan Lakour Siprenm oubyen dan Lakour Mazistra.  En legzanp tipik ozordi se ki en dimoun ki’n lwe son lakaz avek en lokater an akor avek en lagreman, kot i fer provizyon pou toulede kote kapab termin en lagreman atraver en notice, an ekri kot bann ka parey pe trennen devan Rent Board pou plizyer mwan ou lannen, akoz sa lokater senpleman i annan en drwa pou li defann son lekor, menm si i napa okenn depans per se.

Nevyenm, ki nou Criminal Procedure Code i ganny amande pou permet biro Attorni Zeneral fer rapel avek Lakour Dapel, ler en Ziz Lakour Siprenm in akit en ka kriminel ki Atorni Zeneral i santi i annan en gran sans reganny sa case lo appeal.  Akoz nou lalwa kimannyer i ete ozordi, zis sa akize ki kapab fer rapel kont son konviksyon ek santans dan Lakour Dapel sorti dan Lakour Siprenm.  Sa drwa rapel i pa aplik pou viktim oubyen leta ki pe ganny reprezante par biro Atorni Zeneral.  La nou vwar en debalans ki al dan faver bann ki’n fer lofans, me sosyete pa pe ganny sa menm sans pou protez bann viktim krim.  Sa i enn nou leritans kolonyal, me sistenm Angle byen lontan in getaway avek sa prosedir debalanse.  Ki Zidisyer i ganny sifizaman resours pou adres sa problenm preparasyon rikord ki ozordi i en konponan mazer ki pe retard bann ka devan Lakour Dapel ki pa pe kapab ganny ekoute dan en dele letan rezonnab e parfwa i pran plis ki 1an ou plis pou rikord kapab ganny prepare.

Mr Deputy Speaker, sa Mosyon pa pe target okenn Ziz oubyen Mazistra oubyen fonksyonner Zidisyer me pe senpleman fer bann rekomandasyon pozitiv lo sa ki manm piblik zot eksprimen avek bi anmenn plis lefikasite dan servis ki nou Zidisyer i ofer sirtou pou retir bann case dan sistenm dan en dele letan rezonnab.  Mon asire ki i ava annan bann propozisyon adisyonnel, pozitiv par bann entervenan, baze lo resers ki zot in fer, koman sipor e mekanizm e osi solisyon pou adres konsern nou Mosyon.

Alor mon pe demann nou Lasanble pou donn sipor sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, okenn ki segonn sa Mosyon?  Onorab Pillay.  E ou ti oule koze?

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mr Speaker, Mosyon i segonde e mon ti a kontan fer lentervansyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed.

 

HON SEBASTIEN PILLAY

Mersi bokou Mr Deputy Speaker.  Bonn apre midi tou Manm Onorab e bonn apre midi tou dimoun ki a lekout.  Sa Mosyon ki Onorab Wilby Lucas in anmennen ozordi i en Mosyon ki ganny fer an bonn fwa.  Mon dir i en Mosyon ki ganny fer an bonn fwa akoz mon krwar nou tou nou konsernen avek lafason ki kriminalite pe ale dan nou pei, e lafason ki nou pe adres sa bann problenm ozordi.  Mon krwar sa ki karakteriz sa Mosyon se i pa en latak oubyen en kritik lo sa ki pe pase dan nou sistenm Zidisyer me okontrer i plito en lapros, en propozisyon pou anmenn bann solisyon ki kapab ganny konsidere pou amelyor bann practices ki aktyelman pe pase dan nou sistenm Zidisyer.

Mr Deputy, mon ti oule kontinny mon lentervansyon par sit en morso speech ki Chief Justice ti lir an Septanm 2011 a lokazyon re-ouvertir Lakour Siprenm e i lir koumsa: “Perception is often more important than reality, for it is a mind what peoples do.  If the perception is negative, it is necessary for us to determine what has given rise to such negative perception so that we can appropriately respond to deal with the concerns of the public who are the people that we serve and whose trust and confidence we must earn.”

Mr Deputy, the people that we serve and whose trust and confidence we must earn i ozordi annan en persepsyon ki border lo negativite anver nou sistenm Zidisyer.  E enn bann problenm mazer ki nou vwar nou sistenm Zidisyer pe fer fas avek se sa backlog konsiderab bann case ki kontinnyen ogmante.  Fodre nou aksepte ki i annan bokou ki’n ganny fer, in annan bann rapor ki’n ganny ekrir a propo sa size, par egzanp in annan (-) report, in annan UN report, in annan en review par en konsiltan lokal as well.  In annan bann professional development lo civil justice, me tousala mon krwar, parey lespri sa Mosyon pe demande se ki nou akseler sa bann keksoz pou fer ki nou kapab annan en solisyon, ki ou kapab pe dir sa en solisyon multi-dimentional lo en kote short term, medium term e menm lon term.  Mon krwar ozordi, problenm short term i se ki lakantite case ki annan e ki sistenm Zidisyer pe fer fas avek, i fer ki ler nouvo case i antre, nou kontinnyen annan en backlog, nou kontinnyen annan bann cases ki carry over e dan sa konteks ki la, souvann fwa nou pa kapab vwar rekour oubyen en solisyon pou bann dimoun, bann viktim, oubyen bann akize pa konnen ekzakteman ki pou arive avek zot.  Mon oule soulinnyen neamwen ki i annan mezir ki’n ganny met an plas pou anmenn serten solisyon pou sa problenm, la mon oule sit sa mezir kot nou pe revwar lafason ki Legal Aid i ganny donnen e pe propoze ki nou annan en lumpsum pou Legal Aid.  Mon krwar i en tre bon move kot en Avoka pa neseserman bezwen drag en case pou en kantite letan avan ki i ganny sa larzan ki come out of sa Legal Aid, me i annan en lumpsum ki ganny allocated to sa case, whether i pou ganny deal avek dan 3 hearing oubyen 2 hearing irespektiv, me mon oule osi kosyonnen ki nou bezwen egzers serten pridans ler nou annan bann mezir koumsa akoz i kapab kree en sitiasyon kot en Avoka, mon pa dir i pou arive me selman imen i imen, kot i kapab fer en akize pled koupab kan pa neseserman i leka.

En lot mezir enportan ki mon krwar nou devret konsidere se bann Administrative Recourse ki annan dan nou sistenm Zidisyer ozordi, ki petet improve bann internal compliance mechanism ki annan an plas pou asire ki nou sistenm Zidisyer i mars according to en regulated framework ki ava fer ki bann Ziz e bann Avoka e tou dimoun ki konsernen avek Zidisyer i konnen ki zot rol zot annan pou zwe.  Mon krwar si mon’n ekout byen mover Mosyon, i kler ki nou annan en problenm la kot, par egzanp la nou vwar poudir nou napa en Master ek en Magistra ki nou bezwen adrese.  E si nou pa adres sa problenm ozordi, i pou en problenm ki avek letan pou vin pli difisil pou nou kapab adrese, ler nou deside pou fer fas avek.

En lot issue Mr Deputy ki mover Mosyon in koz lo la se sa issue arbitration.  Mon krwar ozordi, i annan en bon pe sa bann case ki dan backlog ki annan pou fer avek medyasyon e nou ozordi Sesel, nou napa en alternative dispute resolution mechanism.  Mon krwar atraver bann resers ki mon’n fer in annan bokou lapel par bann Avoka menm, ki nou annan sa sistenm an plas ki a kapab ede.  Propozisyon pou en commercial list, en fast track system i bon, wi, me selman problenm avek sa i se ki bokou Avoka pou oule zot case pas atraver sa fast track system e la si lakantite case ankor i ogmante, lozikman i pou clog up the system ankor.  So petet en Arbitration Court might be the best solution pou fer fas avek sa problenm ozordi.

En lot issue ki arive ler nou annan sa bann case, par egzanp sa bann commercial cases ek sa bann business cases ki ganny stuck Ankour atraver litigation, i se ki i afekte aktivite lekonomi pei.  E ler nou pe esper en rezolisyon lo sa bann case, i annan dimoun ki zot lanplwa petet pe depan lo sa bann case, oubyen pe depan lo rezolisyon sa bann case, ki vreman pa konnen ki pe arive.  So, mon krwar, nou bezwen nou tou zwenn ansanm pou sey rod en solisyon ki pli soutenab pou sa problenm.

I annan en lot issue ki’n ganny souleve par egzanp, lo lakantite letan ki bann Mazistra i ekout bann case.  E mon krwar i annan serten move, serten push dan sistenm Zidisyer pou increase sa kantite letan ki bann Mazistra i asize pou asire ki bann case i ganny tande atraver en dele letan ki pli rezonnab.  En lot issue ki mon’n come across Mr Deputy Speaker se ki i annan sa issue court vacation ki anba nou Seychelles Code of Civil Procedure.  I dir ki i annan bann partly heard cases ki kapab ganny tande pandan court vacation.  Mon pa konnen si sa pe ganny aplike ozordi, me petet koman en mezir tanporer oubyen en mezir short term, nou kapab konsidere met sa mezir an plas pou ki nou kapab deal ek sa bann partly heard cases pandan vacation e ki pandan term times, sa bann cases pa come up e ankor enn fwa zot clog dan sistenm kot i annan bann case petet, ki annan bann pli irzan, i ava ganny tande.

Section 7 osi dan nou Seychelles Code of Civil Procedure i koz lo bann disposal of appeals from decisions of Magistrates.  Bann appeals from lower courts.  Mon krwar osi, ler mon’n fer en pti pe resers, mon’n vwar poudir petet nou pa pe aplik sa provizyon parey nou devret.  I ti ava bon petet nou konsidere kimannyer nou kapab aplik sa provizyon pou ankor enn fwar improve lefikasite nou sistenm Zidisyer.  Me mon oule osi fer le pwen ki sa problenm ki pe arive dan nou sistenm Zidisyer, i pa zis konsern sistenm Zidisyer e spesifikman bann Ziz, bann Mazistra e bann Avoka.  I osi annan bann lezot partener ki konekte avek sa issue e la nou pe koz lo lapolis, nou osi pe koz lo biro Prokirer Zeneral.  E mon krwar nou tou la nou annan en rol enportan pou zwe, par egzanp lapolis i bezwen asire ki dan son gathering of evidence, tou bann regilasyon, tou bann prosedir i ganny swiv byen, pou ki ler en case i ariv an Kour nou pa pe vwar en sitiasyon kot case pe go back and forth akoz napa ase levidans oubyen akoz lafason ki levidans in ganny reinir, pa neseserman a la oter.  Lo kote biro Prokirer Zeneral, mon krwar it’s high time ki nou ranforsi the practice of the 3 P’s e sa se preparasyon, prezantasyon e perswazyon.  So, ler en case i ariv Ankour, sa Prokirer i bezwen pare, i bezen kapab convince Lakour as to why sa case I devret sa akize ki’n fer sa lofans i devret ganny pini dan lafason ki lalwa i prescribeSo, i pa zis en issue ki konsern bann Ziz e sistenm Zidisyer, me i en connected issue ki konsern en pti pe tou bann akter ki konsernen avek sa ozordi.  E lo sa size, ler nou konekte tou sa bann diferan lazans ansanm, mon krwar enn bann keksoz ki bann lezot pei in konsidere se withdraw serten cases.  E mon pa konnen si nou, nou kapab konsider fer sa kot, i annan de case par egzanp kot bann dimoun ki konsernen petet in fini deceased.  Oubyen bann Avoka ki a sa moman ti pe pledway sa bann case, petet in move on, in ganny bann lezot post, zot in vin Ziz eksetera, so petet nou it a kapab vwar si i annan bann cases ki kapab ganny withdrawn on the register, me tout an prenan kont ki nou bezwen enform sa, petet si i annan en nouvo Avoka ki pe deal ek sa case, enform li oubyen fer sir ki nou annan lenformasyon konkret lo lafason ki nou fer sa.  Me sa i ava pou bann profesyonnel dan lalwa pou zot kapab travay lo la, mon zis prezant sa akoz i en solisyon ki lezot pei tel ki Kenya in konsidere.

Mon pa kapab kontinnyen san ki mon mansyonn bann legal practionners, Mr Deputy.  Mon krwar i annan plan pou revwar Legal Practitioner’s Act.  Mon krwar i neseser ki nou fer li akoz nou bezwen konpran poudir ozordi nou tou nou konsernen avek sa ki pe arive dan nou pei, nou konsernen avek lafason ki nou sistenm lazistis pe kapab adres bann problenm ki pe pase e mon krwar nou tou nou bezwen zwe nou rol e mon krwar bann Avoka i annan en rol primordyal pou zwe akoz zot trouv zot dan en pozisyon tre inik, kot se zot ki kapab vreman be the engine behind the reforms in the Judicial system.  Mon krwar ki lemoman la i pa lo kree bann faksyon oubyen bann diverzans lopinyon, oubyen annan bann distraksyon ki fer ki nou annan bann diferans ki par ler nou pa kapab reconcile me plito lo rod concensus lo ki fason nou kapab bouz pli devan, annou avoid annan sa bann diskisyon kot nou rod politik dan sistenm Zidisyer petet kot napa, oubyen nou rod bann lezot issues ki pa neseserman la.  Akoz mon krwar at the end of the day se lepep ki pe demann nou pou rod en solisyon ki pli a la oter pou sitiasyon ki nou pe fer fas avek.

I osi annan, Mr Deputy Speaker, menm si sa Mosyon pa pe vreman adres sa issue, rol lezot lazans, civil societies, legliz, bann NGO’s, zot osi zot annan en rol primordyal pou zwe la, lo valoriz respe ki nou devret annan dan lasosyete, akoz mon krwar si nou pran sa problenm an izolasyon, e nou regard zis sistenm lazistis e nou pa konekte bann lezot fakter ki asosye avek, then nou pou annan ankor enproblenm backlog, even si nou kapab resolve li ozordi, oubyen 2 years underlineSo, i enportan ki nou tou nou kontinnyen fer sa zefor pou ki nou kapab kree en sosyete pli sen, en sosyete pli an pe, en sosyete pli konpran, en sosyete pli realis anver son responsabilite ki i annan.

Pou mwan, Mr Deputy Speaker, mon krwar nou bezwen absolutely and unquestionably fer pli byen pou bann dimoun.  Zis parey o komansman mon ti dir ki the people that we serve and those who’s trust and confidence we must earn, nou bezwen fer pli byen pou zot.  Nou napa swa.  Napa kestyon, napa okenn dout lo la.  E mon krwar, parey mon’n dir, la letan i pa lo rod bann faksyon, letan i pa lo rod diverzans, letan i pa lo rod diferans la.  Letan i lo nou tou ki konekte avek sa issue, asize e annou sey rod en solisyon ki soutenab, pou nou kapab an fen kont dir ok, ozordi koman en sosyete nou’n dir non, nou pare pou nou take a stand e resolve en problenm ki lannen ale, lannen vini nou pe kontinnyen fer fas avek.  Akoz make no mistake, sa issue backlog ozordi petet i pe afekte en lot dimoun, demen i kapab afekte ou.  E mon krwar si nou tou nou zwe nou rol, parey mon’n dir o komansman, nou kapab rod en solisyon pou sa problenm.

E avek sa mon ti a kontan termin mon lentervansyon e demann mon bann lezot koleg pou donn tou zot sipor sa Mosyon.  Mersi Mr Deputy Speaker.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorb Dugasse

 

HON MELVAL DUGASSE

Mersi Mr Deputy Speaker.  Mon pou aport mon sipor pou sa Mosyon akoz i enn ki apropriye e tous mon zabitan Anse Etoile e pep Seselwa an antye.  I malere kot en sistenm ki devret pe rann lazitis viktim lofans kriminel ou sivil, i vwar zot menm vin viktim sa menm sistenm akoz bann defayans ki pou mwan pe tro tarde pou ganny adrese.

Mr Deputy Speaker, pou en Ziz ou en Mazistra kapab ekout en case, i annan serten prose ki i bezwen pas atraver.  En lofans letan i ganny komet, en lanket i ganny antreprann par zofisye lapolis.  Apre sa, sa case i al kot biro Attorney General e si i annan ase levidans pou prosekite, se la kot sa case i ariv devan Lakour.

Mr Deputy Speaker, letan nou pe dir ek nou Zidisyer fodre bouze pou vin pli efektiv, ou annan en nesesite pou osi aranz nou departman lapolis, departman legal e prizon.  Fodre ki nou lapolis i vin pli efikas e modernize.  Zot a kapab vin pli azour avek bann nouvo metod deteksyon.  Si zot pa modernize, lofans pou kontinnyen ganny komet e case pa pou ganny byen fer lanket e biro Attorney General otomatikman pa pou kapab prosekite.  Fodre ki biro Attorney General i annan ase resours imen konpetan e kalifye pou nobou sirmont sa bann defi.  Nou bezwen bann prosekiter ki well verse dan nou lalwa.  Ki ler zot pe anmenn case ki’n byen prepare e fonde e la kot zot pou definitivman win the case.  Nou Zidisyer i bezwen osi met an aplikasyon bann mekanizm pou kapab ekout case pli vit.  Si en case nek sak fwa i pase i ganny mention, a sak lenstans, i pran plis ki 1an pou ganny ekoute, la nou annan en gro problenm.  E nou tou nou konnen ki letan en case i ganny drag tro bokou letan, par ler se sa menm Lakour ki dismiss sa case.  Menm parfwa viktim e temwen prosekisyon i fatige e fristre dan sa prose.

Pran en legzanp Mr Deputy, en msye ki ti aksidantelman ganny tape avek en loto an 2003, ziska ozordi sa case pankor fini ganny zize e sa viktim in fini perdi lespwar.  Eski sa i byen?  Nou pe lans en lapel avek nou Zidisyer, nou BAR association pou vin devan avek bann plan byen detaye e konpreansiv pou kapab trouv solisyon pou ede fast track bann case ki ankor pe dormi pou plis ki 5an e ki pankor ni menm ganny ekoute devan Lakour.

Mon pe demande ki en Kod Etik kler e strikt i ganny etablir pou bann Avoka malonnet pou anpes zot abiz sistenm e febles nou sitwayen e anmenmtan anpes retar case Ankour.  I pa en lekskiz pou en Avoka ganny trouve dan 2 Lakour an menm moman pou 2 case diferan.  En Avoka i annan en diary e son plan travay i merit kler.  I pa en lekskiz pou en Avoka drag en case Ankour akoz senpleman sa akize pe ganny Legal Aid, pou li pli byen benefisye.  I nepli tan pou en Avoka zis anvoy case demen tanto.

Mon pou osi met lanfaz lo bann minor offences ki tro trennen Ankour.  Mon propoze ki nou revwar son fason fer e etablir en nouvo sistenm ou prosedir ki pou fast track sa bann case e ki bann viktim alafen i a vwar lazistis.  Annou analize, si i pa pou dan nou lavantaz si Lakour Anse Royale ek La Digue i refonksyonnen pou clear enpe sa backlog of cases.  Annou revwar prosedir Legal Aid ki a dekouraz labi par Avoka e deservi son vre sans.  Nou’n vwar lentrodiksyon Tribinal Lanplwa e Tribinal Lafanmiy ki ede pou redwir lakantite travay kot Lakour.  Pou mwan sa i byen Mr Deputy Speaker, me par kont mon osi propoze ki nou konsider ki zot annan zot prop Mazistra ki ava ede redwir presyon lo bann Mazistra Lakour Siprenm.  Sa i pou pli efektiv.

Mr Deputy Speaker, lentansyon sa Mosyon i bon, lentansyon sa Mosyon i kler.  Nou bezwen koz for e nou pou kontinnyen koz for lo nou Zidisyer pou ki zot re-aranze e zot vin pli efektiv.  Nou bezwen lans en lapel ek nou Zidisyer pou ekout nou pep Seselwa, pou ekout sa leokri sa pep ki pe kontinnyen ogmante.  Mon osi rekonnet ki i annan bann Mazistra, Avoka, Prosekiter e travayer Lakour ki pe fer en bon louvraz e mon salye zot pou zot zefor.

Mr Deputy, pou terminen mon osi pe lans en lapel avek biro Attorney General pou let’s take nou Zidisyer to task.  Annou fer zot bouze.  Fodre pa ki nou oubliye ki Zidisyer i la pou antreprann e enplimant volonte nou pep, pa volonte avoka, ni volonte Ziz.  Mersi Mr Deputy.

 

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Bristol.

 

HON ALDERIC BRISTOL

Bonn apre midi Mr Deputy, Manm Onorab e tou dimoun a lekout.  Mr Deputy, parmi son bann drwa fondamantal, sa pep i osi annan drwa a en bon sistenm lazistis.  Malerezman ler en dimoun i vin viktim en aksyon kriminel, ou menm ler i santi sa bezwen pou rod rekour atraver Lakour pou kek lezot size, i pa pou zanmen santi sa revandikasyon e satisfaksyon, ou sa closure parey nou dir, tan ki zafer pankor ganny ekoute e Lakour pankor pran en desizyon lo la.  De menm, sa i aplik pou sa enn ki li i konvenki ki in ganny akize mal apropo e se la kot en long latant dan prose legal i riske annan lefe advers lo li.

Mr Deputy, tan ki zafer pa pas Ankour e tan ki en desizyon Lakour pa ganny pran lo sa case, keksoz pou kontinnyen trennen.  Tan ki bann case i trennen, sa viktim i vwar li dan en sitiasyon dezespere, tandis ki akize i kontinnyen viv son lavi konmsi nanryen mal pa’n arive.  Lanmenm ler ki fristrasyon i antre.  Lanmenm ler ki sistenm Zidisyer i ganny vwar koman i pa efikas e efektiv.  Lanmenm ler dimoun i komans fer zot prop analiz lo Zidisyer e poz plizyer kestyon.  Lanmenm ler ki bann cases i pile up e kree sa backlog ki egziste ozordi.  Pou anpese ki tousala i arive efektivman, sa Mosyon pe demande ki Zidisyer i adres sa size tre rapidman e sey retir sa bann backlog cases ki annan devan Lakour.  En lot legzanp retar i fason ki prosedir serten case i ganny prezante devan Lakour isi Sesel.  Les mwan donn en legzanp tipik Mr Deputy.  Pa ki mon an faver divors me isi Sesel, statistik i montre en bon nonm koup ki divorse.

Mon’n ganny sans ganny gidans lo bann prosedir Lakour kot i konsern ka divors.  Mon antyerman dakor avek loter Mosyon ki prosedir ki egziste i pa zis gard case bokou letan dan sistenm, me i osi kout sa msye ek sa madanm bokou pli ser akoz zot bezwen komans par en petisyon pou divors e si sa pe ganny konteste i riske al pou plis ki 1an.  Selman ler sa ka divors i fini ki Lakour i kapab ekout zot ka propriyete e zot bezwen file en lot laplikasyon separe, ki zot bezwen peye pou en dezyenm fwa.  Si sa osi pe ganny konteste, i kapab al pou plis ki 1an ankor li osi.  Si zot annan zanfan anba laz, la zot bezwen al devan Tribinal Lafanmiy dan en lot ka separe pou Tribinal determinen lekel ki pou ganny custody zanfan akoz nou lalwa kimannyer i ete ozordi.  Sa Ziz ki’n ekout zot ka divors pa kapab ekout zot ka lo custody zanfan.  Mon’n dekouver pandan mon resers, ki i annan bokou pei, enkli Langleter ki ler en koup i oule divorse, enn menm Ziz i ekout tou sa ki annan pou fer avek zot maryaz, zot propriyete ek zot zanfan dan enn menm case.  Alors, mon pe demande ki nou osi nou adopte menm prosedir, me ler sa Ziz pe determinen lo lekel ki pou ganny custody zanfan, sa Ziz i touzour kapab demann Servis Sosyal pou investigate konpetans sa 2 paran lo lekel ki pli mye kapab okip sa zanfan, zis parey Tribinal Lafanmiy pe fer ozordi.  Sa Mr Deputy, pou efektivman redwir bann backlogs e osi speed up bann nouvo case lo ka divors.

Mr Deputy, mwan mon en reprezantan lepep ki sorti dan rezyon Sid Mae e i toutafe normal ki mon panse i a spesyalman pou pep sa rezyon nou pei.  Mon rapel tre klerman ki ti annan en Lakour ki ti fonksyonnen Anse Royale, dan sa batiman kot stasyon lapolis Anse Royale i ete.  Loter Mosyon dan son rekomandasyon in fer resorti nesesite pou fer refonksyonnen sa Lakour.  Mr Deputy, mon vwar sa en tre bon rekomandasyon avek bokou merit.  En Lakour Anse Royale i a mon avi pou premyerman desantraliz bann aktivite Zidisyer lo Mae.  I pou osi permet ki laplipar zafer ki annan pou fer avek dimoun rezyon Sid i ganny anmennen e ekoute en pe pli pre avek bann zabitan.  En lot Lakour adisyonnel pou osi retir bokou presyon lo Lakour Victoria e sa an li menm i a permet Lakour Anvil sort out en pe son bann backlogs e organiz li pli efikasman.  En Lakour Anse Royale pou redwir kou e letan ki en dimoun ti pou pran normalman pou al Anvil, sizpou al ganny dir ki zafer in ganny anvoye pou tel ou tel rezon.  E sirtou, sa i aplik pou bann dimoun ki annan en pe restriksyon mouvman lo pwennvi medikal.

Alors Mr Deputy, pou azout substance avek sa propozisyon lo re-ouvertir en Lakour Anse Royale e pou demontre rezon d’etre pou sa rekomandasyon, mon ti fer li mon devwar pou al enform mon lekor en pe plis lo fonksyonnman sa Lakour, ler i ti ankor egziste.  E vwala serten keksoz tre enportan ki mon’n aprann.  Anse Royale Magistrates Court ti pe fonksyonnen pou en bon pe lannen, ti fermen milye Zilyet 2009.  Sa Lakour ti deservi dimoun rezyon Sid Mae, komansman Pointe Aux Sel, La Plaine St Andre ziska Port Glaud.  Savedir i ti desantraliz en bon pe keksoz e anmenn fonksyonnman Lakour pli pre avek laplipar kominote sa rezyon.  Anse Royale Magistrates Court ti dan sesyon 3 semenn par mwan.  E zis mazinen kantite cases ki kapab ganny file e ekoute pandan 21 zour par mwan e ki lefe pozitiv sa ti pou anmennen ozordi dan nou sistenm Zidisyer.  Lakour ti deal an mwayenn avek 20 a 25 case par zour, ki enkli mention e trial. Par egzanp an 2006 Lakour ti deal avek anviron 1150 ka.  Alors, zis mazinen ki diferans en tel Lakour ti pou fer dan nou sitiasyon Zidisyer aktyel.  Paran Anse Royale Court ti anrezistre 200 a 250 ka.  Sa ti 2an edmi pase, avan i ti fermen.  Avek sa logmantasyon dan bann lofans kriminel a ler aktyel, sa ti pou definitivman ogmante Mr Deputy.  Lakour Anse Royale ti fonksyonn avek en Mazistra, en Asistan Mazistra, law clerk, Enterpret, Court Ordely e en prosekiter.  Savedir sa Lakour ti annan son full fonksyonnman.  Parmi bann ka kriminel ki sa Lakour ti deal avek ti annan assault, occasioning actual body harm, sexual assault, stealing from person, entering to building, house breaking, unlawful wounding, stealing from (-) house, possessions of controlled drugs, grievous harm, breach of peace, under section 31, eksetera.  Lakour ti osi deal avek bann case trafik parey dray avek neglizans, dray en veykil san en license, dray avek en nivo lalkol dan lekor ki par lao limit akseptab.  Serten bann case ki sa Lakour pa ti entertain ti bann tel case parey robbery with violence, drug trafficking, murder e bann case sivil.  Sa Lakour ti sitie dan en lokasyon tre stratezik.  I ti dan menm batiman avek stasyon lapolis ek lapos.  Sa ti fasilit zot travay en kantite kot ti konsern pou donn somonn e warant pou aret dimoun.  Dan building limenm ti annan en gran airconditioned court room, en registrate room, lakwizin, twalet e exhibit room.  Sel pti problenm ti en issue twalet ek lakwizin ki ti pe ganny servi ansanm par bann staff lapos.  Aparaman, ti napa okenn setbacks signifikan avek Lakour Anse Royale, akoz dapre mon konpran, i ti pe fonksyonn byen.

Mr Deputy, mon pa pe al dan bann detay akoz sa Lakour ti fermen, akoz lenportans primordyal pou mwan avek zabitan mon distrik, rezyon Sid e Sesel an zeneral se the way forward pou vin avek solisyon apropriye pou adres sitiasyon ki loter Mosyon in met devan nou.

Mr Deputy, ek sa nivo krim ki pe kontinnyelman ogmante dan pei e avek sa kantite cases ki pe ganny file toulezour e ki pe pri dan sistenm, en Lakour ekstra lo Mae pou edan e pou annan en tre bon lefe pozitiv lo nou sistenm Zidisyer dan tou son fonksyonnman.  Kimannyer sa pou ganny organize an term plis Ziz, plis staff e lespas travay i ava bann keksoz siplemanter e konplimanter ki ava bezwen ganny konsidere avek.  Me lefet i reste ki en tel demars pou form parti sa mekanizm ki pou bokou ede retir backlog dan bann case, egzakteman parey loter sa Mosyon pe demande.

La ozordi, prizon Montanny Poze i sitie dan Sid Mae.  Serten sa bann rimann a fasil ganny transporte kot Lakour Anse Royale, e sa i a redwir sa bann komosyon koze par sa bann transport prizon ki pe degaze parmi traffick jam dan bomaten pou ariv kot Lakour Anvil.

Mr Deputy, mon apresye ki serten zofisye i fer en zefor spesyal, me mon still rekonnet ki i annan ankor plis ki kapab ganny fer pou redres sitiasyon.  Malgre ki nou 2 brans separe, me mon krwar volonte i devret touzour la pou fer le meyer pou sa pep.  A fen di zour, se sa pap ki konte.  Alors, se dan sa lespri ki mon pe demande ankor ki konsiderasyon tre enportan i ganny pran pou re-ouver Anse Royale Magistrate Court.  Building i la, i egziste.  Repar e upgrade li.  Met li azour e met an plas lezot lozistik e annou bat masin.  Zabitan Takamaka pe esper sa.  Zabitan rezyon Sid pe esper sa.  Bann viktim pe esper sanmenm zot osi.  Alor, nou sistenm Zidisyer i bezwen konsider sa li osi, si i oule improve son fonksyonnman e son kredibilite devan lizye pep Seselwa.

Mr Deputy, avek sa I rest my case e mon donn full sipor mon next door neighbor, Honorouble Colleague lo son Mosyon.  Mersi pou zot latansyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Dernyen entervenan lo mon lalis, Onorab Arnephy.

 

HON BERNARD ARNEPHY

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, nou sistenm lazistis parey loter Mosyon in dir i enn ki’n fer bokou progre e ki’n modernize pandan bann dernyen lannen, me nou santi poudir i enn ki merit fer ankor bokou plis progre pou ki i rann nou pep en servis pli efikas e kot tou dimoun ki servi nou sistenm lasistis i re-ganny konfyans dan sa servis.  E sa i ava ede pou retir en pe bann fristrasyon e bann dezespwar ki nou dimoun i fer fas avek souvan, sirtou bann ki monte desann avan ler i vwar solisyon pou son case.

Mr Deputy, plis lenkonvenyans i vin osi pou sa kliyan akoz souvann fwa i bezwen perdi bokou letan, monte desann, zizman pa ganny rann e sa i afekte li dan son landrwa travay, i afekte prodiktivite pei an zeneral e an zeneral i vin en burden lo sosyete.

Parey loter Mosyon in fer resorti, zefor remarkab in ganny fer pou anmenn nou sistenm Zidisyer lo en nivo remarkab, me nou osi konstate ankor enn fwa ki i annan bokou pou nou fer, sirtou par nou bann Lakour Mazistra e Lakour Siprenm e ki bann viktim zot swete ganny remed e solisyon, ki sa i a fer ki zot lavi i vin enn ki pli normal e zot kontinny zot lavi parey labitid.

Mr Deputy, mon pou konsantre mon lentervansyon lo en pwen kle ki souvan fer ki letan presye Lakour i ganny gaspiye e serten bann case i ganny ranvoye parti ranvoye.  Sa Mr Deputy, sa ki nou apel bann delaying tactics ki serten Avoka e menm bann akize i servi pou fer ki case i drag devan Lakour pandan en long peryod letan.  Serten Avoka par egzanp i fer sir ki zot kliyan i kontinnyen zouir serten privilez, tel ki bail pandan ki zot, zot sers tou mekanizm pou prouve ki zot kliyan i inosan e ki i pa responsab pou sa sarz ki’n ganny mete kont li.  I annan serten Avoka ki overbook son diary kan i konn tre byen ki dan en lazournen spesifik, i pa pou kapab sit pou sa kantite case ki i sipoze pe reprezante, apre i dir swa avek son kliyan ou Lakour ki sa i en oversight de son par.  La mon panse ki Registrar’s Office i merit pli vizilan pou vwar ki menm Avoka pa pe reprezant diferan kliyan dan diferan cases dan menm lenterval letan.  I menm annan ki dir avek temwen prensipal pou inyor somonn pou prezant zot devan Lakour e alors sa Mazistra ou Ziz i bezwen anvoy sa case pou en lot dat.  Antretan se sa viktim ou bann viktim ki soufer.  Sa bann tel Avoka ou temwen dan bann tel sirkonstans i devret ganny taken to task e deal avek seryezman.  La, mon panse en bon kod kondwit ki byen aplike i neseser e i neseser ki i ganny aplike byen.  Mon panse ki gaspiy letan Lakour avek sa resours limite ki annan i en lofans serye e alors mon rekomande ki bann ki responsab i devret sibir konsekans pou zot aksyon.  Avoka ladefans i bezwen aler kot hearings pe deroule e ede pou asire ki zot kliyan e temwen osi i prezan ler bann case pe ganny prezante.  Ler bann tel mezir pa ganny swiv, enn fine lo bann ki responsab i merit ganny aplike.  I annan de sirkonstans kot en case i komans ganny ekoute par en Mazistra ou Ziz e ki pandan serten lenstans, morso levidans dan case i swa perdi, ouswa menm sa Mazistra ou sa Ziz i kite e la case i merit ganny komanse afresh.  La ankor, i en lot problenm delay.  Alors mon sizere ki en bon sistenm recording ou follow up i ekstrememan ganny met an plas e i ganny swiv, pou fer ki menm si en Mazistra ouswa en Ziz i kit en case, me follow up, sa lot dimoun ki take up sa case i annan ase levidans pou li kapab pursue sa case pli devan.  En lot evantyalite kot case Ankour i tarde pase, ou ganny ranvoye a plizyer repriz se dan ka kot Avoka, Mazistra, Ziz ou zofisye Lakour i annan diskord personnel ou konfli lentere antre zot menm.  Ler sa i arive, serten parmi zot pa merit partisip dan sa case, sankrwa dan lizye piblik, Lakour i souvan ganny vwar koman bias e ankor la case i drag pou en tel rezon.  La ankor, laplikasyon pou transfer sa case avek en lot Lakour i ganny fer.  Sa i souvan ganny fer dan sitiasyon kot rezon tre valab pou fer li i kapab ganny anmennen.  Legzanp konkret kot sa i kapab ganny fer par egzanp se kot sa akize i parante, ouswa konesans pros ouswa vwazen pros avek sa Mazistra ou Ziz e kot sa i kapab enfliyans outcome sa case.  Alors mon rekomande ki i enportan ki lenformasyon konkret i ganny kolekte byen boner, pou evite ki case i komans ganny ekoute e kot set apre ki bann tel evantyalite i ganny dekouver.  Sa dan limenm, i vin en gaspiyaz resours Lakour e i fer ki case ankor enn fwa i reste tro bokou letan devan Lakour.  Souvan, akize ki konn byen lalwa i servi taktik sanz Avoka.  Sa i souvan byen zistifye si i santi ki sa Avoka pa pe reprezant li byen.  Sa i toutafe normal.  Me ankor, sa i retard zizman en case e sa Ziz ou Mazistra ki pe ziz sa case i merit regard sa de tre pre, ler bann case file pe ganny compile.  I menm annan akize ki malgre somonn ki’n ganny issue, i refize prezant son lekor Ankour.  La, Lakour i merit pli strict e fer li vin en pratik pli kouran, kot i rann zizman dan labsans sa akize, ler i annan ase ground pou krwar ki sa akize pe entansyonnelman pa aparet Ankour.  En tel stratezi i merit ganny plis pratike kot Avoka akize ki entansyonnelman pa aparet Ankour, la Ziz i merit servi plis son pouvwar pou donn son verdik, si i annan ase rezon ankor pou krwar ki sa pe ganny fer pirman avek lentansyon pou retard ou postpone case.

Dan son diskour a lokazyon re ouvertir Lakour, Sef Ziz ti koz lo putting people first. I ti koz lo focus, lo rezilta, olye fer dimoun tourn an ron.  Lanfaz ti ganny mete lo lenportans clear backlogs pou fer ki bann ki servi sistenm Lakour i vin pli satisfe.  I ti kontinnyen an dizan ki tou partners i merit vin on board e sa i osi enkli departman prizon e bann temwen.  Me kestyon ki bokou pe demande se oli swivi aprofondi e aksyon pli konkret lo sa bann issues?

Mr Deputy, en lot fristrasyon kliyan se ler i turn up kot Lakour avek lespwar pou vwar closure lo zot case e kot finalman lazistis i ganny fer, me ki zot vwar?  Sa menm Ziz ki sipoze prezid lo case i absan, san notifye Lakour e lezot parti konsernen.  I alors enportan ki tou dimoun i annan en rol pou zwe dan sa sistenm lazistis, i zwe li byen e avek plis efikasite.

Mr Deputy, serten statistik anyel pibliye par Lakour ziska 31 Zilyet 2011 i montre ki dan 1893 ka kriminel devan Lakour Siprenm, zis 21 ki ti konplete e 172 ti ganny carried forward.  Dan 1222 ka sivil devan Lakour Siprenm, zis 280 ki ti konplete e 942 ti ganny carried forward.  Dan en total 210 ka divors devan Lakour Siprenm, ziska 31 Zilyet 2011, zis 79 ki ti ganny konplete e 131 ti ganny carried forward.  Mr Deputy, statistik lo bann cases prezante devan Lakour Mazistra, ki enkli lofans kriminel, juvenile cases, traffic cases, bann ka sivil, i ankor montre ki backlog i reste tre, tre o.  Alors sa i montre poudir defayans i la.  Alors, en travay tre aprofondi i merit ganny antreprann pou trouv meyer fason pou adres sa problenm.

Zidisyer i merit zer son resours imen o maksimonm pou rann sa servis pli adekwat ki manm piblik i swete vwar.  I neseser pou revwar lakantite erdtan ki Lakour i operate par zour, ki sa i a fer ki service delivery i vin pli efektiv.  Kot i annan mankman, met devan lotorite konsernen.  Si finansman i neseser, anvoy kot Lasanble, kot i annan merit nou ava donn sipor.  Nou pare pou aport nou sipor akoz nou anvi vwar en sistenm lazistis Sesel ki pran en rol pli aktiv e ki rann lazistis o pli vit posib.

Dan son diskour a lokazyon enn nou lafet nasyonal, Prezidan Michel ti dir:  Si nou anvi fer en travay serye dan nou sistenm lazistis, nou bezwen retir politik dan nou sistenm Zidisyer, sirtou nou bann Lakour.  I ti kontinnyen an dizan ki lalwa se lalwa.  Alors, mon panse ki tou bann ki travay dan sistenm lazistis i konpran sa mesaz tre kler e zot travay pou asire ki lazistis i ganny rann dan en pli kourt letan posib.

Semenn pase ti annan en report lo radyo ek televizyon kot en en zonm ki ti’n enplike dan en vol Chateau des Feuilles Praslin, ti kondann 8 an prizon, apenn de trwa zour apre ki i ti’n ganny arete.  E sa dan limenm i montre en lepa pozitiv.  E la nou pe lans en lapel avek tou bann lazans konsernen, enkli lapolis, prosekisyon, Lakour limenm, kot bann levidans i la, silvouple annou fer case pase e fer bann ki responsab ganny pini pou zot aksyon.  Sa Mr Deputy, i posib, si parey mon’n dir, tou sa ki enplike i travay avek plis senserite, avek en konsyans kler e fer sir ki dan zizman i annan enparsyalite e sa lespri malisye i ganny tire dan Lakour.  Mon osi rekomande ki nou kontinny nou zefor pou annan plis Mazistra e Ziz Seselwa kot evantyelman nou a ranplas tou bann etranze ki deservi nou bann Lakour e kot souvan bann baryer kiltirel, langaz i akt koman bann lobstak dan deroulman case Ankour e parfwa sa i osi kontribye pou fer ki case i ganny anvoye parti anvoye.  Annou travay dan sa direksyon, met bann kondisyon neseser an plas pou ki dan bann prosen lannen a venir, nou annan en sistenm Zidisyer ki ganny zere san poursan par bann profesyonnel Seselwa.  Alors, mon panse ki en bon progranm training, re-training e re-taining i bezwen vin enn priyorite Gouvernman e enn priyorite nou sistenm Zidisyer.  Nou dan sa Lasanble, nou pare pou nou siport sa lenportans pou soutenir bann reform dan sistenm Zidisyer akoz nou panse poudir i tre enportan.  Dezir pou transform sa Brans Gouvernman i tre enportan pou ki i ganny konfyans e respe tou Seselwa.  Prodwir en sistenm Zidisyer ki efikas e efektiv.  Nou bezwen kontinnyen met zefor pou bouz ver en sistenm ki endepandan e enparsyel.  Nou sistenm lazistis e Zidisyer i bezwen enn ki vin fully accountable.  Nou bezwen travay dan en direksyon kot nou sistenm lazistis e Zidisyer i zwenn tou Seselwa, kot an retour, tou dimoun i kapab etablir konfyans dan sa Brans Gouvernman.

Mr Deputy Speaker, sa i serten detrwa pwen ki Sef Ziz ti fer resorti dan en louvertir Lakour pa tro lontan.  Me ankor, mon panse ki i demann bonn volonte e kouraz de la par sa Brans Gouvernman limenm pou fer sa bann keksoz arive.

Mr Deputy, en lot defayans ki nou rekonnet ankor se mankman levidans Ankour.  E la, baze lo konversasyon ki mon’n gannyen ek serten dimoun, nou santi poudir Sesel, in plis ki ler pou nou annan nou en sistenm finger print modernize.  En kantite dimoun, sirtou bann ki dan sekter biznes i ganny afekte sirtou par vol par egzanp.  E la nou panse poudir si zanmen Gouvernman i tap laport sekter prive pou nou ganny nou en sistenm finger print, masin ki retir finger print, sa bann dimoun zot pare pou zot fer zot kontribisyon.  E parey en Onorab in deza fer resorti dan en lentervansyon dan en sesyon Lasanble oparavan, nou santi osi poudir nou bezwen annan en national data base lo finger print akoz souvann fwa, bann case i ganny retarde akoz mank levidans.  E finger prints, sirtou sa bann kantite ka vol ki nou fer fas avek, nou konnen poudir problenm finger print i enn sa fakter prensipal ki koze pou retard prosesis Lakour.  So, lotorite konsernen, regard dan sa posibilite, lans lapel e bann dimoun ki pare pou kontribye, donn sipor Gouvernman, zot pare pou fer li pou fer sir ki nou sistenm rikord lenformasyon, nou scientific support i enn ki azour avek modernizasyon dan sa ki pe arive dan lavi toulezour.

Mr Deputy, an konklizyon, i bon note ki i devwar tou sitwayen pou defann son drwa, i devwar tou sitwayen pou annan en Avoka pou defann li me sa i merit ganny fer an bonn fwa.  Kot Lakour i santi ki labi i pran plas, sa i merit ganny adrese dan en fason serye.  Nou merit osi pran an konsiderasyon pou viktim kriminalite.  Malgre ki akize osi i annan son drwa pou ladefans.  Parey in ganny fer resorti par lezot entervenan, tou parti konsernen i merit zwe zot rol byen, depi sa ki kolekte levidans lo crime scene pou prezant Ankour, pou prosekisyon, lafason ki prosekiter i compile report, pou prezant avek biro Atorni Zeneral avan ki case i ganny anmennen Ankour.  Ankor en lot rezon akoz nou vwar en kantite retar lo serten bann cases ki ganny prezante devan Lakour, se akoz bann letap pa’n byen ganny respekte e swiv e sa i fer ki ler case i ariv devan Mazistra ou Ziz, i mank sibstan.  Alors, plis ranfor dan laspe capacity building i neseser pou nou bann zofisye lapolis ki kolekte levidans, bann prosekiter e lezot zofisye Lakour ki direkteman enplike dan bann tel prosesis lazistis.  Tou i posib, sa ki i demande se bonn volonte e envre lanvi pou fer keksoz bouze.  Mr Deputy, mon pou aport mon sipor total a sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, Onorab Pierre.  Switch off.  Request.

 

HON DAVID PIERRE

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, mon krwar tou Seselwa i anvi vwar nou ganny en sistenm Zidisyer ki permet zot ganny lazistis, me pa zis ganny lazistis, ganny lazistis aler.  Parey toultan nou dir dan sa Lasanble, justice delayed is justice denied.  I annan plizyer repriz kot nou’n antann Sef Ziz pe koz lo bann mankman ki annan dan nou sistenm Zidisyer pou nou kapab annan en sistenm lazistis ki vit, ki rann lazistis vitman e ki efikas.  E loter Mosyon ozordi in donn nou de trwa areas kot i krwar i demann reform within nou sistenm Zidisyer.  Mwan, mon siport li akoz mon krwar poudir bann rekomandasyon ki in met devan sa Lasanble ozordi, malgre petet i pa tou sa rekomandasyon ki nou pou bezwen pou nou kapab fer en sistenm lazistis ki e vit, me selman mon krwar poudir i sa bann rekomandayon ki in met devan nou i bann rekomandasyon ki annan merit.  Konbyen fwa nou’n tann bann Avoka oubyen bann Ziz oubyen Sef Ziz limenm pe koz lo bann prosedir ki ganny swiv Ankour ki outdated?  Me si bann prosedir i outdated, kwa alors ki manke ki fer nou pa pran the task of revwar sa bann prosedir, upgrade zot e anmenn zot a la oter pou ki nou sistenm lazistis i kapab vin efikas.  A plizyer repriz nou’n tann koz lo human resources within departman lazistis.  Akoz ki departman lazistis pa kapab ganny sa kalite budget ki pou permet li anploy bann travayer ki pou ede pou fer the management of nou departman lazistis vin enn ki efikas.  Kote ki sa problenm i ete?  Eski i mank en political will oubyen eski kot departman lazistis limenm, zot pa pe kapab vin devan avek en stratezi, avek en plan ki kler, ki an retour i ava permet Gouvernman donn zot sa kalite Bidze pou zot kapab devlop sa plan.

Mr Deputy, mon pa pe kapab ganny en konpran.  Par egzanp, dan ladministrasyon.  Akoz ki nou napa en Rezistra?  Eski i akseptab ozordi pou nou napa en Rezistra kot Lakour?  Larepons i kler, i non.  Kestyon i akoz nou napa?  Akoz nou pa pe apwent enn?  Mr Deputy, package pou bann travayer.  Konbyen fwa nou’n tann bann travayer, akoz zot osi zot enportan.  Nou’n tann bann travayer Lakour pe complain about kalite package ki zot gannyen, about zot scheme of service.  Akoz ki nou pa pe revwar sa?  Mon krwar bann Ziz pe demande ki zot, zot package i ganny revwar, me akoz ki package sa pti travayer, ki li osi i annan en rol enportan pou zwe, an relasyon avek nou departman lazistis, akoz ki li i pa kapab ganny en bon package?  Toultan nou dir, en pti pti ros dan en miray, si ou tire i kapab fer sa miray grennen.  Mon krwar nou bezwen get management nou lakour dan tou son detay e nou bezwen get the big picture instead of get zis en morso dan nou departman Zidisyer.  Nou’n koz lo bann prosedir ki out dated, nou’n koz lo moderniz nou sistenm  Akoz ki Lakour, departman Zidisyer pa kapab ganny en bon sistenm IT ki pou kapab permet li met son bann rikord annord e azour pou ki nou kapab anmenn en case devan Lakour dan en pli kour dele letan.  Sa osi mon pa ganny en konpran akoz i pa pe arive, me pourtan nou’n tann koz lo la a plizyer repriz.

Nou’n tann koz lo Lakour Anse Royale.  Lakour Anse Royale in fermen e i annan en demann pou reouver sa Lakour.  Kestyon mon pe demande se akoz ki departman Zidisyer pa kapab fer sa kalite budget pou permet li reouver Lakour Anse Royale.  E Lakour La Digue parey.  Se pourtan nou konnen poudir si sa bann Lakour i re-ouver, sa i pou ede enormeman pou redwir sa gran backlog ki nou annan dan sistenm.  And yet, napa okenn zefor ki ganny fer pou reouver Lakour Anse Royale e Lakour La Digue, petet sa Lasanble, in unison, devret debout e demande ki the budget i ganny provided pou ki sa 2 Lakour i ganny re-ouver e tou bann resours i ganny donnen a sa 2 Lakour pou zot kapab fonksyon dan en fason ki efikas.  E sa pou greatly ede redwir sa gro backlog ki nou annan pou lemonan.

Loter Mosyon in fer sorti en pwen enportan.  En bon sistenm vetting.  E Onorab Arnephy in koz lo mank levidans.  Be akoz ou pou anmenn en case Ankour kot ou napa levidans?  Mank levidans i en keksoz, me eski ou pou anmenn en case Ankour kot ou konnen ou napa levidans?  Si i annan en bon sistenm vetting pou vwar si en case i annan merit oubyen non, then sa case pa pou pase devan Lakour akoz, akoz nou pou’n fini konnen beforehand poudir napa levidans e sa case napa en merit.  So, tousala i bann senp issues ki nou kapab adrese vitman e efikasman, me selman nou pa pe adres li.  Eski i mank the political will?

Mr Deputy, loter Mosyon in koz lo en fast track court e dapre son resers, mon napa okenn rezon pou mwan dout li, dapre son resers, in dir poudir 50 percent of bann cases i kapab al atraver sa, me akoz alors ki nou napa?  Kwa ki pe retard nou, kwa ki pe anpes nou adopte oubyen met an aplikasyon en sistenm dan son totalite ki pou permet nou deal avek sa bann sitiasyon ki nou pe koz lo la ozordi?

En lot keksoz ki’n tous mwan e ki fer mwan demann mon lekor kestyon se, loter Mosyon in dir poudir in annan en kantite letan deza, depi ler nou pe demann en Law Review Commission. Se pourtan, toulezour nou tann dir poudir bokou nou bann lalwa i outdated.  And yet, in annan gran demann pou nou annan en Law Review Commission, depi 2007 e ozordi nou 2012, 5an plitar, nou vwar nou dan en sitiasyon kot nou napa en Law Review Commission, nou pankor met an plas en Law Review Commission.  Akoz, ki nou pe fer?  E mwan, mon krwar Mr Deputy poudir the Government, legzekitiv i devret demontre the political will pou deal avek nou departman Zidisyer, donn zot the kind of resources ki zot bezwen pou zot kapab moderniz sa departman.  Mon krwar poudir Sef Ziz i devret klerman vin devan avek en seri rekomandasyon, an prenan an konsiderasyon bann rekomandasyon ki’n ganny fer devan sa Lasanble today, vin devan avek son rekomandasyon ki kler e Gouvernman i devret reazir.  Si Gouvernman pa reazir, sa Lasanble i ava rod en fason pou demann, pou met presyon e demann Gouvernman pou reazir akoz ozordi Sesel, lakantite krim ki pe ganny komet on a daily basis, avek the rate at which departman Zidisyer pe deal avek sa bann krim, pe deal avek bann cases, i pa balanse.  I annan en gran debalans.  E si i annan en gran debalans e sa i ganny allowed pou kontinnyen, i kler ki a year from today, nou pou retourn dan sa Lasanble e nou pou demann sa Lasanble pou demann Gouvernman pou fer tou sa ki i kapab pou fer sir ki sistenm Zidisyer oubyen departman Zidisyer i deal avek en pli gran backlog ankor.  Mon krwar now is the time, Lasanble in vwar li pou dir the timing now i bon e mon krwar Gouvernman i devret respond e i devret respond dan en fason efikas.

En lot keksoz ki nou’n koz lo la se lofis Prokirer Zeneral.  Mr Deputy, sa i pa en nouvo size.  A plizyer repriz nou’n antann koz lo la.  Me kwa vreman ki’n ganny fer?  Mon krwar moman in arive pou nou pa zis koze, pou nou fer aksyon, pou Gouvernman pran son responsabilite e fer aksyon kot aksyon i devret ganny pran.

E en lot area kot mon krwar i annan en kantite improvement ki devret ganny fer se kot bann diferan Tribinal.  Tribinal Lafanmiy par egzanp.  Mon krwar poudir fonksyonnman bann Tribinal i devret ganny modernize.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab, nou annan en Mosyon lo la apre.

 

HON DAVID PIERRE

Mon krwar i devret ganny modernize, zot devret ganny sa posibilite pou zot vin pli efikas.  Mr Deputy, parey ou’n dir, nou annan en Mosyon, mon ava koz lo la apre, me selman Mr Deputy, mon krwar nou annan 2 problenm.  Enn, Lakour, vin devan avek bann propozisyon ki konkret and then Gouvernman reazir and in the event, kot zot bezwen en Budget, vin devan sa Lasanble.  Mon krwar the Assembly i pou more than willing pou pas zot Bidze e pou siport zot akoz nou konpran son lenportans, so Zidisyer zwe son bout, Gouvernman reazir e mon krwar sa problenm ki’n la pou en pe letan i kapab ganny rezourd ase fasilman.  Mersi Mr Deputy.

MR DEPUTY SPEAKER

Right of reply, Onorab Lucas.

 

HON WILBY LUCAS

Mr Deputy, mersi.  Mon ti a kontan premyerman remersi bann entervenan lo sa Mosyon pou zot sipor e sizesyon e bann rekomandasyon pozitiv koman the way forward.  Etan donnen ki nou’n pran de trwa sa bann Mosyon enn deryer lot ki relye avek kanmarad, permet mwan Mr Deputy adres manm piblik ki pe ekout nou, oubyen ki pou ekout nou, ki nou pe reprezant la grann mazorite pep Seselwa ki’n elekte nou isi dan sa Lasanble pou koz lo zot non e pou reprezant zot.  Tou Mosyon ki nou anmenn isi e adrese i adres en konsern nasyonal oubyen lokal ki pe tous nou elektora.  Nou, nou pa koz dan bazar, ni dan transpor piblik, ni lo bus stop oubyen dan Pirates Arms Mr Deputy.  Tou sa ki annan pou dir, nou vin fer li isi dan sa lenstitisyon.  Se sa landrwa ki’n ganny dezinnyen anba nou Konstitisyon pou anmenn konsern nou elektora.

Depi ler Lasanble in repran son travay sa lannen, nou’n debat lo plizyer Mosyon avek bi anmenn konsern nou elektora devan e osi fer bann propozisyon e rekomandasyon valab, koman nou kontribisyon koman en lenstitisyon.  Se sa ki nou’n ganny elekte pou fer.  Malerezman, nou pou kontinnyen idantifye bann defayans dan bann lenstitisyon Leta pou nou koz lo la e propoz solisyon.  Sa Mosyon ozordi, parey Leader Lopozisyon in fer sorti i pe reflekte en sipor pou nou Zidisyer, sorti kot nou lenstitisyon Lasanble Nasyonal ki zisteman, nou pe partisip dan sa prose reform e fer solisyon pou benefis nou pep an zeneral.  Fonksyoner fodre pa per kritik.  Se sa ki fer nou pli performan e reste a lekout nou pep.

Alor Mr Deputy, mon pe demann tou Manm Lasanble pou donn sipor sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, lo sa Mosyon nou pran en vot.  Tou bann ki an faver lev zot lanmen.  Inanim, Mosyon in ganny aprouve.  E nou al lo lot Mosyon e mon envit Onorab Jeovanna Charles pou prezant son Mosyon.

 

HON JEOVANNA CHARLES

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, Manm Onorab, bonn apre midi.  Mr Deputy, Mosyon devan Lasanble ozordi pe demande ki Gouvernman i donn plis pouvwar Tribinal Lafanmiy e get dan fason ki Tribinal Lafanmiy i desarz son fonksyon pou ki i vin pli efektiv pou pli byen kapab reponn lapel bann zanfan ki ganny neglize par zot paran e bann fanmiy ki dan bezwen.

Mr Deputy, Tribinal Lafanmiy ti ganny kree swivan en lamannman dan lalwa zanfan an 1998 e i ti komans fonksyonnen an Novanm 1998.  Gouvernman ti trouv li neseser pou en kree en Tribinal akoz sistenm Lakour pa ti pe fonksyonn dan en fason efikas pou obliz bann paran ki pa ti pe donn en soutyen zot zanfan pou fer li e pou kapab rezourd bann dispit ant bann paran lo kestyon avek lekel ki zanfan i devret reste, kan zot in separe, ki laranzman akse pou sa paran ki zanfan pa pe reste avek li, ensi-d-swit.  E konplent ki ti annan ti enkli 1, prosedir Lakour normal ti tro konplike e dimoun ti per al an personn devan Lakour.  Dezyenmman, bokou sa bann paran ti napa le mwayen pou pey en Avoka pou reprezant zot.  E 3, Lakour ti pe deal ek sa bann ka tro dousman.  Konsekans sete ki bokou dimoun ti prefere pa al anrezistre en laplikasyon oubyen abandonn zot laplikasyon dan semen.  Bann ki ti konsyan zot responsabilite anver zot zanfan, zot ti desarz zot responsabilite volonterman, tandi ki lezot, zot ti senpleman pa fer narnyen e les zot zanfan san en soutyen.  Sistenm parey i ti ete ti byen pou bann ki pa ti enterese avek byennet zot zanfan e move pou bann ki ti pe rod rekour pou byennet zot zanfan.  Gouvernman, parey nenport ki Gouvernman responsab ti pou fer, ti bezwen azir pou rod fason pou responsabiliz sa bann paran.  Gouvernman ti kree Tribinal Lafanmiy pou adres sa sitiasyon e pou servi lalwa pou esey responsabiliz bann ki pa it oule desarz zot responsabilite.  Avek kreasyon Tribinal Lafanmiy, lobzektif sete, annan en sistenm kot paran ki pa kapab rezourd zot dezagreman konsernan zot zanfan antre zot, i kapab ale san difikilte, annan larzan ou non pou al rod en remedy.  Dezyenmman, annan en sistenm ki user friendly e ki kapab donn sa bann paran remedy dan minimum dele letan.  E trwazyenm, annan en sistenm ki paran i kapab ganny akse fasilman san ki zot bezwen pas atraver bann prosedir tre konplike pou prezant zot ka.

Mr Deputy, Tribinal Lafanmiy ti ganny kree inisyalman pou desarz sa bann fonksyon swivan.  Pou obliz bann paran ki zanfan pa reste avek zot pou fer en kontribisyon finansyer anver zot zanfan.  Pou pran desizyon konsernan avek ki zanfan i devret reste ler paran in separe e zot pa kapab agree antre zot.  Pou definir akse avek zanfan kot paran pa kapab agree antre zot e pou retir zanfan ki dan danze e plas zot dan bann lenstitisyon tel ki Vilaz Prezidan, Foyer de Nazareth e lezot ankor.

Mr Deputy, pandan lannen 2000, avek lakantite ka vyolans domestik ki ti pe ganny raporte, an kontan lefe bann viktim, sirtou madanm, dimoun aze ek zanfan pa ti pe ganny akse fasilman avek lazistis akoz Lakour normal ti pe pran tro bokou letan pou donn zot en solisyon.  Gouvernman ti deside agrandi pouvwar ek zirisdiksyon Tribinal par propoz lalwa apropriye ki sa Lasanble ti pase an lannen 2000, koni koman lalwa Proteksyon Vyolans Lafanmiy.

Mr Deputy, fodre dir par kont, ki depi ki Tribinal in ganny kree, in annan de trwa dimoun dan nou sosyete ki pa’n zanmen kontan sa lide e ki i annan pe krwar ki i devret annan en Lakour lafanmiy, koman parti Lakour Siprenm pou ekout sa bann ka.  Menm si petet sa ti devret leka, oubyen i devret ganny konsidere a lavenir, la realite ozordi i montre nou ki Lakour, parey i ete, avek son bann lareg, an kontan lakantite ka ki pe kontinnyen ganny anrezistre, pa pou kapab donn sa servis ki Tribinal Lafanmiy pe donnen.  Prosedir Lakour kimannyer i ete i fer li pa posib pou en madanm ki pe ganny fizikman abize par son msye par egzanp, pou met en ka devan Lakour pou li ganny proteksyon dan lespas 2 ou 3 zour.

Mr Deputy, mon’n ganny en sans fouray en pe pandan mon resers lo kwa ki vreman pase devan sa Tribinal.  Mr Deputy, serten keksoz ki mon’n ganny dir i vreman sokan.  En Manm Tribinal in menm dir ek mwan ki si mon vreman oule konnen kwa ki pase dan serten fanmiy Seselwa, zis vin ekout serten bann ka ki ganny met devan Tribinal.  Malerezman sa pa pou posib akoz Tribinal i ekout bann ka an prive.  Konbyen dimoun aze ki ganny bate avek zot prop zanfan oubyen pti zanfan?  Konbyen paran ki ler zot zanfan in pran zot drog, oubyen zot in konsonm lalkol ki zot fer en bann dega kot lakour?  Konbyen zanfan ki fer zot paran viv dan laterer, dir zot tou kalite betiz e dan serten ka, menm servi vyolans fizik kont zot?  Lekel ki ti pou donn sa bann viktim proteksyon neseser dan minimum dele letan si pa ti Tribinal Lafanmiy?

Mr Deputy, nou pe koz lo renesans moral, en kanpanny ki dan mon lopinyon i devret pe mars kot a kot avek revizyon serten nou bann lalwa e ranforsisman bann lalwa ki deza la.  Nou bezwen osi pe revwar fason ki bann lenstitisyon piblik ki responsab pou enforce sa bann lalwa zot desarz zot fonksyon.

Mr Deputy, mon’n ganny sans vwar en pe bann statistic pandan sa dernyen 6an, relasyon avek travay e fonksyonnman Tribinal Lafanmiy.  An 2006 ti annan 516 aplikasyon ki ti ganny anrezistre konsernan dispit ant paran lo kestyon avek lekel zanfan i devret reste, soutyen pou zanfan ek akse avek zanfan.  An 2007 ti annan 575 laplikasyon ki ti ganny anrezistre.  An 2008, ti annan 642 laplikasyon ki ti ganny anrezistre.  An 2009 ti annan 621 laplikasyon ki ti ganny anrezistre.  An 2010 ti annan 537 laplikasyon ki ti ganny anrezistre.  Lannen 2011 ti annan 565 laplikasyon ki ti ganny anrezistre.  An 2006 Mr Deputy, Tribinal ti fer lord pou fors 222 paran pou fer en kontribisyon finansyer pou soutenir zot zanfan, ladan 188 lord ti ganny fer kont papa e 14 ti ganny fer kont manman.  An 2007, 172 lord ti ganny fer kont papa e 27 kont manman.  An 2008, 236 lord ti ganny fer kont papa e 46 kont manman.  An 2009, 346 lord kont papa e 54 kont manman.  An 2010, 222 lord ti ganny fer kont papa e 38 kont manman.  An 2011, 271 lord ti ganny fer kont papa e 20 kont manman.

Mr Deputy, apard ki fer lord pou rezourd dispit, lo kestyon soutyen oubyen maintenance zanfan, parey mon’n dir, Tribinal Lafanmiy in osi rezourd plizyer dispit konsernan avek lekel paran ki zanfan i devret reste oubyen custody parey nou konnen.  Par egzanp, an 2006, 69 papa ti ganny custody zot zanfan e 30 manman ti ganny custody zot zanfan devan Tribinal.  An 2007, 33 papa ti ganny custody zot zanfan e 146 manman ti ganny custody zot zanfan.  An 2008, 69 papa ti ganny custody, tandi ki 239 manman ti ganny custody.  An 2009, 66 papa ti ganny custody e 321 manman ti ganny custody.  An 2010 ti annan 72 papa ki ti ganny custody zot zanfan e 316 manman ti ganny custody zot zanfan.  An 2011 ti annan 50 papa ki ti ganny custody zot zanfan e 317 manman ki ti ganny custody zot zanfan.

Mr Deputy, Tribinal in osi angaz li pou rezourd plizyer dispit ant paran lo kestyon akse avek zanfan e menm dan serten ka, lo kestyon si en zanfan i devret ganny retire dan pei pou al en vakans a letranze, oubyen al reste a letranze par egzanp.  Tousala i bann ka ki Tribinal Lafanmiy i bezwen deal avek pandan en minimum dele letan.  An se ki konsern bann laplikasyon anmennen devan Tribinal par Direkter Servis Sosyal, Tribinal ti donn lord pou retir en total 26 zanfan ki ti dan risk kot zot pe reste e pou met zot swa dan Vilaz Prezidan oubyen dan Fwaye tel ki Fwaye Nazareth par egzanp, pou zot prop byennet, oubyen dan lezot fwaye.

Mr Deputy, Tribinal Lafanmiy i annan pouvwar anba lalwa Family Violence Protection of Victims pou fer bann lord apropriye pou protez bann viktim vyolans lafanmiy, oubyen vyolans domestik, parey nou dir parfwa.  An se ki konsern bann laplikasyon ki ganny fer anba lalwa proteksyon viktim vyolans lafanmiy, an 2006 ti annan 295 laplikasyon ki ti ganny anrezistre.  An 2007, 362.  An 2008, 408.  An lannen 2009, 500 laplikasyon, 2010, 472 e 2011, 589.  An 2006, Tribinal ti fer en total 148 lord proteksyon pou protez viktim vyolans lafanmiy.  An 2007 i ti fer 242 lord.  An 2008, 260.  An 2009, 282.  An 2010, 276 e an 2011, 279.

Mr Deputy, bann sif i alor montre ki premyerman, demann pou servis Tribinal Lafanmiy pe kontinnyen ogmante e ki gras a Tribinal, paran, zanfan e dimoun aze dan nou sosyete, setadir bann ki pli vilnerab, zot konnen kote zot pou ale pou ganny rekour ou solisyon pou zot problenm.  Sepandan Mr Deputy, menm ki Tribinal Lafanmiy in akonplir bokou pou rezourd plizyer ka parfwa difisil, i annan keksoz ki kapab ganny fer pli byen pou amelyor servis ki Tribinal i donnen.  Gouvernman in ekout bann konplent e pou en pe letan, in pran desizyon pou kree en Tribinal a plen tan.  Malerezman, ki pou lemoman pankor kapab posib akoz mank mendev kalifye ki enterese donn en koudmen a plen tan.  Gras a lentervansyon Gouvernman, serten konplent ki ti ase frekan dan lepase pe ganny adrese.  Par egzanp, nou pe tann mwens dimoun konplent ki Tribinal pa donn zot sans koze.  Nou pe tann mwens konplent ki parfwa, bann manm Tribinal pa ase sansib dan fason ki zot analiz bann ka.

Sa Mosyon Mr Deputy, pe ganny prezante a en moman kot nou bezwen revwar fason ki Tribinal pe fer son travay pou li vin pli efektiv, anmenmtan ki nou pe kontinnyen avek nou kanpanny renesans moral.  Nou bezwen revwar fonksyonnman Tribinal e ekip li pou li pli byen kapab pran bann bon desizyon dan zentere bann zanfan e dan lentere bann dimoun ki pli vilnerab dan nou sosyete, tout an fezan lazistis.  Nou osi bezwen komans ekip Tribinal par donn li pouvwar legal ki neseser, pou li kapab pran aksyon ek bann paran ki negliz zot zanfan.  Depi Zanvye 1999 ziska Desanm 2011, Tribinal in forse retir 26 zanfan avek zot paran e plas zot swa dan Vilaz Prezidan, Fwaye Nazareth eksetera.  Vilaz Prezidan Mr Deputy, i sipoze en vilaz bann orfelen, me bokou ki laba i bann ki’n ganny neglize par zot paran.  Mr Deputy, dan sa nouvo klima sosyo-ekonomik ki nou pei pe fer fas avek plizyer defi, avek lakantite krim ki pe ogmante, nou zanfan pe ganny ekspoze avek bokou risk dan en lanvironnman kot drog ek lalkol in vin sours bokou nou bann problenm sosyal.  Nou ekip zot pou pli byen reponn bezwen nou pep.  Tribinal Lafanmiy i enn sa bann lenstitisyon kle dan nou pei e dan nou sistenm proteksyon zanfan.  I kler ki piblik i oule ki Tribinal Lafanmiy i vin pli efikas e la mezir ki i vin pli efektiv pou reponn lapel bann zanfan e pran desizyon ki dan zot lentere.  Mon konnen ki travay ki sa Tribinal pe fer pa enn fasil.  En travay kip e vin depli-z-an pli difisil, fas a bann nouvo kalite problenm ki nou pe eksperyanse.  Koman en Gouvernman, nou bezwen vin proaktiv, nou bezwen donn Tribinal plis pouvwar pou permet li kapab desarz son fonksyon dan en fason pli efikas.  Donn plis pouvwar pa sifi pou anmenn bon rezilta.  Nou bezwen osi rod fason pou ogmant kalib nou bann dimoun ki servi lo Tribinal Lafanmiy.  Nou bezwen prepar zot pou servi nouvo lapros pou rezourd nouvo problenm.

Mr Deputy, mon konvenki sepandan, ki Tribinal tousel pa pou kapab anmenn bann tre bon rezilta akoz i bezwen sipor bann lezot lorganizasyon ki swa prive, ou Gouvernmantal.  Par egzanp, ler Departman Sosyal pa fer en bon lanket e prodwir bann bon rapor, sa i kapab fer Tribinal pran bann move desizyon.  Tou dimoun ki travay dan domenn sosyal ou ki annan nosyon proteksyon zanfan dan nou pei, i konvenki ki lentere zanfan i devret pas avan tou e desizyon ki Tribinal i pran i devret dan lentere zanfan.  Malerezman, i annan serten antre nou ki krwar ki sa pa touzour leka.

Mr Deputy, vre ou pa vre, lefe i parfwa ki i annan sa konsern e lendikasyon ki nou bezwen tanzantan pe reste atantiv e rod fason pou fer sa Tribinal vin pli efektiv.

Mr Deputy, avek sa mon soumet Mosyon avek Lasanble pou deba e sizesyon.  Mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, okenn ki segonn sa Mosyon?  Request.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mon segonde Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, Mosyon in ganny segonde.  Ou ti oule koz la oubyen plitar?

 

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mon ava koze.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, avek sa nou a pran en break, nou a re-pran 4er apre midi.

 

(Break)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, nou a re-pran nou travay e mon a envit Onorab Ghislain.

 

HON CHANTAL GHISLAIN

Mersi Mr Deputy, bonn apre midi.  Mr Deputy, mon komans mon lentervansyon koumsa.  I 5.30 diswar, dan pti labrin, ki fer dan en pti moman soley pou kouse lo nou pti zil, kot lizour i sed plas pou lannwit.  Sa pti garson i annan zis 11an.  In ganny sispann lekol e manman li, ki’n deside i napa letan pou sa zanfan pou kriye byen for, “sorti la, al lwen, mon pa oule vwar ou la.”

Mr Deputy, sey dir mwan, dan sa ler, kote en zanfan pou ale, ler son manman in dir li ale?  Eski sa paran pe dir ki sa zanfan i nepli son responsabilite me plito responsabilite vwazen?  E pov piti, kantmenm pe sey dir, “ou konnen manman i pous mwan?”  Manman pa ni tann nanryen.  Si sa laz ou pe pouse e deza in ganny sispann lekol, ler i ariv 15an, 16an, ki ou pou fer avek mon ser?

Mr Deputy, sa i zis en pti legzanp kimannyer, nou menm paran nou afekte en zanfan olye asiz en moman avek li e esey ekout li?

4an pase, mon ti bat avek en lot ka.  San bokou detay, fil an egwiy mon pou rakont sa lensidan.  Sa fiy ti annan 14an sa letan.  Dapre li, depi ki i ti annan 8an i ti pe sey kriye me personn pa ti tann li.  Tap laport, personn pa ti ouver.  Manman ti lo eroin, boper ti pe trafike e gran frer, ki sa letan ti annan 14an li, ti’n deza fini vin en zanfan delenkan e bann pli pti ti pe ganny neglize.  Rezon se ki ti napa en landrwa kot i ti pou kapab donn detay sa bann lensidan ki ti pe pase kot lakour, san ki i ganny proteze kont okenn viktimizasyon sa boper.  E a fors lager, anmezir ki laz i ogmante, presyon lo lavi sa zenn fiy in finalman ganny tande.  Me ki ou trouve?  Servis Sosyal li, ki ganny bate devan Tribinal akoz personn pa kapab debout koman temwen e pti fiy li, in komans deny tou keksoz.  Ozordi, sa fiy in tonm ansent a laz 17an e i lo eroin li osi.

E en lot lensidan kot en zenn garson ti deside tak tou son manm lafanmiy dan en sel pti lasanm, touletan ki zot pa ti donn li larzan pou li al aste son drog e si zot pa ti fer sa i pa ti larg zot.  Si ti napa Tribinal Lafanmiy, kote e kan ki sa bann dimoun ti pou trouv lazistis?

Mosyon devan nou ozordi, pe demande ki Gouvernman I donn plis pouvwar Tribinal Lafanmiy e get dan fason ki Tribinal Lafanmiy i desarz son fonksyon pou ki I vin pli efektiv pou pli byen kapab reponn lapel bann zanfan ki ganny neglize par zot paran e bann fanmiy ki dan bezwen.

Mr Deputy Speaker, sa i dezyenm Mosyon table devan sa Lasanble o kour sa dezyenm trimes.  Sinny ki sa group Parlmanter sa senkyenm Lasanble in deklar en lager kont bann ki krwar, akoz zot groser, grander e lotorite dan en lakour oubyen fanmiy, zot kapab kontrol lezot, oubyen menm imilye e fer ditor sa ki zot konsider pli feb ki zot.  Ou menm ou pa pe sonny li, apre ki ti gou pou fer e ou menm ou pou abiz son manman e dan ka osi, papa osi pa bliye pe ganny abize.  Donk, se Tribinal Lafanmiy, nou pe demande ki i ganny plis pouvwar.  Si nou donn li sa pouvwar, nou pou vwar ki tou sa bann ka i kapab ganny diminyen.

Tou dimoun i annan drwa pou santi li an sekirite toultan.  Sa i en drwa imen fondamantal.  Depi sa pti baba ki pou premye fwa ouver son lizye e salye sa monn, ziska sa vyeyar ki nenport moman pou ferm son lizye e dir adye sa monn.  Me parfwa, se nou menm zonm ki’n pran tou drwa e desten dan nou lanmen e komans dikte avek nenport ki nou frer, lekel ki nou pou atrap lanmen, lekel ki nou pou lev anler, lekel ki nou pou pez anba lipye e lekel ki nou pou proteze e osi lekel ki nou pou abize.  Me i malere Mr Deputy, ki sa bann zonm in deside pez anba lipye oubyen abize, se bann ki pa kapab defann zot lekor.  E sa se bann zanfan.

Okour mon resers detrwa lannen pase lo sa size, mon’n dekouver ki adilt i souvannfwa pa konsyan lefe negativ ki bann parol anmer, for, sarkastik e parfwa abiziv, tel ki “ou parey en gran nigo, aret parey en pti manrmay, plito mon pa ti’n donn ou nesans, plito mon ti’n plant en pye dibwa dan ou plas,” ou menm “plito mon ti’n vid delo fre dan lonbri depi lopital”, i kapab fer en zanfan krwar ki zot initil e zot pa pou kapab fer nanryen dan lavi ouswa menm, zot pa ti’n devret ne.  E mazinen, en zanfan i touzour tant pou krwar dan son paran.  E zis mazinen ki si ou pe kord son zorey avek bann kritik negativ toulezour, ki fason sa zanfan pou grandi?  Definitivman i pou devlop en self esteem ki ba e pli move ankor, ler i komans devlop problenm latitid.  Son bann grad dan laklas pou ba.  I komans servi drog, lalkol, sigaret, annan bann konportman anti-sosyal, i vin vyolan, i napa konfidans dan son lekor e i pou menm komans tret lezot mal.  Zis mazinen ki kalite sosyete nou pou annan avek sa kalite zanfan ki nou menm pe kree.

Mr Deputy, konbyen nou ozordi ki annan tandans krwar ki zanfan pa fatig li ler zot vwar dimoun lager?  Konbyen antre nou ki annan tandans krwar ki zanfan pou vitman bliy sekans son manman ganny en kalot, oubyen son paran pe ensilte kanmarad, kriye e pe dispit ek kanmarad?  Me nou tronpe.  Zanfan pa zanmen bliye.  Zanfan ki temwanny vyolans domestik, oubyen ki’n ganny abize zot menm, zot ganny afekte seryezman, spesyalman si sa vyolans i ant 2 dimoun ki zot kontan.  Sa leksperyans i afekte zot emosyonnelman.  Sa lafreyer, lakoler e enkapasite ki zot santi ki zot pa kapab eksprimen ouswa fer nanryen i annan konsekans grav.  Sa bann pov piti i ranpli avek lafreyer ek lenkyetid akoz dapre zot, se zot ki lakoz tou sa bann tourman kot lakour, oubyen ant zot paran e dan bokou ka, se sa bann menm zanfan ki ganny neglize, byensir dan tou zot form.

Zanfan ki pa ganny ase manze, lenz e swen medikal, zanfan ki ganny kite tousel pou sirvey sa ki pli pti ki zot, en pti zanfan ki reste dan en sel pampers depi bomaten ziska tanto, zanfan ki mank sirveyans e latansyon e souvannfwa ou trouv zot pe parwaze dan kanton dan en pti kannson desire e pe anpandan dan tou fri dimoun.  Tou sa bann ka i bann ka ki pas devan Tribinal e dapre resers, sel lazans isi ki annan manda legal anba Children’s Act se Servis Sosyal.  Se zot ki annan manda pou enterfer dan bann problenm zanfan e lafanmiy.  E Tribinal Lafanmiy li i zis en partener ladan, parey lapolis, lekol, servis probasyon e NCC. E fodre fer remarke ki pou en case labi ou vyolans ariv devan Tribinal, i bezwen ganny raporte.

Mr Deputy, me ki arive avek bann lensidan ki pe ronz nou bann fanmiy e kominote san ki i ganny raporte, oubyen fanmiy i deside kasyet?  Annou pran sa ka lensest.  Pou konbyen lannen ankor ki bann fanmiy pou bezwen kasyet sa bann lensidan?  Pou konbyen letan ankor nou pou kontinnyen tolere ki akoz sa in pas dan fanmiy, donk i devret reste dan fanmiy?  Mon konpran parfetman ki lenz i lav antre fanmiy, me i tro sal aprezan.  Sa delo ki nou pe lav li ladan in tro sal avek lave e re-lave dan menm delo.  Eski nou pa konsider troma ki sa zanfan pe pas ladan e ki kapab ale e reste pou en bon pe lannen, anmezir ki sa zanfan i grandi?  Dan bokou ka, sa bann lensidan parey i ariv dan bann fanmiy pli vilnerab, kot toulede paran in deza dan lanplwa e souvann fwa sa abizer, set en dimoun ki tou sa zanfan, enkli paran li osi i  annan konfyans ladan.  Nou tou nou konnen ki i difisil pou remet en manm lafanmiy dan lanmen lapolis, sirtou ler sa menm dimoun i prezant en figir tre anzelik.  Me sa ki nou bliye se ki tou dimoun i annan drwa pou li viv an sekirite.  Si nou protez sa zonm ou fanm avek son figir anzelik, ki pou arive avek sa zanfan ki li non selman en lanz lo figir, me en lanz e inosan dan son leker osi?  Se la ki bann lazans i bezwen antre pou fer dekouvert sa bann tel lensidan e byensir avek plis pouvwar ki Tribinal Lafanmiy a gannyen, i a fer li pli fasil pou sa bann abizer ganny retire dan sa lakour, swiv bann sesyon counseling, parske nou tou nou bezwen konpran ki pa tro krwar ki nou pe fer sa dimoun dibyen, osi lontan ki nou kontinnyen protez li.  Aksepte ki sa dimoun i malad e i bezwen ganny retire pou li al ganny sonnyen.  Byen souvan ler ou regard kot i komanse, ou pou remarke ki sa in komans byen byen lontan.  Si sa fanmiy in annan 6 fiy, tou le 6 in resevwar zot pti tik, san ki zot in deza pas legzanmen, pou en draze ouswa en pti gato.  Sa i desann pou ariv kot bann nyes e lefe ki in tro ganny kasyet ziska sa pti garson osi pou resevwar son pti tik.  Ziska ki tan lafanmiy pou kontinnyen fer krwar ki sa bann keksoz pa pe arive?  Envant en lot zistwar lo sa ki’n arive, fer krwar ki zot santi zot ok, fer krwar ki keksoz pa grav, izol sa zanfan pou fer sir ki i pa rakont sa ki’n pase kot lakour, parske paran i fer zot krwar ki personn pa devret konn sa.  Zanfan i tant pou krwar ki zot bann zanmi napa fanmiy parey zot, kan sa pa vre ditou.  Lezot fanmiy osi i kasyet byen zot problenm.

Pou konklir Mr Deputy, mon sizere ki Tribinal Lafanmiy, atraver son sekretaryat i rod plis mendev dan domenn donn proteksyon zanfan, oubyen lezot dimoun ki bezwen zot servis.  Al pli souvan dan kominote, travay pli pros avek lekol e distrik pou konn plis ka kot i annan vyolans domestik ouswa neglizans.  Ki okenn ka vyolans domestik oubyen labi ki ganny raporte pa kapab zis ganny retire devan Tribinal, zis akoz sa abizer in demann lekskiz son partener, me ki apre i rekomans ankor.  Oubyen akoz pozisyon sa abizer dan lafanmiy.

Mr Deputy, avek sa 2 pti sizesyon, mon aport mon sipor pou sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Barbe.

 

HON NICOLE BARBE

Mersi Deputy Speaker.  Mr Deputy Speaker, koleg Onorab, bonn apre midi.  Mr Deputy Speaker, Tribinal Lafanmiy i en lenstitisyon enportan pou asir byennet zanfan e mentenir larmoni dan lavi lafanmiy.  Pou kapab fer sa, fodre ki sa Lenstitisyon i fonksyonn dan en fason efektiv e efikas.  Mr Deputy Speaker, mon oule a sa pwen felisit bann travayer kot Tribinal Lafanmiy ki pe esey zot mye pou fer en bon travay.  Mon konnen ki i annan zot ki devoue.

Mr Deputy Speaker, pou lemoman konpozisyon board Tribinal Lafanmiy i en Chairman, en ViceChairman ek 2 lezot manm ordiner e a sak fwa ki Tribinal Lafanmiy i zwenn, fodre 3 manm i prezan.  Chairman Tribinal e ViceChairman pe fer sa travay lo en baz part time akoz zot pe desarz plizyer lezot fonksyon e sa i fer ki Tribinal pa pe zwenn toulezour.  Zour ki i zwenn, i annan bokou ka pou zot travay avek, parfwa ziska 40 ka dan en zour.

Mr Deputy Speaker, travay sa Lenstitisyon i konsern custody, maintenance, access, care e swen e lentere zanfan an zeneral.  I osi konsern proteksyon manm lafanmiy kont vyolans.  An dot mo, i annan en rol sosyal enportan pou fonksyonnman lafanmiy ki a la baz en sosyete solid.  I tre enportan alors pou rod mwayen pou fer li en lenstitisyon stab ki zwenn regilyerman e donn en servis a la oter ki satisfer son bann kliyan.  Aktyelman, i annan en backlog warant plis ki 400 kont bann papa ki pa pe respekte lord Tribinal.  Sa i donn nou en lendikasyon, lakantite manman, zanfan e fanmiy ki pe soufer akoz Tribinal pa pe kapab fer serten papa pran zot responsabilite.  Bann zafer ki al devan Tribinal i par natir delika e i devret ganny trete avek bokou konfidansyalite pou mentenir dignite en dimoun.  Problenm ki pas dan lafanmiy e ki ariv devan Tribinal i konsern zis manm sa fanmiy, manm Tribinal e dan ka kot en parti konsernen i annan en Avoka, son Avoka.  Okenn lot dimoun pa sipoze la pe ekoute.  Plizyer kliyan Tribinal i konplent ki letan zot zafer pe pase, i annan lezot dimoun prezan.  Dan serten ka, i bann dimoun ki’n ganny anmennen lo warant oubyen Avoka ki enplike dan en lot zafer.  Sa i bann sitiasyon anbarasan pou en kliyan, ki fer li pa alez pou eksplik son sitiasyon koman i fodre.

Mr Deputy Speaker, i annan ka kot kliyan i dir ki zot zot ganny imilye par serten komanter ou remark ki manm board i fer anver zot.  Sa i fer zot perdi konfyans dan sa Lenstitisyon e mank respe pou son bann manm.  I osi annan sirkonstans kot kliyan i santi ki travayer Tribinal pa fer ase zefor pou kapab servi somonn oubyen egzikit warant akoz koneksyon avek serten parti dan en zafer.  In arive plizyer fwa, kot dimoun i desann pou zot zafer e ler zot arive, Tribinal pa zwenn akoz Chairman, oubyen ViceChairman pa la.  Sa i en lenkonvenyans pou sa bann dimoun e zot ganny en lopinyon ki sa Lenstitisyon pa serye.

Mr Deputy Speaker, mon oule vwar en Tribinal Lafanmiy ki ganny trouve koman en Lenstitisyon serye, ki donn en servis ki tou dimoun i apresye.  Ki ganny respekte e kot dignite kliyan i ganny respekte.  Alor, mon rekomande ki tou sa ki neseser i ganny fer pou ki Tribinal Lafanmiy i fonksyonn lo en baz a plen tan.  Sa i vedir, en Chairman ki travay a plen tan zis avek Tribinal e ki sa Tribinal i zwenn toulezour.  Ki i annan en board konpoze avek plis manm ordiner pou asire ki toultan i annan en quorum ler Tribinal i zwenn.  Mon osi rekomande ki Tribinal i ganny en landrwa apropriye kot zafer i kapab ganny ekoute dan konfidansyalite, ki vedir, sa ki pa kosernen dan en zafer i annan en landrwa pou asize e esper zot tour.

Tribinal i bezwen annan letan pou ekout sa ki bann kliyan i annan pou dir akoz i annan en rol sosyal, en rol medyasyon e en rol rekonsilyasyon.  Alors, i bezwen ekout en serten kantite ka par zour, ki permet li zwe sa bann rol dan en fason efikas.  Nou konnen dan tou Lakour i annan en backlog bann ka ki pa pe ganny ekoute.  Bann ka ki dan Tribinal i osi irzan akoz i tous lafanmiy e I kapab pe koz bokou soufrans direk lo en manm lafanmiy.

Mr Deputy Speaker, bann zofisye Tribinal i depan lo lapolis pou egzekit zot warant, alor, mon pe rekomande ki lapolis i atas omwen 2 zofisye pou travay a plen tan avek Tribinal pou egzekit sa bann warant.  Fodre ki i annan en kolaborasyon pros avek lotorite distrik pou rod dimoun ki sey kasyet.

Pou terminen Mr Deputy Speaker, mon rekomande ki bann travayer Tribinal i ganny sa training neseser, ki fer bann kliyan vwar li koman en servis ki donn lazistis, san okenn faver, preferans ou imilyasyon.  Nou bezwen envestir e fer sanzman dan lalwa kot i neseser pou fer sa arive.  Avek sa, mon osi mon pou aport tou mon sipor pou sa Mosyon.  Mersi Mr Deputy Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Fideria.

 

HON EMMANUEL FIDERIA

Mr Deputy, mersi.  Manm Lasanble, bonn apre midi tou bann koleg.  Mr Deputy, fitir zenerasyon Sesel, ava aplodi kreasyon Tribinal Lafanmiy, egalman bann serser ek ekriven ava ekrir li bann bon memwar.  An plis zot ava osi ekrir lo bann defi, bann defi kontinnyel ki nenport ki kalite sosyete ki nou koz lo la i oblize fer fas, etan ki i konsern legzistans ek relasyon zonm dan bann sosyete modern.

Wi Mr Deputy, i en relasyon konplekse, ranpli avek plizyer eleman ki enflians pozitivman, oubyen negativman konportman zonm e son konteks dan zot lavi toulezour.  Sesel, malgre nou pti an term siperfisi, nou pa’n ganny eparnye avek bann defi.  Alors nesesite annan en Tribinal Lafanmiy in vin a en moman pou ede apez bann defi, bann konfli sosyal, bann relasyon sosyal a lenteryer bann fwaye Seselwa.  Dinamik e evolisyon sosyal dan Sesel san okenn dout in anmenn bokou defi pa pou zis bann leaders politik.  I egalman envok lentervansyon tou bann lezot akter konsernen pou pran bann pozisyon armonye e devlop sinerzi neseser ki permet vwar e rod solisyon pou sa bann nouvo dimansyon ki pe ganny manifeste, parmi bann plizyer kous dan nou popilasyon.

Mr Deputy, dan sa monn globalize ki Sesel pe viv ladan, i evidan ki kiltir lezot pei, lezot nasyonalite pe osi egzers lenfliyans lo nou mannyer e fason viv dan Sesel.  Par konsekan, sa fenomenn i san pitye anmenn bann defi sosyal serye pou nou pti pei.  An fas avek sa bann defi, Sesel in vwar nesesite e pran responsabilite pou revwar serten nou bann lalwa.  En linisyativ ekstrememan enportan ki Gouvernman in pran.

Mr Deputy, Tribinal Lafanmiy in anmenn bokou soulazman dan lavi plizyer paran.  Plizyer zanfan in reganny zot dignite lavi koman rezilta direk lentervansyon e desizyon Tribinal Lafanmiy.  Sekirite ek landrwa lozman pou plizyer zanfan in vin en realite dan fwaye plizyer paran ek fanmiy, zisteman akoz legzistans ek travay konsekan Tribinal Lafanmiy.  A en moman donnen dan lavi ek devlopman plizyer zanfan in trouv zot pri dan batay ant papa ek manman lo kestyon separasyon divors.  Tribinal Lafanmiy in vin sa lenstitisyon kle, ki’n fer re-alimen lalimyer lespwar pou bann zanfan ki ti pe viv dan dezespwar.

Mr Deputy, se gras a Tribinal Lafanmiy ki plizyer paran ki zot zanfan pa ti reste avek zot, zot in kapab ganny akse avek zot zanfan e se gras a Tribinal Lafanmiy ki Departman Servis Sosyal i ganny otorize atraver bann lord pou retir bann zanfan ki zot byennet e sekirite pe ganny menase dan prezans zot paran e lezot dimoun e pou plas zot dan bann Lenstitisyon rezidansyel pou zot prop byennet e sekirite.

Mr Deputy, les mwan osi dir sete gras a Tribinal Lafanmiy ki byennet plizyer lezot dimoun, sirtou bann madanm ek dimoun aze ki pli vilnerab dan nou sosyete, i kapab ganny en pe proteksyon kont vyolans lafanmiy, vyolans domestic e kont plizyer krim dan nou sosyete.  Depi ki i ti ganny kree an 1998, sa konsept en Tribinal Lafanmiy pou rezourd sa bann kalite problenm in fer fas avek lopozisyon enn de endividi, ki ti anvi trouve e ki ankor pe fer tou zefors pou vwar en Lakour Lafanmiy inifye e ki entegre avek Lakour Siprenm.  Zot pa oule tann koz lo Tribinal Lafanmiy, sa bann dimoun zot annan lezot lentere, olye sor bann dimoun vilnerab dan nou sosyete.

Mr Deputy, nou tou nou konnen ki limitasyon nou sistenm Zidisyer.  Nou tou nou konnen ki sevis legal, atraver bann Avoka, servis Tribinal Lafanmiy I gratwit.  An plis nou konnen, parey Sef Ziz in dir zot annan bokou case avek zot e zeneralman bann case kot Lakour pe pran bokou letan pou konplete pou lezot rezon osi.  Malgre ki nou konstate ki avek reform ki pe annan dan Zidisyer, i pe anmenn en pe sanzman ek amelyorasyon.  Bokou dimoun ki mon’n koz avek i partaz sa lopinyon ki i annan ankor bokou pou fer, pou fer sistenm Zidisyer vin pli efikas.  Mr Deputy, resers ki mon’n fer i montre mwan ki depi Tribinal Lafanmiy in komans desarz son fonksyon, an Novanm 1998, in anrezistre plizyer mil ka.  I annan plizyer sif ek bann statistik la, loter Mosyon in koz lo la, mon pa pou pran sa letan pou mwan repete.  Mr Deputy, letan mon get sa bann sif, i kler dan mon leker ki sistenm Lakour normal pa ti pou kapab deal avek sa bann ka dan en dele letan rezonnab, ler nou konsider lakantite case, ki Tribinal in deal avek.  Si deza nou pe kriye ki case Ankour pe pran en bon pe letan pou konplete, ki nou pe dir ler mwayenn setenn de ka adisyonnel i ganny anrezistre par mwan kot Lakour?  I leka konmela kot Tribinal Lafanmiy.  Ki pou arive avek sor nou bann dimoun pli vilnerab ki bezwen sa kalite servis dan en dele letan minimum? Diran plizyer resers, mon’n konstate avek logmantasyon ase signifikan dan nouvo krim dan nou pei, lakantite madanm, paran ek dimoun aze ki bezwen raport kot Tribinal Lafanmiy pou vin rod rekour pou zot proteksyon in ogmante en kantite.  Laplipar sa bann ka Mr Deputy, i ka kot bann madanm pe ganny abize fizikman ouswa emosyonnelman par zot partner, kot zanfan pe abiz manman ou papa fizikman e verbalman.  E menm dan serten ka, seksyelman, san oubliy bann ka kot zot propriyete, tel ki larzan, lenz, meb dan lakaz, televizyon ek lezot keksoz ankor i ganny vole e al vann pou ganny larzan pou aste bann sibstans.

Mr Deputy, sa se larealite e sa se laverite.  I donn nou en lide kwa ki Tribinal Lafanmiy pe deal avek letan i an sesyon 3 fwa par semen lo Mae e en fwa par mwan lo Praslin.  Kote sa bann viktim vyolans ek laterer domestik ti pou ale si zot pa ti ganny proteksyon vit?  Bokou nou pa ti pou kontan dan sa soulye sa bann dimoun ki asiz lo sa Tribinal, parski les mwan dir ou Mr Deputy, sa travay ki zot pe fer pa fasil.  I demann en kouraz ekstraordiner, en pasyans eksepsyonnel pou desarz en tel responsabilite.

Malgre tou sa ki mon’n dir, i annan en konsansis zeneral ki nou bezwen amelyor servis ki Tribinal i donnen e parey Prezidan Michel ti dir dan son diskour Leta Lanasyon e mon quote:-“En zonm ek en fanm pa kapab donn nesans en zanfan dan sa monn e anmenmtan pa mazin bann lenplikasyon oubyen konsekans.  A la fwa oubliye ki zot bezwen pran e partaz zot responsabilite anver sa zanfan inosan.  Dan sa konteks, eski ler pa’n arive pou nou pran aksyon pli sever anver bann paran ki iresponsab, ki negliz zot zanfan?  Eski moman pa’n arive pou nou ranforsi pouvwar Tribinal Lafanmiy e ogmant zot kapasite?  Wi Mr Deputy, pou ede adres sa sitiasyon, malgre ki mon konpran parfwa ki i annan zistifikasyon par eegzanp, pou pa les bann dimoun ki aparet devan Tribinal pou servi Tribinal pou zot manifeste zot fristrasyon emosyonnel kont kanmarad.  Gouvernman ti pran desizyon pou transform Tribinal Lafanmiy a plen tan.  Lide sete pou donn Tribinal Lafanmiy plis letan pou etidye bann dosye e vin ofe avek sirkonstans sak case.  Dan sa fason, permet Tribinal Lafanmiy pran bann bon desizyon, bann desizyon balanse ki protez e defann lentere imedyat e lon term tou bann ki enplike dan sak case. Malerezman Mr Deputy, sa lide en Tribinal a plen tan pankor kapab ganny materyalize parey mon bann kanmarad ki’n koze pli boner in dir dan son totalite, akoz senpleman, napa ase mendev Seselwa ki enterese.  Sa ki kalifye pa enterese pou pran sa responsabilite a plen tan.

Ozordi Tribinal Lafanmiy, parey mon predeseser in dir, i ganny responsabilite en Chairman ki annan responsabilite osi koman en Mazistra.  I annan bokou travay koman en Mazistra.  Lakantite krim pe kontinnyen ogmante, sitwayen pe egzize ki lazistis pa tarde pou ganny delivre.  Enn de le de ViceChairman Tribinal Lafanmiy I en state council ki travay dan Biro Prokirer Zeneral.  Li osi i annan lezot responsabilite.  En lot, sa ViceChairman Mr Deputy i sorti dan sekter prive.

Mr Deputy, letan nou get responsabilite sa bann dimoun i annan e zot kontribisyon anver Tribinal Lafanmiy ki son travay i tre difisil.  Nou krwar ki sa bann dimoun i bann dimoun ki travay tre dir e ki zot bann dimoun tre devoue anver proteksyon bann dimoun pli vilnerab dan nou sosyete, sirtou nou bann zanfan, madanm ek nou bann dimoun aze.

Mr Deputy, fas a realite ozordi, Tribinal Lafanmiy pe fer fas avek bann nouvo defi.  Lakantite ka kot paran pa pe pran zot responsabilite anver zot zanfan pe kontinnyen ogmante.  Lakantite ka viktim vyolans lafanmiy ki pe kontinnyen vin kot Tribinal pou rod proteksyon kont vyolans pe kontinnyen ogmante.  Nou bezwen alor revwar zirisdiksyon ek fonksyonnman Tribinal Lafanmiy e ekip li avek resours, swa imen an term capacity building e resours finansyel, pou ki li pli byen kapab desarz son responsabilite.

Mr Deputy, mon’n dekouver ki i annan plizyer paran dan nou sosyete ki pa oule pran zot responsabilite paran.  Konbyen sa bann dimoun ki si Tribinal pa montre zot baro prizon Montanny Possee, zot pa pou donn en soutyen finansyel zot zanfan?  Konbyen sa bann dimoun ki ler Tribinal i donn li en swa pou donn zanfan en soutyen finansyel oubyen al dan prizon Montanny Possee, zot swazir pou mont dan prizon Montanny Possee?  Mr Deputy, sa i trakasan.  E lakantite paran ki depli zan pli negliz zot zanfan, lakantite paran ki senpleman met zanfan lo later san ki zot partisipe pou fer grandi sa bann zanfan, ki zot vin bann bon sitwayen demen.  Wi, etan done ki nou en sosyete ki atas bokou lenportans avek resours imen, enkli bann zanfan, souvann fwa se nou koman en Gouvernman e leta Seselwa ki bezwen pran sa bann responsabilite.

Mr Deputy, Vilaz Prezidan i sipoze en landrwa rezidansyel pou abrit bann orfelen, me plito abrit bann zanfan ki ganny neglize par zot paran.  Bann zanfan neglize i osi eparnye en pe partou dan lezot landrwa rezidansyel dan Sesel, tel ki Fwaye de Nazareth eksetera.  Malgre ki i annan lalwa pou prosekit sa bann paran, malerezman tre pe ki pe ganny fer.  Bokou sa bann paran pe pas zot letan dan labi lalkol ek drog e zot bliye ki zot annan zanfan.

Mr Deputy, i enportan nou vin relevan avek sa sosyete dinamik ki nou pe viv ladan.  Tribinal Lafanmiy ki ti ganny kree an 1998 anba lalwa zanfan ti ganny pouvwar pou deal avek maintenance, custody, access e bann zanfan ki ganny abize.  Sa bann zanfan ti ganny tire dan sa landrwa e ganny plase dan en lenstitisyon kot zot ganny serten proteksyon.  Mr Deputy, Tribinal napa pouvwar pou deal ek bann ka neglect.  Si en fanm ou en zonm in deside fer enn zanfan, i son responsabilite pou fer sa zanfan grandi.  Dan nou pei ozordi, Gouvernman i met tou a nou dispozisyon.  Maternite i pou nanryen, lakres i pou nanryen.  Lekol i pou nanryen.  Mr Deputy, si zanfan napa goute Gouvernman i donnen.  Si i napa lenz, Gouvernman i donnen.  Si i napa soulye, Gouvernman i donnen.  Si i napa manze e plis ankor, Gouvernman i donnen.  Kestyon ki mon demande, ki i manke?  Ki sa zanfan in fer son paran, menm avan i komans koze pou li sibir sa kalite pinisyon?  Mr Deputy, dan sa “Nouvo Sesel”, sa pa kapab ganny tolere ankor.  Zonm ek fanm ki fer son piti, apre dir Gouvernman pran responsabilite avek zot zanfan, nou bezwen rod en fason pli enovatif e smart pou protez bann ki pli vilnerab dan en fason tre serye.  La, sa prensip de baz i tre enportan, alor ki Chairman ek ViceChairman i bezwen zonm, fanm ki annan en bon bagaz e konesans legal pou ki zot swiv bann provizyon legal dan en moman kot pou pas en bon zizman lo nenport ki bann case ki devan zot.  A sa staz Mr Deputy, mon krwar i en moman apropriye pou mwan met devan serten rekomandasyon ki mon swete a kontribye dan sa legzersis pou redonn en nouvo dimansyon dan konteni travay ek pouvwar Tribinal Lafanmiy.  I kler ki i annan plizyer paran ki neglize e pe kontinnyen negliz zot zanfan.  Nou tande preski tou le swar ki entel in vole, in kondannen.  Mon pa ankor tande kot en paran in ganny kondannen akoz in negliz son zanfan.  Dan sa konteks, mon rekomande ki etan donnen bann difikilte Lakour normal, ki Gouvernman i konsidere fer sanzman neseser dan lalwa zanfan, pou donn Tribinal Lafanmiy pouvwar pou deal ek bann ka kot paran i negliz zanfan dan en fason apropriye.

Trwazyenmman, mon rekomande ki Departman Servis Sosyal i get dan kalib bann travayer ki prepar, swa bann rapor pou sosyal, oubyen probasyon, i vin avek bann nouvo progranm ki ava ed zot prepar bann bon rapor ki Tribinal a kapab pran bann bon desizyon.

Katriyenmman Mr Deputy, ki Gouvernman i kontinnyen avek sa zefor pou transform Tribinal Lafanmiy a en Tribinal a plen tan.  Sa i ava donn Tribinal plis letan pou etidye e aprofondi lo bann size ki annan dan bann case avan Tribinal i komans ekout levidans.

Senkyenmman Mr Deputy, ki Gouvernman i konsider lezot opsyon santans, pou bann paran ki ganny trouve koupab, par egzanp akoz pa anvoy serten bann paran fer travay kominoter?  An pasan, mon met lo rikord ki dapre mon resers, mon’n dekouver ki i annan gran deba dan lezot pei lo bann opsyon kondannasyon oubyen lopinyon.  Opsyon reabilitasyon sever byen planifye e organize pe ganny pratike dan serten pei.  Plizyer ekspert pe dir ki anvoy paran dan prizon pa vreman en pli bon solisyon dan en sosyete modern.  Etan donnen, dan lalwa zanfan i annan provizyon pou refer serten paran ki pa pe travay e ki sipoze donn sipor finansyel zot zanfan atraver en approve scheme.  Mon pe rekomande ki Gouvernman i etidye posibilite pou egzekit sa provizyon atraver kreasyon en NGO pou dedye zot letan dan sa domenn kot mon krwar i annan en nesesite.

Mr Deputy, defi en sosyete Seselwa pou kontinnyen evolye.  Nou bezwen reste touzour atantif, bouze, anmenn inovasyon, touzour avek en vizyon pou nou kapab antisip bann nouvo defi.  Tou lazans konsernen, sakenn i bezwen reste touzour angaze.  Nou bezwen reste touzour vizilan pou evite ki nou sosyete Seselwa i tonm dan dekadans e ki nou kapab kontinnyen debout fyer parmi lezot nasyon e touzour dir ki dan Sesel, byennet e selman byennet tou nou sitwayen i reste touzour o sant tou sa ki nou fer.  Annou kontinnyen reste touzour determinen pou travay pli dir e pli smart pou Sesel.

 

Avek sa Mr Deputy, mon pou aport tou mon sipor pou sa Mosyon.  Mon bann ser, frer Manm Lasanble, mersi pou ekout mwan.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Esther.

 

HON NATASHA ESTHER

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun.  Avek bi pou aport son sipor anver proteksyon bann zanfan e manm fanmiy ki pe fer fas avek bann problenm lafanmiy, Gouvernman ti vwar nesesite pou etablir en lenstitisyon, apele Tribinal Lafanmiy an 1998.  Tribinal Lafanmiy ti ganny manda e pouvwar pou deal avek bann ka relye ek zanfan ek lafanmiy.  Sa menm Lakour ti ouver son laport avek zabitan Praslin e La Digue an Avril 2007, avek bi pou desantraliz sa servis e anmenn en tel servis pli pre avek lakominote Praslin/La Digue, vi ki sa 2 zil pa ti’n ganny eparnye avek bann problenm familyal parey lo Mahe.  Avan sa, tou bann ka ti pe ganny deal avek par lofis Mae selman.  Zabitan Praslin/La Digue ti bezwen deplase pou Mae pou al ekout zot bann ka me sa ti en lenkonvenyans ekoute e malgre zot sitiasyon, viktim ti dekouraze e kit dan semen.  Avek en tel servis lo Praslin, bann zofisye i fer resorti ki i annan en pli bon sistenm monitoring lo tou bann ka.  Depi lannen 1999 ziska Zen 2012, 818 ka in ganny anrezistre kot Tribinal Lafanmiy Praslin e ladan 522 ka i konpri bann ka maintenance kot paran I refize pou fer son kontribisyon finansyer anver son zanfan ki anba laz.  Sa lofis in osi anrezistre bann diferan ka parey child custody, vyolans ant paran e zanfan, akse bann zanfan, ka kot bann zanfan i bezwen kit pei avek en paran selman, ka divors ki ganny deal avek kot Lakour Tribinal avan ki en desizyon final i ganny fer kot Lakour.

Prosedir Mr Deputy Speaker pou met en ka kot Tribinal Lafanmiy i ase senp.  Ka i ganny anrezistre par zofisye kot biro Praslin.  En fwa par mwan, zofisye i mont La Digue pou anrezistre bann ka dimoun La Digue.  La i annan en sesyon mediasyon ki ganny fer par zofisye avek sa bann dimoun konsernen, pou gete si sa problenm pa kapab ganny sort out amikalman, san ki i bezwen al devan Tribinal.  Si non, ka i ganny refer kot Tribinal e la tou ka i ganny pase premye Vandredi le mwan.  Sitting i ganny fer selman en demi zournen lo Praslin e sa i osi konpri bann ka La Digue.  An plis ki sa, i osi annan bann ka review ki ganny fer menm zour menm e la bann ka i ganny mete enn par enn pou fer sir ki bann dimoun pe respekte lord ki’n ganny enpoze lo zot.

Mr Deputy Speaker, vwala nou premye problenm avek Tribinal Lafanmiy lo Praslin.  Lakour, parey mon’n fer resorti oparavan i ganny selman en demi zournen pou deal avek tou bann ka ki lo zot azanda pou sa zour e en demi zournen i vreman pa ase pou ekout tou sa bann ka ki parfwa i ariv ziska 60.  Zabitan in fer resorti tre for ki zot pa ganny ase letan, oubyen eksplik zot bann ka.  Zot santi sa presyon kot Ziz pe prese pou pas zot bann case akoz i bezwen deal avek lezot ka avan i retourn Mae e anplis li osi i ranpli avek lezot komitman.  Avek sa Mr Deputy Speaker, bann nouvo ka i rankontre retar pou pas Ankour akoz i annan tro bokou ka ki pa ankor pase.  Nouvo ka I kapab pran 2 mwan a 3 mwan pou pas Ankour e pandan sa long peryod letan, se sa zanfan ki ganny afekte.  Souvann fwa, sa manm fanmiy ki’n met case i bezwen kas latet, rode kote pou fer bout zwenn.  Pou soutenir zanfan, zot sey tap laport Welfare, me laba osi I annan son prosedir e i pran letan.

Dezyenm problenm mazer Mr Deputy Speaker, se lasistans lapolis lo kote warant.  I annan aktyelman 42 outstanding case warant pou Praslin/La Digue.  42 dimoun ki Tribinal Lafanmiy pe rod lasistans lapolis pou idantifye zot whereabout.  Sa bann dimoun pou pas Ankour.  Bokou zot pa respekte zot zour pou pas Ankour e Lakour i bezwen tir warant pou rod zot.  Mr Deputy Speaker, dan serten ka i annan ki ganny santans prizon e mwan, parey mon zabitan in fer resorti, ansanm ek mon zabitan, nou vwar sa ki pa vreman ede akoz se souvann fwa zanfan ki pe ganny afekte dan en tel desizyon.  Sa ki koupab i ganny anvoye 2 ou 3 mwan prizon, me konbyen dimoun ki refize pey zot larzan, menm apre ki zot in fini zot santans prizon?  Konbyen dimoun ki zwe avek letan ki zot in gannyen pou pey sa larzan, me taye pou peye, lavey ki zot case pe al pase?  Konbyen ki kite travay letan zot konnen ki provizyon in ganny fer pou tir sa larzan lo zot saler?  Konbyen ki pe pey vre sonm ki zot sipoze peye?  Konbyen ki les arrears akimile e kontribye letan i fer zot plezir?

Mr Deputy Speaker, avek selman 2 staff dan lofis Praslin, ki pe kouver Praslin/La digue, i osi ase difisil pou sa bann staff delivre en servis a la oter e zot osi zot santi zot kwense pandan letan ki Lakour pe operate, akoz zot annan lezot rol pou zwe kot lakour.  Staff in osi fer resorti ki en revizman dan zot scheme travay, en bon sistenm computerized dan zot lofis e petet ankor en staff i ava ede anmenn lefikasite dan zot travay toulezour.

Avek sa Mr Deputy Speaker, mon oule fer de trwa pti propozisyon pou aport mon sipor pou sa Mosyon.  Ki i annan en zofisye lapolis ki atase e travay an kolaborasyon avek Tribinal Lafanmiy pou ki lapolis i vin pli committed avek Tribinal Lafanmiy, sirtou lo sa issue pou delivre bann warant.  Ki Tribinal Lafanmiy i rekonsider letan ki i pase Ankour pou ekout case bann zabitan Praslin/La Digue.  Ki Tribinal Lafanmiy i ganny son prop Mazistra.  Ordinerman en santans mwan dan prizon i ganny pase lo sa ki koupab pou bann ki pa pey zot alimoni e pandan sa santans, i annan menm ki ganny gras e la mon pe demande ki sa i ganny revwar.  Ki review lo bann case vyolans i ganny fer dan en dele letan pli kourt, mwens posib ki 1 mwan.  Ki lapolis i ganny train pou pli byen zwe zot rol dan bann ka kot lord i ganny donnen par Tribinal Lafanmiy e zot ganny mete azour avek bann diferan lord ki’n ganny donnen par sa Tribinal.

Mr Deputy Speaker, si fodre, annou enpoz bann hard labour olye santans prizon koman en mezir sever ki petet i ava tir sa lespri pa travay e ankouraz sa bann dimoun pou rod en lanplwa stab.  An zeneral Mr Deputy Speaker, Tribinal Lafanmiy in vin an egzistans pou plizyer bon rezon e enn parmi sa bann rezon se pou protez drwa zanfan e lafanmiy ki dan bezwen.  Kreasyon Tribinal in ed bokou paran pou pran zot responsabilite anver zot zanfan.  Reini zanfan ek paran, rezourd bann problenm vyolans, ed bokou koup pou rekonsilye e ede anmenn bokou sipor pou bann fanmiy ki dan bezwen.  Lalwa i la me mon santi ki serten dimoun pa pe pran Tribinal serye.  Bokou napa lafreyer pou sa Lenstitisyon e pe pran keksoz a la lezer.  Serten i annan en latitid lesefer anver sa Lenstitisyon e mon rekomande ki sa i ganny byen vwar e nou met bann mekanizm an plas, ki pou fer dimoun pran sa Lenstitisyon pli serye e egalman pous zot pou pran zot responsabilite pli serye e annan en latitid serye anver zot zanfan e zot fanmiy.  Apre tou, Tribinal Lafanmiy i osi reste sa Lenstitisyon kle ki aport sipor a tou bann fanmiy.

Avek sa Mr Deputy Speaker, mon koste ansanm avek mon bann koleg e donn mon sipor anver sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Jeannevol.

 

HON BEGITTA JEANNEVOL

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonn apre midi tou dimoun.  Mosyon devan nou apre midi pe demann nou Gouvernman pou donn Tribinal Lafanmiy plis pouvwar pou ki par sa i a pli byen kapab desarz son fonksyon.  Nou Lasanble i vwar nesesite pou donn sa Lakour pouvwar pou ki bann fanmiy ki pe esper sa rekonfor i a ganny sa soulazman ki zot pe rode.

Tribinal Lafanmiy ki rezourd dispit child custody, maintenance, vyolans eksetera, i en Lakour, me bann prosedir Lakour pa neseserman ganny swiv parey dan en Lakour Siprenm.  Sa i sipoze fer ki bann prosedir i al pli vit e i sov sa bann dimoun bann gro gro kou ki zot ti pou al peye Ankour ek en Avoka e tou.  Parey loter Mosyon in dir pli boner, i enportan kantmenm ki desizyon ki ganny pran i toultan dan sa pli bon lentere pou zanfan.  Par kont, si manm lafanmiy pa satisfe ek desizyon ki Tribinal Lafanmiy in vin avek, koman solisyon, zot kapab al pli devan.  Savedir, anmenn zot case devan Lakour Siprenm.  Me nou isi dan sa Lasanble, nou pe demande ki nou bann dimoun i ganny sa bon servis ek Tribinal Lafanmiy, sa servis de kalite pou ki zot pa ni pou vwar zot bezwen al devan Lakour Siprenm.  Me kimannyer nou pou fer sa?  Lemonn i evolye e i osi enportan ki bann servis Gouvernman i evolye li osi dan son fason fer keksoz.  Tribinal Lafanmiy osi i kapab evolye e ofer son servis diferaman.  I enportan note ki sa Mosyon pe sirtou koz sirtou pou nou bann zanfan ki ganny neglize, ki zot bann inosan, zot pa kapab defann zot lekor me i nou louvraz koman bann Manm Lasanble koz pou zot.  Byensir, napa en paran ki pou oule admet ki i pe negliz son zanfan.  E alors, nou bezwen trouv fason detekte sa.  Bann ansennyan, se zot ki annan kontak ek zanfan toulezour, menm parfwa plis ki sa paran.  Zot merit pe ede dan deteksyon.  I fasil sa.  En zanfan i toultan vin lekol son liniform sal, i zanmen annan kaye, bolpenn, kreyon, an fet, zanmen annan en materyo lekol.  I byen wi, ki lekol i annan dedicated fund pou ed paran azout de bout ansanm me akoz nou pa mazin osi apel sa paran kot lekol, petet pou rode kote ki nou kapab ed li?  Apre 3 lenvitasyon i pa vini menm, councellor dan lekol la, i merit antre ouswa kestyonn sa zanfan, ou si non refer son case on suspected neglect avek travayer sosyal dan distrik ki a kapab fer en lenvestigasyon pli profon e si neseser, la sa paran a ganny apele devan Tribinal pou negliz son zanfan.

Parey mon koleg, Onorab Fideria in dir pli boner, bokou zanfan i osi ganny neglize par enn son paran ki refize pou donn larzan pou sonny li.  Dan bokou ka, enn ant sa paran i raport Tribinal pou sa, me sa ki nou pe demande se ki prosedir i ganny fer en pe pli vit, parske ki sa pov manman tousel pou fer pandan ki Tribinal Lafanmiy pe sey trouv sa papa ki dan sa pti pei Sesel in sipoze perdi?  Anmenmtan, sa enn ki’n komans pey pou li me apre 2 mwan ki in raport devan Tribinal, i deside aret peye e la son aryeraz i ariv ziska R8 mil.  Kote nou krwar sa boug pou al pey R8 mil, si R500 i pa ti oule peye?  E nou zis anvoy li let pou dir li konmkwa i drwa R8 mil e i bezwen vin peye.  Me non, i pa pou peye e sa zanfan li, pandan tou sa letan i ganny neglize tou sa ki i ti kapab fer akoz son lot paran pa oule donn sa larzan.  Nou pe demande alors ki prosedir pou retrouv sa paran ki pa peye apre en pe letan ki in ganny lord ek Lakour Tribinal pou fer li e ki sa prosedir i al en pe pli vit.  Donn Tribinal Lafanmiy sa pouvwar pou al aret sa paran o pli vit posib, olye esper son aryeraz ariv R8 mil.  Ou si non, ki Tribinal Lafanmiy i annan en fason pini sa paran ki li i les maintenance allowance son zanfan ogmante e apre i pa oule refund sa lot paran.  Nou Tribinal i osi pa ase kalib pou retrouv sa papa ki li in profit akoz i aletranze e alors i pa pey alimoni.  Pourkwa pa alors ki Tribinal Lafanmiy i ganny sa pouvwar pou rod sa paran e fer li pran son responsabilite?  Wi, i pou en gro travay pou fer, me i pou annan son benefis akoz pa mal zanfan pe soufer akoz sa.

En lot group ankor i ganny selman R300 pou en zanfan, aprouve par Tribinal.  Dan sa lemonn kot nou pe viv ozordi, ki sa paran pou fer ek R300, ler zis day care i kout R800?  Zanfan dan bann fwaye i osi sa lot group zanfan ki ganny neglize.  I difisil pou krwar ki napa en paran ouswa en manm fanmiy ki kapab pran zot.  Me sa ki enteresan se ki ler sa zanfan i ganny 18an, e la Fwaye i larg li dan lasosyete, lebra ouver, paran ouswa en fanmiy i akey li, san laont, zis akoz la i pare pou travay e anmenn larzan dan lakour.  Mon krwar ki Tribinal Lafanmiy i merit osi pe ganny pouvwar pou get osi dan case sa bann zanfan, pou ed zot entegre plitar dan lasosyete.

Nou bezwen osi remarke ki nou annan en pli gran group nou Seselwa ki pran byen zot responsabilite paran.  Felisitasyon pou zot ki pa esper en Lakour pou dir li ki i bezwen sonny son zanfan.  Ledikasyon i bezwen ganny fer pou sa pti group ki reste, pou ki i konnen ki in met en zanfan o monn e ki i bezwen okipe, pou ki avan i fer son zanfan, I planifye byen.  Annou pa oubliye ki proteksyon pou nou zanfan i enn bann priyorite santral pou nou Gouvernman.  I enportan alors ki nou fer tou, ki nou zanfan i ganny proteze e ki zot an sekirite.  Apre tou, se zot nou bann trezor ki pou anmenn sa pei demen, ler nou nou pou nepli kapab.

Avek sa Mr Deputy, mon pe donn tou mon sipor pou sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Payet.

 

HON DAVID PAYET

Mersi Mr Deputy.  Mr  Deputy, tou Manm koleg Onorab bonn apre midi.  Mr Deputy, Mosyon table par Onorab Charles I demande pou donn plis pouvwar Tribinal Lafanmiy, avek bi fer li vin pli efektiv dan bann repons bezwen bann zanfan ki ganny neglize e bann problenm lafanmiy.  Sa I vedir Mr Deputy, ki loter sa Mosyon, Onorab reprezantan Roche Caiman, in idantifye serten problenm ki pe afekte lefikasite Tribinal Lafanmiy.  Me mon’n remarke ki loter sa Mosyon pe demande pou donn Tribinal Lafanmiy plis pouvwar pou fer li vin pli efektiv.  Sa I vedir, ki dan lespri loter sa Mosyon, sa lenstitisyon pe deza fer en bon travay e son bann desizyon I efektiv me I senpleman oule fer li vin pli efektiv.  An dot mo, atraver sa Mosyon, nou Lasanble pe rod en fason pou amelyor lefikasite Tribinal Lafanmiy.  Mon ti a kontan atir latansyon nou Lasanble, lo en dezyenm pwen dan wording sa Mosyon.  Sa Mosyon pe target 2 group dimoun.  Sa se bann zanfan ki’n ganny neglize par zot paran e bann fanmiy.  Sa ki enteresan avek sa wording se ki loter Mosyon pe demann plis pourvwar pou ki Tribinal Lafanmiy I kapab evolye e akonpanny lasosyete ki’n evolye depi ki sa lenstitisyon ti ganny kree.

En bann gro problenm ki lasosyete Seselwa ti pe fer fas avek dan lannen pase, e ki ti fors lotorite pou kree Tribinal Lafanmiy sete problenm kot en paran, sirtou bann papa ki pa ti rekonnet zot zanfan e les tou fardo, nourir e lezot en zanfan lo en lot paran ki ti souvan bann manman.  Lasosyete ti deklar en lager feros kont sa bann papa iresponsab, ki zot ti krwar zot senpleman bann sperm donners.  Atraver Tribinal Lafanmiy, lasosyete Seselwa ti fors papa pey alimoni e sa in fer ki ozordi bann papa I bokou pli responsab.  Dan limenm, Tribinal Lafanmiy in entri bann kle e en mouvman ki nou apel lemansipasyon bann fanm.

Mr Deputy, par apel plis pouvwar pou fer Tribinal Lafanmiy vin pli efikas dan lalit kont bann pran ki’n negliz zot zanfan e pou ed lafanmiy an zeneral, loter Mosyon in rekonnet ki nou bezwen deplas lalinny batay sa lenstitisyon e plas li dan en staz pli avanse dan son levolisyon.

Mon pou siport sa Mosyon akoz ozordi dan Sesel, si nou pa fer atansyon bokou nou bann aki pou disparet.  Ozordi dan Sesel, serten latitid pe menas tou nou bann aki.  Ozordi dan Sesel, ou annan paran ki pe negliz zot zanfan e sa pe fer ki sa bann zanfan pe grandi koman bann danze pou lasosyete.

En lot group dimoun ki merit ganny proteksyon Tribinal Lafanmiy se bann dimoun aze.  Mr Deputy, Sesel pe eksperyans sa ki nou apel population graying ki vedir ki nou popilasyon pe vyeir.  Nou popilasyon pe vyeir par 2 fason.  Premyerman, mwens zanfan pe ne, ki fer ki lakantite zanfan pe diminyen e alors, proporsyon nou popilasyon ki zenn, li osi I pe diminyen.  Dezyenmman, lakantite bann senior citizen oubyen bann trwazyenm az pe ogmante.  Seselwa pe viv pli lontan.  Sa dan limenm I fer ki proporsyon dimoun aze dan nou pei pe ogmante.  Deplizanpli, sa bann trwazyenm az I demann proteksyon, parfwa kont serten zot prop manm lafanmiy.  I pe vin en pe tro frekan kot ou tande ki en trwazyenm az pa pe ganny trankilite dan son prop lakaz akoz son prop zanfan, oubyen bann pti zanfan pe disturb li.  I anan en pe tro bokou diskord dan nou bann fanmiy e sa sirtou I afekte bann ki mwen for parey bann zanfan e bann trwazyenm az.

Mr Deputy, nou lakour e nou fwaye I merit vin en landrwa kot lanmoni I rennyen e kor drwa sak manm lafanmiy I ganny respekte e proteze.  Se sa latas ki Tribinal Lafanmiy I merit pran.  Lafanmiy I labaz sosyete e I rol Tribinal Lafanmiy pou asire ki sa baz I solid.  Mon totalman dakor avek loter Mosyon ki fodre donn plis pouvwar Tribinal Lafanmiy, pou fer li vin pli efikas.

Avek sa de mo Mr Deputy, mon pou donn mon full sipor sa Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, right of reply……, Onorab Pierre, fodre ou pli sharp en.  Aret sa bann zwe tranpe.  Mon a permet ou sa kou.  Ale, proceed.

 

HON DAVID PIERRE

Mr Deputy mon pa pou long, mon pou fer mon kontribisyon.  Apre ki mon’n ekout bokou entervenan, sa ki kler I se ki Tribinal Lafanmiy pe fer en travay ki enportan, pandan ki sosyete pe sey deal avek sa fleo drog, avek labi lalkol e son bann konsekans ki I annan lo sosyete limenm e lo nou bann zanfan, nou pe demande ki Tribinal I vin en lenstitisyon ki pli for e ki pli efektiv e ki kapab desarz son responsabilite pou ki I protez sa bann zanfan ki I sipoze proteze, dapre lalwa Tribinal Lafanmiy.

Mr Deputy, sa ki mwan, mon krwar I se ki nou devret, koman en sosyete, koman en pei, annan en study en pe vreman profon lo lafason ki Tribinal Lafanmiy in fonksyonnen over the years e fer bann rekomandasyon solid, as to kimannyer nou kapab amelyor sa lenstitisyon.  Akoz I kler atraver bann lentervansyon, atraver bann resers ki’n ganny fer par bann Manm Parlman, I kler ki sa lenstitisyon I annan en rol vreman enportan e en rol primordyal.  Loter Mosyon in fer sorti, in donn nou bann statistics ki, anmenmtan ki I enteresan, an term lakantite cases ki Tribinal I deal avek, anmenmtan I efreyan pou vwar ki nou annan sa kantite cases ki ariv devan Family Tribunal.  E mwan letan mon get Tribinal Lafanmiy, mon santi personnelman ki nou devret premyerman revwar lalwa ki diriz Tribinal Lafanmiy, donn li en pe plis pouvwar pou deal avek bann ka ki vin devan li, Tribinal Lafanmiy I devret at the same time revwar lefektivite anvoy en paran dan prizon par egzanp, apre ki zot in vwar poudir sa paran I devret fer en kontribisyon, demann li pou fer sa kontribisyon e sa paran I refize.  Mon krwar poudir I enportan pou nou vwar ki lenpakt negativ ki annan an plis ankor lo sa zanfan, ler ou pran son paran, in spite of the fact ki sa paran pa ti pe sonny li, me selman letan ou pran sa paran ou anvoy li dan prizon, konpare par egzanp avek si ou pran sa paran ou fer li fer en travay kominoter kot I ganny serten renimerasyon e sa renimerasyon I al anver sa larzan ki devret servi, ki Tribinal pe demande pou li sonny son zanfan.

So, se pou sa rezon ki mon pe dir, annou fer en study en pti pe pli profon, pou nou pli konpran bann diferan lenpakt ki bann desizyon ki Tribinal I pran an relasyon avek bann cases ki vin devan li, pou ki koman en sosyete, nou kapab annan finalman en Tribinal ki fonksyonn dan lavantaz total nou bann zanfan.

En lot keksoz ki mon pe demande se ki eski I annan posibilite pou Tribinal, atraver nouvo lalwa, pou Tribinal angaz li dan reabilitasyon bann paran?  Eski I devret annan en brans ki deal avek reabilitasyon bann paran?  Sa paran I dan drog, I pa oule sonny son zanfan, nou met li dan en lenstitisyon kot I kapab ganny reabilite, rather than anvoy li dan prizon.  Mon krwar, pou sa zanfan limenm, I pou annan en lenpakt pozitiv akoz petet nou ava annan lespwar ki en zour sa paran I ava sorti koman en paran responsab e I ava pran son responsabilite for the rest of sa letan ki sa zanfan I ankor en zanfan, that is until sa zanfan I ariv 18an.  So, se pou sa rezon ki mon pe dir, annou vreman vwar, annou fer en study, annou gete kimannyer, atraver en study syantifik, nou kapab fer Tribinal Lafanmiy vin pli efikas.

En lot keksoz ki mon ti ava kontn vwar se sa batiman kot Tribinal Lafanmiy I ete pou lemoman.  Eski pa in ariv ler pou lasosyete donn Tribinal Lafanmiy en batiman ki pli konvenab?  Enn ki pli welcoming.  Enn ki pli friendly.  Letan en zanfan I al devan Tribinal Lafanmiy, I santi li vreman dan en batiman ki pe welcome li e I napa okenn lafreyer.  So, tousala I bann areas kot mon krwar sosyete I devret gete kimannyer nou kapab improve, akoz mon krwar by improving sa bann areas, nou pou fer Tribinal Lafanmiy vin enn ki pli efikas.

En lot area ki mon santi nou devret gete se lo kote resours imen.  Lo kote resours imen, ki kalite training ki nou devret pe donn bann travayer Tribinal Lafanmiy.  Mr Deputy, mon pou dir klerman poudir I kler ki bann staff Tribinal Lafanmiy ozordi, pe fer tou sa ki zot kapab.  Me I egalman kler ki bokou bann staff I demann plis training.  I demann plis empowermentSo, mon krwar nou devret, atraver sa study, mon krwar nou devret idantifye nivo bann staff, ki nivo nou anvi bann staff I gannyen e make bann funds available pou ki bann staff I kapab ganny trained e achieve sa nivo ki nou santi zot devret annan pou zot kapab deal avek bann cases ki vin devan zot dan en fason pli for, dan en fason pli efficient e dan en fason pli zis.  Si ou koz avek en dimoun ki sorti kot Tribinal Lafanmiy, I riske donn ou persepsyon poudir Tribinal Lafanmiy I pro bann madanm, si ou koz ek en msye.  Mon’n deza e zot dir, Tribinal Lafanmiy I soutir bann madanm.  RightOk, sa I kapab ganny reflekte atraver statistics ki loter Mosyon in donn nou bomaten.  Akoz most of the time se bann madanm ki ganny custody.  Me selman I pa neseserman vedir ki plis madanm I ganny custody akoz Tribinal I pro bann madanm.  I pa neseserman sa li.  I kapab ki wi, dan sosyete ozordi, bokou bokou plis madanm I pran zot responsabilite ki bann msye.  So, mon krwar ki tou bann persepsyon ki nou gannyen atraver bann kliyan ki sorti devan Tribinal Lafanmiy, sa persepsyon I devret ganny konkretize atraver en resers profon pou vwar vreman kimannyer I ape fonksyonnen, kimannyer nou kapab amelyor li, ki bann resours ki I bezwen an term resours imen e an term resours materyel.

En lot area ki mon santi nou devret vwar se relasyon ki annan ant Tribinal Lafanmiy avek Departman Sosyal.  Kimannyer nou kapab improve sa relasyon?  Eski sa 2 I devret pe travay anba en sel parasol?  Se pou sa rezon Mr Deputy ki pli boner mon’n dir, annou fer en study profon e annou sorti avek bann konklizyon ki kler, ki baze lo en letid e ki nou kapab servi konkretman pou nou kapab amelyor travay ki Tribinal Lafanmiy in fer e pe kontinnyen fer dan sosyete.  Me lo kote son lenportans, mwan personnelman, mon napa okenn dout as to ki kantite enportan I enportan e egalman, mon napa okenn dout as to lakantite cases ki Tribinal Lafanmiy in rezourd e son lenpakt pozitiv ki sa in anmennen dan sosyete Seselwa.

So alors, sa ki mwan, mon ava annan pou dir lo sa Mosyon I se ki wi, nou bezwen fer Tribinal vin pli for, me annou fer li dan en fason rasyonnal, dan en fason entelizan kot nou anmas tou, nou fer en study, nou anmas tou nou bann rikord, nou verifye, nou tyeke, nou analize and then nou pran en desizyon ki serye, ki rasyonnal e ki for.  Avek sa mon a dir mersi Mr Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Right of reply, loter Mosyon.

 

HON JEOVANNA CHARLES

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy, mon ti a kontan premyerman remersye tou bann entervenan lo sa Mosyon ki pe demande ki Gouvernman I donn plis pouvwar Tribinal Lafanmiy e get dan fason ki Tribinal Lafanmiy I desarz son fonksyon pou ki I vin pli efektiv pou pli byen kapab reponn lapel bann zanfan ki ganny neglize par zot paran e bann fanmiy ki dan bezwen.

Mon’n osi not bann konsern e bann sizesyon.  Mr Deputy, an konklizyon, mon ti a kontan fer sa bann propozisyon swivan, e mon espere ki lotorite konsernen ava osi trouv lezot propozisyon e sizesyon dan sa Mosyon.

Mr Deputy, premyerman, pou vin anlinny avek legzistans nou Konstitisyon, mon ti a kontan ki a lavenir, Tribinal Lafanmiy I form parti Zidisyer, tout an mentenir son striktir parey I ete e fason ki I desarz son fonksyon.  Sa ava ede donn plis kredibilite koman en lenstitisyon kwasi Zidisyer.

Dezyenmman, Gouvernman I bezwen pe kontinnyen fer demars pou apwent en Chairman Tribinal a plen tan.

Trwa, antretan bann dimoun ki pe servi lo Tribinal I bezwen pe kontinnyen ganny bann training kour term, ki swa dan domenn proteksyon zanfan, vyolans domestik eksetera, lokal ou a letranze, pou ogmant zot kalib pour ki kalite desizyon ki zot pran I bann bon desizyon.

Katriyenmman, Gouvernman I bezwen donn sa Tribinal plis zouti pou travay avek.  Enn dan sa bann zouti ki paret en priyorite, I en nouvo landrwa Tribinal pou zot fonksyonnen.  Kot I pe fonksyonnen pou le moman Victoria House I tro sere.  Ki Gouvernman I entrodwir lalwa apropriye pou pran aksyon legal kont bann paran ki negliz zot zanfan, par donn Tribinal pouvwar apropriye pou deal avek sa bann paran.

Senkyenmman, ki Gouvernman I demann Minister konsernen pou get dan lefikasite bann partener sosyal ki travay pre avek Tribinal, pou fer zot vin pli efektiv dan travay ki zot pe fer.  Ki Tribinal Lafanmiy I ganny plis pouvwar pou osi kapab ekout bann ka anti-sosyal e pou agrandi bann aplikan ki kapab vin devan, pou fer en laplikasyon e demann en lord anti-sosyal.  Ozordi selman en zofisye lapolis ki kapab fer li anba nou lalwa, dan lafason ki I ete e nou santi sa lalwa pa pe okenn viktim ki pe ganny afekte avek sa konportman anti-social behavior.

Mr Deputy, a note, sa ti en konsern ki ti ganny souleve dan preski tou bann meeting konsiltativ avek Prezidan lannen pase.

Avek sa Mr Deputy, mon remersi ou e mon demann tou bann Manm Onorab pou donn sipor mon Mosyon.  Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, nou pran en vot lo sa Mosyon.  Tou bann ki an faver, lev zot lanmen.  Inanim, Mosyon in ganny aprouve e nou fini nou travay pou ozordi.  Nou ava adjourn e rezwenn Mardi prosen.

 

(Adjournment)