::
Home » Verbatim » Verbatim -Third Term 2009 » Tuesday 24th November 2009

Tuesday 24th November 2009

Download PDF


NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Tuesday 24th November 2009

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Mr Speaker in the Chair

 

 

MR SPEAKER

Bonzour tou bann Manm Lasanble Nasyonal, bonzour Minis Mondon ki avek nou ozordi pou reponn bann kestyon. I osi annan bann etidyan lekol segonder, nou swet zot la byenveni dan nou lakaz e esperon zot ava pli apresye lafason ki nou Lasanble i fonksyonnen e ki zot ava sorti la avek enpe konesans anplis lo la demokrasi e tolerans. Nou ava komans avek bann size ki annan devan nou. E parey labitid nou pou komans avek Question Time.

E ozordi avek nou se Minis pou Lanplwa e Devlopman Resours Imen, Minis Mondon ki vin responn 4 kestyon. E premye kestyon se par Onorab Wilby Lucas Manm pou Baie Lazare, Msye Lucas.

 

HON WILBY LUCAS

Mersi Mr Speaker, bonzour Minis, tou Manm Lonorab e tou bann etidyan ki dan lodyans, tou dimoun ki dan lakour.

Minis i annan plizyer lazans prive ki an operation aktyelman tel ki cleaning agency. Eski sa bann dimoun ki dan lanplwa avek sa bann lazans prive zot ganny proteksyon anba lalwa lanplwa lo la kantite erdtan travay e osi zot saler.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Bonzour Msye Speaker, bonzour tou bann Onorab, bonzour bann etidyan isi prezan. Msye Speaker avek lanons depar volonter an 2008, bokou endividi oubyen bann konpannyen in pran sa sans e loportinite pou lans zot dan diferan lazans pou kapab ofer bann aktivite oubyen servis ki pe ganny ofer par gouvernman.    Legzanp ozordi nou annan plizyer Cleaning Agencies e lezot ankor ki’n ganny anrezistre e pe deservi dan diferan kous nou sosyete.  Sa bann lazans pe anploy bokou nou bann frer ek ser Seselwa ki oule travay.

Mr Speaker mon ti a kontan fer resorti ki tou travayer Seselwa ki pe travay avek sa bann diferan lazans prive zot tou zot ganny proteksyon anba lalwa lanplwa lo lakantite erdtan travay  e saler ki zot merit gannyen parey in ganny preskrir anba lalwa national minimum wage.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter Onorab Lucas.

 

HON WILBY LUCAS

Minis si i annan okenn dimoun ki pe ganny afekte dan loperasyon oubyen ki pe ganny afekte dan zot travay ki konsey ou pou donn zot e ki zot pou fer.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker si i annan okenn dimoun ki santi ki i pe ganny afekte anterm ki bann lalwa ki kouver li dan Employment Act pa pe ganny respekte mon ankouraz sa bann dimoun pou vin lodge a grievance kot Departman Lanplwa.

 

HON DAVID PIERRE

Mr Speaker eski Minis i kapab dir nou si i satisfe ki nouvo regilasyon lo saler minimanm pe ganny aplike par tou anplwayer e dir nou ki problenm ki annan ki fer ki en kantite travayer i annan bann case devan lakour oubyen devan tribinal lanplwa me ki zot case pou selman ganny mansyonnen an 2010 e alor riske selman ganny terminen an 2011 e si alors zot pe konsider fer bann lamannman neseser ek nouvo lalwa lanplwa pou redres sa bann sitiasyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Wi i vre ki i annan enn de lorganizasyon ki nou’n ganny problenm avek depi ler minimum wage in ganny entrodwir letan nou’n al fer vizit e en bon pe sa bann lorganizasyon apre zot in pey en minimum wage e zot in menm backdate sa bann travayer dat ki ti komanse.

Kot i konsern tribinal, bann cases ki devan tribinal, mon konnen ki poudir pou le moman la nou napa en mazistra e se pou sa rezon ki bann cases pe ganny anvoye an 2010 me bann dimoun menm si zot case i fini an 2011 sa bann anplwayer pou bezwen peye –   pou bezwen pey zot kot zot ti merit ganny peye e depi ler ki minimum wage ti pran lefe.

 

HON DAVID PIERRE

(Off Mic.)

Lamannman avek lalwa paregzanp pou ki olye an mazistra ki deal avek sa bann case nou kapab fer li en pti pe parey tribinal lafanmiy.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Wi, wi sa i en konsiderasyon Mr Speaker ki nou pe pran.  Parey zot konnen nou’n komans reviz Employment Act e an 2010 nou pou vin avek en new Employment Act 2010.  Sa i bann konsiderasyon e bann keksoz ki nou pe revwar.  Tribinal i annan preski 1an la depi ler i a’n operasyon e bann issues ki pe leve, bann problenm ki nou pe fer fas avek definitvman i ava ganny konsidere letan nou reviz Employment Act lannen prosen.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Bonzour Minis, tou Manm e tou bann etidyan ek zot teachers. Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek nou si letan sa bann lazans ti ganny formen si gouvernman in annan okenn lenfliyans lo zot pou asire ki bann dimoun ki ti lo sa bann schemes zot an premye zot in ganny lanplwa avek sa bann lazans.

Eski Minis pe osi dir avek nou ki a lavenir letan bann dimoun i ganny mete lo bann scheme depar volonter gouvernman pou fer sir ki letan bann lazans i formen ki sa bann dimoun apre 2 mwan, 3 mwan zot pa ganny dir sorry napa en plas pour zot e zot trouv zot san en lanplwa.  Mersi.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Wi nou ti donn konsiderasyon spesyal bann dimoun ki ti sorti lo depar volonter e nou’n ankouraz otan ki posib bann dimoun ki’n pran pti biznes pou donn lanplwa sa bann dimoun pour nou fer sir ki zot zot ganny lanplwa e nou’n vreman tret zot koman en group spesifik.

Donk nou ti osi donn serten training, fer serten sesyon avek sa bann agencies pou fer sir ki lalwa lanplwa i ganny respekte.  Nou’n donn zot en briefing lo tou bann keksoz ki dir dan lalwa kot i konsern lanplwa bann dimoun e mon krwar poudir sa travay nou pou kontinyen fer li alavenir menm si nou osi bann lezot dimoun ki sorti lo serten scheme, wi nou pou fer nou posib pour nou kapab fer sir ki nou kapab remet sa bann dimoun dan lanplwa.

 

HON MARIE LOUISE POTTER

Mr Speaker mon ti a kontan demann Minis si i ti a kapab dir nou Lasanble konbyen sa bann tel ka i annan devan tribinal, si i annan.  E ki pinisyon ki lalwa i prevwar pou bann ka parey kot bann anplwayer pa respekte minimum wage.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker mon napa sif lo kantite bann ka ki annan me selman mon pans pa ki i annan bokou.  Me dan lalwa minimum wage prevwar ki en anplwayer ki pa pe respekte minimum wage i pe konmet en lofans anba lalwa e i kapab kondann en lanmann ant SR1000 ziska SR10000.

 

MR SPEAKER

Kestyon 121, Onorab Mitcy Larue

 

HON MITCY LARUE

Eski Minis pou lanplwa i kapab konsider annan en  progranm training pou nou bann zenn e dimoun ki’n pran depar volonter ki enterese pou travay dan lendistri touris lo Pralen.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker ti annan total 58 dimoun ki ti pran depar volonter lo Pralen.  13 ladan ti bann zenn aze ant 18an a 35an e tou le 13 i deza dan lanplwa.  Lezot swa zot dan pti biznes ouswa zot anploye par bann lakonpanyen ki gouvernman in privatize tou resaman, tel ki SPTC e osi dan sekter prive an zeneral.

Departman lanplwa pe deza fer en legzersis pou vwar lekel bann zenn e lezot dimoun ki vreman enterese pou ganny formasyon pou zwenn sekter tourizm.  Baze lo lentere e demann mon minister pou met an plas en progranm formasyon apropriye pou zot pou lannen 2010.

 

MR SPEAKER

Onorab okenn siplemanter?

 

HON MITCY LARUE

Minis eski ou minister i kapab konsider expand enn sa scheme apprenticeship ki egziste pou donn louvertir lanplwa dan lezot sekter lo Pralen.

Dezyenmman tenir kont bann problenm ki bann etidyan i pas atraver pou kontiny zot letid isi lo Mae eski zot kapab osi konsider en logmantasyon dan lakantite etidyan ki zot pran okomansman lannen dan  apprenticeship.  Mersi.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Wi, lo Pralen parey Onorab i konnen nou annan nou 29 manrmay pou le moman ki lo sa scheme e zot tou zot pe swiv bann kour ki annan pou fer avek tourism.  Parti sa legzersis ki nou pe fer se zisteman pou revwar osi si nou kapab ofer sa scheme lo Pralen dan lezot sekter e anmenmtan parey Onorab in dir, ankouraz plis bann marmay pou zwenn sa scheme, sa i pou form parti sa legzersis ki nou pe fer.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mon ti a kontan demann Minis Mr Speaker si i kapab eksplik avek Lasanble ki rezilta son minister in gannyen ziska aprezan dan bann training ki zot in fer pou bann mature students ki sorti esansyelman dan VDS ki ti komanse dan lannen, konbyen zot in pran, ki rezilta zot in gannyen e konbyen ki dan lanplwa e eski i annan bann Pralinwa ki’n kapab benefisye dan sa scheme e eski zot zot in kapab antre dan lanplwa.  Mersi.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Parey mon’n dir lo Mae nou’n train 125 dimoun dan sa progranm e lapilar zot apard enn de ki reste zot in deza ganny anploye.  Kot i konsern Pralen non nou pa ankor met okenn dimoun lo Pralen lo bann re-training program ki nou pe fer dan tourism, so far lo Pralen zot ti ankor pe servi apprenticeship scheme.

Kot i konsern bann dimoun VDS, tou bann dimoun VDS lo Pralen in deza ganny en lanplwa, apard enn ki annan problenm lasante e enn ki pe esper en travay 8er-4er.

 

Extract from verbatim 24 November 2009

 

MR SPEAKER

Kestyon 122, Onorab Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Bonzour Minis, bonzour bann manm, bonzour, tou bann etidyan La Rivyer Anglez avek zot ansennyan. Mon kestyon, eski Minis pou Lanplwa i kapab eksplik sa Lasanble ki zistans son minister in arive pou ranplase bann etranze avek Seselwa dan sekter piblik.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker in toultan polisi gouvernman pou ranplas etranzer par bann Seselwa kalifye e konpetan.  I osi polisi minister lanplwa pou sak departman dan sekter piblik annan zot plan pou ranplas bann etranze par bann Seselwa kalifye depandan lo natir e kalite responsabilite ki atase avek.  I annan ki zot plan i a kour term, i annan ki mwayen term e i annan ki par natir travay i bezwen en plan a long term pou fer sir ki sa prosesis lokalizasyon pa afekte fonksyonnman sa bann tel lorganizasyon.

An se moman i annan anviron 343 etranze ki pe travay dan sekter piblik.  An 2006 ti annan 689 travayer etranze dan sa sekter e sa sif in kontinyelman desann pou ariv 343 an 2009.  Parey nou kapab konstate plizyer pozisyon dan sistenm zidisyer paregzanp in ganny lokalize e bann minister pe fer zot mye pou zot kapab kontinyen lokaliz sa bann pozisyon.

Mon ti a kontan mansyonnen Mr Speaker ki parfwa i pa tro fasil pou lokaliz bann post akoz parey nou konnen pou nou kapab lokaliz bann post nou bezwen bann Seselwa profesyonnel ki retournen letan zot sorti fer zot letid aletranze pou zot kapab vin ranplas bann etranze ki dan sa bann post.

 

 

HON SANDY ARISSOL

Mon ti a kontan demann Minis depi reform konbyen etranze ki’n ganny ranplase par bann Seselwa kalifye, konbyen etranze ki’n ganny ranplase – dan ki sekter ki zot in ganny ranplase, ki zot pos ki zot ti ete.

 

Dezyenmman mon ti a kontan demann Minis avek bi ankouraz bann Seselwa profesyonnel eski si i polisi ou minister oubyen si i a’n akor avek polisi ou minister kot en Seselwa i al fer interview detrwa fwa, depandan son sekter ki i ladan kot apre tou son dokiman i retourn dan ladministrasyon distrik kot son DA ki pa konn li ditou ki donn en say oubyen son MNA kot i ganny dir serten keksoz lo sa dimoun oubyen security clearance i ganny donnen oubyen non.

Eski i akseptab sa dapre polisi ou minister kot tou bann dokiman i retoun dan ladministrasyon distrik pou DA oubyen nenport ki dimoun dan distrik aprouve oubyen donn en say lo la.  Mersi Minis.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker mon napa bann sif egzakt bann minister lo bann pos ki’n ganny lokalize.  Me selman sa ki mon kapab dir sak fwa ki en profesyonnel i retournen dan en domenn ki nou’n anvoy li training e ki pe ganny okipe par en travayer etranze sa pos i ganny lokalize.

Dezyenmman kot i konsern sa bann prosedir ki Onorab in mansyonnen kot i konsern en interview apre pou met dimoun dan travay, mon pa okouran ki i annan sa ki pe ganny fer e letan ou interview en dimoun pou pran en travay sa i depan inikman lo sa lorganizasyon, son prosedir interview e si li i pare pou li pran sa dimoun oubyen non, pou travay.

 

HON ANTONY DERJAQUES

Minis anvi ki gouvernman ti annan sa kouraz e i ti etablir sa scheme kot 2008 anba VDS 2000 apepre travayer ti perdi zot travay e la le 31 Desanm anba nouvo scheme espesyalman bann cleaners ek security guards pou ganny ranplase pou al dan sekter prive paregzanp korperatif, akoz ou krwar pandan tou sa bann lannen gouvernman pa’n kapab e pa ankor etablir en scheme ki enfwa pou tou, tou bann travayer etranze i a ganny ranplase par bann Seselwa kalifye.

E eski an plis ki sa Minis i krwar ki sa sistenm security clearance i anpes bann graduates, bann zenn e bann dimoun kapab e kalifye pran en karyer dan civil service.  Mersi.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker mon krwar gouvernman i deside a moman apropriye ki kalite scheme ki li i pou entrodwir ki krwar poudir dan sa moman i pli meyer kot i konsern son bann travayer e mouvman bann travayer dan servis piblik.  Donk nou nou pa kapab dir  poudir gouvernman ti devret annan en tel scheme oubyen en tel lot scheme.

Kot i konsern pou ranplas bann travayer etranze, mon krwar   nou konn tre byen progranm lokalizasyon in egziste en bon pe letan, dan detrwa lannen pase ti’n egziste dan tou bann servis piblik e in annan bokou difikilte pou kapab enplimant sa progranm lokalizasyon pou plizyer problenm parey ki nou tou nou konnen.

Pran ledikasyon paregzanp avek lasante kot nou bezwen bokou ansennyan ek bokou dokter oubyen bann travayer lasante ki fer li pa posib menm si ou pou pe tal lo en lespas 5an i pa neseserman posib pou ou kapab ranplas tou sa bann dimoun dan enpe letan.  Nou annan pos paregzanp ki nou konnen, ki nou’n lokalize dan minister lasante ki en profesyonnel in vini in lokalize apre 6 mwan, apre 1an zot deside kit pei ale e ou vwar ou pe bezwen   re-met ankor en etranze dan sa pos.

Donk parey mon’n dir lo komansman lokalizasyon i pa fasil e nou nou ti a swete ki nou bann zenn profesyonnel letan nou’n lokaliz en pos e ki nou met zot ladan ki omwen  zot reste dan sa pos, zot deservi dan sa pos pou omwen 5an.  Me sa i enpe bann difikilte ki nou pe gannyen.

Anmenmtan osi Mr Speaker mon ti a kontan dir ki mon krwar ki nou nepli annan security clearance dan pei.  Sa ki nou annan la, sa ki mwan mon konnen mon pe deal avek se en police certificate.  Si ou pe koz dan sa bann letan kot ti annan security clearance ki’n anpes bann zenn profesyonnel ki’n retournen ganny en plas travay mon pa pou tro, tro dakor avek ou Onorab akoz mon pa krwar ki poudir – nou otan ki posib nou’n met tou bann profesyonel ki retournen, nou’n met zot dan travay, nou’n ankouraz zot pou zot al travay dan sa bann field pou lekel nou’n anvoy zot train.  Donk mon pa krwar sa in en problenm ki’n anpes zot ganny en travay dan sekter piblik.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker eski avek bi pou ranplas bann etranze par Seselwa dan sekter piblik, eski Minis i kapab esplik nou lasanble ki son minister pe fer pou redwir diferans dan kondisyon ek saler ant bann etranze ek Seselwa dan sa sekter.  Mersi.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mon krwar nou tou ki la nou realize poudir servis piblik pa pou zanmen kapab compete avek sekter prive me selman mon panse ki sa legzersis ki DPA pe fer kot i konsern saler, bann schemes ki dan servis piblik sa i ava ede zisteman pou redwir enpe sa lekar ki annan dan diferans saler ki bann dimoun pe ganny dan servis piblik avek dan sekter prive.

 

HON JENIFFER VEL

Eski Minis i kapab enform nou lasanble avek plan pou lokaliz sa 343 pos ki ankor pe ganny okipe par bann etranze dan sekter piblik, si son minister i annan okenn plan pou revwar nou National Human Resource Development Plan pou met li anlinny avek demann lanplwa dan sekter piblik.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

National Resource  Development Plan nou fer li pou en letap 5an e ler nou fer li nou fer li baze lo en assessment ki nou’n fer lo manpower needs dan pei e normalman nou demann tou bann minister pou submit needs pandan sa 5an bann travayer ki zot bezwen e sa i enkli osi bann pos ki pe ganny okipe par bann etranze dan pei e si i annan nesesite pou nou re-adjust nou plan half way nou toultan fer li e nou toultan fer sir ki nou adjust nou plan e ki bann field ki nou pe anvoy dimoun fer training ladan a letranze i bann field ki dan lekel nou bezwen dimoun pou travay dan pei.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble kan eski sa pratik kot letan etranze in fini ganny idantifye pou travay dan en sekter spesifik, dan en landrwa spesifik me selman zot kontinyen met advert lo bann zournal e donn en fo lenpresyon oubyen en fo lide bann Seselwa pou arête.

Dezyenmman eski Minis bomaten pe konfirmen ki kontrerman avek sa ki gouvernman in dir dan lepase kot napa security clearance ki se la aprezan pou sit son prop parol ki sa i nepli egziste, sa vedir ki i ti annan pandan en bon pe letan.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker kot i konsern sa enn lo bann vacancies ki ganny mete, normal vacancies ki bann lorganizasyon i mete lo Nasyon oubyen ki nou anonse i bann vacancies ki swa nou napa dimoun dan en pos  oubyen i bann pos ki pe deza ganny okipe par en etranze e pou lekel zot pe demann nou en renewal.  Sa i bann pos ki ganny advertise dan Nasyon.  Bann lorganizasyon pa sipoze pe advertise bann pos ki nou’n deza fer vini en etranze lada, i swa en pos pou renewal, ouswa en new post ki ou pe advertise e mon pa konnen akoz nou bezwen advertise en pos si nou’n deza bezwen fer vini en dimoun.  De tou fason ler bann vacancy i ganny register kot nou, nou ki bezwen donn lorganizasyon permisyon pou zot kapab anploy en dimoun dan sa pos.  So avanler ki i anmenn en etranze Sesel pou travay i bezwen ganny permisyon Departman Lanplwa.

Apre kot i konsern ou dezyenm kestyon ki mon’n dir ki napa security clearance, pa egziste, wi mon’n dir ki security clearance pa egziste.  Mon pa pe konfirm nanryen, zis mon pe dir security clearance pa egziste.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker Minis i kapab dir nou anvi diminisyon dan lakantite travayer etranze ki in anonse i annan dan sekter piblik pou sorti 689 pou ariv 343, eski i kapab konfirm avek Lasanble dan ki sekter sa 343 pe travay e eski sa menm trend, diminisyon dan lakantite travayer etranze ki’n annan dan sekter piblik sa menm trend i reflekte lo nivo sekter prive e si non ki minister pe fer pou osi redwir trend kantite travayer etranze dan sekter prive.

Dezyenmman Msye Speaker eski Minis i kapab dir nou si i annan okenn pei, okenn servis piblik ki pa bezwen e ki pa depan lo okenn ekspertiz etranze pou vin travay dan sa bann pei.  Eski i annan en pei ki kot napa etranze ki al travay.  Mersi bokou.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mazorite sa bann etranze, sa sif ki mon’n nonmen zot dan minister ledikasyon, lasante, enpe i dan osi bann parastatals parey Air Seychelles, nou annan osi dan SPTC   osi enn de dan bann lazans parey dan bann lenstitisyon parey SIM ki bezwen osi bann lecturers ek bann ansenyan.  Me selman mazorite sa bann etranze i dan ledikasyon avek lasante.

Kot i konsern redwir travayer, mon krwar sa trend i pou kontinyen Onorab o fir e an mezir ki nou kontinyen train nou bann dimoun avek sa pace ki nou pe ale mon krwar poudir si nou bann dimoun i kontinyen retournen pou vin travay dan pei mon espekte ki sa sif i pou gradyelman diminyen.

Kot i konsern travayer etranze byensir menm keksoz i pa kapab arive kot i konsern travayer etranze dan sekter prive akoz parey ou konnen plis demann zisteman pou travayer etranze i dan sekter prive e en kantite dan bann sekter ki liye avek bann gro proze devlopman ki nou annan konmela.

Kot i konsern bann travay dan sekter prive kot nou santi ki nou bezwen – ki Seselwa i kapab fer, nou progranm lokalizasyon i osi aplike pou nou ranplas bann etranze par Seselwa.

Onorab non, mon krwar pa si i annan en pei o mon’n ki pa bezwen ekspertiz etranze, petet i annan me selman si i mon pa okouran.

 

 

MR SPEAKER

Kestyon 123 Onorab Arissol.

 

HON SANDY ARISSOL

Mr Speaker mon kestyon – eski Minis pou lanplwa i kapab enform sa Lasanble ki mezir son minister pe pran pou ede redwir lakantite travayer etranze lo Ste Anne.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker swit a vizit ki mon ti fer lo Ste Anne an 2008, mon minister in komanse en travay entansif avek sa lorganizasyon pou ede adres bann diferan size konsernan lanplwa lo Ste Anne.

An sa ki konsern redwir lakantite travayer etranze nou ti organiz en recruitment exercise konzwentman an Zanvye 2009 pou ed sa lorganizasyon anploy plis Seselwa, sa letan Ste Anne Resort ti annan 307 travayer ki ti konpri 143 etranze e 164 Seselwa.

Dezyenmman mon minister in pran serten mezir pou kontrol lakantite etranze ki ganny anploye par sa lorganizasyon e sa i enkli parmi lezot, kontrol strikt lo demann pou anploy etranze, rekritman Seselwa kalifye pou en pos kot i annan, ranplas tou Seselwa ki pe kite par en Seselwa, rankont avek bann Seselwa ki kite pou etablir bann rezon akoz zot pa kontan travay lo Ste Anne oubyen akoz zot kite.  Nou’n organiz rankont regilye avek managment e nou ankor pe fer li ensi ki avek lezot staff pou nou kapab fer swivi lo bann diferan konplent ki nou gannyen lo Ste Anne e Ste Anne in osi apwent en konseye legal pou kapab ed li rezourd enpe bann problenm ki annan pou fer avek travayer lo sa resort.

Ozordi lo en total 325 travayer i annan 224 Seselwa e 101 etranze savedir 31% etranze e 69% Seselwa.

Mr Speaker sa i montre en rediksyon gradyel dan lakantite travayer etranze ki pe travay lo Ste Anne.  Sa in vin an rezilta travay tre pros ki mon minister in fer avek Ste Resort depi komansman lannen e nou bi se pou ariv lo en poursantaz 75% Seselwa e 25% etranze disi e lafen 2010.  Meris Mr Speaker.

 

HON SANDY ARISSOL

Mon ti a kontan demann Minis avek bi pou ede redwir lakantite travayer etranze lo Ste Anne eski Minis i kapab dir nou ki’n arive avek sa progranm training ki ti ganny fer atraver BTA kot ansyen lotel Reef Hotel ki in arete sa progranm training e ozordi sa landrwa pe ganny servi pou akomod bann travayer etranze lo Ste Anne.

Mon dezyenm kestyon mon ti a kontan demann Minis si lotel Ste Anne avek bi pou dekouraz travayer etranze pou ankouraz travayer Seselwa, eski lotel Ste Anne zot annan bann incentive paregzanp allowance pou Seselwa ki koup lanmer toulezour pou al lo Ste Anne, allowance pou bann dimoun, bann travayer Seselwa ki bezwen travay lo Ste Anne aswar e reste laba e osi diferans dan saler. Eski lotel Ste Anne i annan tou sa bann incentives anplas pou ankouraz plis Seselwa pou pran sa karyer lo Ste Anne.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Kot i konsern progranm training mon pa tro okouran akoz mon krwar sa progranm training i en bon pe letan in arêt fer me selman sa ki mon konnen se ki Ste Anne i pe partisip dan bann progranm training paregzanp pou sponsor i pe sponsor 4 bann Seselwa ki pe fer training dan management kot STA, anmenmtan osi i annan son progranm training pou bann Seselwa lo Ste Anne kot i anvoy zot fer bann training oubyen attachment Moris.

Kot i konsern bann incentives Ste Anne incentives ki i pe donnen sa ki mon okouran i donnen se en trezyenm mwan lapey tou le zan avek son bann travay.  Me mon krwar ki i annan osi bann lezot pti incentives ki i donnen.  Swit a nou diskisyon ki mon’n fer avek bann direkter Beach Comber 2 semenn pase nou’n tonm dakor pou zot kapab vwar osi Ste Anne koman en lotel pou entrodwir service charge dan lotel.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker eski Minis i kapab dir avek nou ki egzakteman, oubyen ki konsey son minister, oubyen kimanyer zot pe regard problenm kot letan en etranze ki pe travay koman en waiter i ganny li SR6000, en Seselwa pe ganny li par anba SR3000 – kot letan en Seselwa pe fer en travay, en etranze toultan son lapey i doub, ki konsey oubyen ki bann mezir ki zot pe pran pou fer sir ki sa kalite diskriminasyon i arête.

Dezyenmman eski Minis i kapab dir avek nou si letan service charge i ganny entrodwir dan zot negosiasyon ki zot pe fer, eski travayer Seselwa pou ganny en pli o poursantaz sa service charge ki bann travayer etranze ki zot lapey i deza pli o ki pou bann Seselwa.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Kot i konsern diferans dan saler ant etranze avek Seselwa, sa i en keksoz ki nou’n met devan avek lasosiasyon lotel e ki nou’n dir zot ki lasosiasyon pou bezwen revwar e fer sir ki de dimoun ki swa i en etranze, ki swa i en Seselwa ki pe fer menm travay zot bezwen ganny menm lapey, i pa merit annan en diferans dan lapey 2 dimoun ki pe fer menm travay irrespective ki ou nasyonalite.

Dezyenmman kot i konsern osi avek SHTA kot i konsern travayer Seselwa avek travayer etranze tou bann issues ki annan pou fer avek service charge – akoz ki pe arive pou le moman diferan lotel pe enplimant service charge dan diferan fason.  E pa tou lotel ki pe enplimant service charge parey. Sa osi i en konsern ki nou’n met devan  lasosiasyon lotel e nou ;n dir zot zot bezwen come out e dir kimanyer service charge i merit ganny peye dan bann diferan lotel.  I annan ki pe link li avek performans, i annan pe tir larzan pe dir pou fer training avek, sa osi i enn nou bann konsern ki nou’n met devan.

Kot i konsern kimanyer zot pou pey service charge an relasyon avek saler ki bann dimoun i gannyen, mon espekte ki sa osi letan zot pe tou bann issues ki konsern service charge zot a kapab regarde e konsidere.  Mersi.

 

 

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble ki bann problenm prensipal ki fer travayer Seselwa lo Ste Anne kite e dan ki sekter zot kit plis e ki son minister pe fer pou amelyor sa sitiasyon.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker problenm Ste Anne mon krwar problenm mazer mon pa pou al dan tou detay bann problenm me selman mon krwar problenm se ki lo nivo management, relasyon ant management avek staff.

Mon krwar Ste Anne i annan en listwar kot in annan diferan manager.  Mwan menm mwan depi ler mon’n minis lanplwa mon’n komans serten travay avek en manager letan mon’n komanse apre mon’n aret dan semen. Mon’n bezwen rekomanse avek en dezyenm manager letan in vini.

Travay ki nou’n fer se ki nou’n met devan avek management Ste Anne tou bann problenm relasyon ki annan avek staff, tou bann problenm ki staff i met a nou latansyon nou’n met devan zot e nou’n advice zot kimanyer nou krwar sa bann problenm i merit ganny rezourd.

Mon krwar Ste Anne i en pti pe spesifik li akoz konpare petet avek bann lotel akoz dan tou lotel i annan travayer Seselwa avek travayer etranze me petet en keksoz ki konsern Ste Anne se ki i annan en gran group travayer Morisyen lo Ste Anne konpare avek lezot lotel e sa ki fer ki tanzantan i annan bann tirayman ant sa de group travay.  Mon krwar a en serten nivo bann travayer i travay byen ansanm me selman sa i plito en pti o nivo bann supervisor kot bann Seselwa i santi ki zot pa ganny trete byen e se pou sa rezon ki dan nou progranm lokalizasyon pti a pti nou pe fer sir ki en bon pe sa bann post supervisory level dousman, dousman i ganny okipe par Seselwa akoz dan lespase tou sa bann pos o nivo supervisor ti pe ganny okipe par Morisyen.

Donk mon panse si sa i arive e si management osi i fer en zefor pou li kapab re-etablir en relasyon, re-etablir en meyer relasyon ant management avek staff – nou’n menm dir manager ou bezwen fer letan pou ou rankontre ou bann staff, pou ou koze avek ou staff pou ou vwar ki zot problenm pou nou kapab ede rezourd problenm e mon krwar ki si sa i arive keksoz i ava sanze lo Ste Anne.

 

HON TERENCE MONDON

Mr Speaker Minis in dir nou ki in fer en travay entans avek management Ste Anne e mon oule demann Minis si dan son analiz in kapab etablir e kapab enform nou Lasanble si ozordi i pe kout sa lotel pli ser pou anploy en etranze oubyen en Seselwa dan menm pozisyon.  Mersi Mr Speaker.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Definitvman mon krwar dan tou sa bann pozisyon, dan tou sa bann lotel i pe kout bann lotel pli ser pou anploy en etranze ki pou anploy en Seselwa e sa sak fwa ki nou annan bann diskisyon ler nou meet bann managers pou nou diskit bann pos pou lekel zot pe demann approval pou anmenn etranze nou met sa devan zot, nou fer zot vwar ladiferans kou ant anploy en Seselwa avek anploy en etranze.  Donk definitvman i pli ser pou anploy en etranze me serten lorganizasyon i sad pou dir  i ankor prefere pou anploy travayer etranze.

 

HON NORBERT LOIZEAU

Mr Speaker eski Minis i kapab eksplik avek sa Lasanble si ler bann envestiser etranze i vin fer devlopman lotel dan nou pei dapre zot kontra si i bezwen annan en plan training pou bann travayer Seselwa ki travay dan sa letablisman e si i annan en limit lo lakantite travayer etranze ki en lotel i kapab anploye e konbyen.  Mersi.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Mr Speaker wi, nou ankouraz bann envestiser sirtou dan lotelri pou zot annan osi en plan training pou zot recruit e train Seselwa pou travay dan lotel.  Mon krwar i annan ki fer sa tre byen, i annan ki pa fer li petet osi byen ki nou ti ava ekspekte.  Mon donn en legzanp paregzanp Ephelia ozordi i pe menm recruit bann zenn ki napa training akoz zot zot pare pou provide bann training. Dan sak sekter zot annan en training officer ki zot pare pou zot donn training.  Donk sa i form en pti pe par bann kriter ki nou met devan bann envestiser letan zot vin envestir dan pei.

Kot i konsern zot alokasyon, wi i annan anba TIA, tou bann lotel i konnen dapre zot grander lotel zot annan en entitlement ki  poursantaz travayer etranze e ki poursantaz travayer Seselwa ki zot merit annan dan zot bann lotel, sa i anba zot TIA.

Paregzanp Mahe and Inner Islands premye 1 ziska 50 travayer zot ganny 35%, 51 ziska 200 zot ganny 50% e lo en excess 200 travayer zot ganny 80% entitlement.

Mr Speaker si ou permet mwan mon ti a zis fer en pti komanter i paret bokou me selman sa ki mon ti a kontan dir avek bann travay lokalizasyon ki nou pe fer mazorite sa bann lotel dousman dousman zot pe desot par anba zot quota ofir e anmezir ki nou pe met Seselwa dan sa bann landrwa travay.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Minis i kapab enform nou Lasanble si son minister ti investigate bann problenm ki ti ganny souleve par bann travayer Ste Anne dan bann meeting konsiltatif lo size latitid ki serten travayer etranze i annan viz-a-vi travayer Seselwa.  E si wi eski sa bann problenm in ganny adrese.

 

MINISTER MACSUZY MONDON

Wi, nou’n adres tou bann problenm ki’n leve dan meeting piblik, bann meeting konsiltatif e i annan serten aksyon osi ki’n ganny pran.  Paregzanp i annan 2 travayer lo Ste Anne, 2 travayer etranze ki swit a bann konplent ki ti leve nou’n terminate zot GOP e nou’n fer zot retournen.  I annan lezot bann pti problenm osi ki nou’n adrese avek management.

 

MR SPEAKER

Nou’n ariv alafen Question Time e nou ava remersye Minis Mondon e ekskiz li parmi nou avan ki nou pran lot item lo Order Paper.

Mon krwar lot item lo Order Paper sa second reading Seychelles National Youth Council (Amendment) Bill, 2009.  Mon a ganny en mosyon pou second reading.  Mon krwar avan nou – mon krwar ou’n byen aport a mon latansyon ki nou annan en first reading pou fer.  Mon a ganny en first reading pou Appropriation Bill silvouple.

 

ACTING CLERK

This Act may be cited as the Appropriation Act 2010.

 

MR SPEAKER

Mersi, nou al lo nou mosyon for second reading.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mon move ki the Seychelles National Youth Council (Amendment) Bill, 2009 i ganny lir en dezyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

HON WILBY LUCAS

Mon segonn mosyon Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Mon ava envit Minis pou entrodwir son bill.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Bonzour Mr Speaker, bonzour tou manm Onorab e bann zenn ki isi prezan.

Mr Speaker sosyete Seselwa pe evolye dan en fason rapid.  Sa evolisyon pe manifeste dan en fason tre markan an se moman, partikilyman lo nivo ekonomik, sosyal e administratif.  Sesel pe pas atraver en reform ekonomik kot parmi lezot mezir gouvernman pe restriktir e rann servis piblik pli ekonomik, efikas e efektiv.  Anmenmtan lazenes pa’n ganny eparnye par bann fleo e defi sosyal ki pe kontinyelman ogmante e vin pli sofistike.  An konsekans lazenes in vin enn bann group laz ki pli vilnerab dan nou sosyete, i donk ariv ler e i neseser pou nou atraver nouvo stratezi revwar lafason ki nou zer nou lazenes pour nou kapab devlop en lazenes pli responsab, pli an bonn sante e pli prodiktiv.

Pou nou realiz sa, i neseser ki nou premyermman revwar rol konsey nasyonal lazenes e fer li vin pli otononm, pli fonksyonnel e pli efikas kot i annan responsabilite pou manage zafer lazenes dan en fason ki tou bann zenn zot menm zot demande zot aspire.  Sa i anmenmtan en mwayen pou enplik bann zenn plis dan zot devlopman.

Dezyenmman e paralelman nou bezwen revwar rol gouvernman dan nouvo lozik sosyo ekonomik e administrativ.  Gouvernman i a reste sa fourniser an term bidzeter e fasilitater an term planifikasyon e evaliasyon bann progranm devlopman lazenes.

Konsey nasyonal lazenes pou kapab rod lezot sours finansman.  Tou loperasyon devlopman lazenes pou transfer avek bann zenn zot menm atraver konsey nasyonal lazenes.  Rol gouvernman i a donk redwir a en partenarya finansyer e stratezik.

Trwazyenmman i neseser ki nou transfer tou propriyete e resours neseser divizyon lazenes aktyel e lezot resours ki gouvernman i kapab konsidere neseser avek konsey nasyonal lazenes.

Katriyenmman nou bezwen definir en striktir operasyonnel apropriye pou Konsey Nasyonal Lazenes avek lentrodiksyon nouvo progranm pou reponn bezwen lazenes ozordi e pli enportan, i enperativ ki nou amann lalwa konsey nasyonal lazenes.

Nou pe donk propoze ki bann lamannman swivan i ganny fer avek Seychelles National Youth Council Act. Dan seksyon 2 ki apre definisyon nou azout definisyon swivan:

Minis – ki vedir Minis responsab pou lazenes.  Nou pe propoze apre ki nou ranplase seksyon 5 ziska 8, pa 9 parey nou ti’n dir oparavan e mon’n donn en lendikasyon, mon’n donn mon lentansyon atraver en pti lamannman ki nou’n table tou dernyenman.  Donk nou pe propoze ki nou ranplas seksyon 5 ziska seksyon 8 par bann seksyon swivan :

Seksyon 5 – Lasanble Zeneral Konsey.  Seksyon 5(1) ki Lasanble Zeneral Konsey i konpri delege sorti dan tou son bann manm afilye, savedir full members e sakenn sa bann manm i kapab apwent 3 delege dan Lasanble Zeneral.  Okenn parmi sa bann delege pa kapab annan mwens ki 15an e plis ki 30an, sa i dapre nou polisi nasyonal lazenes.

Sou seksyon 2 ki Lasanble Zeneral pou zwenn omwen 1 fwa par  an e lanmwatye bann manm afilye pou form koronm pou okenn rankont Lasanble Zeneral.

Sou seksyon 3, sak manm afilye pou annan drwa vote lo nenport pwen ki leve dan en rankont Lasanble Zeneral.

Seksyon 6, bord konsey.  6(1) pou annan en bord konsey e sa bord pou konpri en chairperson, en viz chairperson ek 5 lezot dimoun ki pou ganny elekte par Lasanble Zeneral pou en peryod 2an.

Sou seksyon 2 – bord pou responsab pou donn konsey e aprouv tou aksyon an relasyon avek fonksyonnman konsey.

Sou seksyon 3 – bord pou zwenn omwen 1 fwa par mwan pou desarz son bann responsabilite.

Seksyon 7 sekreter zeneral e staff konsey.

Seksyon 7(1) ki konsey pou annan en sekreter zeneral ki pou son sef egzekitiv ki pou ganny nominen par Minis ki pou reprezant konsey dan tou son demars.

Sou sekyson 2 – konsey i kapab anploy lakantite dimoun neseser pou son performans e son fonksyon dapre kondisyon ki i santi i neseser e apropriye.

Seksyon 8 direktiv Minis – Minis i kapab donn direktiv spesyal e zeneral a’n ekrir avek board e board pou aksyonn sa bann direktiv.

Transfer propriyete seksyon 9 – seksyon 9(1) prezidan i kapab lo rekomandasyon Minis par en lord a’n ekrir transfer okenn propriyete piblik avek konsey.

Sou seksyon 2 – parey okenn drwa ou lobligasyon piblik an koneksyon avek okenn propriyete, proze, kontra, ou demars i kapab osi transfer avek konsey.

Sou seksyon 3 – bann lobzektif kondisyon e lezot laspe sa bann transfer propriyete drwa e lobligasyon pou ganny defini par en lagreman ant Minis ek konsey avan lord transfer. Seksyon 9 i enportan akoz se Konsey Nasyonal Lazenes pou pran anmen laspe operasyonnel aktyel divizyon lazenes e nou pe bezwen transfer tou byen divizyon lazenes avek konsey, i osi enportan pou okenn asset ki gouvernman i ava anvi envestir dan konsey nasyonal lazenes a lavenir. Pou rezon sanzman ki mon pe propoze nou bezwen resifre sekyon 9, 10, 11, 12, 13 koman seksyon 10, 11, 12, 13, 14 respektivman.

E (ii),  nou pe elimin sou seksyon 2 dan nouvo seksyon 12, e donk ranplas li par sou seksyon swivan ki dir ki bann kont, e statement kont konsey i ganny odite par Oditer Zeneral.

Vwala Msye Speaker rezondet e bann amandman ki mon propoze ki Lasanble i diskite, i aprouve. Mersi Msye Speaker.

 

MR SPEAKER

Bon mersi, deba i ouver. Onorab Francois.

 

HON JOSEPH FRANCOIS

Bonzour Minis, bonzour bann koleg ek bann zenn.

Mr Speaker sa proze de lwa ki devan nou Lasanble ozordi i enn ki tre senp e direk dan son enplimantasyon. Parey Minis in dir nou sa proze de lwa i pe sanz an prensip 3 keksoz prensipal – premyerman i pe relans Konsey Nasyonal Lazenes vizavi zenn Seselwa atraver en nouvo striktir, i pe donn sa Konsey Nasyonal Lazenes plis lotonomi administrativ ek finansyel par transfer bann byen oubyen propriyete divizyon lazenes avek sa konsey, e pe etablir en platform accountability atraver odit sa konsey dan menm fason ki departman gouvernman e bann lazans gouvernman i ganny odit.

Alor vizavi sa proze de lwa parey Minis in fer sorti i pe ranplas fason ki sa konsey in tradisyonnelman fonksyonnen. I enportan oubyen i normal pour nou poz nou lekor sa detrwa kestyon. Akoz sa sanzman pe arive? Kwa ki sa bann amannman dan lalwa pou anmennen dan la pratik? Ki gouvernman pe antisipe atraver donn lotonomi sa konsey? Ki lazenes pe ekspekte vizavi sa sanzman, e kwa nouvo ki sa konsey pou anmennen pour zot?

Mr Speaker premyerman lo premye kestyon, akoz sa sanzman pe arive – pour nou kapab konpran akoz sa sanzman pe arive i enportan pou konpran fason ki konsey lazenes i fonksyonnen e son pozisyon e stati vizavi divizyon lazenes Sesel e son stati vizavi plizyer lorganizasyon lazenes dan nou pei. Konsey Nasyonal Lazenes ti ganny etablir isi Sesel an 1997 atraver en lalwa ki apel Seychelles National Youth Council Act 1997. Sa konsey ki ti ganny lanse atraver en lasanbleman zeneral bann diferan lorganizasyon lazenes ti zwenn e 7 manm ti ganny elekte direkteman par bann zenn pou diriz sa konsey pou en manda 2an.

Sa konsey ti fason prensipal kot lazenes ek gouvernman ti dyaloge atraver son bann diferan reprezantan. Sa konsey i ti en refleksyon bann lide ek lopinyon bann zenn sirtou bann zenn ki ti pe ganny reprezante par sa lorganizasyon e bann lezot lorganizasyon non gouvernmantal e bann lorganizasyon volonter dan nou pei. Sa konsey koman son bann premye lobzektif se ti pou ankadre tou bann zenn, tou bann lorganizasyon lazenes ofisyel dan nou pei anba en sel bi prensipal sa se kree loportinite pou empower nou bann zenn e ed zot pou realiz zot potansyel. An fezan sa, konsey lazenes ti komans son manda an met an plas en seri progranm pou devlopman bann zenn pou fer zot vin pli konsernen e pli proaktif e partisipatif dan devlopman nou pei swa ekonomikman, soyalman, spirityelman e lezot.

La sosyete atraver sa konsey ti annan en o nivo ekspektasyon e zot ti antisipe vwar formen en zenerasyon future leaders ki matir, ki reponsab, vizyonner, committed moralman e spirityelman for e byen disiplinen. Gouvernman li a son tour i ti pe antisipe vwar atraver travay sa konsey en sosyete ki promot lape, larmoni, solidarite e stabilite. Pour sa kapab arive, sa konsey in met an plas bann diferan progranm e travay avek serten konsistans pandan sa 12an.

Parmi bann pwen for sa konsey ti letan zot organiz regilyerman bann Interfaith Youth Gathering pou regroup bann zenn diferan lafwa spirityel pou inifye zot, sa konsey ti organiz bann konferans e sirtou konferans anyel pou les bann zenn partisipe, organiz bann show kiltirel pou dekouver e devlop bann zenn talan, organiz bann lesanz antre bann zenn isi Sesel e bann zenn dan larezyon e lezot pei dan lemonn, organiz sa ki nou apel Seyhelles Youth Awards e organiz Youth Games Day koman bann travay prensipal.

Tou sa bann aktivite parmi plizyer lezot ankor in mark prezans e akonplisman Konsey Nasyonal Lazenes isi Sesel. Pandan sa 12an sa konsey in temwanny lagrandisman atraver son ann manm pou kouver preski tou bann regroupman zenn dan nou pei. Bann klib ki annan lobzektik sosyal tel ki Care, NCC, DAC ti zwenn, bann klib lanvironnman tel ki wildlife club zot osi zot in zwenn, bann klib distrik tel ki DYC, YAT, NRA, tou bann lekol segonder e post segonder e bann lezot klib dan Sesel tel ki Scout, President’s Award Scheme, Special Olympics eksetera. Sa lorganizasyon in vwar agrandi dan bann diferan klib lazenes, in temwanny nesans bann nouvo klib e in osi vwar disparisyon serten klib.

Dan sa 12an konsey in afilye li avek plis ki 50 klib oubyen lorganizasyon lazenes dan nou pei e sa an konparezon avek zis en 15enn letan i ti ganny formen. Me sa parkour pa’n tro fasil pour sa konsey e in annan en kantite lobstak dan son semen. Premyerman sa konsey in soufer en kantite avek mank resours imen ek finansyel lefe ki gouvernman in toultan annan li en departman lazenes. Konsey nasyonal lazenes in vwar li souvannfwa an konpetisyon avek deparmtan lazenes pou resours finansyel, resours imen oubyen teknolozi apropriye.

Dezyenmman lanpler sa konsey in ganny restrikte dan bann aktivite anyel e konferans sirtou dan bann AGM. Sa konsey avek en mankman staff pa’n kapab pandan lannen rankontre son bann lorganizasyon ki i reprezante oubyen afilye avek pou vwar zot progranm, zot kontrent oubyen pou evalye zot vizavi son lobzektif. Sa konsey in mank bokou fasilite e lenfrastriktif apropriye e ki in fer sa konsey plito reste plito en single office base sekretariat avek 2 oubyen zis 5 staff an total enkli en sekreter an zeneral. Me i ti napa lezot fasilite tel ki landrwa rankont, teknolozi modern, landrwa lwazir e tou resaman an 2005 avek louvertir Youth Centre Larivyer Anglez sa konsey in vwar li i annan plis lespas pour li respire.

Reprezantasyon lo nivo enternasyonal Mr Speaker in ganny limite bokou par mankman fon, mankman kontak ek konpetisyon avek departman lazenes e avek lezot klib e lorganizasyon lazenes dan nou pei. Mankman loportinite finansman e proze sorti a letranze in osi vin en kontrent akoz prensipalman sa lorganizasyon in mank mendev kalifye pou ekrir proze e akse bann fon ek lorganizasyon enternasyonal. Sa konsey in mank swivi lo bann progranm sosyal, edikasyonnel e lanvironnman e spirityel akoz i annan en mankman fon e lenfrastriktir, e parfwa sa konsey in mank bann komitman e partisipasyon bokou son bann klib e lorganizasyon ek bann zenn ki limenm li i reprezante.

Alors Mr Speaker avek bann nouvo reform dan gouvernman, dan lafason ki gouvernman i zer son resours parey Minis in dir e dan en lepok kot gouvernman pe sorti dan bann servis e i plito pe vwar son bann core activities i normal e tre apropriye pou konsey lazenes relanse e pran anba son parasol lenplimantasyon bann progranm lazenes nou pei. Sa pou fer li vin an linny e konparab avek lezot konsey dan lemonn tel ki konsey lazenes Sengapour, konsey lazenes Malezi, konsey lazenes Irlann e bann lezot pei Commonwealth. Me pou konsey relanse Mr Speaker i bezwen annan sanzman dan regilasyon ki gouvern li, sanzman lo fason ki i pran desizyon, sanzman dan fason ki i account son bidze, sanzman lo fason ki i operate e se sa ki sa proze de lwa devan nou bomaten pe demande.

Kwa ki sa bann amannman ki Minis in koz lo la pou anmennen dan la pratik. Premyerman parey Minis in dir amannman dan sa lalwa pou donn plis lotonomi sa konsey pou fer sir ki sa konsey i vin finansyelman pli otononm. I pou adres en parti sa problem staffing ki sa konsey in rankontre pandan son 12an legzistans, i pou transfer bann byen oubyen bann asset gouvernman tel ki lenfrastriktir lekipman konesans ek progranm avek sa konsey i pou permet sa konsey fonksyonn lo en nivo lendepandans e vin pli accountable avek son bann manm e pou permet sa konsey etablir son prop striktir pou li fonksyonnen lo en baz toulezour san gran enterferans gouvernman.

Ki gouvernman li a son tour i pe antisipe atraver sa lotonomi? Gouvernman atraver sa lotonomi pe antisipe ki konsey i kapab zwe sa rol kle dan enkilke en lespri konsyans nasyonal dan nou bann zenn en sans larmoni, linite, e disiplin, respe, konprenezon, e korperasyon, dan travay lazenes. Gouvernman i oule ki sa konsey i relanse e i relans ver volontarya e kontinyen e menm amelyor bann prensip la demokrasi dan bann mouvman zenn dan nou pei, promot korperasyon enternasyonal, prodwir bann bon leaders pou diriz nou pei demen. Sa konsey pou kapab pli byen zwe sa rol ki gouvernman i oule i fer atraver son bann manm. Son bann manm i bezwen live up pour sa bann ekspektasyon, zot bezwen reformen e perform zot dan en fason pli aktiv. Me li an retour ki lazenes pe ekspekte atraver sa sanzman ozordi.

Premyerman mon’n fer li mon devwar pou kontakte en kantite zenn swa dan konsey oubyen an deor konsey konsernan sa nouvo sanzman e regarde ki zot annan poudir lo la. Tou, san eksepsyon bann zenn in apresye sa move ki gouvernman pe fer e zot annan gran lekspektasyon parmi zot. Zot anvi vwar sa bann keksoz swivan. Premyerman zot anvi revwar vizyon ek misyon konsey nasyonal lazenes pou fer li pli byen reflekte bann realite konmela e ekspektasyon, zot anvi vwar konsey koman sa lorgan siprenm ki kordin bann progranm e zafer lazenes dan en fason ki sa konsey i a kapab vin pli efektif e mentenir son relevans dan sa sosyete modern. Zot anvi vwar devlope en sosyete avek lazenes ki vibran, en lazenes ki highly connected teknolozikman, en sekter lazenes ki self sustaining pou pran plis swen avek bann zenn e pou prepar zot pour lemonn.

En vizyon ki en ansyen chairman konsey lazenes in met devan mwan se ki li i anvi vwar en konsey ki advocate ki connect e ki enable nou bann zenn. Ansanm avek bann partner dan nou pei enkli gouvernman, sa nouvo konsey lazenes i devret pe devlop en lanvironnman vibran e sipor pour nou lazenes ki a son tour i ava ganny enspire pour reve e komet a bann aksyon ki pou anmenn sa fitir ki zot menm zot zot anvi. Bokou zenn i anvi vwar en konsey ki pou donn loportinite oubyen fasilite training bann zenn lo tou nivo akademik, sosyal oubyen ekonomik. Zenn i osi anvi vwar plis linisyativ e promosyon konstriktif pou bann stil lavi ki an bonn sante e bann lekspresyon pozitif dan nou sosyete atraver bann aktivite konsey. Lazenes zot anvi vwar konsey pe ogmant  e fasilit lanplwa parmi nou bann zenn. Zot anvi vwar en konsey ki annan en o standar transparans e accountability dan zot loperasyon.

Mr Speaker pou arive fer tousala bann zenn ki mon’n rankontre in dir mwan ki zot ti a kontan vwar dan sa bann progranm serten linisyativ e sa bann linisyativ mon pe site ozordi; sa bann zenn ti a kontan vwar sa ki nou apel en youth development grant. En youth development grant i en grant scheme ki national youth council i kapab koordinen pou siport devlopman kapabilite nou bann zenn ki ganny idantifye dan plizyer klib lazenes pou empower zot pou pli byen servi zot klib e aktivman angaz zot dan devlopman ekonomik ek sosyal zot kominote.

Ki sa pou anmennen? Premyerman sa pou agrandi akse avek devlopman e loportinite leadership ki pour le moman sa progranm leadership i plito restrikte pour bann ki excel akademikman, dezyenman sa i ava ogmant sa sans community involvement e ownership sirtou letan leadership i ganny link avek lantrennman nou bann zenn avek bann hands on service dan kominote kot sa bann zenn i baze, pou siport devlopman leadership ek bann zenn dan bann lenstitisyon segonder e post segonder oubyen dan bann landrwa travay ki ava ankouraz plis partisipasyon sosyal apre ki sa bann zenn in kit lekol.

Mr Speaker en lot linisyativ se youth as change makers. Nou Prezidan in souvann fwa eksprim son dezir pourki nou bann zenn zot think outside the box, bann zenn i pli far reaching, savedir i get pli lwen, nou bann zenn i vin pli inovativ, nou bann zenn in leve  e i debourye. Mon pe propoze atraver sa progranm pou target bann zenn dan konsey oubyen bann zenn ki lo en baz endividyel lo en scheme ki zot osi zot a kapab ganny en grant pour zot enplimant en proze oubyen en lide ki pou benefisye kominote atraver inovasyon ki ava anmenn sanzman dan fason fer oubyen dan fason ki pou benefis sa kominote e sa i a devret ganny piblisite mondyal atraver en progranm enternasyonal tel ki sa progranm ki UNESCO i ofer.

En lot linisyativ se en National Youth Forum Mr Speaker. Avek bi pou kontinyen adres bann kosern ki laspirasyon 2013 in anmennen, mon pe demande ki en National Youth Forum i ganny etablir anba sa nouvo konsey lazenes pou angaz e formaliz partisipasyon nou bann zenn sivikman. Sa i a donn nou bann zenn en pli bon konprenezon lo fason ki prose polisi i marse isi Sesel e zot a vwar kontinite dan bann progranm ek bann aksyon. Bann zenn in osi dir mwan ki zot anvi en vilaz lazenes. Bann zenn i anvi vwar konstriksyon en vilaz pou lazenes Seselwa enpe parey ansyen vilaz lazenes Cap Ternay it i pe ofer, zot anvi ki lazenes…

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Order, order.

 

HON FRANCOIS

..Zot anvi ki lazenes ki design sa vilaz e lazenes ki kontribye fizikman pour konstriksyon pou en pli bon sans belonging e ownership, en landrwa lo konblaz i ti pou ideal pou en tel proze komans demare.

Mr Speaker lazenes in osi anvi en progranm ki pou montre zot letan zot pe shine e mon’n fer enpe resers mon’n vwar dan lazenes Sengapour zot annan en prgranm ki apel Youth Shining Scheme.

En Youth Shining Scheme i en propozisyon ki target sa kominote lazenes ki li i vibran e donn zot loportinite dan tou laspe lavi, en festival ki pou showcase sa bann talan dan lazenes e devlop lentere pou lezot zenn devlope ankor. Sa zenn i devret ganny rekonpanse atraver rekognisyon atraver en pli o lenstans dan nou pei tel ki Prezidan la Repiblik, atraver en meday, oubyen en award, pou fasilit pli byen zot devlopman.

 

MR SPEAKER

..Order order, Onorab Ferrari I’m calling you to order please. En moman, i annan en drwa – son freedom of speehc, freedom of expression i vedir i kapab ganny ekoute dan silans so les li koze e apre ou ava entervenir ler i ariv ou tour. Oke, so proceed.

 

HON JOSEPH FRANCOIS

.. Mr Speaker en Youth Rehabilitation Scheme, en scheme lazenes pou reabilit bann zenn ki’n bite dan lavi oubyen ki bezwen swen pou repran e sipor pour zot releve. Mr Speaker i osi annan bann lezot proze tel ki en small grant ki kapab ganny donnen avek bann klib lazenes dan bann distrik, sa i kapab ganny fer atraver letan zot prodwir en progranm travay e li sa National Youth Council i kapab evalye sa plan e fer sir ki i anlinny avek son lobzektif e alor rekomann fon ki kapab proporsyonnel avek sa progranm ek zot lobzektif.

Mr Speaker sa bann progranm, sa bann linisyativ ki mon mansyonnen, sa bann konsern ki mon’n refer sorti la, i bann propozisyon ki pa zis sorti kot mwan ki pa zis sorti kot lazenes me i osi sorti kot tou manm isi lo sa kote latab. Mr Mpeaker sa bann propozisyon ki  bann zenn in met devan se akoz zot anvi vwar en Sesel ki anvi bouze, zot anvi ganny rekonnet e zot anvi vwar nou pti pei avanse.

E alors Mr Speaker avek sa mon ti ava kontan fer ou konnen e tou bann manm isi dan Lasanble ki nou lo sa kote latab nou welcome sa bann lamannman e nou pou vot an faver. Mersi bokou.

 

HON GERVAIS HENRIE

Bonzour tou-l-monn, bonzour bann etidyan.

Msye Speaker i annan en konparezon kler ant SNP avek Parti SPPF.

 

 

 

MR SPEAKER

Onorab dan Lasanble i annan 2 parti parti SNP, ek Parti Lepep.

 

HON GERVAIS HENRIE

Parti Lepep formally known as Parti SPPF.

 

MR SPEAKER

Onorab..

 

 

HON HENRIE

Parti Lepep alor Mr Speaker.

Dan okenn keksoz ki nou nou fer ouswa nou propoze nou fer li pou Sesel, set a dir nou oule fer bann keksoz ki dire e ki pou aboutir zenerasyon fitir. Nou’n vwar klerman sa dan bann propozisyon ki nou’n fer ler nou’n debat isi lalwa lo komisyon drwa imen, dan nou batay pour sanz lalwa Komisyon Elektoral e pli enportan ouswa egalman enportan dan nou batay pou sanz lalwa ki kouver SBC. Tandi ki parti opouvwar i konsernen pli enportan avek zot sirvi politik, pour zot in pa’n zanmen en problenm pou fer en keksoz ki pou anmenn en benefis la pour la e si fodre plitar zot ava fer en u-turn. Nou’n vwar sa klerman dan bann desizyon pou servi later lagrikiltir Anse Royale pou fer liniversite Sesel lo la, ferm lanbasad, reouver lanbasad, e biro tourism Langleter osi in pas dan menm ben nou’n fek antann pandan weekend.

Mon’n komans mon lentervansyon lo sa konparezon akoz bann lamannman ki departman lazenes pe propoze pe fer egzakteman sa. Mon vwar li zot pe esey politikman kontrol en lorganizasyon ki dwatet endepandan e annan lekspertiz pou desid son prop desten akoz parti opouvwar i annan sa tandans kontrol, manipil e servi lazenes. Mon kont propozisyon ki se Minis responsab pou zafer lazenes ki dwatet nomin sekreter zeneral sa konsey.

Lalwa pe fer provizyon ki se lasanble zeneral sa konsey ki pou elekte son board e akoz alors ki gouvernman i per pou li al pli lwen. Nou pa kapab donn en keksoz avek en lanmen apre nou pran avek en lot, e sa i en latitid enpe malonnet ki bokou zenn i kont. Sa post i dwatet ouver pou nenport ki ki santi i annan konpetans e kalifikasyon neseser pou desarz sa responsabilite, se sa bann norm debaz ki pou ede kree en Sesel transparans demokratik e byen gouvernen ki nou koman en Lasanble nou merit pe ankouraze. Lepok kot kapris e lapreferans en Minis ki determin lafason bann tel lenstitisyon nasyonal i fonksyonnen, in fini.

Minis lazenes limenm i en lapwentman politik, eski alor i pou apwent en lot dimoun kot i kapab kontrol sa lorganizasyon avek en lanmen envizib. SNP i kont sa kalite lenterferans dan okenn lorganizasyon  nasyonal ki sipoze reprezant lentere tou zenn. Ki mannyer sa kalite laranzman travay pou garanti lendepandans e enspir konfidans sa gran parti nou lazenes ki konsider zot lekor koman bann free thinkers, free spirited individual bokou parey Onorab Francois in dekrir.

Ozordi nou vwar bokou zenn pe frot zepol avek parti opouvwar me pa tro krwar ki tou sa bann zenn i avek zot.

Zot politik ser dimoun in devlop en zenerasyon akter dan nou pei, zenn i dir zot bezwen zwe rol pour ganny sans fer letid avanse, ganny en kare later ouswa pour zot non vin lo lalis lakaz, sanmenm sa laspirasyon 2013. Nou bezwen en konsey ki ava annan kouraz pou dir ek gouvernman kot i mal e osi avek limilite dir kot i byen. Si non sa kalite latitid mazorite zenn pou kontinyen reste a lekar an dizan ki napa nanryen ki pou sanze dan fason fer e fason panse sa konsey, zot pou kontinyen dir, sa parti ki opouvwar sa, les zot fer manyer zot anvi. E pou mwan sa i tris, i en latitid pa tenir, large.

Si lentansyon sete pou kree en konsey endepandan e kredib bokou plis zenn ki pasyonnen avek size lazenes pou pare pou vin devan e donn en koudmen. Regard konsey nasyonal pour zanfan, NCC, koman i fonksyonn avek lentegrite e sipor tou popilasyon. Sa in posib akoz souvannfwa in napa politik ki enplike direkteman dan zot travay, me sa i pa pou leka e i pou kontinyen pa leka avek konsey nasyonal lazenes ziska ler probableman i anann en sanzman gouvernman.

Depi formasyon sa konsey an 1997 tou son chairperson ouswa sekreter zeneral in annan en relasyon entim avek parti opouvwar, bann non parey Onorab Vicky Theresine i pa ti ankor Onorab sa letan, Msye Maxwell Julie e Msye Frichot i ilistre mon pwen. Zot involvement in touzour byen kalkile zisteman akoz SPPF in toultan oule ganny lazenes pour zot servi dan zot sirvi politik. Lepep deor sirtou bann paran fodre zot konsyan sa, e bann zenn fodre zot konsyan sa.

Sa gouvernman pa’n zanmen, si mon kapab servi sa mo, onte pou al osi lwen ki en doktrin nou zenn zis pou zot reisir enpoz zot azanda politik lo nou pti nasyon. Depi lepok young pioneers, pioneers, lalis i long, NYS, youth league, young citizens, red berets, neighbourhood Recreational Activities (NRA), district youth teams, presidents award scheme, young leaders, e finalman Jj Spirit tou sa la in bann legzanp kot SPPF in akomode e rakomode pou kontinyen kontrol e manipil lazenes.

Onorab fek dir ki lo komansman sa lorganizasyon youth council ti annan 15 manm e dan 12an in agrandi pou vin ziska 50 manm. Sa i vedir i montre langazman lazenes pou partisipe, me anmenmtan nou’n antann konplent ki sa konsey ti pe santi li etoufe e an grann parti anba presyon avek lenterferans gouvernman.

En konsey nasyonal lazenes dan en Sesel modern e demokratik i merit ozordi pe promot bann fason fer e ideal ki regard pli lwen ki sa manyer servi politik, apre tou, sa konsey pou ganny zere avek larzan piblik e alor i dwatet fasilman reflekte sa lenvitasyon pour tou zenn Seselwa. Zot bann manm pour osi zenn i 15an e sa se en group zanfan ki non selman pa ankor annan laz vote me zot osi pa ankor devlop sa abilite pou konpran konpleksite bokou size. Annou pa fer parey defen Hitler e Mussolini e donn zanfan lenpresyon poudir ki zot vreman enportan kan zot ti pe zis ganny servi pou fors en azanda politik lo larestan popilasyon. Politisyen parey paran i annan sa responsabilite pou protez nou zanfan e nou lazenes.

Pour plis ki 30an nou’n annan en gouvernman ki’n kontinyen target en kous nou popilasyon ki fasilman malerezman ganny manipile e dan tro bokou ka nou pa’n koz ase for kont sa pratik pou politiz size lazenes. Ozordi mon pe dir nou pe ganny en sans pou dir avek gouvernman non, donn lazenes sa emansipasyon ki Msye Michel limenm in koz lo la an piblik. I kapab komans avek en konsey ki endepandan, enparsyal dan son travay ki ava enkli tou lazenes Seselwa san lenterferans okenn politisyen anbisye.

Mon remarke ki i annan bokou bann amannman ki’n rantre dan sa proze de lwa ki vin dan konteks reform IMF Sesel. Akoz IMF i oule ki nou slim down bann departman gouvernman alor mon welcome ki gouvernman i pare pou zwe sa rol fasilitater e permet sa konsey reazir lo bann polisi e mon osi demande ki wi bann resours neseser ki swa imen e finansman neseser i donn zot pour ki zot vin sa vre moter lepanouisman lazenes Seselwa.

Pour konklir Msye Speaker mon propoze ki sa konsey i rekonnet ki sak zenn dan nou pei in ganny kree inik alors zot annan diferan lopinyon e pwennvi an plis in ler pou gouvernman respekte sa. Silvouple asire ki sa i ganny reflekte dan zot travay. Evite vin en rubber stamp ki pou zis pran direktiv avek minis parey lartik 8 pe propoze. Parey mon’n soulinyen lakonplisman NCC zot osi les zot ganny enspire pour kree otan loportinite pour nou zenn. SNP i krwar dan nou lenstitisyon ki annan abilite pou ed lazenes maksimiz zot potansyel e kontribye dan devlopman Sesel. Nou pou pouse ki sa konsey i komann respe e ladmirasyon bann ki sipoze pe defann me non pa zis la pou promouvwar en gouvernman.

Mon ava terminen parey mon ti komanse an dizan ki konparezon ant SNP e parti opouvwar i se ki nou nou ti ava voudre ouswa no ti pou anmenn bann amannman ki ti pou ranforsi sa konsey e fer li vin sa vre lenstitisyon pou form, parey son misyon nasyonal lazenes in dir, mwan mon sorry ki dan 12an mon pa neseserman krwar  poudir zot in kapab form en nouvo zenerasyon dirizan ki matir, responsab e annan en vizyon angaze pour Sesel. La nou bezwen redouble sa zefor e se sa sa vre lotonomi ki zot merit annan e azir lo la pourki wi nou vin en sosyete disiplinen e promouvwar lape larmoni solidarite avek stabilite. Onorab Francois in mansyonn bokou bann propozisyon ki lazenes ti ava kontan vwar. E anmenmtan ki mon welcome sa bann propozisyon me i annan danze ki annan duplication akoz en kantite bann keksoz i deza la e petet i loportinite pour nou ranforsi lo la.

Youth development grant – an 2007 anba prezidans Msye Lenny Lebon ti annan en youth fund ki ti ganny lanse e Minis petet dan son summing up i ava kapab dir nou ki’n arive avek sa. Onorab in koz lo national youth forum. Ki rol ki the existing youth assembly i kapab pran pou met sa en sel dan travay ki i fer. Onorab in koz lo vilaz lazenes, NYS ti fermen an 1998 e konsey nasyonal lazenes li i ti formen an 1997. Eski then konsey pa ti mazinen pou dir zot ti merit sa e met zot lipye ater avek gouvernman e demande ki omwen en bout Ste Anne i ganny reserve.  Onorab in osi koz lo propozisyon pou small grant e la nou konnen poudir i annan yes scheme, concessionary credit agency alor ki manyer sa bann resours i kapab ganny maksimize olye ki nou pti pei i annan en kantite keksoz ki apre at the end of the day, 12an plitar nou a tande ki poudir i pa pe marse.

E si ozordi parti opouvwar pa pare pou donn Seychelles National Youth Council sa sans e liberte pou akonplir tou sa ki nou koz lo la, mwan mon ava dir avek lazenes Seselwa you can always count on me and SNP. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Yes la 5 minit. Onorab De Commarmond.

 

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Speaker, Sir mersi bokou. Mr Speaker lo sa Bill ki devan nou mon anvi dir de pti mo e sirtou pou eklersi nou dimoun ki la dan lasanble sirtou nou bann zenn ki pe ekout nou. Akoz entervenan avan mwan, pou mwan ki pe ekoute, mon pa vwar ki in dir nou nanryen. Pou mwan Msye Speaker i zis parey en dimoun ki on the wrong bus stop on the wrong side of the road e in mank bis. Mon a eskplik mon lekor. Onorab Henrie i koz ki sa Bill pa bon, i mank lamannman, nou devret anmenn lamannman. Be Msye Speaker pour lentere nou bann zenn set isi dan sa Lasanble ki lanmannman i anmennen e letan en keksoz i mal, en Bill in ganny prezante, i annan en manm ki annan en lot lopinyon, i anmenn lamannman li menm oubyen ou parti i anmennen lamannman la e ou pa kapab zis kakaye pa ponn.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab order. Onorab De Commarmond sa mo kakaye pa ponn – ou pa pe fer okenn latak lo Onorab…

 

HON DE COMMARMOND

Non, Msye Speaker sa i kler sa, sa i en proverb an kreol ki vedir en dimoun sa ki i koze me i pa fer parey, se sa ki mon pe sey dir. Ou pa kapab dir anmenn lamannman oule anmenn lamannman selman ou ou pa anmennen, ni ou parti pa anmennen. Sa ki mon oule sey fer sorti zisteman pour lentere nou bann zenn pourki nou bann zenn  zisteman i pa ganny mislead. Zot in vin dan nou lasanble la in vin gete ki pe pase, be i bezwen konpran byen ki i pe pase.

Ou koz ki i devret annan eleksyon, mon napa problenm ek sa mwan – eleksyon pa eleksyon me selman si nou oule koz eleksyon annou koz eleksyon akoz si ou pou koz lo baz eleksyon the whole committee ki la devan mwan, lo lopozisyon i pa devret la akoz zot pa’n ganny elekte dapre zot konstitisyon.

 

MR SPEAKER

Onorab back to the Bill before you.

 

HON   DE COMMARMOND

Back to the Bill, Mr Speaker mon krwar sa Bill i bon, i anmenn nouvo lespri pour nou bann zenn, i ava anmenn nouvo lorganizasyon, nouvo fason fer e i pou anmenn definitivman lepanouisman dan nou kominote zenn e annou vwar nou menm koman nou bann dimoun i ava partisipe e i ava devlope. Nou isi lo sa kote nou pou siport sa Bill. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Meeting adjourn ziska 11er.

 

(Break)

 

MR SPEAKER

Nou ava kontinyen avek deba. Napa person lo mon lalis. Onorab Potter.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker premyerman mon ti a kontan felisit Onorab Francois pour son prezantasyon tre enteresan, byen reserse, byen detaye, byen etidye, byen enformen lo sa size lazenes.

Mr Speaker Onorab Francois in efektivman montre nou sa diferans ki egziste, sa diferans ki Onorab Henrie in dir i egziste ant nou avek zot. Lo sa kote nou’n vwar en zenn ki rezonnen, en zenn ki pasyonnen, en zenn ki fer byen son resers, en zenn ki konpran laspirasyon e partaz laspirasyon lezot zenn parey li. Malerezman nou pa vwar sa menm kalite dan sa zenn ki’n koze lo lot kote latab. E se sa presizeman diferans ki annan ant en zenn lo sa kote e en zenn an fas.

Msye Speaker ki nou’n vwar avek sa zenn ki an fas ? En zenn ki malerezman in vin politiz sa size lazenes ki devan nou. Msye Speaker en zenn ki pe viv dan denial, en zenn ki napa okenn sans gratitid pour sa ki sosyete e lepep Seselwa in fer li vini, en zenn ki’n annan lodas pou vin dir ki konsey nasyonal lazenes ki’n egziste depi 1997 e polisi lazenes ki’n an viger Sesel sa dernyen 30an pa’n reisir avek bann zenn, pa’n reisi kree kalite dirizan ki i krwar bann zenn i merit vini. Pourtan limenm li in entrodwir sa kalite benefis, sa bann loportinite ki sa menm polisi lazenes in anmennen dan sa pei me malerezman ‘quel domage’ i pa pe servi sa ki in reisi gannyen koman en zenn pour li vin kot i ete ozordi pour benefis lezot zenn ki pe leve ozordi.

Mr Speaker dan gender language nou dir lift while you climb, e en konsey mon a donn Onorab Henrie kot in arive lift lezot zenn ki deryer li me pa anmenn en politik ki pou kit zot dan sa fernwanr e dan sa persepsyon. Say no to everything ki’n definir son parti kont sa dernyen 15an.

Msye Speaker sa proze de lwa ki devan nou i en bon morso lezislasyon. I en lezislasyon ki pe reponn a bezwen laspirasyon e evolisyon sosyete Seselwa ozordi. Nou’n fer en long parkour avek lazenes nou menm, nou ki la dan sa kote latab nou’n enprodwir sa lazenes menm si ozordi nou pe apros nou 40, nou 50 me nou’n enprodwir sa kalite lazenes ki sa Sesel in kree, e sa pa zis nou ki dir. Ozordi menm bann lorganizasyon enternasyonal parey UNESCO i rekonnet travay, i rekonnet sa bon politik, sa bon polisi ki nou gouvernman in aplike vizavi ledikasyon nou lazenes.

Msye Speaker Onorab Francois in koz de la par nou kote, in eksprim nou pozisyon, nou santiman e nou sipor lo sa Bill e mon pa pou repet li. Me les mwan kantmenm termin avek en quote ki dir ‘when the power of love overcomes the love of power, the world will know peace’. Msye Speaker kan en zenn i komans devlop love for power avan power of love sa i trakasan e sa rezon akoz nou bezwen pas sa Bill ki devan nou pourki demen se pa nou politisyen ki pou deal avek sa zenn, pa nou ki pou deal avek li nou ava les lazenes limenm, nou ava les lazenes dan sa konsey deal avek sa bann mantalite sa bann lanbisyon ki pa bon pour nou lazenes.

Mr Speaker konsey ki mon ti a kontan donn bann zenn, pa swiv sa bann kalite model, pa ale dan sa direksyon, i pa dan zot lentere, i pa dan lentere Sesel, i a dan lentere limanite.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker petet ou a kapab diriz mwan en pti git la avan mon fer mon entervansyon.  Pli boner letan Onorab Henrie in mansyonn SPPF, in annan enpe mir mirasyon me selman dan Official Gazette pibliye le 3 Novanm nou’n vwar ki poudir tou bann senbol SPUP, SPPF in ganny koman en trade mark e ki tousala i son ladres e ki zot in pran ownership poudir sa i zot, se Parti Lepep box 91 Maison du Peuple.  Alor si letan nou lo nou kote nou mansyonn SPPF se parski istorikman se zot, parti ki ozordi i apel Lepep.  I enpe parey en dimoun i annan detrwa non, tou son non i pou li.  Alor letan nou fer referans avek SPPF nou pa pe fer referans dan en fason degradan, dan en fason denigran nou pe senpleman respekte sa ki zot zot in été.  Alors mon ti ava kontan fer sa kler.

 

MR SPEAKER

I senp sa Onorab sa ki devan ou se pirman pou claim bann senbol pou rezon istorik plito.  Non dan Lasanble Nasyonal ti vin atraver en ruling ki mon ti donnen apre dernyen kongre ekstraordiner  Parti SPPF kot zot ti ofisyelman enform mwan ki zot in nepli parti SPPF, me   Parti Lepep.  Mon ti rule ki dezorme, depi ozordi napa MNA Parti SPPF me MNA Parti Lepep.

So pou avoid sa bann kalite konfli annou respekte non ki nou pe servi sansan nou pou al dan United Oppostion, dan parti Seselwa, dan lot, dan lot e i pa neseser.  Si lo kote mazoriter i dir ou i apel Lepep i apel Lepep.  Si mon dir ou mon apel Patrick, mon apel Patrick ou pa kapab apel mwan Joe.  Alors dan sa Lasanble i annan nou 2 parti SNP, Seychelles National Party, Parti Lepep.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

People’ Party….

 

MR SPEAKER

Non, non, non menm an angle pa egziste.   Parti Lepep… So proceed avek ou lentervansyon lo Bill.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon krwar ki mon anvi premyermman repran en fraz ki Onorab Potter in dir e sa ankor enn fwa i ava eklersi nou lazenes hopefully lo lafason ki zot ganny trete.  Pou sa parti ki Onorab Potter i reprezante e in servi sa pou li lans lakizasyon lo Onorab Henrie, se ki si en zenn i debrouye dan son lavi, i bezwen forever greatful anver gouvernman ki opourvwar, nou lo nou kote nou pa krwar ladan.  En zenn ki annan li son lentelizans ki in ne avek, ki debrouye letan i al lekol e ki i aprann, letan i reisir i pa devret parey zot zot anvi sa zenn toultan fer pou dir fodre ki ou remersye, konmsi en parti politik ki met lespri dan ou latet.

Nou lo nou kote nou dir klerman avek bann zenn, avek tou Seselwa ki letan ou debrouye, letan ou aranz ou, letan ou dekouver ki poudir i annan serten keksoz ki mal e ou adopte serten prensip ki ed ou avanse dan lavi toultan met dan ou lespri ki poudir napa okenn parti politik ki’n met sa lespri dan ou latet.  Pa parti politik ki’n fer ou etidye ziska 11er diswar, minmwi, 2er bomaten.  Se pa parti politik ki’n met sa bann zafer, bann prensip anndan ou se ou ki letan ou pe grandi ou regard lavi e ou epanouir e ou devlope.  Alor Onorab Henrie i en zenn ki’n debrouye akoz pa tou bann zenn ki ti dan menm laklas avek Onorab Henrie ki pa’n ariv kot Onorab Henrie in arive?  Onorab Henrie in debrouye e mwan lo mon kote mon felisit li.

Sa i anmenn mwan direkteman lo lafason ki sa Bill in ganny ekrir, sa bann lamannman ki pe ganny fer e akoz ki nou nou pa dakor avek sa bann lamannman.  Onorab Henrie mon pa pou al refer son diskour parski in en diskour ki formidable, ti en diskour ki ti kler e en diskour ki koz lo lafason ki nou anvi trouv lepanouisman nou lazenes.  Letan sa Bill i entrodwir kontrol, letan sa Bill pe dir ki wi zot anvi en Youth Council me selman se pa sa Youth Council ki pou swazir son sekreter zeneral me se Minis ki pou swazir.  Letan sa Bill pe anmenn en lamannman ki pe dir ki Minis li i pou donn lord sa council e sa council pou bezwen swiv lord sa Minis.  Nou lo nou kote nou dir non.  Lazenes si nou pe anvi vreman montre respe pou zot nou devret donn zot sa lotonomi.

Si nou pe koz lo empowerment, sa mo ki nou tande tanzantan konmela si nou pe koz lo empowerment nou bezwen les sa bann zenn ant laz 15an a 30an ki lalwa ki zot pe amande i permet zot pou zot vin manm sa council ek bann lezot lorgann sa lorganizasyon fodre ki nou empower zot.  Nou les zot pran bann desizyon e byensir tou desizyon ki zot pran avek sa lorganizasyon i annan bann lalwa e sirtou si zot al an deor lalwa sa i ava ganny taken care of me fodre ki zot annan sa lotonomi.

Ankor ennfwa parey mon pe dir sa i retourn lo lafason ki nou nou regard lazenes.  Nou regard lazenes koman bann dimoun ki fodre annan fairness devan zot, fairness dan kimanyer?  Pou zot kapab avanse dan zot lavi.  En zenn i bezwen kapab konnen ki poudir letan i pe devlope se lorizon ki son limit, i bezwen kapab konnen ki poudir i pa pou ganny zize baze lo sa ki son paran in fer, i pa pou ganny zize lo si i ti asiste en rally en kouler oubyen en rally en lot kouler, i pa pou ganny zize si dan lafason ki in eksprim son lekor in ofans serten politisyen.  Fairness pou ki i kapab epanouir, pou ki i kapab devlope e parey mon’n dir se lorizon ki son limit.  Sa Bill i koupe, sa Bill i entrodwir en eleman kontrol.

En bon ledikasyon, en bon ledikasyon ki debous lo en travay ler in fini lekol e ankor enn fwa napa kontrol, les sa zenn debrouye, zot menm zot ki ti dir e sa letan ti SPPF ki ti dir, be what you want to be. Mon pa konnen si ozordi prensip in sanze avek lepep kot nepli be what you want to be me annou kontrole e Minis bomaten in dir avek nou ki security clearance aprezan in arête.  Sa la ankor ennfwa kot nou pou trouv sa bann diferans, en sans fair e egal pou ganny en morso later pou batir ou fanmiy e tou.  Youth Council i devret kapab ankouraz lazenes dan sa direksyon me malerezman Youth Council lafason ki zot pe met plis kontrol e Minis pandan break in antann bann zenn, bann zenn ki’n dir klerman ki zot pa anvi kontrol e mon ti la prezan letan bann zenn ti a pe dir li sa, zot pa anvi kontrol me zot anvi kapab zot epanouir e devlope.

Se sa ki Onorab Henrie in esey fer zot konpran bomaten, senpleman e letan nou regarde nou vwar ki poudir sa ki Onorab Potter pe dir ki en diskour formidable ki Onroab Francois in fer, mwan malerezman mon vwar ki poudir zot parti zot in plito met the cart before the horse e Onorab Francois in fer sa sorti klerman.  Ki Onorab Francois in dir avek nou?  Onorab Francois in dir in ale in al koz avek bann zenn – ozordi ki i al koz avek bann zenn e bann zenn in donn li en kantite keksoz ki zot ti a kontan vwar e parmi bann keksoz ki bann zenn in dir li an 2009 se ki zot anvi en Youth Village e Onorab Francois in dir avek nou ki bann zenn in pli spesifik ankor in dir avek li zot anvi en Youth Village parey ti egziste oparavan Cap Ternay.  This is what I call putting the cart before the horse.  Si zot ti’n ale, si Onorab Francois ti’n fer sa resers avan i ti ava retourn kot son gouvernman parske se zot ki dan gouvernman, i ti ava’n retourn kot zot e i ti ava dir zot zot sa morso later laba ki zot pe al donn Emirates ki Youth Village pe fini pa bezwen fer li akoz bann zenn i kontan sa Youth Village e ozordi efektivman nou annan nou en lazenes ki nepli annan en site pou zot al fer bann vilaz vakans.  Nepli annan, nou bann zenn ozordi kot oparavan nou ti annan en Youth Village ki ozordi Onorab Francois Mr Speaker pe dir avek nou bann zenn i anvi e sa in ganny detri e ozordi nou bann zenn letan in ariv ler pandan vakans pou zot al kanpe zot bezwen al dormi dan lekol, zot bezwen al dormi lo estik dan lekol, zot bezwen al dan bann laklas.

Se sa kalite keksoz ki malerezman zot pa regard pli lwen.  Sa Msye in vini, sa bann group in vini, manman.. napa kalite keksoz ki pou fer ennler ti dir Youth Village aprezan pou al fer Anse Royale ti vin dir dan Lasanble Anse Royale. La ozordi napa nanryen.  Tou bann landrwa kot ti annan bann posibilite, lo Ste Anne nou’n donn en bout pou Rs1, nou’n donn en lot bout ki bomaten nou ti pe deal lo la dan Lasanble en lotel ki zordi Seselwa li i ganny trete koman sitwayen dezyenm klas.  En waiter Seselwa li i ganny li mwens ki Rs3000 son counter part etranze i ganny li plis ki Rs6000.  Se sa ki fer febles dan sa diskour ki Onorab Francois in vin proklanmen me ki malerezman Onorab Potter i vwar koman en keksoz formidab.

Sa pa vedir ki sa bann pwen ki Onorab Francois in fer resorti pa bon.  Sa bann pwen ki Onorab Francois in fer resorti wi mon krwar ki i rezwenn me selman parey mon pe dir i tro tar, tro tar menm parey avek enn de bann lezot landrwa kot ozordi nou ti ava kapab pe regard nou zenn.  Sesel ozordi napa en landrwa lo en montany ki apropriye ki nou ti a kapab devlope koman en keksoz pou bann zenn.  I annan bokou landrwa, Mr Speaker nou pe viv dan en landrwa kot nou ti a kapab annan diferan kalite aktivite pou nou bann zenn.  Nou annan en kantite kalite polisyon ki nou nou napa me malerezman tou sa bann zoli landrwa in ganny pran e la ozordi letan Onorab Francois tou sa bann pwen ki i pe dir parey mon pe dir too late.  Nepli kapab annan.

I annan en lot keksoz ankor e mwan sa Bill mwan mon pou vot kont sa Bill.  SNP pou vot kont sa Bill senpleman akoz zot pe anmenn kontrol lo lazenes, zot pe anmenn kontrol lo en council ki pou organiz aktivite, nou pou vot kont akoz zot pe donn Minis ki en politisyen, zot pe donn li tou sa lotorite pou li kontrol lazenes e parey Onorab Henrie in dir zot met tro bokou kontrol.  Ozordi lorganziasyon ki zot pa politik Jj Spirit Foundation in ariv dan lekol.  Zot annou ennfwa pou tou retir politik kot i pa devret ete, annou retir politik viz a vi nou lazenes, annou retir politik viz a vi lepanouisman nou zenn e la nou ava ganny nou pei kot sa bann squabbles politik i ava arete.  Me si a laz 15an en zenn ki antre dan council i pou deza pe komans ganny kontrole par politik pou li gete kimanyer keksoz pou été mon krwar ki i pou sad parske nou pei pa pou devlop dan lafason ki i devret devlope.

Onroab Potter Mr Speaker in akiz Onorab Henrie konmkwa ki i annan lanbisyon, mwan mon dir avek lazenes  wi fodre ki zot annan lanbisyon.  Letan ou annan lanbisyon ou kapab deza komans regarde dan ki direskyon ou anvi ale.  Si ou en zenn ki napa lanbisyon ou pou fini dan bor semen avek drog, avek lalkol, koman en prostitye.  Letan ou en zenn ki konnen kot ou anvi ale, ki manyer ou pou devlop ou se sa ki pou fer ou pran ou letid serye, se sa ki pou fer ou ranmas bann abilite, ranmas bann konesans ki plitar ou pou shine. Shine, wi enn bann fason pou ou shine se pou ou konnen dan ki direksyon ki ou anvi ale.  Onorab Henrie ki pe shine ozordi zisteman akoz i konnen kote i anvi ale e depi ki i pe etidye in konnen kote ki i pou met son zefor e alors ozordi i sa ki été e sanmenm sa petet ki fer serten ankoler.

Mr Speaker mwan mon vwar ki letan zot fail pou kontrol bann zenn atraver serten bann lorganizasyon, mwan mon soz  lo Jj Spirit akoz i pa politik dapre zot letan zot fail pou kontrol bann zenn atraver sa zot sey rod lezot fason pou kontrole e se sa la ankor, enn fwa ki mwan mon anvi dir dan sa Bill nou bezwen retir sa bann eleman kontrol.  Retire zot, tanzantan zot koz lo mindset be mwan mon pa vwar okenn sanzman dan mindset, nou retourn ankor menm parey, mindset kontrole, kontrole e kontrol plis ankor.

Alor Mr Speaker nou definitvman san okenn ezistasyon mon pou dir lafason ki zot zot regard lazenes e lafason ki nou regard lazenes i totalman diferan e nou’n tro trouv sa dan bann diferan fason.  Ozordi paregzanp letan mwan mon rantre kot lakour en madanm e i dir avek mwan father mwan mon rouz mwan me selman mwan mon annan 2 garson la, zot zot pou ou zot me selman ou konnen mon dir avek zot pa bezwen tro montre zot figir, pa bezwen tro al devan pangar zot pa ava ganny sa ki zot merite.  Mwan mon dir se sa leta ki nou’n arive e si en zenn e annou pa fer konmsi nou fer bann sourir konmsi pa arive, si nou lazenes ozordi nou trouv en kantite zot ki bezwen repet parol parey bann peroke, repet serten keksoz, vin dir serten keksoz zis pou zot kapab monte lo sa lesel, zis pou zot ariv serten landrwa, mwan mon vwar sa vreman koman en sorry stateIt’s a sad state of affairs e se pour sa rezon ki letan nou nou pe regard sa Bill nou pe dir non e nou pou kontinyen dir non akoz nou anvi trouv en nouvo fason regard keksoz.  E sa nouvo fason regard keksoz se sa ki pou donn nou en vizyon kot nou pep i ava kapab re-ganny son linite e lazenes i vwar byen sa.

Si   ou repet serten keksoz dan lafason ki zot kontrol ou la aprezan ou oke.  Se ou menm ou ki pou ganny tou kontra, se ou menm ou ki tou konpetitsyon sanson se ou menm ou ki pou gannyen, ou menm ou ki pou ganny tou sa bann posibilite pou ou epanouir ensidswit.

Alor Mr Speaker avek sa de parol mwan mon dir avek bann zenn wi annan lanbisyon, lanbisyon pou fer sa ki byen e non pa lanbisyon pou fer sa ki mal e mon dir avek zot nou lo nou kote nou pou met divan anba zot lezel.  Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Minister right of reply.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Mr Speaker.

Mr Speaker premyermman mon ti a kontan remersye tou dimoun ki’n pran laparol lo sa Bill bomaten.  Mon ti a kontan remersye Onorab Francois ki in fer deklarasyon formidab, mon dir byen fer, formidab akoz in fer en parkour dan listwar Konsey Nasyonal Lazenes depi ler i ti etablir, sa bann pwen for, bann proze, bann progranm ki in realize, ki’n permet bokou nou enkli nou isi kapab aprofondi nou konesans nou leksperyans lokal e aletranze.  In osi anmenmtan montre bann difikilte e bann konstrent e in montre, in kapab annan sa vizyon, sa grander lespri pou vwar ki sa lalwa pe anmennen e ki posibilite ki nou kapab donn Konsey Nasyonal Lazenes e osi bann zenn lo kimanyer pou vin pli otononm pou kapab realiz bann lobzektiv e laspirasyon ki zenn i annan zot menm, ki gouvernman i pran ki i pe komans realize atraver son bann diferan polisi e progranm.

In demann bann kestyon e in reponn e i pa mon lentansyon pou repas lo la akoz mon krwar ki in fer en zoli travay.  E mon dakor ler Onorab Ramkalawan apre tou son kritik in dir in fer en bon travay e in fer en bon diskour.  Se sa ki mon anvi tande plis, bann keksoz pozitiv, bann keksoz konstriktiv ki nou tou nou bezwen fer pou anmenn nou pei pli devan e partikilyerman nou pa devret menas okenn zefor pou pous nou lazenes an avan.

Mr Speaker mon krwar sa bann pwen ki Onorab in fer sorti i bann pwen valab ki kapab permet sa nouvo striktir Konsey Nasyonal Lazenes kapab annan plis determinasyon pou kapab asire ki bann resours finansyel ki gouvernman pou donnen e lezot resours ki zot kapab zot menm eleve atraver diferan posibilite pou kapab adres bann nouvo progranm oubyen amelyor bann progranm ki national youth council avan in ganny sans met a’n aplikasyon me ki pa’n fini enplimante.

Mon kontan sa nosyon lazenes koman bann dimoun ki anmenn sanzman, nou pa fer pou lazenes me lazenes ki fer e mon krwar gouvernman enn son polisi santral ki nou tou nou konnen, ki nou tou nou viv se ki nou polisi i met imen enkli lazenes o sant devlopman e mon dakor ki Konsey Nasyonal Lazenes demen i kapab realiz sa e anmenn li plis ankor.  Ki nou pa rod zis plis me ki nou menm nou vin plis pou nou kapab fer en diferans dan kimanyer nou pei i devlope, kimanyer nou kapab fer en diferans pou lezot ki’n malerezman petet reste an aryer.

Nou vilaz lazenes.  Mon oule oule donn en langazman ferm poudir nou vilaz lazenes pou ganny konstrir le moman resours i ava vin disponib e nou tou, zot ki isi malgre zot pa dakor e zenn ki deor i ava ganny son vilaz ki pou fer nou tou fyer.

Mr Speaker mon ti a kontan osi remersye Onorab Henrie pou son bann pwen ki in met devan me selman permet mwan dir ki mon pa kapab dakor avek tou bann pwen ki in dir.  Gouvernman, esansyelman gouvernman Lepep i pa’n anmenn sa lalwa e fodre dir poudir ler lalwa ti ganny etablir i pa ti kestyon sirvi politik, i pa zanmen kestyon sirvi politik, i sirvi lazenes, i lepanouisman lazenes, i devlopman lazenes, i empowerment lazenes, lala rezondet sa proze de lwa ozordi.  So annou ganny li kler.  Ti en zoli Bill, ler mon’n vini bomaten mon dir, dan 9.30, 10.30 plitar mon a’n fini mon ava ale me la nou’n pran detrwa pti pwen lo la nou pe fer li vin, parey Angle i dir nou pe for en mountain out of a mole hill, nou pa kapab fer sa, nou bezwen realis.

Parler nou swazir en mo, mon’n dir 15an ziska 30an nou pik 15an e nou fer en ta rigmarol avek, nou bliye poudir dan polisi nou kouver depi 15 ziske 30 e depi 15 ziske 30 i annan osi depi 18 ziske 30, i annan osi depi 20 ziske 30, ziske 25, ziske 30, so mon krwar ki grander lespri ki nou tou nou annan, bann manm nou vwar lobzektif pli larz, pa zis ou pik lo en size e nou sey angloutir lespri sa bann manrmay ki ti la bomaten.  Me mon kontan ki sa bann manmay i konpran sa akoz apre ki nou’n koze deor parey Onorab Ramkalawan in dir e ou’n dir ou osi zot in repet  keksoz ki zot in tande, me apre nou’n koz avek zot, manrmay etidye byen, rod ledikasyon, konpran byen la apre zot a kapab fer analiz e vin avek en desizyon kot zot a konpran ki desizyon zot pou pran, ki pa zot pou pran, kan zot pou pran.

Mr Speaker les mwan fer sorti, ki i fer premye fwa dan listwar Sesel ki okenn lorganizasyon praetatik, e note silvouple i elekte son bord.  Dir mwan en lot ki’n ganny elekte?  Mr Speaker mon esper en segonn, en minit si i annan dimoun pou dir mwan.  Napa e la la pwen pozitiv ki pe fer en leap dan fason kimanyer nou zer progranm lazenes an zeneral dan pei. Annou konsantre lo la, nou pa kapab zis konmsi sa ki negativ tire prezan fer en gran zafer lo la……

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker Sekreter Zeneral ou bezwen apwente, ou bezwen serten kriter me ler Minis i apwent li, Minis napa kapris li, Minis i pe azir dan en serten frame work ki lalwa i mete, ki konstitisyon i mete e Minis pa kapab azir ultra virus, Minis pa kapab kas lalwa e demann Sekreter Zeneral pou fer keksoz kont lalwa.

Menm kestyon lo sa kestyon seksyon 8, minis pa kapab donn en lord konsey pou fer li fer keksoz ki kont konstitisyon, ki kont polisi gouvernman, ki kont polisi lalwa.  So annou konpran sa dan konteks ou bezwen annan serten provizyon, serten safety net ki demen ariv en keksoz e gouvernman toultan i la pou zet en koudey.  Sa koudey sarz ki nou bezwen pou devlopman lazenes e an zeneral dan pei.  I annan en kantite lalwa ki annan sa bann direktiv me pa ganny abize.  Nonm mwan en ka ki ganny abize?  Napa.

 

(Interruption)

 

MINISTER MERITON

Mr Speaker Minis i kapab ganny apwente, wi i apwentman politik me le moman ki ou ganny apwente ou ganny apwente dan gouvernman e tou Minis gouvernman e gouvernman li osi i o servis lepep, ki zot koze.  Nou pa kapab ozordi akoz i konvenab pou nou pik en bout, fer konmsi lot bout pa egziste apre fer bann politik, permet mwan Mr Speaker, politik bonmarse lo la.  Nou la e tou dimoun ki dan pozisyon lenfliyans, tou dimoun ki dan pozisyon lotorite, tou dimoun ki dan pozisyon kot i kapab koz avek lezot dimoun nou bezwen fer sir ki nou parol i en parol stabilite akoz parol i kapab ensit dimoun pou fer vyolans, parol i kapab fer dimoun konpran oubyen parol i kapab servi pou eblouir dimoun.

Nou nou rol, tou dimoun, nou ki isi, zot manm Lasanble, Minis se pou fer sir ki nou pe pas keksoz ki kler, pas bon lenformasyon, les dimoun konnen ki bann posibilite e les dimoun deside.  I pa’n zanmen rol gouvernman pou kontrol Konsey Nasyonal Lazenes, i pa en kestyon kontrol ditou.  Si Sekreter Zeneral pa bon, i ava ale.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Onorab, Onorab, Onorab zot de Onorab i paret mwan ki zot pa kapab ekout Minister fini koze.  Bon ziska midi mon ava demann zot pou withdraw silvouple, ou avek Onorab Derjacques.  Onorab Ferrari avek Onorab Derjacques silvouple withdraw, Minis i ava fini fer son lentervansyon.  Onorab depi bomaten mon pe call ou to order e ou kontinyelman enterfer ler dimoun i koze, so please withdraw, both of you.

 

HON ANTONY DERJACQUES

Eski mon kapab konnen pou mwan?

 

MR SPEAKER

Both of you please withdraw.  Zofisye lapolis ou kapab asiste … Kontinyen Minis Meriton….

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Speaker konmsi ler mon analize mon vwar ki tou sa bann largiman ki Onorab Henrie e son bann koleg ki’n pran laparol i pa tenir e se sa bann largiman ki nou bezwen large akoz i al an kontrent polisi ki gouvernman pe met devan.

Mr Speaker nou’n fer referans avek en doktrinasyon lazenes atraver bann progranm ki’n ganny mete.  Me zis mon a fer kler ki bann progranm ki’n ganny site young citizen, NRA, District Youth Club, young leaders se egzakteman le kontrer ki nou pe vin fer.  I la pou ed bann zenn konn zot drwa, devlop lespri patriyotizm, devlop bann valer pozitiv e demen kapab zwe en rol pozitiv dan zot devlopman personnel, dan devlopman zot fanmiy e devlopman zot kominote.  Napa enn sa bann progranm ki annan pou lobzekitv endoktrin lazenes.  Ou pa kapab endoktrin lazenes, lazenes ozordi i koze i dir son pwennvi.

Set atraver nou polisi ki ozordi bokou zenn pe vin devan dan meeting piblik, aryer, dan lezot meeting ki annan si i pa dakor i dir i pa dakor, si i propoz fason pou amelyor keksoz i fer li e Konsey Nasyonal Lazenes, gouvernman i adres sa bann size e i pran li e i form parti son polisi e son bann progranm.

Mr Speaker nou’n tann nonm NCC, mwan osi mon dakor NCC pe fer en zoli travay e fodre dir ki Sesel ti enn bann premye pei ki ti siny konvansyon pou proteksyon zanfan e nou’n fet 20an la sa lannen, semenn pase.  Nou satisfe avek travay NCC, NCC son bord in ganny apwente, son chairman i Minis Mondon ki ti la bomaten, son direkter i ganny apwente mon pa konpran sa konparezon ki zot in fer,   resers in mal fer oubyen sa ki’n fer resers pou zot i pe sey anvoy zot dan move direksyon.

Mr Speaker diferans ant Lepep avek SNP se ki Lepep i vini avek nouvo lide, avek linisyativ e dan sa ka avek amannman pou permet ki zenn i kapab bouze.  Me SNP li i kritike, i gele, i lamante e pa vin avek en propozisyon.  Ti annan tou posibilite pou bann dimoun lo sa kote latab fer amannman lo sa lalwa spesifik annou zis pa koze dan ler, me keksoz spesifik,  dir nou ki zot oule vwar ladan, zot vini zis zot pa dakor avek, me ki ou elspekte avek en group dimoun koumsa?  I annan zis koze e nou nou krwar poudir nou dan group ki koze e nou fer keksoz, nou pa zis la pou kritike e reste de kote e pa fer nanryen.

Mr Speaker mon kontan sa konsept ki Onorab Potter in vin avek love for power verses power of love.  Se sa mesaz ki mon ti a kontan ki sa bann dimoun i tande akoz ler zot pe koz poudir lanbisyon i bon, wi lanbisyon i bon me selman fodre pa ki nou vin aveg ek lanbisyon ki akoz nou annan lanbisyon nou pare pou detri tou dimoun, nou pare bliy kanmaradri, nou paret bliy tou keksoz e nou zis lager pou lanbisyon i danzere e nou bezwen fer sir ki lanbisyon i pa vin lobzektif nimero enn me se pei, kominote lazenes ki pli enportan e si ou sorti byen.  E se gouvernman lepep ki permet lepanouisman lanbisyon atraver tou bann progranm ki annan, young leaders ozordi i idantifye bann zenn ki kapab annan potansyel pou asim responsabilite pli o.  So nou bezwen kapab konpran li dan konteks e pa zis ou pik en keksoz, ou vir li anba lao e sey soul dimoun avek.

Wi, Mr Speaker mon bezwen fer en pwen fer sorti kler.  Wi lepep i sa parti politik ki atraver son polisi in met konesans dan lespri dimoun, in met lespri dan latet dimoun, akoz si pa ti nou polisi ledikasyon kot nou’n permet tou dimoun irespektiv ou nivo sosyal, finansyel eksetera tou dimoun i annan menm sans pou kapab devlope.  Si i fer referans avek Onorab Henrie akoz in servi loportinite e se sa ki nou pe dir ozordi nou tou nou bezwen servi ledikasyon, servi lezot posibilite, loportinite ki gouvernman i met a nou dispozisyon pou nou kapab bouze, pou nou kapab leve, pou nou kapab debrouye parey Prezidan in dir, pou nou kapab be what we want to be.  Sa i ankor viv, i ankor aktyel ozordi napa nanryen ki sanze avek.

Mr Speaker taler nou’n koz lo konsiltasyon.  Konsiltasyon in pran plas.  Sa ki Onorab Francois in fer se revwar bann keksoz.  Depi byen boner avan menm nou mazinen vin Lasanble National Youth Council in ganny konsilte lo tou laspe lalwa e zot in dakor e zot in montre lapresiasyon pou dir ki zis ozordi ki Onorab Francois in fer sa bann konsiltasyon i fo e i misleading.

Mr Speaker mon satisfe ki sa bann pwen ki nou’n met devan i ava anmenn travay avek lazenes, i ava donn plis loportinite lazenes atraver national youth council pou kapab kontribye dan tou bann defi ki sosyete pe fer fas avek ozordi e atraver bann progranm ki pou ganny etablir atraver sa nouvo stratezi ki pou dekol avek sa nouvo striktir ki’n fini pare nou ava ganny sans kot zenn zot menm lo en baz volonter dan kominote i kapab donn en koudmen pou ed en zenn ki’n ganny afekte, i kapab ed en zenn pou kapab vin devan partaz son resours, son konesans , son lenerzi pou kapab fer sir ki sa kominote ki i ladan i stab, pou asire ki son fanmiy i stab e ler ou annan en kominote avek en fanmiy ki stab ou annan en nasyon ki solid ki for e rol lazenes ki pe ganny aksantiye atraver sa amannman ozordi.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

In ariv ler pou nou vote lo deba e merit zeneral.  Tou bann ki anfaver?  Bill in pase.  Mon a ganny mwan en formal second reading.

ACTING CLERK

A Bill of an act to amend the Seychelles National Youth Council Act – Act 15 of 1997.

MR SPEAKER

Pou al dan committee stage.  Eski zot oule al dan committee stage?  Si non mon ava ganny mwan en mosyon pou nou sot committee stage.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker anba order 99(1) mon move pou suspend orders 65 to 70 pou nou skip committee stage anvi ki lamannman ki mon’n table i straight forward.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

HON WILBY LUCAS

Mon segonde Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Nou a pran en vot lo la, tou bann ki anfaver?  Mon a ganny en motion for third reading.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Ki the Seychelles National Youth Council (Amendment) Bill, 2009 i ganny lir en trwazyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

HON WILBY LUCAS

Seconded Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Pran en vot lo la.  Mon a ganny mwan en formal third reading.

 

ACTING CLERK

This Act maybe cited as the Seychelles National Youth Council (Amendment) Act 2009.

MR SPEAKER

Bill in pase mon a remersye Minis e eKskiz li parmi nou.

I reste nou ankor 20 minit nou ava pran mosyon pou apwentman Msye Patrick Pillay koman anbasader.  Onorab Potter, 20 minit pou sifi?

 

 

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker mosyon pe demann nou Lasanble pou aprouv lapwentman Msye Patrick Georges Pillay koman Anbasader an akor avek lartik 64(1) nou konstitisyon.

Msye Pillay parey nou konnen in en Minis dan nou gouvernman pandan 16an e nou tou nou rekonnet devosyon e lentere avek ki in desarz son bann responsabilite.  Pli boner sa lannen i ti deside a laz 60an e apre preski 5an koman Minis Zafer Etranzer pou li pran son retret.  Dan en interview ki i ti fer avek medya nasyonal, i ti eksplik son desizyon e nou a rapel ki ti dan sa menm interview ki i ti dir klerman ki malgre ki i ti pe retire koman Minis i pou touzour pare pou travay pou Sesel dan nenport ki kapasite ki Prezidan i a demann li.

Msye Pillay i en personnalite tre talante, eksperyanse e karismatik.  A man of culture parey nou dir e son lapwentman par Prezidan dan en letap kot Sesel pe ogmant son vizibilte e partisipasyon aktiv lo nivo enternasyonal pa en sirpriz.

Son lapwentman i ankadre byen nouvo polisi Prezidan Michel pou en diplomasi pro aktiv avek bi repar Sesel pou mye entegre dan lekonomi mondyal.  Nou a rapel ki depi 2005 gouvernman Prezidan Michel ti deside re-ouver nou bann misyon diplomatik dan bann kapital kle atraver lemonn.  Ti sanmenm lannen ki nou ti vwar re-ouvertir nou lanbasad an Bruxelles kot head quarters linyon eropeen i baze e an 2006 an Afrik di Sid ki ganny dekrir koman the economic power house lo nou kontinan.

An 2007 e 2008 nou ti ouver 2 nouvo lanbasad an Azi, enn an Sin sa nouvo zean ekonomik a’n oriyan ki pe deza aport bokou benefis pou Sesel e lot dan kapital Lenn en lot pourvwar ekonomik emerzan pa tro lwen avek nou.

Sa lannen gouvernman in deside re-ouver son misyon diplomatik an Lonn ki parey nou konnen premyermman i sant finansyel lemonn e landrwa kot Head quarters commonwealth i baze.  Dezyenmman i landrwa kot sant sa de lafors enternasyonal ki pe ed nou lit kont piratri savedir Atalanta e EU NAVFOR i baze.

Trwazyenmman i landrwa kot pli gran kominote Seselwa apard Ostrali in adopte koman zot dezyenm pei e katriyenmman i parmi nou marse touris prensipal e landrwa kot University of London ki UniSey i afilye avek i été.

A sa staz Mr Speaker permet mwan dir ki penetrasyon marse britanik ki enn nou sours prensipal tourizm par STB resaman avek son slogan Seychelles is back pou san dout benefisye avek prezans en misyon diplomatik an Lonn.  Benefis ki Sesel pou tire avek en tel move i osi gran ki leksperyans e savwar fer ki Msye Pillay pe anmenn avek li dan sa nouvo lapwentman koman Lanbasader ki mon mosyon pe rekomann avek Lasanble pou aprouve.

Mr Speaker pa souvan ki nou Lasanble i ganny sans pronons li lo servis ki en ansyen Minis in rann nou pei.  Nou sipor pou sa mosyon i a donn nou sa lokazyon pou montre nou gratitid pou tou bann ansyen Minis ki’n servi Sesel dan lepase pou plizyer lannen e ki’n prezan pran zot retret.  Mr Speaker I beg to move.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde?

 

HON WILBY LUCAS

Mon segonn mosyon Mr Speaker e mon ti oule fer en lentervansyon an siportan mosyon.

 

MR SPEAKER

Ou kapab entervenir.

 

HON WILBY LUCAS

Mr Speaker parey in ganny etablir Msye Patrick Pillay i en zonm ki nou kapab dekrir ki’n donn bokou pou devlopman pei an zeneral e ler nou pe analiz son CV i koz pou limenm.

Mon ti fer en anliz personnel ler mon ti Chairman Konsey Distrik pou Baie Lazare kan mon ti donn en bilan lo travay ki distrik ti’n fer pandan sa lannen e la mon pe koz an 1992, i ti parmi enn bann envite ki ti prezan e i ti montre son lapresiasyon viz a vi bann bon travay ki ti’n ganny fer.

Mon’n osi note ki mon kontak personnel avek li ti dan son kapasite koman Minis ledikasyon peryod ki mon ti ganny mon scholarsip pou mwan al fer mon letid aletranze.

4an plitar kan mon ti retournen malgre ti’n sanz minister mon ti zwenn li dan son kapasite koman Minis pou Lazenes ek kiltir, nou ti antreprann dan en bon diskisyon e la kot Msye Pillay ti relans son langazman e son komitman ki li a nenport ki responsabilite ki i gannyen i ofer i pare pou li travay pou son pei.  Enn parmi bann pwen for Msye Patrick Pillay se ki i krwar dan progresyon e nenport ki nou ki pe reklanm serten benefis ou pozisyon ou bezwen prouv ou lekor e se sa ki Msye Pillay ki nou ti diskit lo la.

I kler ki baze lo son CV i enn sa zonm ki’n progrese pti  a pti, kot in sorti byen byen lwen pou li pran pozisyon Minis ziska son retret.  Nou napa okenn dout ki Msye Pillay in prouv son lekor e mwan mon napa okenn difikilte pou siport son nominasyon koman Lanbasader akoz nou krwar ki i posed sa leksperyans e konesans neseser pou li delivre sa kalite travay pou benefisye nou pei.

Mon ti a kontan partaz mon leksperyans ki Msye Pillay in osi dakor avek sa ki ti pran mwan 25an pou mwan ganny en scholarsip e vin sa ki mon été ozordi e Msye Pillay pe demann bokou nou bann zenn pou servi sa legzanp pour zot osi progrese e vin sa ki li i été ozordi.  Legzanp Msye Patrick Pillay Mr Speaker i montre nou ki i vo lapenn travay dir, prouv nou lekor e resevwar sa ki nou merite.

Mon napa okenn dout pour tou bann dimoun ki’n konn Msye Patrick Pillay zot ava dakor avek mwan lo mon non personnel, lo lapar lezot manm Lasanble pou akey nominasyon Msye Patrick Pillay koman nou nouvo lanbasader e nou pou donn li tou nou sipor e swet li sikse dan son parkour.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Okenn lezot entervenan. Onorab De Commarmond.

 

HON  DE COMMARMOND

Msye Speaker mersi bokou. Very short and brief lo mosyon ki devan nou. Myse Speaker mon pou siport lapwentman Msye Patrick Pillay koman lanbasader pou Sesel.

Msye Pillay en dimoun ki mon’n konn li depi tre, tre zenn, mon’n konn li koman mon teacher, in fer mwan lekol kolez e Training College e tou. Set en boug ki mon kapab dir i en dimoun well educated and cultured person anmenmtan i en people’s person. Ton Pat parey nou apel li i en dimoun lepep, i en dimoun ki tou dimoun i konn li, tou dimoun i fasil fer zanmi avek li e pou mwan dan li mon vwar ki definitivman i pou vin en diplomat ekselan, i pou bon a sa peryod ki nou ladan dan Sesel ki nou annan bann diplomat parey ki kapab promouvwar lobzektif nou pei e a letranze i kapab anmenn plis fri, rekolte plis fri pou devlopman e lepanouisman nou pep spesyalman nou zenn.

Mon oule a sa moman la osi fer referans en pti pe lo lekel li Msye Pillay li osi. Msye Pillay petet bokou nou pa konnen son papa ti osi dan politik dan DP sa letan. Mon fer sorti sa pirman pou montre koman sa ki nou fek koze petet bomaten i repran dan en zonm parey Msye Pillay kot li i vwar ek devlopman ki’n arive devan li, e vwar ki semen ki i merit siporte, donn son kouraz son dedikasyon e a diferan moman ki mon’n koz ek li in toultan osi donn sa hope e parey Onorab Lucas in dir i ‘ dir ou vwar Charles fodre toultan nou vwar kote nou kapab fer byen pour nou zoli pti pei’, annou donn koudmen e pa krwar ki letan mon sorti koman Minis sa i mon swa me selman a nenport ki moman ki pei i bezwen nou kot nou kapab annou donn sa sipor, annou donn sa devouman e annou ede dan tout fason pou avans nou pei pli devan’.

Alors avek sa pti pwen la mwan mon krwar ki Msye Patrick Georges Pillay i pou fer tre byen pour nou a letranze koman en diplomat e nou tou nou pep mon asire kot i ava ete koman en diplomat kot nou nou a tonbe nou a vwar kot nou nou ava arive si i annan en difikilte, ou menm pa neseserman difikilte me kot i a ete mon asire i pou welcome otan Seselwa ki i kapab zwenn pou kapab donn en avan gou kwa ki i pe fer pou Sesel, e anmenmtan donn nou sipor kote nou ete a letranze. Mon krwar i pou vin parey i ete en anbasader egzanpler parey in en Seselwa egzanpler. Nou felisit li e nou swet li osi tou debon kot i ava ganny poste a lavenir koman Anbasader.

Vwala avek sa short note Msye Speaker Sir mon krwar ki i kler ki nou pou siporte mwan e mon demann tou mon koleg pou siport lapwentman Msye Patrick Georges Pillay koman Anbasader Sesel. Mersi.

 

MR SPEAKER

Onorab Potter right of reply.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mon remersye le 2 Onorab ki’n koz an sipor sa mosyon e mon konvenki ki nou kote latab i siport lapwentman Msye Pillay akoz sa kote latab nou en parti, nou en group ki annan en tradisyon ki baze lo gratitid, lo disiplin e lo rekonesans pou travay ki bann ki pas avan nou i fer.

E lo sa not mon a zwenn sa kote latab pou swet Msye Pillay bon kouraz, bonn sans dan sa travay nob ki pou kontinyen fer pou Sesel, menm si i andeor Sesel. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

In ler pou nou ariv pou en vot. Tou bann ki an faver. Bon Msye Pillay in vin en Anbasader. Nou ava adjourn ziska 2er, mon ti oule vwar Leader of Government Business dan mon lofis, thank you.

 

(Break)

(Deputy Speaker in the Chair)

DEPUTY SPEAKER

Nou a pran nou dezyenm parti travay pou lazournen e lo Order Paper nou anan nou dezyenm mosyon nou ava envit Onorab Vel pour li fer son prezantasyon.

 

HON JENIFFER VEL

Bonn apremidi tou-l-monn. Mr Deputy pri lavi oubyen kou lavi parey serten i prefere i ozordi pli gran konsern tou fanmiy Seselwa, se zisteman akoz i premye konsern nou popilasyon ki i merit vin en size priyorite dan sa Lasanble Nasyonal.

Pri lavi i telman en konsern ki preski toulezour nou tann dimoun pe konplent lo size marsandiz tro ser. I pa rar tann Seselwa dir ki menm kantite larzan ki ti donn zot 3 sak plastik konmisyon 1an pase ozordi pe donn zot en sel sak. Seselwa i vwar roupi apresye zis dan labank e lo zot screen televizyon me pa dan magazen. Enn ler ou a krwar ki i annan SR2 dan Sesel enn ki pe vin pli for kont dolar dan labank e enn ki pe vin pli feb dan magazen.

Mr Speaker i mon swe ki deba lo sa mosyon i vin enn ki obzektiv e action oriented, savedir ki i mon swe ki bann entervenan i koz lo bann fe e ki nou pa per pou de rezon elektoralis pou denons bann lobby oubyen bann group lentere. Osi alafen nou bann deliberasyon mon swete ki nou kapab prodwir bann sizesyon konkret ki bann lotorite i a kapab met an aplikasyon, i mon swe ki nou kapab anvoy en mesaz ki fer tranble bann ki pe abiz zot pozisyon e fer konsomater soufer.

Msye Speaker mon’n deside pou striktir mon lentervansyon dan lafason swivan:

Premyerman mon pou definir scope sa mosyon, dezyenmman mon pou koz lo natir relasyon ant marsan avek konsomater, e trwazyenmman mon pou prezant serten sizesyon ki bann partener i kapab konsidere koman parti solisyon problenm lavi ser dan nou pei.

Mr Deputy pri lavi i vedir pri tou bann komodite ki en dimoun oubyen en fanmiy i aste pou li kapab viv. Sa bann komodite i enkli marsandiz, bann enporte koman bann prodwir lokalman, bann servis parey pri tiket bis e taxi, bann utilities parey telefonn, elektrisite, ek delo, e pri lakaz ki swa rent oubyen repeyman loan. Lakantite keksoz ki en dimoun i kapab aste avek son reveni i determin son purchasing power ouswa son pouvwar dasa. An dot mo si pri lavi i ogmante pouvwar dasa en dimoun pou diminyen, si son reveni pa ogmant dan menm proporsyon oubyen plis. Deplis standar lavi sa dimoun pou diminyen si son pouvwar dasa i diminyen.

Alor Mr Deputy nou kapab ogmant pouvwar dasa Seselwa si nou swa ogmant saler bann travayer ouswa si nou diminyen pri lavi. Nou kapab diminyen pri lavi si nou diminyen pri serten oubyen tou bann komodite. Nou kapab diminyen rent lakaz ouswa diminyen pri bann utilities, ouswa menm diminyen pri bann marsandiz. Pour nou pa perdi dan sa mosyon mon sizere ki nou kit kestyon logmantasyon saler de kote, sa i akoz gouvernman e sekter prive si i deside vwar li plitar neseser pou ogmant saler sa logmantasyon a ranforsi pouvwar dasa bann Seselwa. Mon osi krwar ki nou devret les pri bann utilities de kote akoz sa i en size ki gouvernman i a kapab adrese letan i pe revwar striktir tax ki lo fas nou reform ekonomik.

Mon oule ki nou restrikte deba lo pri bann marsandiz enporte akoz se la kot i annan bokou labi e perd pouvwar dasa bann Seselwa. Annefe parey leksperyans lepase in montre nou si nou pa adres kestyon pri komodite enporte nou riske vwar ki tou logmantsayon saler pa pou servi dan nanryen akoz pri marsandiz pou kontinyelman ogmante.

Mr Speaker aprezan mon pou abord size natir relasyon ant marsan ek konsomater dan nou pei. Sesel i en pei ki depann bokou lo lenportasyon e sa depandans lo lemonn eksteryer i kree endepandans bann konsomater lo bann ki enport sa bann komodite. Sa in kree en relasyon tre dezekilibre, lontan letan bokou Seselwa pa ti tro konn lir e zot saler ti feb bokou Seselwa ti pran kredi, la marsan ti profite e fer krwar ki zot in pran plis marsandiz avek bi vol zot. Ozordi ki bokou Seselwa i konn lir e konn plis, marsan i sanz taktik e vol zot par met pri bokou tro o.

Mr Speaker napa trik ki serten marsan malonnet pa servi, letan pri serten komodite i ogmante tou-d-swit zot ogmant pri an dizan ki zot annan stok ki nef, letan ki serten pri i desann zot dir zot annan vye stok, letan ti mank forex dan labank e dolar e ero ti kout ser lo black market zot ti dir ki zot aste tou zot forex lo black market pou fer vini marsandiz. Me ozordi letan i annan forex dan labank e dolar ek ero in tonbe, pri i ankor pli o ki avan.

Mr Speaker sours sa problenm se ki i annan mank transparans lo pri ki bann marsan i pey komodite. Konsomater pa konn pri ki zot aste marsandiz, deplis i annan zis en pti group marsan ki fer vini keksoz. Sa i vedir ki i annan en oligopoli dan lenportasyon e bokou bann enportater i annan monopoly power. Bokou marsan ki enport an gro i vann zot prodwir ser avek bann retailer ki forse vann pli ser. Tandis ki lo lot kote serten wholesaler i vann zot prodwir bon marse avek serten retailer ki deside vann li tro ser. Se pou se la ki i annan gran diferans pri ant serten magazen. En lot fakter ki ranforsi relasyon dezekilibre ant marsan e konsomater se sa gran konsantrasyon pouvwar ekonomik dan lanmen serten marsan. Menm si i annan bokou magazen dan Sesel i napa bokou boutikye endepandan. Bokou sa bann magazen i apartenir a en menm gran marsan ki fer ki zot kapab fikse e kontrol pri.

Mr Deputy vwala realite raport fors ant marsan ek konsomater dan Sesel. Marsan i dan en pozisyon bokou pli for ki konsomater. Sa realite sosyal i blok realite ekonomik. An dot mo menm si pri marsandiz i desann lo marse enternasyonal akoz dolar i vin pli feb oubyen akoz poupi i vin pli for oubyen ankor akoz bann keksoz i vin pli bon marse, letan zot ariv Sesel sa bann komodite i kontinyen kout ser e menm kapab kout pli ser akoz konsomater i dan en pozisyon feb vizavi marsan. Konsomater napa gran swa ant swazir akoz zot swazir ant aste sa komodite menm si i ser oubyen kite ale. In ler pour nou sanz sa sitiasyon, in ler pour nou re-ekilibre raport fors an marsan ek konsomater. In ler pou nou azir sirtou la ki reform ekonomik pe anmenn serten benefis ki marsan i merit pas a konsomater.

Mr Deputy nou pa pou kapab kontinyen avek sa sitiasyon diktatir par serten masan. Konsomater pa kapab kontinyen reste viktim serten marsan, nou bezwen trouv en solisyon pour sa problenm. Mon pe propoze ki tou partener konsernen i zwe zot rol pou rezourd sa problenm pri lavi. Enn sa bann partner se chamber of commerce oubyen SCCI. Dan lepase SCCI in demann bokou e gouvernman in satisfer zot bann demann zot in dir liberaliz komers, tir monopoli SMB. Tou sala gouvernman in fer aprezan responsabilite i avek SCCI pou asire ki konsomater i ganny enpe sa bann benefis. Lasosiasyon bann komersan i merit fer tou son bann manm sinny en code of ethics and good conduct kot zot ava angaz zot pou pa fer profi an tro. Apre sa lasosiasyon i ava fer piblik konnen lekel bann marsan ki pa manm sa lasosiasyon oubyen lekel ki pa oule sinny sa dokiman. Koman en manm SCCI, se sa lorganzisyon ki pou veye si bann marsan pe respekte sa ki zot in sinnyen. Sa mechanism (..) review a permet bann marsan zot menm dir lekel ki sarz an tro e lekel sa bann marsan ki pe sali repitasyon tou marsan. Si bann marsan pa fer sa, la nou a konnen ki zot tou zot dan menm bato e zot tou zot malonnet. Deplis si SCCI i refize fors son bann manm pou pa saz profi an tro alor la nou a konnen ki zot ti pe manti letan zot ti pe dir ki liberalizasyon pou anmenn plis konpetisyon e keksoz pli bon marse.

Mon dezyenm sizesyon Mr Deputy i konsern en transformasyon NATCOF. NATCOF koman defanser drwa konsomater i merit vin pli aktiv, in ler pou NATCOF al bokou pli lwen e vin en vre lafors dan nou pei. Si bann marsan pa kapab oubyen pa oule fer konpetisyon antre zot pou fer pri desann alor le sel opsyon se pou fer NATCOF fer konpetisyon avek marsan. NATCOF i kapab fer bann magazen korperativ ki ava enporte e vann marsandiz avek son bann manmn ki bann konsomater a bann pri rezonnab. Sa sistenm korperatir konsomater i egziste dan plizyer pei e i tre efikas. Koman en korperatif konsomater NATCOF pa merit fer profi akoz son profi i merit ganny pase avek bann konsomater atraver pri pli ba, sa bann magazen korperativ pou bezwen fer zis en pti profi pou pey son travayer e son lokasyon.

Mon trwzyenm pwen se pour demann gouvernman pou vin strikt dan laplikasyon Fair Competition Act ki sa Lasanble i fek adopte. Nou oule en lekonomi kot sekter prive  i zwe pli gran rol. Me nou osi anvi ki dan sa lekonomi i annan konpetisyon ki lib me zis. Nou oule ki marsan i kontinyen fer profi me en profi ki zis, en profi ki permet zot viv e osi permet konsomater ganny akse avek tou komodite.

Mr Speaker sa ki mon mosyon pe demande pa enposib, pri i tro o Sesel e i annan plizyer rezon pou li diminyen. Premyerman dolar pe depresye lo marse enternasyonal e roupi pe apresye dan labank isi Sesel. Lefe ki nou aste laplipar prodwir avek dolar sa i vedir ki komodite pe antre Sesel pli bon marse ki avan me ki marsan pe refize pas sa benefis avek konsomater.

Dezyenmman dan serten domenn pri in diminyen konsiderableman. Bokou dimoun in remarke ki pri serten pyes loto in diminyen alor akoz ki lezot keksoz  enporte parey marsandiz pa vin pli bon marse.

Trwazyenmman i egziste dan nou pei serten magazen ki vann zot prodwir bokou pli bon marse. Dan mon distrik par egzanp i annan serten magazen ki’n adopte sa polisi e konsomater partou dan pei pe koz lo sa leksperyans. Menm si proriyeter sa magazen i osi en lenportater e alor kapab ofer en pri pli ba ki bann marsan ki aste revann, sa eksperyans ki pe pase Pointe Larue i montre ki i posib pou marsandiz vin pli bon marse dan Sesel a’n antye.

Mr Speaker mon pou demnan lezot Onorab pou koz an sipor sa mosyon e vot an faver. Mr Deputy I beg to move.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn manm ki siport mosyon.

 

HON VICKY THERESINE

Msye Speaker mon segonn mosyon Onorab Vel, e mon ti a kontan fer en pti prezantasyon osi lo la.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ou segonn mosyon, yes. Deswit, proceed.

 

HON VICKY THERESINE

Mr Deputy Speaker letan ki nou ti anbark lo progranm reform ekonomik dan nou pei Novanm 2008 nou ti vwar tou bann defi e difikilte ki ti akonpanny sa reform avek reazisteman dan nou roupi nou ti byensir bezwen plis roupi pou aste deviz etranzer e sa dan limenm ti enn parmi nou pli gran difikilte. I ti enn parmi nou pli gran difikilte akoz sete la ki nou ti vwar pri bann servis e sirtou pri bann komodite lo letazer dan magazen ti preski triple dan zot pri. I vre Mr Speaker ki an Novanm 2008 nou ti bezwen anviron SR18 pou aste $1 Ameriken dan labank e anviron SR22 pou aste €1. Me ki nou ti konstate tou-d-swit, bann marsan ti aziste zot pri marsandiz, fer zot vin pli ser an servan sa leskiz ki zot bezwen plis roupi pou aste forex.

Mr Deputy pourtan avan ki nou ti flot nou roupi marsan ti a pe osi dir nou ki pri marsandiz dan laboutik ti ser akoz zot ti pe aste forex lo black market. Dan en gran mazorite Mr Deputy bann marsan pa ti dir ki zot ava fini avek zot bann vye stok avan fer pri marsandiz monte, non, o kontrer zot ti profite lo ledo malere e fer gro gro profi lo sa lasyer ki nou’n travay dir. Pandan sa letan nou ti a pe kriye avek pri egzorbitan ki nou ti  a pe peye.

Mr Deputy ki sitiasyon ozordi, ozordi napa black market pour zot blanmen, ozordi si nou al Labank nou bezwen SR10 pou aste $1 Ameriken e nou bezwen anviron SR15 pou aste en €1, i montre nou kler ki roupi pe byen pran son plas dan nou pti lekonomi. Alor akoz Mr Deputy ki nou ankor pe vwar marsandiz lo letazer mazorite nou bann marsan ser avek zot bann vye pri. Letan ou pas laboutik e ou menm demann serten marsan akoz tel komodite pe vann menm pri zot larepons i ankor sitan senp ki sa, se ki sa ti zot bann vye stok ki ti la oparavan.

Mr Deputy 1an in pase apre reform, mwan personnalman mon pa’n vwar okenn laboutik ki ti’n fermen akoz i pa ti pe vann son bann vye stok, savedir ki dimoun ti pe kontinyelman aste e biznes ti a pe marse.

Mr Deputy mon senserman krwar ki sa zafer vye stok in ler pou arête ganny servi koman en leskiz. Parey Onorab Vel in fer resorti, tou leswar lo televizyon nou vwar kot keksoz pe kontinyelman amelyore, nou roupi ki nou ti flote pe apresye. Mwan mon krwar ki Madanm Belmont dan leo MaJoie ziska Madanm Pilate bor lanemr ek tou Seselwa i bezwen pe santi sa ameliorasyon letan zot pe depans zot larzan. Mon osi krwar Mr Deputy ki letan Seselwa pe fer son konmisyon i ava kapab pe vwar kantmenm serten marsandiz anplis dan son pannyen ouswa kantmenm en pti larzan ki ava reste li dan son pers.

Mr Deputy ozordi osi ki nou pe vwar? Nou vwar STC pe al aste son forex parey tou lezot avek labank a en pri pli ba ki black market ti a pe ofer 1an pase. Ozordi bann marsan pa kapab blanm STC parey ti  ete dan lepase.

Mr Deputy ki nou vwar avek STC osi ozordi, STC pe reviz pri son bann marsandiz tou le 3 mwan, dan 3 mwan i permet STC pou vann en stok marsandiz. Lekel ankor Mr Deputy sa enportater ki pe fer sa? Mr Deputy napa.

Mon krwar si bann marsan i senserman anvi partaz sa profi ki zot zot pe gannyen avek nou zot osi zot kapab al dan sa menm direksyon ki STC pe fer, revwar zot pri de tanzaot.

I anann en komodite kot STC par egzanp ki i vann selman Rs20 me dan serten laboutik ou ganny sa menm komodite ziskaa Rs30. Letan ou demande nou’n ganny dir nou dan marse lib, sa marse lib ki pa zis, ki pa pas ditou avek konsomater.

Mr Deputy mesaz ki nou merit pe anvoy avek bann marsan dezonnet se aret vol kouraz sa pep Seselwa ki transpire tou lezour pou arive fer debout zwenn. Donn sans pep Seselwa pou espir enpe. Mr Deputy mon dir sa akoz nou pa kapab pe kontinyelman vwar e kontinyelman pe tann bann dimoun ekspert dan lekonom   pe dir nou ki nou reform pe marse, reform i lo bon semen e nou vwar laklerte lo lorizon, sa zoli larder soley me selman serten marsan i prefere anpes sa reyon soley ariv kot nou koman bann konsomater.

Mon rapel tre byen letan divan liberalizasyon marse lib ti a pe soufle nou ti ganny dir ki sa pou anmenn plis konpetisyon e keksoz pou vin pli meyer marse. Mon dakor Mr Deputy ki letan nou ti’n fek komans lans dan nou reform sa zafer bon marse petet pa ti pou zanmen posib. Me la avek tol esanz ki pe amelyore annou bann marsan anmenn plis sa konpetisyon ki zot ti pe rode avek bi fer pri lavi vin pli meyer marse me non pa kontinyelman fer gro gro profi lo nou kouraz.

Mon osi siport bann sizesyon ki loter mosyon in avans devan Fair Competition Act in ganny aprouve par sa Lasanble, wi me i bezwen ganny met an pratik e respekte. Lasanm komers fodre vin pli proaktiv vizavi lentere bann konsomater. Dan sa klima kot nou ete ozordi i osi esansyel ki bann busines men i revwar lafason ki zot zer zot biznes dan en fason ki zot zot ava benefisye e lo lot bout pep Seselwa osi i ava vwar en benefis.

Mr Deputy si nou osi kapab elimin sa lasenn middlemen ki egziste dan lenportasyon sa osi i ava ede rann bann komodite desann enpe.  Malgre ki loter mosyon in dir nou met bann servis akote mon sizere ki lezot servis ki Seselwa i osi peye dan sa pei, bann lorganizasyon ki pou ofer sa bann servis zot osi zot revwar zot striktir dan lekel zot pe operate afen ki i ava soulaz nou pep Seselwa.

Mr Deputy sa mosyon table par Onorab Vel pe tret en size ki tou manm Lasanble ti ava swete vwar. Mon pou zwenn ek Onorab pou demann lezot osi pou siport sa mosyon. Mersi Mr Deputy.

 

HON JANE CARPIN

Sa mosyon pe demande ki tou bann partener konsernen i konsantre zot zefor pou ede stabiliz pri lavi dan en fason ki pri komodite ava reflekte realite lekonomi pei. Wi, Onorab i konnen poudir menm ki Prezidan e lezot zofisye dan lotorite in dir ki tou keksoz i anba kontrol e in stabilize i konnen poudir sa i zis lo papye me la realite i pa li ditou. Wi, in plis ki ler pou bann partener dan lotorite sorti dan zot rev e aret dir ki zot kapab al dormi anpe aswar akoz zot konenn ki tou fanmiy Seselwa i manz en bon repa.

Sa i fer mwan, permet mwan Mr Deputy mazin en ki mon defen granmanman in deza rakont mwan, i dir degre Seselwa i annan en lafyerte personn pa konnen si ozordi swar i pa’n ganny nanryen pou met dan son kastrol, i rakont nou en vwazen ki aswar menm ki i ti napa bouyon pou kwi pour son zanfan i ti rousi pti gale ek masala dan son kastrol anfezan son vwazen krwar ki i ti pe kwi kari, sete nek son lannmen ki bann zanfan ler ti koze ek kanmarad ti dir ki yer swar nou ti santi loder bon kari kot zot ki laverite ti sorti.

Mr Deputy mon plis ki sir ki si sa sitiasyon pa sanze isi Sesel sa senaryo i enn ki pou komen se nou. Wi, pri komodite dan magazen i devret reflekte realite ekonomik pei. Nou pa kapab zis tann bann dimoun dan lotorite pe dir a bann gran gran parol ki dolar ti SR18 e la aprezan in ariv Rs11, se pa mwan konbyen milyon nou annan dan rezerv, nou GDP i pli bon ki tel pei Lerop oubyen dan lemonn. Sa bann gro gro parol san aksyon in ler pou nou aret tande. Zis parey ler avan eleskyon Prezidansyel Msye Michel ek son lekip ti dir nou ki nou lekonomi i stab e ki zot dan en bon pozisyon pour zot komans met roupi dan pos Seselwa, me zis apre eleksyon nou ti vwar IMF sa swadizan bebet konmdir ansyen Prezidan Rene vin apoz lo later Sesel e komans kontrol lafason ki nou lekonomi i ganny dirize, akoz zot zot ti’n fini perdi kontrol e zot ti napa en lide lo koman pou redres nou vre sitiasyon ekonomik ki ti chaotic.

Aret dir nou keksoz i bon kan an realite i le kontrer, nou bezwen vwar aksyopn nou bezwen vwar sa Seselwa ordiner pe nabou viv ase byen avek son pti saler ki i gannyen lafen dimwan. Nou anvi vwar ki sa pti sak plastik zetwal i pli plen avek SR100 komisyon.

Dan tou meeting konsiltativ nou’n tann bann dimoun pe demann Prezidan akoz ki dolar in desann me pri komisyon pa desann, napa en sel enstans ki sa endividi ki’n poz sa kestyon in ganny en larepons satisfezan, toultan in ganny tourn an ron. En lot konsern ki bann dimoun in fer resorti e ki pe afekte zot bidze en kantite se logmantasyon dan pasaz bis. In ler pou bann dimoun konsernen get osi bann invoice ki bann enportater i fer e penaliz zot si zot pe fer okenn trik.

Dan lepase SNP in rode e pibliye en kantite laprev ki montre ki sa bann trik in ganny fer. Nou konnen ki sa pe kontinyen akoz si dolar in desann, marsandiz osi i bezwen desann, sa desann ki bann lotorite pe dir in desann i pa li ditou. Mr Deputy mwan mon a dir ki pri marsandiz in desann. Ler sa pti pake juice ki avan reform ekonomik ki bann pti trezor i konsonmen preski toul ezour ti pe vann SR3 e la in ariv SR5, ler sa pti pake juice i ava vann omwen SR2.99 mon pa demann bokou en sou an mwens ki i ti vann avan reform ekonomik la mon a kapab dir wi in desann.  De lot kote ler sa boutey delwil osi ki ti pe vann SR16.50 avan reform i arive vann SR16, ler diri regular basmati i arive vann SR10, 50 sou an mwens  ki i ti pe vann avan reform, ler sa Seselwa ordiner ki nou tou nou konnen i kontan aste son latet karang e i al lo bazar avek SR25 i kapab ganny li parey i ti pe ganny fer avan, ler sa bwat dile 900 granm i arive vann 30 ekek roupi ki ti son pri avan reform la prezan nou a kapab dir ki bann partener konsernen in fer zot zefor pou ede    stabiliz pri lavi.

Mr Deputy nou tou ki la dan sa Lasanble nou konnen ki soufrans i annan deor, nou vwar dimoun depi 6er bomaten menm par ler 7er diswar ki pe vin pleny zot soufrans akoz zot vin kot nou akoz nou napa lisyen labrador oubyen alzasyen devan nou laport, oubyen nou napa bann sekirite avek AK47 pou anpes sa bann dimoun pas kot nou, nou pa bezwen zis zot vot nou osi nou apre pou ekout zot soufrans, sa i la realite menm si serten pa oule krwar.

Mr Deputy sa pep in fatige avek promes, zot oule vwar aksyon. En lot domenn ozordi kot nou pe vwar mazorite fanmiy Seselwa pe ganny difikilte se pey zot bill elektrisite ek delo. Tou le mwan bill i kontinyen ogmante, oli sa zoli pti promes i pa ni en gran promes ki gouvernman atraver PUC ti promet ki zot pou fer vin bann glob energy reducer a en pri rezonnab pou benefisye konsomater. Si omwen sa sel pti promes ti’n vin en realite sa ti ava en gran soulazman pour bann fanmiy. In ler pou sa gouvernman ek lotorite aret donn konsesyon zot bann dalon sa bann gro avyon ki nou tande i vin lo airport e ki bann gro pickup i koste e desarz tou bann marsandiz san pey okenn tax, tandis ki nou bann pti Seselwa ordiner pe pey GST ek tax lo lamazorite keksoz ki nou enporte e konsonmen.

Pou terminen les mwan dir wi tou bann partener konsernen i devret konsantre zot zefor pou ede stabiliz pri lavi, e mon repete pou fer sa arive bann parol i devret ganny met an aksyon. Mersi.

 

HON ROY NIBOURETTE

Msye Speaker sa mosyon table par Onorab Vel i reflekte konsern e preokipasyon dimoun dan son distrik lo size pri lavi. E parey mover sa mosyon in fer resorti problenm lavi ser i pa zis afekte zabitan Pointe Larue, sa problenm i enn ki zeneral i afekte tou Seselwa dan tou kwen larepiblik e dan tou kours sosyal. Problenm lavi ser napa balizaz i afekte tou konsomater Seselwa. Tou Seselwa i vwar son pouvwar pou aste pe diminyen, tou Seselwa i vwar ki roupi menm si in apresye kont dolar ek ero dan labank pe perdi valer dan laboutik. Me sa ki tris se ki lavi ser i en problenm artifisyel, sa i vedir ki napa okenn rezon pou lavi ser otan dan Sesel. Le sel leksplikasyon pou lavi ser se ki konsomater i dan en pozisyon dezavantaz vizavi bann marsan e ki serten marsan i abiz lo sa sitiasyon.

An dot mo, nivo pri lavi dan magazen dan Sesel i plito reflekte natir relasyon sosyal ant marsan avek konsomater plito ki realite ekonomik ki rezilta bann mezir ekonomik ki pe ganny pran lo nivo lokal.

Atraver sa mosyon Msye Speaker, nou koman reprezantan lepep nou merit fer laplenn vin nivo ant marsan e konsomater. Nou pa oule marsan dan en pozisyon dezavantaze vizavi konsomater me nou pe zis demann bann marsan pou tenir zot parol. Msye Speaker se marsan menm ki ti dir ki liberalizasyon komers atraver tir monopol SMB e sistenm pri kontrol pou annan plis konpetisyon e marsandiz bon marse, me nou pe zis dir avek marsan met zot parol a’n aplikasyon. Nou pe dir zot ki sistenm lekonomi marse lib i bezwen osi zis e ki sa sistenm i bezwen anmenn benefis pou marsan e koman pou konsomater.

Konsomater pa merit zanmen vin viktim lekonomik marse. Msye Speaker se pour bann rezon ki nou merit deklar lager kont lavi ser dan Sesel, si non bann marsan malonnet ki pe benefisye lo lasyer bann travayer Seselwa ki pourtan pe leve e debourye pou krwar ki zot kapab fer sa ki zot anvi fer dan sa pei. Wi Msye Speaker nou bezwen deklar lager kont bann marsan  ki pe profit lo lasyer konsomater akoz Sesel pa en pei kot minorite i kapab abiz lo mazorite. Msye Speaker sours problenm lavi ser dan Sesel se konsantrasyon pouvwar ekonomik dan lanmen en pti group marsan. Bokou in ganny dir lo monopoli ki SMB ti annan lo serten komodite dan lepase, pourtan tre pe in ganny dir lo pouvwar monopol serten marsan dan sekter prive. Annou pa bliye parey in ganny definir dan Fair Trade Act ki pouvwar monopol pa vedir ki en biznes i kontrol 100% en marsan me ki i annan en kontrol e ki permet li enfliyans pri en komodite ki i vann.

Dan Sesel en biznes i kontrol 45% en marse i ganny dir ki i annan  pouvwar monopol. Dan Sesel i annan zis en pti group marsan ki enport laplipar komodite dan magazen, deplis bokou magazen i apartenir a en menm propriyeter. An dot mo i anann tre pe boutikye endepandan, detrwa gran marsan i servi zot pouvwar monopol pou bann marsandiz pli ser avek bann detayan endepandan oubyen vann marsandiz pli ser avek konsomater dan zot prop magazen. Alor pou nou rezourd problenm lavi ser nou bezwen redwir depandans konsomater lo bann marsan par retir pouvwar monopol bann gran marsan. Nou kapab atenn sa lobzektif par komans par etablir la transparans dan determinasyon pri komodite, en marsan pa zis kapab dir en komodite i vann tan, fodre ki konsomater i annan mwayen pou konnen ki sa marsan pa pe sarz li en pri tro o. Pou konsomater konnen ki pri i peye, fodre i annan sa ki nou apel traceability.

Msye Speaker mon pou siport sizesyon fer par mover mosyon ki Chamber of Commerce i zwe en rol pou asire ki bann marsan ki manm sa lorganizasyon pa fer profi tro o lo marsandiz. Chamber of Commerce i konn tre byen bann tricks of the trade ki bann marsan i servi pou fer pri paret pli o ki i merit vreman ete. Si Chamber of Commerce i refize zwe son rol oubyen kouver trik ki serten marsan i fer alor la NATCOF e lorganizasyon ki responsab pou aplik Fair Trade Act i merit entervenir pou penaliz bann marsan ki abiz lo bann konsomater.

Msye Speaker dan distrik Larivyer Anglez mon’n konstate presyon ki Seselwa pe viv avek realite rezilta problenm marsandiz ser. Bann marsan malonnet i merit realize ki akoz zot legoism serten fanmiy pe vwar li difisil pou fer de bout zwenn. An rezilta sa labi pouvwar par serten marsan, serten fanmiy Seselwa pe vwar li difisil pou onor serten zot langazman finansyel. Lavi ser pe met dezord dan nou kiltir zwa de viv kreol.

Msye Speaker mon osi koz lo sa mosyon dan kapasite koman en manm parti mazoriter akoz rediksyon dan pri marsandiz i en priyorite gouvernman parti lepep. Onorab, gouvernman Prezidan Michel i pa’n zis dir ki i pou atak sa bann problenm me plizyer mezir in ganny pran dan kad reform ekonomik pou anmenn en solisyon. Sa reform in marse e son bann pli gran lakonplisman se sanzman dan rezim roupi. Ozordi nou annan en roupi ki pli for ki i ti ete 1an pase, e sa i vedir ki prodwir enporte i merit mwen ser. Gouvernman parti lepep in fer son bout me serten marsan malonnet in pran otaz pep Seselwa e pe anpes benefis reform an term marsandiz pli bon marse ariv ziska kot konsomater, nou pa kapab kontinyen toler sa sitiasyon. Mon demann tou manm Onorab pou vot an faver sa mosyon akoz letan nou fer sa nou ava pe anvoy en mesaz tre for kot bann marsan malonnet nou ava osi pe dir ek bann konsomater ki nou konpran zot douler, e ki nou dan zot kote. Mersi Mr Deputy.

 

HON ANTONY DERJACQUES

Deputy mon pa ti pou koze selman ler mon tann Onorab Nibourette e Onorab Vel koz lo zis marsan anver sa pri lavi isi Sesel e i pa aksepte ki gouvernman SPPF ek parti lepep i koupab pour sa sitiasyon, i fer mwan bokou tris e i fors mwan koz en pti gin kantmenm pou 10 minit.

Mr Speaker ler osi mon ekoute e mon tann Prezidan Michel espesyalman dan Central Bank Birthday laba kot ICCS pe dir ki se son vizyon ki’n anmenn reform ekonomik Sesel e kot i annan bann gran gran mo ki dir parey Onorab Nibourette in dir ki sa reform ekonomik i en gran sikse, keksoz pe marse, sa i fer mwan osi fer mon santi fer lapenn ki realite e listwar pa pe ganny obzerve, realite pa pe ganny obzerve sa i danzere akoz si ou pa aksepte tor e ou pa aksepte ou dan en problenm zanmen ou kapab fer sa reform ki neseser. I a paret ki ou pa krwar dan bann prensip ki ou pe enplimante e ou pa konnen akoz ou pa oule obzerv laverite kwa ki’n fors Sesel antre dan sa reform ekonomik.

Sa reform ekonomik in vin Sesel pou en senp rezon gouvernman SPPF pandan 15an depi ler in antre dan miltiparti in viv lo zis en keksoz, in borrow, in borrow, in borrow, in pret larzan avek labank komersyal lokal, in pret larzan avek Central Bank e in print  roupi Langleter in anvoy isi Sesel. Avek bann pei multinational and bilateral in prete ziska ler i pa’n deside rann, parey case santral i pa’n oule rann. Exim Bank Japan presidir i pa’n oule rann.  I pa’n oule rann ek tou dimoun ziska ler in forse pour li al avek bann labank komerysal e avek bann stock exchange ki finalman in end up pe pret 250 milyon atraver Lehman Brothers. Ler menm dan sa menm forum, PS Afif i dir avek zot realite sa ki Prezidan James Michel pa ti oule dir ki sa debt ki reste la, sa 600 milyon dolar ek sa 4.5 bilyon roupi ki nou ankor drwa i pa sustainable e nou pou dan problenm pou plis ki 18an a 20an i aparet Onorab Nibourette e enpe Onorab Vel pa ti pe ekoute. Zot vin isi zot vin sant ek nou ki keksoz i bon e zot blanm zis marsan, en pti group marsan 150 a 200 ki bann enportater zot ki responsab pour tou nou bann problenm pri lavi Sesel si ou ekout zot.

Mr Speaker i annan 15an depi ler SNP e mwan depi 1998 dan sa Lasanble mon ti pe demann reform isi Sesel. Nou’n koz lo Central Bank Independence, stock exchange, privatiz parastatal, kree bann striktir zidisyer endepandan pou donn lankourazman bann dimoun vin invest isi Sesel. Nou’n koz lo reform Employment Act, reform Licensing Act, nou’n anmenn mosyon apre mosyon, apre mosyon, apre mosyon. Gouvernman li in refize e in toultan dir ki isi Sesel nou byen, ler nou koz lo pri lavi nou koz lo det tro o, zot dir sa lannen nou pou fer selebre Sesel. Zot anmenn tou bann mo, tou bann politik pou fer krwar avek tou Seselwa ki keksoz pe mars byen e ozordi ler nou dan en trou nou dan en troma bann dimoun pe mor lafen, bann dimoun pe lafen e manz zis en meal, en repa par zour, ankor ennfwa bann politisyen  dezonnet i ankor pe dir keksoz pe mars byen e zot vizyon ti ekselan.

An Okotob 2008 ler Prezidan Michel ti forse dir o sekour avek IMF ti annan zis detrwa zour forex pou anmenn manze isi Sesel. Nou pa ti pou dan en kriz lavi tro ser, marsandiz tro ser, nou ti pou dan en kriz napa marsandiz dan laboutik, nou ti’n ariv lo nou zenou, sanmenm i ti bezwen kriy IMF in forse kriy IMF e alor i pa kapab dir e SPPF ek Parti Lepep pa kapab vin dir avek popilasyon ankor ennfwa ki keksoz i byen, lekonomi i stab e sel keksoz ki neseser se fer sa Fair Trading Act vin an aplikasyon e redres sa relasyon sosyal ant marsan avek konsomater, sa i fo ankor ennfwa nou pa pe ekoute ler nou pep pe kriye ki SNP ozordi pe koz ek zot ankor ennfwa.

Mr Speaker SPPF son sel larepons ler nou ti dir zot ki Centralized Planning, Direct Planning, konsantre tou zefor zis dan leta ek dan parastatal pa bon e pret larzan pou fer marse gouvernman avek bann paraetatik pa bon, fodre sekter prive i vin vre engine, zot ti dir nou non, akoz? Akoz zot osi zot ti pe viv dan en rev, zot ti krwar ki sa larzan ki zot prete deor i en kado e i en keksoz ki zot zot ganny drwa avek bann pei ek bann labank enternasyonal e zanmen pou ariv en zour ki nou pou repeye, zot ti pe viv short term.

Mr Speaker mwan mon met tou responsabilite lo ledo SPPF e gouvernman SPPF. Marsan i annan en rol pou zwe selman…

 

(Interruption)

 

HON ANTONY DERJAQCUES

Mr Speaker ou’n dir mwan proceed.

Mr Speaker annou koz lo devaliasyon. Lo black market dolar ti Rs12, Rs11.50 si ou sanse, Rs11 si ou annan en fanmiy, e la aprezan dolar in vin Rs11.40 ozordi. Akoz nou bezwen devalye roupi? Se akoz zot pan ekoute, i pa zis IMF ki’n vin dir nou devalye roupi, roupi in ganny devalye akoz nou ti pe print e nou ti pe pret tro bokou roupi e nou pa ti pe prodwir dan nou lekonomi prive, nou pa ti productive, nou ti pe viv dan en rev e zis nou ti bat lanmen ler UNESCO parey Madanm Potter bomaten in dir lo en lot mosyon ler nou ganny kado UNESCO, ler nou pas Lebanon nou ganny kado, ler sa bann lorganizasyon i vini i dir ki Sesel standar lavi i o, nou bat lanmen selman nou pa dir lemonn nou pe viv lo borrowing, nou pei i pli andete dan lemonn ziska prezan par tet zabitan e nou pou reste sa pei pli andete pour ankor 20an si ou ekout PS Afif, e sa bout in koz laverite.

Nou’n bezwen pas dan devaliasyon akoz SPPF akoz pour la premyer fwa IMF in fors nou koman en popilasyon pou viv dan realite e nou roupi ti’n ganny garde a en pri artifisyelman for e sel realite ki ti pe koz avek zot pou 6an, black market ti pe dir zot sa realite aret viv dan rev, se sa vre pri roupi, e ler aprezan realite i dan zot figir aret boast aret dir nou nou’n fer roupi apresye, sete en realite ki tou dimoun ti konnen e zot menm zot pou travel, pou pey medikaman zot fanmiy zot ti forse parey mwan menm ignore foreign exchange act e aste sa roupi ek sa dolar lo en baz realite, savedir gouvernman ti a pe viv dan en rev, politisyen ti a pe dir en keksoz e popilasyon ti pe viv dan realite dan tou sa letan. Lekel ki ti annan vizyon? Lepep ki pe soufer ki ankor pe soufer la ki ti annan sa vizyon, politisyen ti napa vizyon politisyen li prezan ki i pe sey catch up e akoz i kontrol media, i kontrol SBC li toulezour i kapab vin lo tv e dir sa reform i en sikse. Sa reform i pa en sikse li, i en call pour nou tou pour nou leve e pour nou komans viv dan realite parey tou bann lot pep dan lemonn ki viv anba en sistenm marse lib.

Mr Speaker ler ou get lo pri lavi i pa zis roupi i en kantite lot fakter ki pa ankor marse ki gard sa pri lavi ser, i annan to lentere e mon gete kot Prezidan Michel li pou lannen 2010 in koz lo zis 5 keksoz dan son vizyon pour 2010 e enn ladan i lentere, lot i pe koz lo joint ventures, lot i koz lo alternative energy industries, lot i koz lo en new tax regime apre i dir pou maintain welfare agency. Ler ou get sa mosyon lo stabilite pri lavi ek komodite e ou rod sa pti dimoun dan sa vizyon ki pou vizyon Parti Lepep pou lannen 2010 – annou pran enn par enn.  Lentere pa pou tro tous sa bann pti dimoun akoz zot zot napa larzan ki’n akimile, zot  annan zis det, zot napa larzan pou met dan labank e zot napa larzan pou zot al prete pou fer lendistri, zot vant i vid zot fay.

Joint ventures – lekel pti dimoun ki kapab al fer lakaz parey Prezidan Michel in dir, in dir al fer en joint ventures ek sekter prive ek sekter piblik alor zot vizyon ankor ennfwa pa ranmas sa bann pti dimoun ki pe soufer anba regime pri lavi tro ser.

Alternative and industry – dir mwan enn pti dimoun dan zot distrik ki pou ganny en plas dan sa vizyon. Sel dimoun se enn de dalon e bann dimoun sorti dan far east, avek lekel ankor? PUC? Napa en plas pour sa bann pti dimoun dan sa vizyon.

Annou get lot, new tax regime. Zot katriyenm vizyon pour lannen 2010 ki zot pe fer, zot pe reentrodwir tax e tax ankor i vin lo pti dimoun. Pour le moman bann gran lakonpannyen,  annefe i annan 6 ki pe pey ¾ tax isi Sesel. Prezan sa bann gran gran lakonpannyen parey Cable, Seybrew zot, zot pou sorti lo 40% zot pou desann lo apepre 20%. Bann pti biznes la ki ti pe ganny sa sans pa peye ouswa pou pey mwens par egzanp si i ti pou fer SR250 mil profi par an net ou pa ti pey tax ditou e par lao ou komans lo  10 ou ale ziska 40, si ou pe fer en bon pe milyon, la tou dimoun pou pey tax, alors sa pti dimoun ki dir lavi i deza tro ser i pou komasn pey tax alors sa vizyon ankor ennfwa – kantmenm nou pe koz lo en vizyon forse par IMF e nou konpran i pa ni en vizyon ki zot in rode zot menm zot bezwen adopte vizyon forse, i pa en vizyon ki pour bann pti dimoun – tou pti dimoun i bezwen komans pey tax e sel keksoz alor ki reste pour bann dimoun ki pe soufer se kot Prezidan in dir pou maintain welfare agency. Sa i la nou’n sey etablir li pou 1an, i pa en nouvo vizyon. Alor mon pa konnen akoz i dan sa plas sa senk pwen koman en vizyon Parti Lepep pour lannen 2010.

Mr Speaker, wi lekonomi pe boulverse, tou dimoun pa konnen kot zot ete. Gouvernman i annan son plas e i responsab pour li. Par egzanp lo lentere se li ki ti pe vann treasury bills 30% par an e la in esey anmenn li a 5% e i pa ankor marse. Alor ou bezwen get ki manyer gouvernman ti pe fer sa travay.

Saler – Onorab Vel in taye pou dir ki met saler an deor sa mosyon, i pa oule diskit sa. Be si i pa ti oule fer sa, i ti ava fer en mosyon ki nou enplimant Fair Trading Act, sa ti ava tir sa bann lot keksoz dan sa mosyon, nou pa ti ava pe koz lo stabiliz pri lavi. Akoz i annan  stabiliz pri lavi nou bezwen koz lo tou keksoz. Saler en logmantasyon i neseser, si nou kapab donn larzan PUC 141 milyon avek sa lakonpannyen Suez pou maintain, pou manage PUC, si nou kapab donn SR30 milyon Air Seychelles nou kapab donn logmantasyon tou travayer la dan sa bidze dan en semenn.

Saler i neseser, saler i bezwen reflekte realite lekonomi. Nou roupi in devalye alor nou saler in perdi son valer e si nou serye e nou anvi stabiliz pri lavi, tou travyer Seselwa i bezwen ganny en logmantasyon dan saler. Alor mon demann zot kouraz e pa met sa akote okontrer anmenn sa e ou a vwar bann pti dimoun Pointe Larue ki manyer pe siport zot dan sa stabilizasyon pou pri lavi.

Mr Speaker lo pri lavi mon anvi fer en lapel osi, mon anvi repet sa ki Leader lopozisyon in fer dan son lartik dan Regar, i ti koz lo protez local industries nou annan en kantite travayer ki travay dan bann local industries e nou bezwen ler nou pe get sa bann lalwa ek sa stabilite e pri lavi kote nou kapab protez sa lendistri lokal. Nou pa kapab zis parey lannen pase anba VDS met 2 mil travayer an deor travay kot zis 30% in ganny en travay la aprezan e pous ankor 500 a 700 le 31 Desanm e rod stabilite dan pri lavi. Nou bezwen gard zot dan lanplwa, nou bezwen garanti e en sel fason pou fer sa se gouvernman onor son bann angazman e osi vizavi sekter prive pou liberaliz sekter prive.

Mr Speaker lo Fair Trading Act nou tou isi dan SNP nou osi nou konnen, espesyalman enn de dimoun ki ganny license e ki ganny tou loportinite, i annan en kantite monopoli. Zot pe ouver laboutik partou, dan tou distrik ou konnen e nou tou nou konn sa bann dimoun ki annan sa bann monopoli e zot tou zot annan en kantite koneksyon avek bann politisyen. Enn fwa e  pour tou mon ti ava demande ki sa board anba sa Act ki i travay dan en fason kot i kapab kas sa bann monopoli selman mon repete ankor enn fwa, sa i enn pti mezir, sa i zis en  fakter. Seselwa ler nou’n vreman liber nou lekonomi, ler nou annan en vre marse lib avek tou bann lenstitisyon ki pe ede, zot zot menm zot pou fer konpetisyon e sa ennfwa pour tou pou anmenn en baz dan pri lavi.

Mr Speaker finalman mon anvi demann Parti Lepep pour zot rekonnet ki Sesel in destabilize son lekonomi akoz zot aksyon. Isi dan Lasanble zot in zis vot wi, zot pa,n kritik bann par egzanp ler ki ti anmenn MERP. Enn de civil servants ti dray zot parti. Zot pa’n kritik ler ti annan bann fo profet ki’n anmenn bann sistenm ki zot in sot lo la. I a paret ki i annan zis enn de akter ki vini e zot ganny forse pa mazin pour zot lekor me swiv sa bann akter. Si zot konstriktiv, si zot donn lide, si zot vreman travay lo zot bann komite dan zot parti e fors bann dimoun pou ekout zot kekfwa nou ava vwar vre sanzman, selman aret dir ki reform pe marse, keksoz i byen e tou keksoz i zis nou bezwen fer se sanz gro marsan e blanm marsan. Mersi Mr Speaker.

 

HON BERNARD GEORGES

Mr Deputy Speaker okomansman permet mwan atraver ou transmet avek Speaker nou Lasanble nou rekonesans avek son perspikasite ki’n fer li bomaten eksklir Onorab Derjacques ziska midi selman akoz si ti’n esklir li ziska lazournen a’n antye nou ti ava’n nou tou pli pov apremidi akoz nou ti’n ava’n mank en tre bon lentervansyon lo sa mosyon.

Mr Speaker mon’n ekout Onorab Vel atantivman ek son de lezot koleg ki’n koze apremidi, e mon’n reste atriste par sa ki mon’n tande, akoz i paret mwan ki sel keksoz ki nou’n kapab konpran apremidi se pik sa target ki pli fasil, pik sa target ki pli mou pou atake dan sitiasyon pri lavi, e sel solisyon ki in ganny propoze se kontrol, kontrol e ankor plis kontrol. Avek en tel mindset Mr Speaker pou servi en mo ki nou kontan isi dan sa Lasanble mon pa krwar ki nou pei pou avanse dan sa domenn ek dan lezot domenn ki an fas nou ozordi.

I kler ki nou tou nou konnen ki pri lavi i en gro, gro problenm isi Sesel me nou pa kapab tanzantan zis al rod en rezon akoz pri lavi i ser, nou pa kapab rod  en leskiz selman e eksklir tou lezot. Parey mon’n dir pou  nou tou isi dan sa Lasanble e tou bann dimoun ki dan nou distrik pri lavi i enn bann pli gro problenm ozordi, e sa i fer mon mazin enn mon koleg an kour ki ler i ti ganny aploye en serten moman i ti dir mwan my take home pay doesn’t take me home, ki annefe i en keksoz toutafe vre e nou tou nou konnen bokou nou dimoun dan nou bann distrik zot larzan lafen dimwan i ariv le 15 si zot annan en sans i ariv le 20 me dan preski tou ka i sertennman pa ariv lafen dimwan. E pou nou Mr Speaker ozordi fer parey nou kontan fer e rod en target ki apropriye i pa pou anmenn en solisyon ditou a nou problenm.

Nou’n vwar lannen pase ler nou ti annan problenm nou’n al rod koman lekskiz ki pri komodite partou dan lemonn in monte, sa ti nou Kredo, sa ti sel lekskiz ki nou ti annan. Ozordi nou’n abandonn sa leskiz, nou’n al rod en lot. Apre sa i ti ki fas a bann sitiasyon ek kou karbiran bato ki sipoze vin isi ti prefere pa vin isi prezan osi regilyerman alor nou ti bezwen aste pli gro stok eksetera – napa rezon ki pa’n ganny donnen. Menm zafer pour karbiran, nou ti bezwen aste a’n avans epi ler pri in desann e karbiran pri in reste parey nou’n ganny dir ar wi se akoz nou’n aste sa lo vye pri, nou pa kapab koman en nasyon, nou pa kapab koman bann dimoun ki entelizan adilt, natir e responsab kontinyelman rod en rezon, en soft option pour nou dir la la rezon akoz ki nou dan problenm ozordi. E nou pa devret Mr Speaker osi sey rod zis kontrol, bann mezir kontrol pour nou kapab trouv en solisyon.

Onorab Vel apremidi in dir ki selon li si SCCI i a’n efe pran son responsabilite e name and shame, i pa’n servi sa parol me se sa ki i ti pe dir bann marsan ki pa oule comply avek regleman e ki NATCOF li i devret form en zeri koperativ ki selon mwan i SMB par en lot non koumsa ki nou pou kapab arive trouv en solisyon.

Mr Speaker with all due respect sa se en pa retrograd, nou pe retourn a’n aryer si nou pe sey kontrol pri marsandiz par kontrol. Meyer fason pou kontrol pri marsandiz si nou anvi se retourn dan lepok price control,se sel fason. E akoz nou’n abandonn price control akoz i pa marse, akoz nou’n abandonn kontrol forex akoz i pa marse. Kontrol nou’n vwar pa marse e sa selektivite dan largiman se sa ki fer mwan bokou bokou tris apremidi. Nou pa kapab Mr Speaker, nou pa kapab dir ki marsan i egzazere.  Mwan mon napa okenn marsan pou vin defann apremidi e mon sinny ki i annan serten marsan ki wi zot egzazere, me nou pa kapab e nou pa devret dir ki tou marsan i egzazere a tou moman toulezour dan tou sitiasyon akoz fodre nou regard la realite otour nou.

Parey Onorab Derjacques in dir sa sitiasyon pri marsandiz i enn ki konpleks e i enn ki annan en lenpakt lo li par premyerman nivo saler dan pei par nivo litilite piblik e par kou karbiran akoz en marsan li i pa egziste dan en vacuum, i pa zis fer vin keksoz oubyen retail keksoz dan en vacuum. I bezwen limenm li annan son batiman e si i napa i bezwen pey rent, nou tou nou konnen ki bezwen pey elektrisite, i annan en chiller oubyen 2 dan son magazen i bezwen pey PUC pour sa, i bezwen servi transpor pour saroy son marsandiz, e pri fuel i annan en lenpakt lo la, i bezwen pey GST, ladwann konmela akoz sitiasyon sistenm GST ki nou annan ou pey ladwann apre ou kolekte ler ou vann e si i annan okenn breakage antretan se li ki souke, se pa gouvernman. La ler nou pou annan en VAT ki byento nou pou ganny dir sa se at point of sale ki nou pou peye, la i ava byen. Si sa boutey i kase,  sa marsan pa peye.

Bann marsan zot annan tou sa bann over heads annou pa bliye e nou pa kapab dir annou pa regard kou litilite, annou pa regard fuel annou pa regard saler, nivo saler annou regard zis marsan avek pri komodite an izolasyon, akoz pri komodite osi Mr Speaker i pa zis marsan dan laboutik ki annan en lenpakt lo la. Fermye osi zot prodwir komodite, peser osi zot prodwir komodite e sa fermye li menm si i travay anler Val D’Andorre, menm si son later i pou li menm, menm si son lakaz i pou li, menm si i plant limenm, i still bezwen pran en transpor Sanmdi bomaten, desann bazar, e pri fuel, e pri PUC, e pri ki tou bann keksoz i annan en lenpakt lo son cost of sale. Menm zafer pou sa peser, sa peser ler li i vann en pake pwason SR100 e ou dir ek ou lekor ki manyer en fanmiy i kapab pey en pake pwason sansan ou pa aste enn toulezour me si zot aste en pake pwason tou le de zour, SR100 zot pe depans SR1500 zis lo pwason, lo en saler dizon SR3000 lanmwatye i pas zis lo pwason. Kote bill, kote rent, kote pasaz bis, kote keksoz pou bwat manrmay, kote manze i sorti dan sa lezot 1500 me nou bezwen aksepte ki sa peser li i pa al lapes pou fer nou plezir, i pa lev 4er bomaten e al dan soley pou fer nou plezir, li osi i bezwen aste son benzin, li osi i annan son loan pou peye lo son bato, e ler Labank Devlopman akoz nou larzan in ganny devalye i fer monte lentere pour vin 12%, 13%, 14% li osi i bezwen prevwar pou pey son loan.

Alor Mr Speaker malgre ki mon konsyan ki nou bezwen parey ki Onorab in demande, konsantre nou zefor pou fer tou sa ki nou kapab pou stabiliz pri lavi dan nou pei mon pa krwar, infact mon konvenki ki nou pa kapab zis regard sa problenm koman en problenm marsan malonnet an izolasyon avek tou bann lezot problenm ki annan. Sa ki mon ti ava swete se ki nou ti ava annan en deba bokou bokou pli larz lo sa sistenm a’n  antye. E i kler ki enn bann pli gro fakter ozordi se pa mars an malonnet se lefet ki roupi in devalye, sa i kler nou inyor sa a nou prop peril fodre nou regard bann keksoz an fas e nou met responsabilite parey Onorab Derjacques in mete kot responsabilite i devret ganny mete.

Alor Mr Speaker tout an rekonesan ki sa mosyon i annan merit e ki nou koman en Lasanble nou annan sa premye latas pour nou ralye nou zefor e trouv   solisyon, mon krwar ki Lonorab avek respe ki mon annan pour li in restrikte dan en fason ki pa apropriye, in restrikte sa deba tro e in sey rod en target fasil e en rezilta fasil, ou en solisyon fasil me ki ni sa target li tousel,  solisyon kontrol pa pou kapab anmenn en soulazman pour nou bann dimoun dan nou bann distrik ek dan nou pei an zeneral.

Mon ti ava prefere vwar li plito koz enpe plis lo en keksoz ki in masyonnen e sa se bann marsan ki an depi tou sa bann keksoz in still kapab parey in mansyonn enn dan son distrik in still kapab ofer bann komodite a en pri rezonnab e mon krwar se la kot nou devret pe met nou zefor e se egzakteman la kot liberalizasyon ki nou nou’n demande e zot zot in fer pou anmenn nou evantyelman akoz dimoun pou konpran ki si enn pa pe swiv tou lezot evantyleman avek konpetisyon tou leres i ava swiz sa enn e se koumsa ki pri i ava desann dan nou pei. Mon remersye ou Mr Speaker.

 

 

HON DAVID PIERRE

Mr Deputy mon pou pran en pti gin si oule lo komanter Onorab Georges in fer zis avan i termin son diskour, mwan osi mon enpe dezapwente avek lafason ki loter mosyon in met devan bann pwen vizavi sa deba ki a mon’n avi i devret en deba enteresan. Sel keksoz apremidi ki loter mosyon in refer sorti ki mwan mon dakor avek li e se ki in koz lo purchasing power anvi ki valer roupi in desann so in koz lo purchasing power e in dir ek nou ler nou purchasing power i desann nou kapab aste mwens avek sa roupi ki nou annan e ler nou aste mwens ek sa roupi ki nou annan nou vin basically pli mizer, sa i en keksoz ki mon toutafe dakor ek li e annefe sa i en keksoz ki pe aktyelman arive Sesel. Nou pe vwar poudir akoz sa devaliasyon ki’n arive, sa gran devaliasyon ki’n arive dan valer SR1 nou vwar poudir Seselwa pe pey sa konsekans e zot pe pey sa konsekans dan en fason vreman for.

Sa ki mon pa dakor avek loter mosyon se ki in anmenn en mosyon dan en fason kot lakantite kritik ki nou kapab fer vizavi gouvernman dan lafason ki i pe manage sa sitiasyon, dan lafason ki in manage lekonomi dan lepase kot in anmenn nou kot nou ete la, li in anmenn mosyon en fason ki lakantite kritik vizavi sa i ava redwir konsiderableman. Me nou bezwen get sa mosyon avek en lespri ouver, nou bezwen aksepte poudir i annan en seri fakter ki pou deside, en seri fakter ki nou bezwen pran an konsiderasyon ki nou bezwen deal avek ki pou deside  how efektivman nou kapab deal ek sa problenm e fer pri lavi desann. Premyerman annou vwar en pti gin akoz nou dan sa sitiasyon e ler nou konnen akoz nou dan sa sitiasyon then nou a kapab rod solisyon dan en fason obzektiv pour nou deal avek sa problenm.

Enn bann fakter pli enportan ki’n anmenn nou kot nou ete ozordi la se lafason ki lekonomi sa pei in ganny managed over the years. Enn bann keksoz ki nou bezwen vwar nou bezwen kontrole, oubyen nou bezwen as much as possible redwir se lafason e lakantite larzan ki Sesel i bezwen borrow e i kler ki nou pe kontinyen borrow. Dezyenm keksoz i baze lo en rapor ki mon’n vwar lo SBC recently, si pa yer swar i bezwen avantye swar. Nou vwar ki nou konnen nou poudir koripsyon in enn bann pli gro problenm ki Sesel in fer fas avek over the years e sa pa mwan ki dir, Msye Michel limenm in dir poudir koripsyon i en problenm Sesel e i bezwen lalit avek.

Now dan rapor Transparency International, nou vwar poudir Sesel i ankor o lo lalis bann pei ki ankor annan koripsyon, infact i annan en kantite room for improvement akoz lo sa lalis nou ankor, I stand to be corrected Mr Deputy si mon kapab recall tre byen, nou ankor lo 4.9 konpare avek bann pei ki laba anler ki ankor lo premye ki zot mon krwar lo premye pei lo zero e 0.9. So Sesel i bezwen pran sa pei ki lo 0.9 koman en model annou aret konpar nou avek bann pei dan nou rezyon annou get sa pei ki lo 0.9 koman en model e annou pran bann mezir pou garanti ki nou sorti lo 4.9 e nou mont lo 0.9. E ler lakantite koripsyon ki annan dan pei i ganny redwir sa dan limenm i bon pou lekonomi i bon pou lamenazman lekonomi e an retour i pou annan en lanpakt ekstrememan pozitiv lo pri lavi. So nou bezwen osi aksepte ki sa i en issue e nou bezwen deal avek e deal avek efektivman.

Mr Speaker en lot problenm i mis-management, annefe mon ti tre sagrinen apepre 1 mwan pase ler mon ti tann Minis Finans vin lo televizyon e donn nou en rapor lo sa ki serten dimoun ti pe dir $4.5 milyon ki’n perdi me ki ti annan en leksplikasyon ki finalman i ti dir avek nou poudir vwala ti 4.5 milyon apre in ariv sa, ti annan bann lekipman ki ti’n vin dan pei, sa bann dimoun in kit zot bann lekipman la, nou’n pran, nou’n vann nou’n rekiper enpe larzan e still ti reste $2.5 milyon ki’n reste perdi.

E Mr Deputy mon anvi fer en keksoz kler $2.5 milyon in reste perdi i en kantite larzan me pa sa mon pwen, mon pwen i vin ek lafason ki Minis Finans in vini in vin dir nou sa e apre in dir ek nou napa okenn Minis dan gouvernman ki’n vol sa larzan alor basically i oke. Mon krwar poudir sa i en latitid ki nou bezwen sanze. Si larzan lepep i perdi nou bezwen rode e nou bezwen donn lepep en kontrandi lo premyerman akoz vreman sa larzan in perdi, ki manyer in perdi, lekel ki responsab e ki bann mezir apropriye ki nou’n pran pou garanti ki sa bann keksoz pa repet ankor, sa dan limenm i pou fer sir ki si i annan bann dimoun ki ti pe fer mismanagement zot ava mazin 2 fwa ou 3 fwa avan ki zot mis appropriate akoz zot konnen poudir i annan e annan bann mezir ki’n ganny mete an plas pou deal ek sa bann dimoun ki responsab dan en fason for, dan en fason zis e dan en fason ki Seselwa koman en nasyon i satisfe ki son larzan pe ganny properly managed.

Mr Deputy loter mosyon in dir avek nou koumsa poudir fodre nou stabiliz pri bann komodite, fodre nou ede fer desann pri lavi, fodre nou stabiliz pri bann komodite. E vizavi bann Seselwa ki pe ozordi pe vwar  li vreman difisil pou fer de bout zwenn i annan 3 keksoz ki a mon’n avi i esansyel e sa 3 keksoz mon santi mwan poudir gouvernman i dan en tre bon pozisyon pou fer sir ki sa 3 keksoz ki mon pe al mansyonnen la i tonm a en pri ki rezonnab.

Premyerman pri komodite debaz, delwil, disik, zonnyon bann keksoz ki tou lafanmiy i bezwen aste tou le mwan  e ki pour le moman bokou fanmiy pe vwar li difisil pour zot kapab ganny ase pour fer viv zot fanmiy. Nou annan nou STC e mwan mon santi poudir malgre ki loter mosyon pe dir poudir i annan bann marsan ki pe vann bann keksoz a en pri egzorbitan. Mwan mon ti panse poudir rol STC i pou fer sir ki sa bann komodite debaz ki li i enporte dan pei, tel ki diri, tel ki delwil, tel ki zonnyon i ariv dan pei e i vann li a en pri ki rezonnab me nou’n vwar poudir menm si pri dolar –  valer roupi vizavi dolar pe kontinyelman apresye sa pri sa komodite kot STC limenm i pa pe desann a sa rate ki proporsyonnel avek sa pri ki valer roupi pe monte. So ki STC i bezwen fer, STC i bezwen fer sir ki i ganny the best deal pour Seselwa. So convince nou poudir ozordi STC pe fer vini son bann marsandiz dan en fason kot li i pe ganny the best deal kot an retour i ava pas the best deal avek konsomater ki lepep Seselwa li menm.

Dezyenm keksoz, pri servis -pri servis gouvernman i kapab fer en keksoz lo la, bokou servis gouvernman i kapab fer en keksoz lo la. Par egzanp enn bann keksoz ki gouvernman ti dir nou ler i ti fer monte pri bis, i ti dir nou poudir avek sa devaliasyon pri bis i bezwen monte sorti SR3 pou  mont plis ki 100% e i pou vin SR7. Ozordi gouvernman i dan en pozisyon pou li fer desann sa. E  pa zis sa, mon pe enkli osi  pri fuel. Mon krwar poudir lepep Seselwa pe ganny en very bad deal an relasyon ek pri fuel, akoz mon dir sa? Avan eleksyon, en lit fuel ti SR7.85 ozordi zis avek tax, bliy devaliasyon roupi, bliy tou bann lezot keksoz, zis taks ki gouvernman i sarze lo pri fuel –  zis taks ki i sarze par lit lo pri fuel i plis ki en lit fuel ti pe vann avan eleksyon. Ozordi tax i SR8 par lit e avan eleksyon pri fuel ti SR7.85 en lit. So nou vwar poudir sa gran logmantasyon dan pri fuel ki an retour i koz logmantasyon dan preski tou keksoz litilite, pri transpor eksetera, i enn ki gouvernman i annan dan son lanmen e akoz alors ki gouvernman pa vwar ki manyer ki li i kapab zwe sa rol, redwir sa tax lo pri fuel, annefe Minis Finans fek vin dir avek nou poudir zot pe fer en sirplis 14%. So lefe ki gouvernman pe vreman ranmas larzan, mon krwar, mon santi poudir i dan en pozisyon pour li ozordi revwar sa kalite tax ki i pe mete lo fuel pourki Seselwa ava ganny en pli bon deal, e definitivman avek en rediksyon – si par egzanp gouvernman i fer desann SR4 lo sa SR8 lo tax, i fer li desann par lanmwatye 50%.

Efektivman pri fuel lo laponp pou bezwen desann par SR4 e sa dan limenm i pou annan en lenpakt pozitiv lo pa zis bann dimoun ki servi fuel direkteman atraver servi zot transpor me lo tou bann lezot keksoz tel ki litilite piblik tel ki parey elektrisite e delo e pri transportasyon. So sa ki mon pe sey refer sorti se ki menm si Onorab Vel pe demann tou bann akter pou zwe zot rol pou stabiliz oubyen fer desann pri lavi, mon santi mwan poudir ozordi gouvernman i dan en pozisyon kot i kapab fer plis e mwan mon enn sa bann dimoun ki pe demande ki gouvernman i asize e vwar kote vreman ki li i kapab al en pti pe pli lwen e pran sa bann mezir akoz i pou annan sa en lenpakt pozitiv.

Resaman osi dan sa menm Lasanble nou’n tande poudir pri  bann litilite piblik parey pri delo avek elektrisite pe al monte par 10% a 15% e mwan mon anvi ki tou manm Lasanble i zwenn avek mwan, i zwenn avek SNP pour zot defann, pour zot pou ennfwa defann sa bann dimoun dan distrik ki’n vot pour zot ki’n met zot la pour defann zot sa bann dimoun e non pa pou defann gouvernman pou defann lentere sa bann dimounki’n vot pour zot pour enn fwa pou demande ki gouvernman i revwar e i met sa kalite presyon neseser pou fer sir ki pri elektrisite avek delo i pa monte lannen prosenn. Akoz mon pe dir sa, akoz mon fer en kantite vizit dan distrik mon mars en kantite dan mon distrik e enn bann pli gro problenm ki bann lafanmiy pe fer fas avek se zisteman zot pa kapab pey sa gro bill delo avek sa gro bill elektriste. An dot mo zot pa kapab fer fas avek sa kalite logmantasyon dan pri delo ek pri elektrisite e zot pa pou kapab make it si pri delo e pri eletrisite i mont ankor lannen prosenn.

Enn bann keksoz osi enteresan ki’n arive resaman e sa osi enn de dimoun in refer sorti kler se ki menm si gouvernman pa kapab – pa dan en pozisyon ozordi pour li kontrol valer roupi parey ti fer dan le pase, resaman nou’n vwar en sitiasyon, nou’n vwar poudir roupi ti pe  vizavi dolar, ero, avek liv sterlen e nou’n vwar poudir gouvernman e donn bann lenstriksyon e in travay ansanm avek labank santral pou fer sir ki valer roupi i redepresye. Se pour sa rezon ki si mon pa tronpe ki Onorab Vel oubyen Onorab Nibourette mon pa kapab recall which one in fer sorti taler poudir pri dolar ozordi i SR10.  I vre i ti pe desann ase vitman at a quite high rate towards 10 e andesandan and then bann mezir in ganny pran pou fer sir ki dolar i reapresye vizavi roupi. So menm si, nou konpran dan ki sans zot in fer li, zot pe get en pti gin lendistri touris e kimanyer lendsitri touris pou ganny afekte e ki manyer sa reveni dan sa lendistri pour zwe lo reveni ki gouvernman i sa, me selman mon pe zis refer sorti ki tan ki gouvernman i santi poudir i annan sa nesesite pour li antre ansanm avek Central Bank e koriz lavaler roupi ler i santi i bezwen fer li, i fer li.

So katriyenm keksoz ki dan lanmen gouvernman ki kapab fer se zisteman servis sosyal. Dan sa Lasanble bidze ti fer provizyon pou en sum larzan pou welfare agency sa ki mwan mon pe demande akoz bokou Seselwa ozordi i vwar li dan en sitiasyon kot i pa kapab fer de bout zwenn e zisteman i annan en safety net an plas zot al kot Welfare Agency e Welfare Agency i means test zot e i donn zot sa amount ki zot zot santi ler sa fanmiy in fini ganny means tested i donn zot sa amount ki pou ed zot si oule fer fas avek pri lavi. Sa ki mon pe demande se ki tou Seselwa i Seselwa regardless of ou kouler politik so sa ki mon pe demande se mon anvi vwar ki Welfare Agency, akoz i annan en rol pou zwe ladan, Welfare Agency i fer son travay dan en travay vreman profesyonnel, i fer son travay byen e sak fanmiy Seselwa ki merit ganny sa lasistans pour li kapab fer de bout zwenn i ganny sa lasistans parey i merit gannyen, akoz sa larzan ki dan fon Welfare Agency i se larzan ki lepep Seselwa in met dan fon pour ed son frer e son ser Seselwa ki li i pe fer fas, ki li i pe vwar li difisil pou fer fas avek pri lavi. So mon demande ki en travay pli efikas, pli zis, e pli fair i ganny fer dan sa direksyon akoz sa osi pou ede  e sa fanmiy ki pe ganny difikilte i kapab mye fer fas avek sitiasyon lavi.

Alors pou konklir mon dir poudir menm si loter mosyon in dir avek nou met serten bout de kote annou koz lo zis en bout si nou napa kouraz dan sa Lasanble pour get sa problenm dan son entirety, dan son totalite, dan son lentegralite nou pa pou kapab fer en pa a’n avan, nou bezwen annan kouraz nou bezwen sanz nou mindset e nou bezwen get sa problenm a fas dan son figir e deal avek li accordingly.

Finalman en lot keksoz ki mon anvi dir se ki gouvernman i annan en lot zouti avek li ki kapab ed nou, ki kapab ed Seselwa, ki kapab ed sa pep pour li pli byen fer fas avek pri lavi, e sa se son abilite pour li kapab raise saler travayer.

I kler ki depi ler in annan devaliasyon sa nivo ki roupi in desann, lafason, lakantite purchasing power ki Seselwa in perdi menm si i ava komans annan en pti rediksyon dan pri marsandiz this in itself is not enough, Seselwa i ekspekte parey gouvernman in dir li dan lepase poudir nou pe travay lo en keksoz, nou pou fer monte zot saler, Seselwa pe ekspekte ki gouvernman i fer monte zot saler o pli vit posib that is en lanons i ganny fer next week, e ler sa lanons i ganny fer next week Seselwa i ekspekte ki en lanons ki pou en amount ki pou en kantite, ki pou sibstansyel. So mon pou demann avek zot pou demann zot gouvernman parey nou nou pe demande pou fer monte saler travayer dan en fason sibstansyel pourki tou dimoun i a santi poudir nou pe donn tou nou pei, nou pe travay, nou pe transpire, nou pe donn tou sa ki nou kapab, an retour nou ekspekte ki nou pei i donn nou sa ki nou deserve e sa ki Seselwa i deserve se en logmantasyon saler ki rezonnab. Mersi Mr Deputy.

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab de Commarmond… Proceed, proceed. I’m the chair here, proceed.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Deputy nou pa pou break. Non mon oule konnen, nou pa pou break akoz si non.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Sorry point of order. Ziska ki ler ou anvi ki nou zwenn avan ki nou pran en break.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Nou pou fini avek sa.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Wi mon konnen nou bezwen fini avek sa me selman…

 

MR DEPUTY SPEAKER

We’ve got only 2 members ki’n eksprim lentansyon pou koze that’s the reason ki mon’n pran en desizyon. If we’ve got plizyer lezot dimoun we break now.

HON WAVEL RAMKALAWAN

Yes mon krwar i pli bon.

 

(Break)

MR DEPUTY SPEAKER

Nou repran nou travay.  Pou de rezon stratezik akoz nou pe antre dan peryod bidze next week nou ti a kontan konplet sa mosyon ozordi, in agree pour nou pran 2 lo kote latab isi, Onorab De Commarmond, Onorab Potter e Lider Lopozisyon, so apre nou a donn  right of reply to loter mosyon, so Onorab de Commarmond.

 

HON CHARLES DE COMMARMOND

Msye Deputy Speaker mersi bokou. Anfen kont ou annan parfetman rezon sa issue i pou ganny aborde dan – mon asire dan size bidze letan nou pou donn larepons dan 2 semenn. Me mosyon i devan nou e mwan mon ti ava anvi dir enn de pti mo lo la, mon pa pou long e san antre dan tro bokou okenn repetisyon.

Mosyon ki devan nou i dir;

‘Ki sa Lasanble i demande ki tou partner konsernan i konsantre – tou partner konsernen nou pe dir la, konsantre zot zefor pou ede stabiliz pri lavi dan en fason ki pri komodite ava reflekte  realite pri ekonomik nou pei. Mr Deputy Speaker bann pwen ki’n ganny avanse ziska konmela i pa mal, mover mosyon in fer sorti plizyer pwen a mon’n avi i annan en mosyon toultan i annan lezot partisipan ki azout keksoz pour lo sa ki ganny dir o komansman pou fer ki i annan plis lanpler.

Sa issue pri lavi, stabiliz pri lavi kestyon pri komodite i toultan en preokipasyon pour nou, nou Lasanble akoz la tou le de kote tou dimoun i konsernen e nou pei, nou popilasyon i konsernen.  Me selman i enportan  osi nou vwar en pti pe son listwar. Letan mon’n ekout bann entervenan ki’n koze sirtou bann lo kote lopozisyon, mon santi ki zot in konsantre osi a en serten moman, dan en serten lepok dan nou listwar, zot in konsantre plis 15an pase, mon tann nonm 15an letan nou’n antre dan miltiparti ensidswit. Deswit koman sa in ganny mansyonnen in fer mwan mazin en keksoz ki avan sa nou ti dan one party state ti annan kontrol ensidswit.

Yer dan pe koz ek en zanmi lopozisyon i fer resorti ek mwan i dir mwan, ‘ou vwar Charles..’ i dir mwan ‘dan letan one parti state vre i annan keksoz pa ti tro tro lo la me selman i annan keksoz ti bon,   nou pep ti sa selman ou vwar nou bezwen avanse modernize ensidswit nou sanze’. Ki mon oule sey dir letan mon pe avans sa pwen an bref koumsa se ki nou pa kapab fer tou keksoz e anmenmtan. Anmenmtan lopozisyon osi a plizyer repriz Mr Deputy Speaker zot in ensiste ki nou liberalize, sitiasyon lemonn in pouse ankor dan sa bann direksyon, i annan bann konsekans tousala.

Ozordi nou pa kapab retourn deryer, nou’n fini, liberalize pe kontinyen pa kapab vini dir ozordi la nou met kontrol, menm zafer letan ou antann Onorab David Pierre i dir be STC i bezwen fer isi, li ki konmsi.. – pa kapab STC li tousel, STC ozordi i an konpetisyon ek tou le res sekter prive. Si nou al lo sa largiman, mon pou dir ‘be oli zot sa bann sekter prive ki ti dir liberalize ou a vwar kot i pou pli bon marse’. Mwan annefe i annan serten enportater par egzanp serten dimoun ki fer vini bann manze zannimo i ti kapab,  letan ou kalkil lo bann pri  deor kapab sa bal manze zannimo kout SR100 pli bon marse, par bal ki ti ava fer ki pri I don’t know poul, koson whatever i vin pli bon marse ankor. So ou vwar i annan en keksoz ki nou tou, mon krwar san ki nou fer politik avek sa issue akoz sa i tous vant nou pep sa annou fer atansyon ki manyer nou abord li. So avan ki nou zis fer politik ek sa, mon ti ava kontan mwan ki nou vwar li konmdir Onorab Pierre an fas sa problenm e nou tou nou sey kontribye dan en fason pozitiv, nou nou Lasanble e nou Lasanble i annan en rol enportan dan tou sa, Msye Deputy Speaker, i annan sa rol oversight ki nou bezwen kontinyen zwe nou, nou bezwen pous ek gouvernman anmenm bann lalwa si i neseser par egzanp ou pran ou lalwa pou konsomater, in en mankman lalwa la. Nou’n fer fair trading ek lot be i manke pou konsomater, oli son rol li. Prezan nou get lalwa ki egziste,   gouvernman la, Minister Finans ki annan sa rol enportan la i bezwen travay dan en fason ki bann enportater letan zot fer bann trik akoz la osi nou’n remarke pri i o dan laboutik akoz i annan en ta keksoz ki arive. Dimoun i annan i fer over invoicing pri laba deor i sepa ki manyer i ete, lentere labank ki o. Mon dakor i osi annan kestyon delo, elektrisite, rent tou sa la i bezwen, transpor la ek sa zafer pirat ankor byenisr marsandiz ki sorti deor i annan en kou anplis. Tou sa nou bezwen pran an konsiderasyon pour sa enn ki enporte e nou pep, nou tou ki servi, nou tou nou bezwen konpran sa.

Be anmenmtan Msye Deputy nou lalwa i bezwen enpe pli morde dan le sans ki letan dimoun ki fer vini marsandiz, zot trise, zot fer trik e zot fer ki i annan pri egzorbitan dan en fason artifisyel, letan zot ganny tyanbo pe fer sa bann keksoz koumsa, pinisyon a mon’n avi i devret tre sever kot en dimoun si i neseser perdi son license i perdi. Konmsi mon oule dir nou devret fer biznes dan en latmosfer, dan en lanvironnman enpe pli korek avek en lespri, en mindset ki  annan plis konsyans avek. Mon krwar lo la nou bezwen konmsi agree ki nou al byen dan sa direksyon.

Anmenmtan ou pran ou en lot senaryo Msye Deputy Speaker, si pri diri, pri ponm de ter i desann, i pa neseserman korek ki sa besman dan pri i ganny transmet dan lezot sekter biznes, par egzanp ou vwar ki pri take-away li i kontinyen reste o. Mwan lo la mon admir en zenn onm, en dimoun ki mon konn li, i dan biznes take-away kot Dede be li son pri i reste parey over tou sa letan ki –

(Interruption)

 

.. be non serye.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Order..

HON DE COMMARMOND

Non mon oule dir ki konpare ek lezot i rezonnab kot li, ou konpran konmsi mon zis wonder en legzanp koumsa koman lezot pa kapab swiv, kwa ki li i fer an plis, KI kantite perdi ki li i perdi? I ti a’n arete si i ti perdi telman. So vwala en zenn onm avek en serten konsyans pozitiv, mon ti ava kontan ki leres i swiv son legzanp par konpran mwan dan ki lespri mon pe koze Msye Deputy Speaker.

Menm zafer, that’s not a question of sa me mon pe dir en keksoz ki byen i byen mon pa parey ou mwan.

I en kestyon alor Msye Deputy Speaker ki nou dir taler – sa ki’n  avans sa mosyon la i dir oke pour le moman nou pa koz lo utilities, sa i son lopinyon. Mwan mon krwar utilities i enportan, i enportan nou koz lo la akoz i annan en rol ki i zwe dan pri marsandiz. Ou konpran, rent i annan en rol ki i zwe e utilities mwan mon remarke depi ler nouvo konpannyen in take over kot PUC keksoz i pa neseserman pe amelyore. E parey mon dir nou nou parlman i bezwen kontinyen pe monitor kot PUC akoz la zisteman semenn pase nou fek aprouv en bidze dan nou supplementary budget, 10 milyon pou PUC. Nou bezwen nou pe monitor closely.

E prezan i annan en lot keksoz se latransparans, nou bezwen, nou media, nou menm nou letan nou koze par egzang dan komite letan i annan bann komite, letan i annan bann komite dan parlman nou bezwen komans envit media vin filmen ki pe arive dan komite pourki apre i ganny raporte. Media osi i bezwen zwe son rol pou ed nou ladan pourki i raporte korekteman. Nou a konnen, letan nou’n demann kestyon serten dimoun, serten sa bann diferan partner stake holder ki nou a pe dir la konmsi ki lepep a konnen ki pe pase, ki manyer sa bann keksoz pe marse pourki li osi i konpran e si i annan kontribisyon from lepep, from konsomater i a kapab osi transmet avek nou, avek son bann reprezantan pourki nou sey ede in the process pour nou kapab anmenn sa amelyorasyon, sa stabilizasyon dan pri ki nou a pe koze la.

Vwla Msye Deputy Speaker en ogmantasyon dan saler, en logmantasyon sibstansyel parey Onorab Pierre i dir pa neserman ki i anmenn solisyon pour nou problenm ki nou pe koze la, pa neseserman. I kapab detri all the purpose si nou pa fer atansyon. So mon dir sa, san ki mon pe dir ki mon kont ogmantasyon me selman mwan mon krwar ki ogmantasyon i devret ganny fer dan en lot fason ki petet sa nou a kapab abord li dan letan bidze. I bezwen baze lo prodiksyon i pa kapab zis ogmante across the board akoz la ou annan ou sekter piblik ki pe redwir ofir anmezir be gouvernman alor i bezwen fors sekter prive, i en issue altogether la. So i en kestyon nou bezwen vwar mechanism korek ki nou kapab avans sa bann keksoz devan.

Letan nou koz lo pri lavi, pri lavi i pa zis Msye Speaker i pa zis pri marsandiz li menm, i annan pri materyo konstriksyon. Sa osi i en lot keksoz ankor, nou annan nou la en monopolizasyon to a certain extent zis 2 konpannyen ki fer materyo konstriksyon. Mon pe rode en abesman dan pri, pa vwar ditou i ankor tarde vini sirtou par serten, mon pa konnen ki kantite zot oule fer profi lo dimoun. Mon krwar mwan i bezwen annan en fason la ki nou bezwen reflesir ansanm koman pou fer ki dan short avenir la dan kourt avenir en rediksyon lo la i ganny fer e letan rediksyon i arive lo materyo konstriksyon i bezwen reflekte osi en abesman dan pri konstriksyon pourki nou pep i permet, i kapab kontinyen epanouir otherwise i pa fer sans tou sa bann keksoz so i annan en domino effect lo tou sa bann keksoz ki nou pe koze la e nou tou, se sa rezon, tou dimoun i bezwen pran par ladan.

Ou koz lo servis – ou konpran servis osi i menm zafer so parey mon dir sa bann kekoz i pa lo endividyelman zot tousel, i annan tout en relasyon ou koz sa peser, ou koz sa fermye, tousala i annan son rol akoz li i pa fer tou keksoz li menm, i bezwen sa aktivite ki i fer, en saler, en reveni ladan pour li kapab aste lezot keksoz ki i bezwen pou permet li kapab osi viv. So i annan sa relasyon parey mon pe dir konplemantwar.

Nou’n koz valer roupi, i annan lentere labank tousala i bezwen ganny gete. Marsan osi i konplent, i dir letan pa rod overdraft tro bokou sa lentere i ganny mete lo zot. Tou sa i annan en lefe dekadans lo pri marsandiz. San ki mon pe defann marsan la me selman konmsi nou bezwen vwar sa keksoz korekteman ki manyer i ete.

Msye Deputy Speaker pour mwan fini lo sa issue ki devan nou mwan mon lans en lapel mon demande ki NATCOF, Minister Finans, SCCI la Chamber of Commerce, lasosiasyon bann marsan, bann retailers, enportater e tou i zwenn ansanm ensi ki enn de lezot stakeholders la PUC, SEPEC osi i bezwen vwar sa pri fuel la oke, i zwenn ansanm enkli parlmanter, mon pa dir kekfwa i zwenn ek nou tou me selman bezwen annan osi reprezantasyon parlman dan en forum ki kapab ganny fer e byensir mon oule dir la ki nou envit, malgre nou tou ki mon pe koze la i konsomater me nou envit enn de piblik ki anmenmtan akoz souvannfwa nou fer sa bann forum la nou vwar zis en bann gran gran dimoun e nou bliye sa dimoun ki direkteman ganny afekte. Mon ti a kontan alor ki en forum kelkonk i ganny organize pour nou adres sa issue petet enpe pli an fas petet enpe pli reel kot media i transmet tou sa e konmsi dimoun i ganny sans anvoy zot pwen ki swa online, mon pa konmen, me konmsi ki nou tou nou partisip dan en keksoz ki alafen di zour nou tir en serten konklizyon, nou dir vwala bann sizesyon in vini e vwala nouvo lapant ki nou pran vizavi kestyon marsandiz, kestyon komodite kestyon pri lavi limenm.

Msye Speaker mon pou aret la pour le moman mon krwar nou devret nou tou lopozisyon e lo kote mazoriter la siport sa mosyon, byensir parey mon dir sa mosyon pou ganny deborde anplis dan letan bidze me pour le moman nou tou nou devret donn sa sipor sa mosyon. Mon asire i annan otan lezot pwen ki nou kapab avanse me dan sa lespri pozitiv mon krwar mwan ki nou kapab vwar en way out, en way forward plito pour nou kapab anmenn sa stabilizasyon dan pri lavi dan nou pei pourki nou pep i kapab viv li en pti pe pli byen an konfor pour bann lannen ki vini. Mersi bokou Msye Speaker.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker pour servi non en term ki Onorab Georges in servi apremidi mwan osi mon dezole, mon dezapwente avek deba ki’n pran plas lo sa mosyon sirtou deba ki’n sorti lo lot kote latab.

Mr Deputy Onorab Vel in anmenn en mosyon tre kler e mon a menm dir tre senser devan sa Lasanble. Me malerezman kontribisyon ki lot kote in aporte lo sa mosyon se ki zot pa’n koz ditou lo sa mosyon ki devan latab. Olye vin koz lo lakoz e solisyon pri komodite dan laboutik zot in vin koz lo konsesyon ek gro avyon, olye vin koz lo pri komodite e akoz, ki nou kapab fer pou redwir li dan laboutik, zot in vin kot lo central planning, vizyon 2010, koripsyon, mis-management, me pou fer zistis a lot kote mon a dir a leksepsyon Onorab Georges. Mon krwar sel dimoun ki’n vin pli pre avek lesansyel sa mosyon e ki’n vin pli rasyonnel dan son lanaliz lo sa mosyon se Onorab Georges. Mon pa pe dir sa pou mwan flat Onorab Georges me selman mon krwar Onorab Georges in fer zistis enn bann zenn Onorab nou Lasanble Onorab Vel.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Please, please order.

 

HON MARIE-LOUSIE POTTER

Msye Speaker  sa dan limenm i montre nou en pti pe ki kantite oubyen ki kalite dezoriyantasyon i annan lo sa bann size parey e lo bann size ki pe predomin azanda nasyonal i annan dan kan lopozisyon.

Bomaten nou’n vwar sa menm trend kot lo en Bill sitan senp ki ti pe adres en Konsey Nasyonal Lazenes ki ti pe ganny propoze pou ganny kree, nou’n vwar ki manyer sa bon lentansyon in ganny masakre ziskan ki in fini par en lot workout. Msye Speaker sa i osi montre nou, si mon kapab servi sa term inabilite pour lot kote kapab pran en sitiasyon, get li dan son merit, analiz li, dekortik li, tir tou bann parts e tir sa ki pa relevan, retir bann keksoz ki pa relevan e ki pa anmenn en solisyon pour size ki nou pe adrese e konsantre lo vre issue ki devan nou akoz vre issue ki devan nou se en size tre enportan pour pep Seselwa. Nou pe koz isi lo cost of living, nou pe koz isi lo pri presizeman ki mosyon pe adrese, pri komodite dan laboutik, nou pe koz isi lo akoz nou pa pe vwar en diferans dan pri komodite lo shelf malgre ki to lesanz valer roupi i apresye. Se sa kestyon ki devan nou Lasanble se sa kestyon ki pe preokip nou bann Seselwa, nou nasyon Seselwa, se sa kestyon ki nou koman bann manm parlman e Onorab Vel in anvi anmenn dan sa Lasanble pour nou ganny en deba sivilize, en deba rasyonnel pour nou kapab fer zistis a sa preokipasyon nasyonal. Msye Speaker ti napa rezon pour nou fer sa kantite politik ki nou’n tann ganny fer lo sa size ozordi dan sa Lasanble.

Me sa pa tou, Mr Deputy, mwan mon krwar ki lopozisyon in conveniently avoid the issue, rezon akoz zot in al melanz tou sa bann size ansanm e refize adres the real issue ki devan Lasanble i senp, e lopozisyon in conveniently avoid sa issue akoz lopozisyon pa’n oule pran en pozisyon vizavi sa size marsan, vizavi sa size serten marsan ki aparaman NATCOF pe konfirmen pe azir dan serten fason ki dezonnet.

Msye Speaker kestyon alor ki nou nou poze ki zot pe fors nou poze me ki kote zot ete, eski zot lo kote marsan? Oubyen zot lo kote konsomater? Msye Speaker nou i kler pour nou lo sa kote, nou nou lo kote konsomater pep Seselwa e se pour sa rezon apre ki nou’n fer reform ekonomik, apre ki nou’n pran bann mezir pou liberaliz lekonomi nou’n ouver komers, nou’n kree marse lib ki tousala ti bann lide ki zot ti dir pour zot, nou’n osi pran prekosyon pour nou vin anmenn en lalwa dan sa Lasanble ki mon krwar zot pa ti vot lo la pou nou fer sir ki i annan fair competition e fair trading. I vre nou fek pas sa lalwa detrwa mwan pase, si pa detrwa semen pase i pou pran i reste, i pou pran enpe letan pour li kapab komans bite.

Msye Speaker petet lopozisyon ava dir nou akoz zot pe refize pran en pozisyon kler vizavi bann marsan ki tou dimoun i konnen oubyen sa serten, pa bokou, me serten marsan pa pe azir dan en fason onnet vizavi pri komodite. E rezon pour sa i senp Msye Speaker e nou pa devret koman en Lasanble vin esey rod okenn leskiz pour zistifye akoz pri i ser akoz se si, akoz se la. Akoz nou konnen, i annan de ka e Onorab Vel in dir nou ki dan son prop distrik i annan en marsan ki li i pe fer son devwar, e i pe anmenn, i pe ofrir pri konpetitiv ki lezot. Si li sa marsan Pointe Larue, mon pa konnen ki li i kapab fer sa, akoz kestyon nou demande ki lezot marsan pa kapab fer parey. Akoz ki lezot marsan ki al dan menm labank i aste menm forex, i pey menm rate, i pey menm kou transportasyon akoz li i pa kapab fer sa. E nou lo sa kote, sorry nou pa pou vin kasyet deryer okenn leskiz pour nou vin zistifye akoz pri komodite i kontinyen o malgre ki valer roupi pe apresye. Nou pa pou vin rod leskiz ni PUC, ni SPTC, ni fuel, SEPEC, ni koripsyon, ni miltiparti, nou pa pou rod sa ditou, akoz nou nou vizyon i kler, nou konnen ki nou anvi pou pep Seselwa e nou pa anvi ki nou, apre desizyon ki nou’n pran swivan kriz ekonomik, finansyel alimanter e petrol mondyal, pri ki nou’n bezwen peye pour nou kapab fer sa reform nou pa oule sakrifis ki nou pep in fer, i pe fer, e i pou kontinyen fer pour nou reisir dan sa reform nou pa anvi ki sa menm pep prezan i vin viktim sa reform. Se sa rezon deryer mosyon Onorab Vel ki lopozisyon in conveniently avoid e lopozisyon in   fer en nespes mixed salad ki personn mon krwar pa pou oule manze.

Msye Speaker i kler ki rezon ki lopozisyon in conveniently avoid sa size e nou’n vwar dan zot lentervansyon zot pe viv dan en denial, zot pe kontinyen deny ki reform pa pe prodwir sikse. Msye Speaker sikse ki reform pe komans prodwir pa Jennifer Vel ki pe dir, pa nou kote latab ki pe dir, se to lesanz dan labank ki pe dir. Ler Prezidan Michel i dir ki nou pe reisir e ki i remersye pep Seselwa pou montre zot konprenezon, i salye lendirans pep Seselwa, i salye konpreansyon e sakrifis ki pep Seselwa in fer. Prezidan Michel pa’n zanmen vin dir ki nou’n fini reisir, mon krwar pa si ler nou dir nou reform in reisir nou tou nou’n vin parey bann manman nouvel marye ki lannmen maryaz in al lev lasanm epi i  lev dra e dir ‘j’ai réussi’, non nou pa ankor reisir. Be sa ki nou pe dir nou pe reisir, nou lo bon semen e rezilta pe prouv sa, pa zis rezilta ki pe prouv sa, pa zi nou ki pe dir me kominote enternasyonal pe dir, IMF ki zot in antrenn dan pri komodite i osi pe dir. Bann lanbasader ki koze, zot osi zot pe dir.

Msye Speaker wi nou pa ankor dit j’ai réussi’ me nou pou dir byento. Msye Speaker denial lo progre ki reform pe fer malerezman in vin sa nouvo seval batay lopozisyon pourtan tou sa ki nou pe fer, tou sa ki nou’n fer e ki pe aport fri, lopozisyon menm pa tro lontan  zot ti dir zot lide, i annan en Onorab ki’n koze in dir vre lakoz pri komodite se devaliasyon roupi me pa zot menm zot ki ti dir, ki ti propoze koman solisyon fer roupi vin konvertib? Prezan eski ler zot ti dir nou fer roupi vin konvertib zot pa ti konnen poudir roupi pou devalye? E zot pa ti konnen poudir devaliasyon roupi pou anmenn en logmantasyon dan pri lavi.

Msye Speaker tou sa ki lopozisyon pe dir nou ti zot lide e ki zot pe dir ki nou’n aplik sa menm lide e ki prezan zot pe dir ki rezilta pa bon eski i pa donn nou dout lo vre sazes ki bann lide ki lopozisyon ti dir pour zot. Finalman kote zot stand vizavi sa zafer devaliasyon, reform, pri komodite, IMF, liberalizasyon, marsan, kontrol, monopoli, kote zot stand? Ki zot pozisyon? Dir lepep Seselwa.

Msye Speaker leskiz, leskiz, apre leskiz. Pri fuel, Onorab Pierre i dir nou ki fodre tir tax lo fuel me i pa dir nou sa tax ki nou pou tire lo fuel kote nou pou al mete. Msye Speaker sa ki Onorab Pierre pa pe dir nou ki pri fuel partou dan lemonn i enn bann highly taxed commodity sof Iran e Venezuela, e zot pou bann rezon ki zot bann prodikter petrol e zot zot pa takse zot fuel lokal pou protez zot konsomater me zot takse li ler zot eksporte pour zot kapab subsidize sa ki zot in perdi lo taksasyon lokal, me sa ki zot pa pe dir nou osi, Onorab Pierre pa pe dir nou se ki isi menm si nou pa prodwir fuel pri fuel Sesel malgre ki nou en lekonomi gro koumsa malgre nou enport zis en tenk tou le 3 mwan i ankor bokou pli bon marse ki bokou pei ki prodwir petrol, Langleter legzanp. Msye Speaker Langleter si mon pa tronpe 1 lit petrol i plis ki 2 liv 50. Msye Speaker Moris i pa prodwir petrol e Moris zot kontan servi li koman en model meyer lavi, Moris i enport petrol parey nou, i pey menm pri lo marse enternasyonal and yet demann zot konbyen 1 lit bennzin i vann Moris plis ki 2 dolar. Msye Speaker fer en letid dan tou sa bann pei ki prodwir ou ki pa prodwir petrol e konpar zot pri par lit avek Sesel e nou ava konn laverite e pep Seselwa i ava konpran e zot ava realize e zot ava demande pour konbyen letan lopozisyon pou kontinyen konfiz zot, anbet zot, mislead zot, lo sa bann size lekonomi e lo bann size pri lavi.

Msye Speaker nou’n tann koz osi lo subsidy subsidy lo bann prodwir lokal e zot rapel ler nou ti pe heavily subsidize bann prodwi lokal? Zot rapel ler nou ti pe met kontrol lo lenportasyon pour protez bann prodwir lokal, lekel ki ti kriy pli for, lager pli feros pou dir tir subsidy, tir kontrol, aboli se si, aboli se la se pa sanmenm lopozisyon ki  e dir nou met subsidi. Msye Speaker lo sa kestyon subsidy lo prodwir lokal mon ti a kontan dir avek lopozisyon e sirtou Onorab Henrie ki ti demann sa kestyon dan Central Bank Anniversary ki Onorab Derjacques in fer referans lo la, rapel byen ki Seybrew ti dir. Ler i ti demann son kestyon si i pa krwar Seybrew pou fermen akoz i annan  liberalizasyon, labyer pe ganny enporte limonnad, i konn byen ki Seybrew ti dir li.

Msye Speaker en parti liberal en parti ki’n profess liberalizasyon komers pandan 15an pou ozordi vini vin dir poudir zot per lenportasyon e liberalizasyon sa menm komers ki zot in dir liberalize i montre nou ki vreman i en parti konpletman dezoriyante. Seybrew ti reponn Onorab Henrie e i ti dir li ki Seybrew pa per konpetisyon, Seybrew i pare pou fer fas avek konpetisyon e sa ki Seybrew pa’n dir e ti anvi dir li se ki kontrol subsidy proteksyon i anmenn avek li complacency parfwa dan serten sekter, e complacency i anmenn bad quality, i anmenn logmantasyon dan pri, i anmenn mediokrite e i retir swa konsomater. Tousala se bann leson ki zot menm zot ti vin kakaye la dan sa lasanble, kakaye en term kreol sa i pa parliamentary sa.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Proceed, proceed.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mon pa’n dir lanbraget mon’n dir kakaye.

Mr Speaker mwan mon enn ki krwar ki lepep Seselwa i devret ganny the best deal dan sa zafer reform ki nou pe fer. Mwan mon krwar ki pep Seselwa pa devret vin viktim ni liberalizasyon, ni privatizasyon, ni marse lib, ni what have you, sa bann prensip debaz bann parti neoliberal ki lopozisyon in fatige pres avek nou dan sa menm Lasanble sa dernyen 17an. Mwan mon krwar ki nou pep i bezwen ganny the best deal avek sa pri komodite e nou lo sa kote nou pou siport sa mosyon akoz nou pou fer tou sa ki dan nou pouvwar pour nou pas sa mesaz kler avek tou bann partener enkli gouvernman ki mosyon pe adrese ki nou pou la, pa zis watchdog me koman bann lisyen feros e nou pou deklar lager kont zot konmdir Onorab de Commarmond si pep Seselwa pa tir benefis dan sa reform ki nou pe fer.

Msye Speaker sa ki pe arive ozordi e deba ki nou’n vwar lo sa mosyon e mon konpran akoz lopozisyon in conveniently avoid the issue se ki sa size pri lavi, sa size lekonomi e realite ozordi in ekspoz limit bann polisi ekonomik liberal. Si 10an 15an pase zot ti pe fer nou krwar, zot it pe fer pep Seselwa krwar ki devalye roupi, solisyon. Roupi konvertib, solisyon. Ouver marse, anmenn konpetisyon, solisyon. Tir subsidy solisyon, tir kontrol, solisyon. Aboli SMB, solisyon. Ozordi la realite tou sa ki zot in demande pe montre pep Seselwa ki lavi anba en gouvernman liberal pa ti pou  osi rosy e fasil, la realite ekonomik in montre nou ki roupi konvertib i annan en pri ki al avek, liberalizasyon i annan en pri ki al avek, tir kontrol i annan en pri ki al avek, tir subsidy i annan en pri ki al avek. E Msye Speaker mon krwar ozordi sa pep Seselwa i entelizan, sa sitiasyon ekonomik in ekspoz lo pozisyon for what they are, e mwan mon konvenki ki nou pep e zot in montre zot sazes atraver bann deba ki in annan dan sa 25 distrik, nou pep i konpran tre byen ki pe arive e nou pep i konn tre byen ki direksyon nou pei pe ale e nou pep i konnen lekel e ki kote latab ki pou la pou defann zot lentere dan botan e dan movetan.

Onorab Vel nou pou siport ou mosyon akoz mon krwar ou en zenn ki senser e ou lentansyon i nob. Mersi bokou Msye Speaker.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mon anvi komanse par dir ek Onorab Potter letan i oule sey diviz nou e esey pran Onorab Georges koman bon boug e lezot koman bann fay boug mon ti ava kontan dir avek li give us a break, parski ou’n komans ou lentervansyon, ou’n ekout en bout e ou pa’n ekout lot bout, parski si ou ti’n ekout speech Onorab Georges ou ti ava’n tann li letan i pe dir son premye parol sete i felisit Onorab Derjacques pour son diskour.

Sa kalite politik ki ou pe sey fer pa pou marse. Onorab Vel nou pe vot an faver ou mosyon e menm si Onorab Potter in sey gat sa mosyon nou nou reste lo rel, e mon ti ava menm azoute pou dir ki Onorab Potter apremidi in montre nou e mon’n kontan letan mon’n regard bann manm lo kote SPPF lafason ki zot in trankil, lafason ki zot pa’n manze sa bann labwet ki in servi, zot in montre klerman ki poudir si ozordi nou pe koz lo reform ekonomik, i annan en dimoun ki pa konpran reform ekonomik e sa se Onorab Potter leader gouvernman dan sa Lasanble. E letan i a pe vin – I mean konfizyon total e sanmenm sa ki dan kreol nou dir in kakaye se sa vre lekspresyon kreol letan nou dir kakaye e san okenn rezilta.

Mr Deputy kekfwa i krwar in reisir me selman mwan mon anvi dir avek li i pa’n reisir dan sa ki in sey fer.

Onorab Vel in anmenn en mosyon, e depi semen pase mon’n dir ki mwan mon pe esper mosyon Onorab Vel akoz mon pou vot an faver, e Onorab Vel son lentasyon i kler, ou anmenn en mosyon dan Lasanble ou vin rod sipor Lasanble Nasyonal, e tou sa ki Onorab Potter in dir in kontradwir sa ki Onorab De Commarmond in dir, Onorab De Commarmond in point out plizyer bann keksoz pozitiv ki’n ganny dir, in sey balanse, analize be sorry Onorab Potter ou pa’n fer nanryen apre midi zis senm konfizyon. Me selman ou konnen ki pou arive? SBC pou pas bann bout ki ou ou’n dir parski politikman i pou bon me kan an realite se –

Onorab Vel in sey anmenn bann diferan solisyon, lo nou kote nou’n sey adres bann diferan pwen ki pe anmenn bann problenm. I annan serten keksoz ki Onorab Vel in dir ki nou pa dakor avek letan Onorab Vel in met lanfaz plis lo marsan e Onorab De Commarmond limenm li in sey komans koriz sa pou dir ki fodre pa ki nou met lanfaz zis lo marsan. E Onorab Vel in pran sa byen li parski  zisteman mwan mon krwar ki poudir lentansyon i bon e nou’n sey fer en fason pou nou ouver en keksoz parski letan ou pe regard komodite e Onorab Potter i dir avek nou pa bezwen regard pri fuel pa bezwen regard bann lezot keksoz zis regard dan vant. Be non be sela kot konfizyon total. Pour nou kapab regard sa ki Onorab Vel pe dir, pou konsantre zefor pou stabiliz pri lavi dan en fason ki ava reflekte realite ekonomik pei, menm si i koz lo pri komodite, be letan ou koz lo pri komodite, komodite i pa zis vedir manze sa.   Onorab De Commarmond in sezi sa li osi, me Onorab Potter i krwar ki komodite se zis sa ki ou al aste bazar, se zis sa ki ou met dan kastrol, be non be pou stabiliz pri lavi par egzanp letan nou koz lo bis be i annan en keksoz direk.

Si letan 1 lit fuel ti SR20, SPTC ti dir ki i neseser pou li vin SR7 pou ede stabiliz pri lavi letan i SR15.50 en rediksyon anviron 25% fodre ki pri bis i desann li osi tou, be en tiket bis, lekel Seselwa ki met en tiket bis dan son kastrol i rousi, be pa mete tiket bis me pourtan sa ki lekonomi i fer i kapab ed li stabiliz son bidze. Letan CCCL avek UCPS i kontinyen vann zot bann komodite tre ser malgre ki in annan bann rediksyon makadanm, lapousyer ros, blok ou pa met dan ou kastrol me son konsekans i annan en lefe direk lo ki manyer pri lavi i ganny stabilize e ki manyer bidze en dimoun i ganny aranze. Letan PUC i fer monte elektrisite e ankor ennfwa Onorab Potter pa’n ekout Onorab De Commarmond letan Onorab De Commarmond in dir sa bann zafer nouvo management pe annan en lefe negativ i santi lo lafason keksoz i deroule.

Pa ekoute? Me nou tou pourtan nou konnen poudir dimoun pe soufer. Lontan ti kapab fer en pti laranzman letan dimoun ti ganny en pti problenm, ozordi pri lavi in monte PUC pa enterese avek gran laranzman. Lontan ti kapab dir be nou ava ed en dimoun avek 50% son bill e apre sa i ava pey an de porsyon ozordi i pa aksepte. Alors si letan nou vin koz lo PUC nou’n dezoriyante, nou’n bite, nou’n al dan defonse. Be mwan mon krwar ki poudir i annan dimoun la ki pa konpran ki sa vedirreform ekonomik. E aprezan zot anvi mon al meeting o forum pou mwan al ekout sa kalite diskisyon, be plito mon reste se mwan.

Mr Speaker letan ozordi nou a pe dir balans keksoz e tou gouvernman i annan serten keksoz ki dan son lanmen e nou bezwen regarde tousala. Par egzanp GST, nou tou nou konnen e nou’n koze dan sa Lasanble, Minis in dir ki aparti Zanvye lafason ranmas GST pou diferan. Akoz se parski nou’n dir ki ozordi i en tax lo en tax e se sa i kontribye pou fer keksoz vin pli ser e alor nou bezwen adrese tou sa bann size e mosyon Onorab Vel i mete tou sa bann keksoz pou nou kapab adrese.

Letan nou pe koz lo black market avek sa ki pe arive ozordi, enn bann keksoz ki nou bezwen aksepte letan ti annan black market en dimoun i ti aste son dolar lo SR12 me selman letan son komodite ti vini i ti pey son GST lo SR8.50 ki ti pri dolar ofisyel,  SR5.50 ensidswit tousala, tandi ki ozordi son komodite i ganny deklare lo SR12, lo whatever rate ki Customs i mete e alors otomatikman i pou vin enpe pli ser. Tousala i bann keksoz ki nou bezwen konpran me malerezman Onorab Potter li zis in vini in pil lo tou sa ki pas devan li san ki i vreman sey fer nou  konpran e sey donn sa Onorab ki pe asiz obor li sa sipor, olye nek zis i a pe pas dan en ta labou, i fann en ta labou lo Onorab Vel e pourtan nou lo nou kote nou vwar sa mosyon Onorab Vel koman en mosyon ki pozitiv en mosyon ki byen parski enn nou konsern se zisteman pri lavi.

Letan ozordi nou pe regarde e letan nou regard Air Seychelles par egzanp nou vwar ki en touris pou li al Praslin son tiket i SR3000 en Seselwa SR490. Ankor enn fwa i en konsern. Akoz i en konsern? Parski si Air Seychelles pe sarz tro o, sa touris i pou dekouraze e olye al Praslin pour li ede pour fer larzan antre dan nou lekonomi probableman i pou reste zis isi Mahe e i pou sey koup lo lakantite depans ki i fer. Alors letan nou pe koz lo bann Cartel sa osi set enpe bann keksoz ki nou bezwen regarde lo ki manyer nou pou balanse pour nou kapab ganny plis larzan posib pou antre dan nou lekonomi afen ki sa i ava tradwir dan bann larises pour tou dimoun.

E letan nou pe koz lo pri lavi, annou pa osi bliye ki poudir en dimoun i pa zis manze, dimoun pa zis manze li, dimoun i bezwen osi   distrer son lekor. Letan intelvision par egzanp in annan tou sa bann rediksyon, li in fer monte. Zis koman dolar in monte in taye in fer monte, la ozordi i desann i pa bouze. Tousala se bann keksoz, alors letan mon koz lo intelvision mon pou ganny dir ki mon pa pe adres mosyon mon a pe konfize. Be non, sa boug i bezwen distrer e ozordi nou tou ki la dan sa Lasanble eksepte Onorab Potter nou aksepte ki poudir lepep Seselwa pe viv anba en kantite presyon. Ozordi tou dokter, Dokter Payet i ava aksepte ki poudir medikaman oubyen konsiltasyon ki bann dokter pe fer se tansyon ki pe monte, dyabet ki monte ki dimoun pe viv anba sitan presyon ki bann maladi kronik pe ogmante dan nou pei. Eski i pa neseser pou nou regard tousala e si nou pe koz lo sa, tousala i annan pou fer direkteman avek pri lavi, e ki manyer nou kapab ganny nou en lavi normal.

Sa mosyon ti annan bokou bon lentansyon, Onorab Potter i dir nou. Be nou nou pa pe regard zis son lentansyon nou, nou konnen ki poudir sa bann keksoz ki dan sa mosyon i form parti realite. Bon lentansyon semen pou al dan lanfer tou i ranpli ek bon lentansyon selman i al dan lanfer, nou pa pe regard zis sa bann keksoz, nou a pe regard la realite e nou nou pe dir ki nou pep ozordi pe soufer tro bokou se sa mesaz ki nou lo kote lopozisyon e pa zis lo kote lopozisyon mon ava dir lo kote tou bann manm Lasanble. Se sa ki nou santi parski parey mon ti dir 2 semenn pase nou tou nou’n vin employment agency, nou tou nou’n vin welfare agency. Be nou anvi ki sa sitiasyon i sanze, nou anvi ki dimoun i kapab debout lo zot 2 lipye.

E Onorab Vel son mosyon i adres tou bann keksoz ki annan pou fer avek pri lavi, avek tou sa bann keksoz. Me parey bokou bann manm in dir oparavan letan nou pe regard liberalizasyon fodre pa ki nou kontinyen zis sot lo marsan, sa i en danze ki nou pou fer e pou Onorab Potter sa mosyon ti devret lir;  ‘sa Lasanble i demande ki tou bann partner konsernen i zwenn ansanm pou bat tou bann marsan’. Se sa mosyon ki pour li i ti devret lir koumsa.

Msye Speaker enn bann keksoz ki anmenmtan nou bezwen rekonnet e aksepte se ki letan ou’n aksepte progranm IMF e ou’n sanz ou baz ekonomik pou ou vin parey Lerop fodre ki ou aksepte bann konsekans. Letan ou aste sa bef ou bezwen pran son korn, letan ou al Langleter, letan ou Langleter ou kapab swa aste ou bann komisyon kot Since Breeze, kot Liddle, oubyen ou kapab deside pou ou al aste kot Harrods avek Marks & Spencer. Sa i depan lo ou e pou sa ou annan en konsekans ki ou peye. Personn pa pou al bat Harrods e pourtan Harrods son laboutik i plen tou lazournen. Personn pa pou al bat Harrods, personn pa pou al bat Marks & Spencer, personn pa pou al bat Liddle akoz i pe vann bon marse oubyen Since Breeze akoz i pe vann bon marse, se sa realite.

E alors nou osi tou nou bezwen fer fas avek sa realite, pou annan serten marsan li i pou dir avek ou son anbalaz, son lot zafer ki manyer i ete la i la son pri pou annan en lot, sa menm komodite e pourtan ou pou vini ou pou dir pa diri menm tousala? Non li son diri, li in deside vann li pli ser. Se sa realite ekonomik ki nou pe viv ladan ozordi, e alors sa ki nou bezwen ankouraze se ou ganny en nouvo kalite marsan ki li i deside fer lekonomi Sinwanr. Ki savedir sa? Kot olye focus lo kalite, i focus lo kantite.

Sinwanr i fer bann pti pake min e bann pti pake min i vann bon marse, pourtan i ti kapab anbal li dan en lot fason e vann li ser.  Non, i dir avek ou i fer en kantite sa bann pti pake min, i vann bon marse tou dimoun i tay lo la e son profi ki i fer – nou bezwen ankouraz en nouvo kalite marsan dan nou sistenm ekonomik, dan sa nouvo sistenm ekonomik ki ava anmenn komodite e roul li lo lakantite e byensir ki ava annan kalite ki dimoun i ava satisfe avek e alors i ava annan bes dan pri.

Sa se bann bouvo fason ki nou bezwen regarde, fodre pa ki nou zis mazin an erm bat marsan e fodre in fact nou aret servi sa lekspresyon marsan malonnet parski dan sa sistenm kot nou pe viv ozordi i napa pri kontrol e si napa pri kontrol savedir i donn en dimoun posibilite pour li vann son keksoz pri ki li i anvi be se la osi kot bann konsomater i annan en rol pou zwe. Konsomater i bezwen regarde kote ki vann pli bon marse e NATCOF li i bezwen osi annan en rol pli edikasyonnel parski konmela tanzantan ou vwar 1 item. Lotrezour lo televizyon nou’n vwar en item konbyen i vann kot STC, konbyen i vann kot en lot soz apre kot People’s Supermarket e mon ti vwar ki poudir komodite kot ti pe vann kot People’s Supermarket ti pe vann SR20 anplis. Be sa konsomater li i regarde ki poudir laba i vann sa pri regarde ki manyer. E apre sa konsomater anmenmtan, pour nou letan nou pe balans tousala pour nou anvoy leson, nou pa krwar ki poudir marsan li i kapab enpoz son lekor lo nou toultan. Be non, ou koman en konsomater ou ganny drwa pa aste serten keksoz, les sa keksoz refoul avek sa marsan. Si en marsan i vin fer lantir vini i enport lantir e i deside vann sa lantir SR50 en kilo be annou komans edik nou bann dimoun pou dir pa bezwen aste sa komodite kot sa marsan e nou ava vwar si i pa desann. Menm parey avek CCCL avek UCPS. Mwan mon krwar ki si nou ti edik nou bann konsomater e nou ti dir ek bann dimoun, annou anmar kannot en kou pour en mwan krwar mwan sa bann komodite ti pou desann parski zot pa ti pou konnen ki zot pou fer avek zot bann montanny makadanm, avek zot ta blok, zot ti bezwen arete e aprezan zot ti pou bezwen kalkile ki manyer pour zot vann zot bann keksoz pou kontinyen. Se sa bann kalite keksoz ki nou bezwen komans edik nou  bann dimoun. Nou bezwen edik nou bann dimoun pou solider.  Letan nou dir nou pa pou aste e sa i arive Langleter. Mwan mon konnen ki par egzanp ti annan bann brussels sprouts enfwa letan mon ti Langleter, brussel sprouts ki ti annan en mouvman ki ti a pe fer senpleman akoz ti annan labi parski bann supermarket ti anvi brussels sprouts zis en groser, fodre tou ti menm groser e alors bann pei ki ti pe eksporte ti pe ganny problenm parski i annan tou zanfan ki involve ladan, e ti annanen kanpanny pou pa aste brussel sprouts. Be i ti marse parski tou konsomater ti deside pour zot marye pike e keksoz ti desann.

Be nou isi dan sa nouvo soz ekonomik, e se la kot Onorab Derjacques si annan rezon, nou pa zis dir i pe marse annou regarde ki manyer nou pou empower nou bann konsomater.

Akoz ki lontan bokou dimoun ti al bazar dan 5.30 akoz i konnen ki poudir sa peser i fer tou son bay ant 1er avek 3er be son bann pwason ki i annan avek li espesyalman ti napa ice, pou pouri ek li alors i bezwen fer desann sa komodite. Be sa ankor ennfwa ozordi i aplike e ozordi se sa ki nou nou a pe dir annou regarde ki mnayer nou kapab fer tou sa bann keksoz marse. Chamber of Commerce – pour nou demann Chamber of Commerce pou fer tou sala annou pa tro kont lo la akoz nou dan en nouvo monn ekonomik e malerezman letan mon tann Onorab Potter koze i a pe viv dan sa vye monn ekonomik  e fodre ki i realize – i vini i akiz nou, nou pa siport reform ekonomik. Be mwan mon dir be li i pa kontan sa reform ekonomik e nou bezwen nou tou rantre dan sa nouvo realite e gouvernman li i annan en rol pou zwe. Bann keksoz ki li i annan kontrol direk lo la fodre ki i regarde ki manyer i balanse pour li large, fodre ki i sorti anba sa dra parski ozordi kot in arive fodre nou vin serye.

Mr Deputy letan mon pe terminen mon anvi ankor ennfwa dir avek Onorab Vel ki son mosyon i bon, son mosyon i annan sipor 100% lopozisyon. Letan mon pe dir ou 100%, lopozisyon ozordi nou tou le 11 nou la e nou la 100% malere ki poudir lo ou kote bokou bann manm pa la e anmenmtan osi mon pou dir i malere e mon espere ki ou pran sa serye ki poudir tou bann zefor pou distort la realite sa deba i vreman malere me selman nou nou pa pou les sa distortion afekte nou kote isi parski nou krwar ki poudir sa deba lo ki manyer pou fer pri lavi dan nou pei desann pourki tou nou pep i kapab manz byen, i kapab viv byen, i kapab annan mwens presyon lo li, dan sa konba mon krwar ki nou tou nou ladan ansanm parski letan enn nou sitwayen i pas dan sa bann kalite soufrans nou tou nou pas dan sa kalite soufrans.

Alors Onorab Vel avek sa detrwa mo nou pou siport ou mosyon.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Onorab Vel right of reply, 10 minutes.

 

HON JENIFER VEL

Mr Deputy mon’n swiv deba lo sa mosyon avek gran lentere, mon kontan lafason ki mon bann koleg dan parti mazoriter in koz an faver sa mosyon, mon osi satisfe an gro avek prezantasyon serten koleg dan lopozisyon lo sa mosyon.

Mon dir mon satisfe an gro akoz serten entervenan in sorti an deor scope sa mosyon, sa i regretan akoz ti mon swe ki nou konsantre lo pri marsandiz e ki lezot prodwir nou kapab deal avek plitar. Mon’n konsantre plis lo pri marsandiz Mr Deputy akoz se la kot pli gran poursantaz bidze lamazorite fanmiy Seselwa i ganny depanse.

Mr Speaker dan prop mo Onorab Pierre ki’n dir pli boner ki si nou dan sa Lasanble nou napa kouraz pou abort serten size, Msye Deputy mon enpe sagrinen ki lefe ki serten manm i rod rezon pou pa abord size an fas. Serten manm i refize koz lo pri komodite dan magazen e abord lezot size ki mon agree i osi relye avek pri lavi. Letan mon analiz pozisyon sa bann manm i pa fer okenn dout pour mwan ki i annan serten zot ki per afront bann marsan. Sa i montre ki bann marsan i fer en lobby dan limenm e sa i danzere.

Mr Deputy lo mon kote mon dir mersi bann manm Onorab ki’n annan kouraz pou afront sa lobi marsan e met lentere konsomater avan.

Msye Deputy lo size bann lezot keksoz relye avek pri lavi par egzanp pri bann utilities, pri bis sa mon asire ki letan nou pe revwar striktir tax, nou sistenm tax tousala pou reganny adrese. Lo size logmantasyon saler Mr Deputy si i annan en group isi dan sa Lasanble ki krwar dan logmantasyon saler pour nou bann travayer Seselwa se nou lo sa kote Parti Lepep. Msye Speaker avan ki nou propoz logmantasyon saler e ki nou krwar ki meyer solisyon pou rezourd lavi ser mon pou dir ki sa i bann largiman popilis akoz si zis nou ogmant saler an izolasyon, sa pou zis kree sa ki nou apel en inflation spiral e i pa pou rezourd kestyon pri lavi ser dan nou pei.

Mr Speaker atraver en vot anfaver sa mosyon, nou Lasanble pou anvoy en mesaz for pou bann marsan e en gran lankourazman pour konsomater, nou anvi dir avek bann marsan malonnet ki lepok kot zot ti abiz lo konsomater pe fini, nou anvi dir avek konsomater ki in ler pou zot ganny valer pour zot larzan akoz se zot ki konn douler zot saler.

Atraver sa mosyon nou pe zis demann marsan pou respekte konsomater, se marsan ki ti demande pou liberalize akoz dapre zot sa ti pou anmenn konpetisyon e komodite bon marse, nou’n liberalize e tir pri kontrol. Alor in ler aprezan pou marsan gard zot promes e fer konpetisyon e fer pri desann.

Msye Speaker Sesel i en demokrasi e napa okenn group ki merit abiz lo en lot. Marsan pa kapab abiz lo konsomater. Koman reprezantan Lepep nou Lasanble i merit defann lentere mazorite kont lentere minorite.

Mon demann tou manm Lasanble pou vot an faver sa mosyon, mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

In ariv ler pour nou pran en vot, tou sa ki an faver. Mosyon in pase alor nou pou adjourn, nou pou zwenn Lendi le 30, 9er bomaten.