::
Home » Verbatim » Verbatim -Third Term 2009 » Friday 18th December 2009

Friday 18th December 2009

Download PDF


NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

Friday 18 December 2009

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Mr Speaker in the Chair

 

MR SPEAKER

Bonzour tou bann manm Onorab, bonzour Minis, bonzour tou bann ki la prezan avek nou. Nou ava komans nou travay pour ozordi. Malgre ki zot in vwar lo Order Paper ki pou annan en closing remark very brief by the Speaker, mon’n enform le de whip ki i zis lozik ki mon ava pran li apre ki nou’n fini avek Bill, Business Tax Bill 2009, donk alor nou pou al direkteman lo Bill.

E avan mon demann en motion for second reading i mon konprenezon ki yer tou le de parti in zwenn e zot in tonm dakor lo en seri amannman. Ankor ennfwa parey mon’n diskite ek le de whip nou pou kapab pran merit sa Bill ansanm ek sa bann amannman san ki nou bezwen al dan committee stage. So dan zot lentervansyon zot kapab osi koz lo bann amannman ki’n ganny sirkile devan zot e ki mon konpran ki i en lagreman antre zot yer. Si ou annan dezagreman ek lamannman you say it as.. ou konpran mwan, you are free but the point I’m trying to make se ki nou pran amannman san….

Bon mon a ganny en motion for second reading.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker mon move ki Business Tax Bill 2009 i ganny lir en dezyenm fwa.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde.

 

HON ANDRE POOL

Mr Speaker mon segonde.

 

MR SPEAKER

Mon envit Minis pou entrodwir Bill.

 

MINISTER DANNY FAURE

Ser manm Onorab Lasanble Nasyonal, depi sa semenn Mr Speaker nou’n fer en travay entans lo en seri proze de lwa ki form parti reform konpreansiv ki nou oule pourswiv avek bi atenn bann lobzektif ki nou’n set atraver bidze ki ti ganny prezante le 30 Novanm.

I enportan pour nou remind nou Lasanble ki sa proze de lwa ki devan nou i enn parmi sa 5 proze de lwa ki i annan en gran lenportans e en gran lenpakt lo lekonomi, lo biznes, akoz se atraver sa proze de lwa ki devan nou ki kominote biznes Sesel i konn klerman kwa egzakteman zot pe ganny takes. Donk i enportan sa.

Me i osi enportan lo nivo makro, lo nivo pei an zeneral pou nou osi konpran direksyon ki nou pe ale. Size taks Sesel in en size ki toultan in ganny diskite, e lalwa ‘87 in en lalwa ki’n ganny amande e in menm en size diskisyon dan lakour dapel Sesel, e swivan en case ki ti ganny met devan lakour dapel mon ti ofisyelman ganny en note sorti kot lakour dapel pou atir latansyon gouvernman ki anvi ki gouvernman pe koz langaz reform i enportan ki ler nou fer bann amannman modern dan bann lalwa biznes nou bezwen adres serten bann size e fer sir ki i annan bokou plis laklerte.

Donk sa proze de lwa ki devan nou i annan lobzektif osi akonplir enn bann sizesyon ki’n ganny fer par lakour dapel.

Mr Speaker nou anvi ki parey nou pe dir, nou anvi kree en laplenn ki dan sa medium term i pli nivo. I enportan pou Lasanble realize ki pandan sa dernyen 6 mwan i annan plizyer travay ki’n ganny fer de la par Minister Finans e ki nou’n conclude bann travay 3 semenn pase. Nou’n rankontre bann operater dan sekter tourism sirtou en sekter ki’n benefisye bokou avek konsesyon.

Ozordi mon ti a kontan fer sorti en pwen ki mon krwar i merit latansyon Lasanble, se ki nou bezwen vwar sa bann sanzman dan en fason gradyel me bann sanzman i bann sanzman ki pe enpakte dan striktir lekonomi Sesel.  Donk nou pe koz lo bann sanzman dan taks ki profon. E i annan en prensip ki sa proze de lwa i apir lo la donk i pli fair pou annan plis ekite dan tranzaksyon biznes ler nou aplik sa bann prensip, sa vedir nou pe takse sa ki nou apel tax on labour, apre nou annan en tax on capital. Ki pou arive ek sa? I pou fer ki serten striktir manyer zot in ganny anrezistre dan pei, manyer zot in ganny striktire se marse, fir anmezir ki the market i fonksyonnen i annan plis efikasite dan lafason ki sa masin lekonomi i marse, zot zot pou deside, me sa striktir legal i ava kree sa legal framework pou zot deside dan ki rezim zot pou tonbe. E koman en gouvernman nou pou monitor sa sitiasyon de pre pou nou vwar son lefe lo lekonomi, afen ki dan sa peryod tranzisyon e dan sa peryod of a medium term nou anvi regarde ki si vreman nou pe meet bann target ki nou nou’n set avek lepep Seselwa e osi  kominote biznes.

Mr Speaker in annan en devlopman e mon akeyir sa devlopman ki’n arive atraver travay Lasanble. Mon konsyan ki bann proze de lwa taks i bann proze de lwa konpleks, difisil pou konpran, difisil pou annan enterpretasyon. Mon konnen ki lo tou le de kote latab in annan reprezantasyon sorti kot serten firms, serten endividi ki annan bokou lentere an sa ki konsern taks e mon kontan pou met lo rikord Mr Speaker ki lekip Minister Finans, e lekip komisyon reveni e osi bann zofisye ki travay dan biro Atorney General nou ti rankontre yer pou 2erd tan e nou’n fer en travay entansif, e lo la mon ti a kontan anrezistre apresiasyon pou Onorab Pool, Onorab De Commarmond, Onorab Mondon, Onorab Adonis, Onorab Volcere, Onorab Vel, Onorab Andre, Onorab Georges, Onorab Ferrari e Onorba Pierre ki atraver sa ki nou apel en select committee nou’n diskit e nou’n klarifye e i riske ki i annan serten diferans lo enterpretasyon me parey mon vwar keksoz pe deroule nou a kapab ganny sans diskit serten bann size.

Donk Mr Speaker sa nouvo Business Bill i annan bann definisyon serten nouvo, serten in ganny revize pou ede dan lenterpretasyon sa nouvo lalwa ki devan nou, e sa i a fer ki nou ava redwir serten lensertitid e serten fo lenterpretasyon dan son   laplikasyon. Sesel pou kontinyen mentenir sa ki nou apel en territorial taxing approach dan langaz taks, ki vedir ki nou pou kontinyen takse selman reveni ki ganny kree par en sours dan Sesel. Sepandan definisyon accessible income en biznes i ganny amande, i fer sir ki i kouver tou sort reveni biznes ki son lorizin i Sesel. Sa proze de lwa ki devan nou Lasanble i annan plizyer schedule, e premye schedule dan sa proze de lwa i kouver tou bann nouvo to biznes, taks e withholding tax ki pou aplike pou biznes dan Sesel.

Enn bann diskisyon ki’n ganny fer lo sa dernyen semenn enkli dan nou rankont yer se lenterpretasyon lo seksyon 62 e mon ti a kontan enform Lasanble ki i annan en thinking ki’n ganny fer dan sa konteks e ki i annan en amannman devan nou.

Brefman sa lamannman i enportan akoz i elimin tou sa ki nou apel cascading, an term biznes bann lefe cascading i ganny rezourd. Me i osi enportan pou nou dir ki gouvernman in re-egzamin to ki i ti anonse e atraver lamannman ki devan nou nou’n fikse withholding tax lo dividend e lentere a 5%. Me ki to biznes taks ki ganny peye a en non rezidan an sa ki konsern dividend e lentere i reste 15%.

Prezan mon ti a kontan eksplik serten keksoz ki mon krwar i enportan pou nou Lasanble. En konpannyen ki pey en dividend en dimoun ki en rezidan e ki pe fer biznes dan Sesel i bezwen retenir en withholding tax baze lo rate ki’n ganny liste dan sa ki nou apel first schedule e sa se 5%. Amwen sa dividend pe ganny peye avek en konpannyen ki ganny kategorize koman en rezidan dan Sesel. Ladan sa ka la i pou napa obligasyon retenir en withholding tax. Ki sa i vedir?

  • Premyerman withholding tax lo dividend i aplik lo en dimoun ki dan biznes me alafen sa endividi pou kapab ganny en rebate ler i konplet son formalite taks.

 

  • Dezyenmman wit holding tax lo dividend i ganny peye par en konpannyen lokal ek en konpannyen etranze ou offshore i aplikab.

 

  • Trwazyenmman dan ka kot en dividend i ganny peye par en konpannyen lokal ver en lot konpannyen lokal pou napa withholding tax, sa i desizyon anba lalwa taks.

 

Prezan lefe ki dividend, osi lentere pou annan lo personal income tax sa pou ganny adrese ler nou travay lo nouvo proze de lwa personsal income tax ki nou ekspekte pou before the House in Q1, savedir dan Mars lannen prosenn avek bi ki nou ganny sans diskit an detay nouvo striktir personal income tax, lefe ki son laplikasyon pou vin anmars aparti le 1 Zilyet 2010.

Dezyenm schedule Mr Speaker i fer provizyon pour en lalis ban aktivite ek lorganizasyon ki ganny exemption tel ki Legliz, tel ki bann drayver taxi ki annan en licence e bann dimoun ki dan aktivite lagrikiltir ek lapes, parey i aplikab dan proze de lwa ozordi.

Dan trwazyenm schedule nou kouver sa ki nou apel depresiasyon – i fer provizyon pou senplifye bokou lafason ki depresiasyon dan biznes i ganny trete par sa lezislasyon avek en format ki pli senp pou evalye e kalkil okenn depresiasyon claims dan biznes.

Dan katriyenm schedule i kouver kestyon withholding tax pou specified businesses e i repran sa lalis ki deza dan lezislasyon ki egziste an se moman. Fason ki sa bann specified businesses i ganny trete e lafason ki zot fer laranzman pour zot biznes ganny trete pou taks pa’n sanze.

Senkyenm schedule i tret nouvo fason pou laprouvasyon tre enportan, i tret nouvo fason pou larpouvasyon donasyon ki pou ganny permet koman en dediksyon pou en biznes, pou fer ki i annan plis konformite dan sa bann laplikasyon sorti kot bann lorganizasyon saritab ki pa fer profi. Bann lorganizsyon non gouvernmantal ki pa fer profi, par egzanp bann lasosiasyon sport e lorganizasyon saritab ki ganny sa ki nou apel en laprouvasyon par Minister Finans pou resevwar sakenn en certificate of eligibility, e bann biznes ki fer en donasyon anver sa group pou kapab fer en claim 100% sa don kont zot reveni biznes. Avek en tel sistenm an plas, nou espere ki biznes i a kontinyen siport sa bann bon koz ki ava bann lorganizasyon pe fer e sirtou ed preparasyon pou zwe de zil 2011 ki pou fer isi Sesel.

Anplis ki bann don larzan pour sa bann lorganizasyon, biznes pou osi annan fasilite pou ganny en biznes tax deduction pou serten kado ki zot fer dan plas donn larzan par egzanp en lanbilans pou en lopital ouswa liv e lekipman pou en lekol. En lot amelyorasyon lo lalwa aktyel se ki sa proze de lwa i fer provizyon dan sizyenm schedule pou en schedule listing pour tou bann lakor taks enternasyonal ki’n ganny sinnyen ki pou fer li pli fasil pou biznes swa lokal ou enternasyonal ganny lenformasyon konsernan nou bann lakor enternasyonal.

Mr Speaker lalwa i fer provizyon pou okenn lamannman dan bann schedule atraver regilasyon.

E finalman Mr Speaker mon krwar i enportan pou nou tou realize enkli kominote biznes Sesel ki tou zot aktivite ki zot in fer pandan sa lannen zot zot pou ganny lannen prosenn, taks pou kontinyen regard zot parey lalwa i ete aktyelman, lefe ki nou’n fer bann provizyon tranzitwar. Me tou zot bann aktivite, biznes ki zot pou fer pandan lannen 2010 se laplikasyon nouvo lalwa ki pou antre an fors lannen prosenn e zot pou ganny mezire, zot pou ganny assess dan lannen 2011.  Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Ddeba i ouver. Onorab Mondon.

 

HON TERENCE MONDON

Mr Speaker i en gran plezir pou mwan aport mon kontribisyon lo sa proze de lwa ki mark komansman en transformasyon dan nou sistenm taks e ki osi reprezant en striktir enportan dan sa nouvo lekonomi ki nou pe kree ansanm koman en nasyon. En bon sistenm taks i garanti en sours reveni soutenab pou en pei lo en baz long term. Sa nouvo sistenm i kapab stimil lekonomi par retir sa pwa ki sistenm aktyel i poze pou kominote biznes. Pou bokou lannen Sesel in annan en lalwa taks ki plito konpleks, pa telman efikas e definitvman enn ki pa ekitab. San dout sa in anmenn bann rezilta ki pa dezirab e en sistenm ki pa akseptab pou bann dimoun ki pa kontribye enormeman. En sistenm taks kot 90% son reveni dan taks biznes i sorti kot selman en 20 tenn lakonpannyen i poz serten risk pou pei, e kree serten dezekilib dan nou lekonomi.

Mon partaz sa krwayans ki lamazorite biznes pou pli pare pou fer zot kontribisyon dan en sistenm ki pli senp, pli zis, e pli ekitab. Nou kapab osi ekspekte ki reveni dan taks pou ogmant davantaz atraver self compliance. En sistenm taks i pli ekitab kot tou dimoun i ganny vwar pe kontribye son fair share i definitivman ogmant posibilite compliance parmi popilasyon, me en sistenm taks i bezwen pe ganny aziste pou reponn a bann defi ki kominote biznes i fer fas avek, pourki zot kontinyen prodwir e kree plis larises pour nou pep.

Nou lo sa kote latab nou vwar sa reform dan taks koman en redistribisyon larises pei, me nou pa kapab ekspekte en bon distribisyon larises san ki nou garanti kontribisyon ekitab sak sitwayen, nou pa kapab garanti redistribisyon larises san ki nou fer bann provizyon neseser pou devlop en kiltir entegrite e responsabilite parmi nou popilasyon. Mon senserman krwar ki reisit sa reform dan taks pou depan lo devlopman kapasite nou resours imen ki bezwen travay dan tou lentegrite pou garanti ki nou sistenm taks i enn ki kredib.

Mon touzour konvenki ki teknolozi lenformasyon i sa zouti endispansab pou garanti en servis pli konvenab posib pour tou tax payers. Mon’n apresye antann Minis yer dir ki gouvernman in pran kont kapabilite nouvo teknolozi lenformasyon dan zot demars pou fasilit lesanz lenformasyon e kominikasyon ant lotorite reveni e tax payers.

Wi Mr Speaker litilizasyon teknolozi lenformasyon i reste en fakter esansyel dan lenplimantasyon sa nouvo sistenm taks. Ladministrasyon taks i bezwen byen ekipe avek sistenm konpiter ki kapab prodwir lo en baz toulezour, en rapor lo bann dimoun ki an retar oubyen pa ankor fayle zot returns, e ki permet lotorite reakte imedyatman.

Posibilite enteraksyon e lesanz lenformasyon atraver internet i en lot eleman sa devlopman teknolozi ki pou pran plas dan sa reform taks. Anplis ki sa, lotorite responsab i annan en travay endispansab pou edik nou popilasyon lo prensip e laplikasyon sa nouvo sistenm, pour sa reform taks reisir i egalman enportan pou devlop en relasyon tre profesyonnel avek bann tax agent, akoz en tax agent i annan en lenfliyans e i kapab annan en lenpakt lo compliance bann tax payers.

Mon note ki lotorite reveni i rekonnet sa rol enportan ki en tax agent i kapab zwe e ki zot pe pran linisyativ deza pou angaz sa group dimoun pou devlop set of compliance parmi tax payers. Sa relasyon travay avek tax agent i kapab devlop atraver en bon progranm lantrennman, i enportan ki lotorite reveni i travay dan en fason sistematik pou amelyor konpetans e profesyonalizm tou zofisye taks e tou tax agent pourki zot deservi pli byen bann tax payers. Mon panse ki SIM i kapab devlop en progranm spesyal lo taks e ede devlop bann profesyonnel dan sa domenn.

Mr Speaker permet mwan a sa pwen abord serten lartik ki mon konsider enportan dan sa proze de lwa. Enn parmi bann konsern ki ti sorti dan deba bidze semenn pase sete sa tandans ki serten businessmen ti pe servi sa zero tax threshold 250 mil pou evite pey taks, setadir en dimoun olye agrandi son biznes i prefere kree plizyer pti biznes pou retir lavantaz sa threshold 250 mil, a mon avi napa nanryen mal avek sa osi lontan ki sa dimoun pa an defo avek lalwa, akoz en businessman i sipoze kapab sezi loportinite pou fer plis larzan posib.

Lartik 6 sa proze de lwa Mr Speaker i adres sa konsern e fer provizyon pourki lotorite taks i konsider tou biznes ki tonm anba  en sole ownership e tret tousala koman en sel biznes. Setadir en dimoun ki annan plizyer pti biznes pou kontinyen fayle son return pour sak sa bann pti biznes me son taks pou ganny kalkile lo en baz aggregate. I enportan pou note ki sa dimoun i annan touzour sa opsyon pou adopte lezot form biznes ki petet pli apropriye pour li.

Mr Speaker i enportan pou note ki anba sa nouvo sistenm, bann biznes pou osi ganny klasifye dapre zot baz kapital e deza nou kapab ekspekte serten konsern an mezir ki bann biznes i reaziste avek sa bann sanzman. I kler Mr Speaker ki lotorite konsernen i bezwen met an plas en progranm ledikasyon piblik tre konpreansiv e entansiv pourki bann tax payers i ganny byen enformen lo bann sanzman ki pe pran plas, e ki nou popilasyon i ganny byen prepare pou lentrodiksyon personal income tax aparti Zilyet 2010 e VAT aparti Zanvye 2012. Mon panse ki sa progranm i ava osi enkli bann latelye oubyen konferans spesyal pour bann lantrepriz ek kontab.

Mr Speaker sa proze de lwa i osi fer provizyon kont bann tranzaksyon malonnet. Mon vwar anba lartik 54 a 56 sa proze de lwa ki serten provizyon i ganny fer pou evit bann pratik parey income splitting, transfer pricing e lezot.

I enportan pou note ki sa bann provizyon pe esey adres serten tranzaksyon ou laranzman ki biznes i souvan fer pou evite pey taks oubyen pey lakantite taks ki zot devret peye normalman. I annan plizyer lezot fason ki en dimoun i esey evit taks, sa bann provizyon pe donn bokou pouvwar Komisyonner  Reveni pou reakte kont bann tranzaksyon parey.

Mr Speaker nou dan en lanvironnman biznes ki vin deplizanpli globalize kot en konpannyen i kapab fasilman etablir son aktivite dan tou kwen lemonn pou retir lavantaz bann diferan zirisdiksyon. E ozordi bann tranzaksyon biznes kot pri i ganny fikse pou evit taks i vin en size serye e i reprezant en gran defi pou bokou pei. Mon kontan pou vwar sa provizyon lo transferred pricing dan sa proze de lwa, e mon ekspekte ki lotorite reveni i ava entrodwir bann regilasyon apropriye e spesifik vizavi sa size transferred pricing.

Mr Speaker sa proze de lwa i osi fer provizyon anba lartik 12 pou exempt serten income, setadir income serten lorganizasyon ki pa ganny konsidere dan kalkilasyon business tax e nou vwar anba schedule 2 ki sa exemption i aplik pou rn 30 tenn lorganizasyon dan diferan sekter. Mon konnen ki sa i anlinny avek polisi gouvernman e rol spesifik serten sa bann lorganizasyon i annan dan nou pei.

I enportan pou note ki sa proze de lwa i fer kler ki menm si serten income i ganny exempted anba lalwa sa pa exempt okenn dimoun oubyen biznes pou pa deklar zot bann income e ki zot bezwen pe fourni Komisyoner Reveni avek bann lenformasyon neseser. Mwan osi note ki Minis pe fer bann sanzman neseser pou retir sa lavantaz konpetitiv ki fon pansyon pe gannyen dan biznes lokasyon komersyal atraver exemption dan income, e met li anlinny avek lalwa pou fair trade competition.

Mr Speaker anba lartik 23 en biznes i kapab retir en depans ki’n fer pou en donasyon dan son kalkilasyon taks, me sa i selman aplikab pou 2 kategori lorganizasyon oubyen lenstitisyon. Sa 2 kategori i ganny spesifye anba schedule 5 sa proze de lwa e sa i enkli bann lorganizasyon saritab ki ganny rekonnet par Minister Finans e bann lorganizasyon non gouvernmantal ki ganny anrezistre avek sa menm Minister.

Lo sa pwen mon oule met a latansyon Minis ki i annan en nesesite pou ranforsi accountability la transparans e lezot disiplin finansyel vizavi bann NGO’s e kot rezistra i bezwen pe asire ki kont sa bann lorganizasyon pe ganny byen odite e pibliye pou lenformasyon piblik. Lefe ki gouvernman pe rekonnet en donasyon pour sa de kategori lorganizasyon koman en depans dan kalkilasyon taks i enportan ki lotorite konsernen i satisfe ki liv sa bann lorganizasyon ki pe resevwar donasyon i osi annord.

Mr Speaker lartik 26 a 31 i defini bann prensip accounting ki aplikab anba sa proze de lwa e latansyon partikilye i lafason ki serten tranzaksyon biznes parey finance list i devret ganny trete dan kalkilasyon taks.

Mr Speaker accounting i en size tre enteresan sirtou akoz i en domenn kot i annan lespas pou kree aktivite.

Lafason ki serten income ou depans i ganny trete i kapab donn diferan lenpresyon lo performans en biznes. Par egzanp si flow performans en biznes i ganny prezante avek en envestiser, i souvan diferan avek sif ki sa menm biznes i prezant avek lotorite taks. Dan rapor odit bann lantrepriz piblik nou’n kapab konstate ki i annan en nesesite pou armoniz serten pratik dan lafason ki biznes i account serten depans. Ozordi i annan ki pe swiv diferan standar pou plizyer rezon e mon vwar ki proze de lwa pe donn serten direksyon lo sa size.

Mr Speaker lartik 32 a 36 i definir bann method accounting ki aplikab e lafason ki bann biznes i devret pe account pour zot stok. Sa ki enportan pou note se ki bann biznes pa devret fer okenn sanzman dan zot method accounting san lotorizasyon Komisyoner Reveni. Sa i neseser pou gard en bon swivi lo sa bann biznes e pou anpese sirtou ki biznes i servi bann diferan metod kalkilasyon pou evit taks. Mon panse ki i annan en nesesite pou armoniz sa bann pratik.

Mr Speaker proze de lwa i osi spesifye bann tarif pou withholding tax e bann prosedir koleksyon e ranforsisman. Lartik 52 a 59 i spesifye ki nenport biznes i bezwen pe fayle son return pa pli tar ki 3 mwan apre lannen, ki sa lannen ki taks i aplikab. E lanfaz se ki biznes i bezwen pe fayle son returns atan e korekteman. I enportan ki nou vwar sa proze de lwa koman sa loportinite pou koriz bann move pratik, enstil bann disiplin finansyel, e devlop sa bon labitid gard rikord bann tranzaksyon. Mon apresye antann Minis ki’n pran en gran konsiderasyon pou bann konsern ki’n leve lo sa size withholding tax lo dividends e lentere ki’n sorti 15% pou vin vin 5% dan bann ka spesifik parey Minis in eksplike.

Mr Speaker i enportan pou nou realize anba nouvo ladministrasyon reveni sa lobligasyon i lo tax payer pou fer sa self assessment e fayle son return korekteman. Anba en sistenm taks modern en assessment formel avan ou apre ki peyman i ganny fer i pa neseserman ganny fer, ladministrasyon i plito konsantre lo bann returns ekspekte. Me i bezwen kapab enpoz bann sanksyon sever ki dekouraz tax payers fer bann peyman ki mwens ki zot devret pe peye normalman. Se sa ki proze de lwa pe fer provizyon pou bann penalti oubyen sanksyon sever pour bann dimoun ki pa fayle zot returns ki pa fer peyman atan oubyen pa pey taks parey zot devret.

Mr Speaker ler mon regard enpe pli lwen ver lavenir mon vwar en lanvironnman biznes pli attractive e pli konpetitiv, en lanvironnman kot son sistenm taks pe permet biznes prospere e kree plis larises pou nou pei. Ler nou regard ver lavenir mon vwar en sistenm taks modern avek en pep transformen dan son fason panse e fason fer. Mon vwar en lotorite reveni ki pe rezouir konfyans e respe ban tax payers. Wi. Mr Speaker avek nouvo sistenm taks ki nou pe komans met an plas aparti 2010 mon ekspekte en logmantasyon dan poursantaz compliance e an konsekans en logmantasyon konsiderab dan reveni leta dan bann lannen ki swiv. Mon ekspekte en popilasyon tax payers pli byen organize e pli onnet avek zot returns. Apre tou Seselwa i en nasyon non selman rezilyan me osi posed sa karakter neseser pou viv sa transformasyon. Mon ekspekte en nouvo kad profesyonnel dan taks ki promouvwar lentegrite biznes e disiplin finansyel.

Koman en pti pei Mr Speaker nou bezwen pe touzour rod sa balans dan tou sa ki nou fer koman en pep. Mon apresye vwar ki Minis Finans in rekonnet ki in bezwen pe kontinyelman ekoute, analize, diskite e konpare. Nou bezwen kontinyen devlop davantaz sa nouvo lakoz, i pa kestyon tir isi oubyen pran laba akoz i popiler, i en kestyon tourn sa balans ant benefis kourt term e benefis long term. Se sa bon planifikasyon e preparasyon ki pou permet gouvernman fer bann azisteman a moman apropriye e anmezir ki nou progrese dan sa reform.

Pou terminen Mr Speaker mon’n apresye antann depite komisyonner taks domestik Madanm Fanchette Lendi swar lo SBC koz lo koripsyon e dir avek lepep ki zot nepli lenient avek bann ka koripsyon e ki zot nouvo lapros pe viz ver prosekisyon. Mon santi ki sa lalit kont koripsyon pe pran son vre plas dan nou pei e mon profite pou re demann Minis pou entrodwir en lalwa pou protez bann dimoun ki pare pou denons koripsyon dan nou pei.

Mr Speaker lo non lamazorite dan sa Lasanble mon oule eksprim mon lapresiasyon pou Minis Finans avek son lekip pou donn nou Lasanble sa loportinite e letan neseser pou diskit pli afon bann provizyon dan sa proze de lwa e remet devan bann konsern ki serten endividi dan sekter prive in soumet vizavi sa proze de lwa. En remersiman spesyal pou bann dimoun ki’n pran loportinite avans zot konsern. Nou rekonnet e byen apresye zot koman bann partner kle dan sa transformasyon dan nou sistenm taks.

Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

Okenn lezot entervenan. Onorab Ferrari.

 

HON JEAN-FRANCOIS FERRARI

Mr Speaker Business Tax Bill 2009 nou’n ganny dir par Minis i en konponan dan sa reform zeneral dan sa sistenm taks ki nou’n annan dan nou pei pou bokou lannen. Bynesir nou lo sa kote latab nou kapab dir san okenn dout ki nou dakor ki ti merit annan en reform dan sistenm taks. Pou mwan servi lekspresyon ki Onorab Mondon in servi pandan bokou lannen in annan tro bokou kreativite par gouvernman ki opouvwar dan sistenm taks e kreativite parey Mr Mondon i dir se ler ou fer dimoun krwar poudir en keksoz i en lot me an realite i diferan. Nou ti dan en sitiasyon kot nou ti pe dir poudir nou lekonomi i solid nou vizyon i formidab e tou keksoz pou oke me an realite detrwa detrwa mwan apre nou’n vwar poudir nou ti dan problenm. Se sa bann kalite creative thinking ki’n anmenn nou enpe dan sa sitiasyon e nou lo sa kote latab nou welcome nesesite ki annan en reform an profonder dan sistenm taks. Me nou al pli lwen poudir ki byen lontan nou ti merit annan sa reform, antouka plis ki 10an pase e si nou ti’n fer li ti byen posib ki nou pa ti pou dan sa problenm ekonomik ki nou ladan ozordi.

Alors lo son prensip reform nou lo sa kote latab nou napa okenn problenm pou nou welcome sa reform. Malerezman se lo son konteni sa reform limenm ki nou annan plizyer dezakor. Gouvernman ki opouvwar ozordi i montre nou ki atraver sa bann propozisyon ki i  pe fer i anvi anmenn sekter biznes, sekter komers, e sekter prodiksyon dan en serten direksyon ki nou pa vreman dakor avek. Nou’n dir a plizyer repriz sa bann dernyen lannen, sa bann dernyen semenn, osi sa bann dernyen zour lo sa bann diskour lo bidze e leader lopozisyon limenm li in fer sa pwen, en pwen santral dan son ladres lo bidze 2009, ki nou pa pou ankouraz okenn zefor pou met plis presyon taks lo bann pti biznes e lo sekter prodiktif.

Nou anvi en lalwa taks ki ankouraz e siport pti biznes e donn li sa lespas pou grandi akoz nou krwar ki se atraver bann pti biznes ki nou lekonomi pou devlope e pou grandi e ki Seselwa lepep parey zot dir konmela ki Seselwa pou vin propriyeter son prop pei. Sa reform taks i vin dan en konteks ase difisil, mon krwar nou tou nou ava dakor, dan en konteks reform ekonomik ki’n enpakte lo lavi bokou dimoun e in enpakte lo bann biznes deza egzistan e in met bann kondisyon ase difisil pou bann nouvo biznes emerge e pran zot plas dan nou landscape economic.

I difisil konmela pou fer biznes bann kou in ogmante, bann kou loperasyon parey elektriste, delo bann keksoz koumsa in ogmant en kantite e fek ogmant ankor, bann kou finansman i ankor o e donk si nou pe al ver en rezim taks ki fer li ankor pli sever e ankor pli demanding lo bann pti biznes nou riske annan en sistenm ki dekouraz lenvestisman par Seselwa dan son prop pei. E nou nou krwar poudir i annan serten mezir ki’n ganny retenir par gouvernman ki pa ankouraz kreasyon sa lespri lantrepriz notaman sa sistenm ki an plas kot tou bann si ou en sole trader, si aswar ou’n fini dray ou pick up ou pran ou’n poz anba garaz oule al koup zerb kot en dimoun, tou sa bann reveni pou ganny met ansanm e finalman i riske ki sa threshold sa SR1000 ki pe ganny ofer pou bann pti biznes i riske zis en keksoz ki pou fonn.

Donk dan sa konteks difisil nou trouve ki sa lalwa biznes pa pe kree tou sa lespas ki ti neseser. Nou santi ki i annan bokou mezir restriktif e nou santi osi ki laplenn pa nivo lo sa kestyon devwar e obligasyon ki en dimoun i annan koman en tax payer ler ou konpar avek sa gran fleksibilite ki Komisyonner Reveni li i pou annan. Nou osi santi ki an zeneral bann pti biznes e bann endividi ki pa vreman bann businessmen pe ganny tro bokou fardo taks lo zot. Sa pa tonm dan nou filozofi politik liberal ki oule ki zonm i annan otan liberte ki lasosyete i permet li pou li devlope e pour li grandi.

Mon ti a kontan partaz avek Lasanble avan ki zot pran en vot lo sa size ki laplenn ekonomik pa pou nivo an 2010 e pa pou nivo an 2011 e posibleman si nou pran sa ki Minis in dir nou i posib ki i pou nivo an 2012. Donk dan sa 2 lannen ki pe vini nou pou ankor pe operate dan en sitiasyon ki pa nivo. E mwan avek respe mon pa pou kapab servi sa lekspresyon pou pli nivo akoz pou mwan swa i nivo swa i pa nivo. Donk pou annan ankor bann sitiasyon kot serten lotel pou benefisye lo lezot lotel, pou annan sitiasyon kot special licences pou kontinyen egziste, e sa pou fer ki laplenn ekonomik pou reste difisil pou serten dimoun, e sa lalwa business tax i pa adres sa bann size dan limedyat.

Nou lo nou kote nou pe esper avek bokou lenpasyans ki lalwa fair trading i vin an fors lafen premyer quater lannen prosenn akoz sa pou permet nou e pou permet bann loperater dan biznes, par egzanp mon donn en legzanp la, kot serten lotel pe ganny konsesyon lo fuel pou zot kapab run zot lotel me selman whilst nou realize poudir si ou annan en lotel lo zil parey Desroches, parey Silhouette sa sitiasyon i konpreansiv nou pa kapab konpran ki manyer en dimoun, en operater ki pe operate en lotel lo Praslin kot i annan en grid nasyonal elektrisite li osi i ankor pe prodwir son prop elektrisite avek bann pri fuel konsesyon. E sa dapre mon lenformasyon i pou kontinyen an 2010 e an 2011.

Donk se sa bann sitiasyon koumsa kot nou nou vwar poudir sak fwa en laport i ouver, en lafnet i ouver par egzanp dan sa ka pour bann operater lo zil i annan serten dimoun, serten biznes ki li pa dan sa kategori me li osi i ouver en pti lafnet, i osi antre ladan e i met li an dezakor e an sitiasyon unfair avek lezot operater.

Me mon ti a kontan dir ki malgre sa bann dezakor prensip mon satisfe ki nou koman en parti politik responsab nou’n zwe nou par pou ede fer ki sa lalwa Business Tax 2009 i ganny netwaye, i ganny amelyore e ki otan keksoz ki nou pa dakor avek nou’n met lenerzi pou nou fer fason retire, ki nou met nou bann pwen devan avek konviksyon e nou satisfe ki serten sa bann pwen in ganny aksepte avek Minister Finans.

Sa travay ti en travay difisil pour bann dimoun parey nou, mon koz pou mwan e serten lezot dimoun isi lo nou kote ki napa sa konesans spesifik e pou nou koman en parti politik ki napa sa lekip teknik deryer nou pou eksplik li bann litilite lalwa e sirtou bann konpleksite lalwa taks. Malgre sa nou ti bezwen fer vreman en gran zefor pou lir, ekoute, analize, partaz lide, e devlop en rezonnman ki koeran e ki fer sans dan sa travay, e la mon pe fer referans sirtou a sa travay ki’n deroule dan komite yer. Nou’n angaz nou dan sa travay akoz nou nou en parti serye e responsab.

Mon kapab partaz avek sa Lasanble en komanter ki tre souvan, mon kapab dir preski tou le semenn mwan mon gannyen e mon mazinen serten parmi nou nou gannyen avek nou bann siporter e sa siporter se ki ou pe ed bann SPPF sorti dan zot problenm, ki ou pe donn zot lide, ki ou pe partaz lopinyon avek zot, ki ou pe fer lo sa bann komite. Ler ou’n fini konport ou parey en dimoun rezonnab zot vire zot maltret ou. Zot dir ou poudir zanmen ou kontribye, zanmen ou fer nanryen. Alors sa se en sitiasyon ki nou rankontre dan nou travay tou lezour, e akoz nou rankontre sa se akoz zot zot pa zanmen mank en lokazyon pou dir nou dan lopozisyon nou pa fer nanryen, nou nou’n kont sa reform depi komansman, nou’n kont, nou pa’n zanmen fer nanryen e nou’n fer tou pou nou detri sa reform.

Mon ti a kontan ankor enn fwa met lo rikord ki nou dan SNP nou pa’n zanmen kont reform e bomaten mon fek dir ankor ki nou an faver e ki nou ti an faver e ki nou reste an faver reform dan sistenm koleksyon taks akoz nou ti vwar poudir sa sistenm pa ti zis e ekitab.

Donk kot nou’n kapab anmenn nou kontribisyon nou’n anmennen me selman Mr Speaker avek respe mon kapab dir mon vwar kot diferans i ete. Diferans ant nou se ki ler nou vwar en keksoz ki bon pe al dan en bon direksyon nou siporte me zot zot pran tou, pour zot zot napa okenn diskresyon, tou sa ki Minis i vin met devan zot, i bon, zot dakor avek menm si zot fer en pti pe tapaz apre ler camera pa lo zot zot leve zot lanmen zot vote. Donk sa se sitiasyon ki nou ladan ozordi.

Mon ava pran lokazyon en pti pe plitar pou mwan remersye dimoun ki’n aport an deor nou lasanble ki’n aport zot soutyen a sa reform, a sa travay pou nou fer ki nou annan en lalwa taks ki enpe pli akseptab. Me sa bann dimoun ki fer sa bann kritik koumsa ki dir ki nou pa devret angaz nou, mwan mon dir avek zot ki souvan nou kontinyen angaz nou dan sa prosesis akoz nou anvi fer ki nou pei ki Sesel i vin meyer, e Sesel i osi nou pei. Parler mon dir, nou vreman pa bann politisyen malen, bann politisyen ki mazin zis politik, akoz si nou ti bann politisyen koumsa mon ti pou dir, les sa bis al bat dan miray, e drayver i ava sort li out apre pa nou ki drayver bis. Problenm se ki sa bis i apel Sesel e demen se nou ki pou ganny apele pou dray enkou sa bis, e nou nou pa anvi dray en bis ki’n defonse ki’n kraze, ki larou i lapo bannan, ki radyater i defonse, ki silencer pe trenn ater. Donk nou anvi fer sir ki ler zot rann nou sa bis Msye ek Madanm lo lot kote latab rann nou sa bis  a’n eta, pa rann nou sa bis ki IMF pou met ankor lo la ‘not to use’. Se pour sa ki nou nou pe anmenn enpe nou bann kontribisyon lo sa size.

Alors nou lo nou kote latab nou pou kontinyen redouble nou vizilans e veye kot nou kapab veye, bare kot nou kapab bare, met enpe lord kot nou kapab mete. Se sa ki nou’n fer sa semenn, se sa ki nou’n fer lo sa Bill. E mon profite la pou remersye tou bann spesyalis ek tou bann profesyonnel an deor Lasanble ki’n ede pou nou fer sa travay. Byensir mon deplor lefet parey sa madanm in dir lo televizyon, mon deplor lefet ki bann profesyonnel, bann dimoun konsernen an deor nou Lasanble pa’n ganny angaze direkteman e pozitivman dan sa travay reform, dan sa refleksyon. E sa i domaz, i domaz akoz mwan mon krwar poudir nou ti pou annan nou en meyer lezislasyon ankor ki si nou ti’n angaz bann dimoun depi en bon pe letan.

E mon lapel pou Minis, nou’n deza fer li e sa lapel in tonm dan en zorey sourd, mon fer ankor en lapel pou lannen prosenn ki sa bann lalwa i vin pli boner, pourki tou dimoun, tou Seselwa ki konsernen i annan posibilite pour li kapab fer son kontribisyon. Mon krwar sa i enportan akoz si mon dir sa – anfen mon dir sa avek respe mon pa anvi kree en polemik la me selman mon ti a kontan dir avek Minis ki si i ti kont lo son lekip dan Lasanble nou pa ti pou annan okenn improvement, lalwa ti pou’n fini vote depi lontan, pase, vote fini annou ale ki nou pe tarde Nwel pe vini.

So annou angaz dimoun an deor, annou fer sir ki nou annan sa dinamik ki kapab fer nou pei meyer. E wi mon felisit mon bann koleg dan SNP, wi, mon sourir ler mon mazin sa parol ki serten i kontan dir, be anmenn en bidze siplemanter, anmenn en bidze alternatif 250 paz e la zot ava kapab koze. Sa semenn nou dan SNP nou’n fer fas avek bann spesyalis dan finans ek taks e zot ankor la dan sa Lasanble. E nou’n montre ki nou’n kapab defann nou bann lide, pour lannen prosenn kekfwa si Minis ti ava kontan vwar enpe plis sa bann lide mon ti a demann Minis ki i donn nou SNP en biro dan Minister Finans, i met a nou dispozisyon tou son bann teknisyen bann ki la e bann ki la, tou lenformasyon ki gouvernman i annan e la ler tou sa bann keksoz i ava a nou dispozisyon nou pou kapab prezant li en bidze alternatif formidab. Pour le moman se zot ki annan tou resours gouvernman e mwan mon ti a kontan avek respe dir ki mon pa krwar ki Minis in ekrir en bidze 250 paz kekfwa in ekrir son lentrodiksyon ek son konklizyon.

 

MR SPEAKER

Onorab we’re running out of time. Come on budget nou’n fini avek, get back to the Bill be relevant please. You’re talking about the budget speech, alternative, annou koz lo sa devan nou silvouple.

 

HON   FERRARI

Mr Speaker mon pe koz lo ki manyer sa travay in ganny fer Mr Speaker, e se pour sa ki mwan mon dir ki nou bezwen rod bann fason alavenir pou fer sa travay pli byen, mon’n welcome sa travay dan komite. Apre nou travay yer lo Business Tax Bill 2009, Onorab Georges, Onorab Pierre, e mwan menm nou’n aport bann konklizyon avek lezot manm SNP dan Lasanble e nou’n pran en pozisyon inanim lo la.

Mon pou les leader lopozisyon fer son bann remark e donn serten detay e anons ki nou pozisyon i ete lo la. Mwan mon’n konsantre lo bann politik zeneral, lo direksyon ki sa Business Tax Bill pe ale, e la mon krwar ki ti enportan pou  fer serten sa bann komanter e mon remersye ou pou donn mwan sa pti morso letan kantmenm mon ti a kontan koz enpe plis ki sa. Mersi.

 

MR SPEAKER

Lo la ou ti kapab koz plis me pa lo bidze. Onorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon pe zis soz akoz i annan en vilen remark ki’n ganny fer par Onorab De Commarmond, e mon krwar ki i pa apropriye pour nou Lasanble.

 

MR SPEAKER

Bon mon pa’n tann sa remark be bann remark off the mic nou’n koz lo la nou de Onorab Prea bomaten, i en keksoz ki nou pou tackle pandan la semenn. Proceed avek ou soz.

 

HON   RAMKALAWAN

Bonzour Minis, bonzour tou dimoun.

Mr Speaker ozordi i dernyen zour nou Lasanble e dernyen fwa osi ki nou zwen isi e anmenmtan osi mon krwar i istorik, i istorik akoz pou premye fwa Lasanble in kapab commit en Bill to en select committee avek bann diferan ekspert e nou’n nobou regard sa Bill, fer propozisyon, e an zeneral netway li. Sa mon krwar ki i en bon komansman e mon espere ki lannen prosenn sa i ava enn bann fason ki nou ava travay. Sa sete en pwen ki nou ti fer dan nou new Standing Orders e mon espere ki nou ava kapab met li plis an aplikasyon, parski dan sa fason nou ava kapab malgre ki nou pa pou dakor lo tou keksoz me mon krwar ki en Lasanble, i pa en kestyon dakor avek tou keksoz but at least parski nou pe koz pour nou pei Sesel kot nou ava kapab netway otan posib sa ki devret ganny netwaye so that i   vin en keksoz ki pli akseptab pour tou dimoun, i vin en fair deal pou mazorite. Par egzanp sa business tax nou nou annan serten pwen lo ki nou ensiste lo la e lo lot kote zot annan serten pwen ki zot ensiste lo la, me nou konnen osi ki poudir i en nouvo keksoz e ki lannen prosenn Tax Bill pou en size ki pou bezwen vin ankor devan Lasanble e kot nou pou pas bann amannman lo la.

So mon ti ava kontan par remersye sa group dimoun ki’n fer bann propozisyon, ki’n ede pou netway li e mon konnen ki poudir lo nou kote, malgre tou bann kritik ki nou gannyen nou 3 dimoun zot in met tou sa ki zot ti annan ladan e mon konnen ki poudir Minis avek son lekip zot in byen apresye kontribisyon lo nou kote.

Mr Speaker pou mwan i annan en parol ki Minis in dir Merkredi ki mon krwar i tre enportan pour nou note, e petet ankor ennfwa si mon pe koz koumsa se parski mon anvi regard pli devan. E nou bezwen, nou tou ki la dan sa Lasanble nou forse regard pli devan akoz se nou bann lezislater dan sa pei. E koman bann lezislater dan sa pei nou bezwen toultan rod sa ki pli bon, regard sa ki pli devan, e regard tou keksoz regardless of lekel ki prezant li, regardless of lekel ki sa fakter ki anmenn sa let nou bezwen pran bann keksoz an konsiderasyon.

Minis ti dir, ‘letan Novanm 2008 ti arive nou bann lide ekonomik ti’n ekspire’ – pa mwan ki’n dir sa, Minis ki’n dir. E sa mon vwar li i en admisyon enteresan, e letan mon regard sa ki Minis in dir ki lannen 2008 son bann lide ekonomik ti’n ekspire e aprezan letan mwan mon regard enn bann lide, ki bann nouvo lide savedir sa Bill ki devan nou, Business Tax i enteresan parski mon retourn lo manifesto SNP pour eleksyon Prezidansyel 2001. E lo paz 8 anba necessary financial institutions, mon lir; ‘reform of tax system’ – and this is what we wrote in our manifesto in 2001, ‘present taxation policies are based on easy to collect measures which tax investment, employment and business activity rather than profits and wealth. As such, they are disinsentives to employment and expension and they are the principal barrier to our participation in regional common initiatives which require a dismantling of import tariffs.

The SNP will pursue a reform of the tax system so as to move away from the dependence on import tariffs and taxes on employment to a system which will be based on revenue earned and the proceeds and profits of business activity.’

Mr Speaker se egzakteman sa ki nou pe fer ozordi dan sa lalwa, se egzakteman sa ki 8an apre ki nou nou’n met sa dan nou papye sa Bill pe vin dir. Minis in koz lo enlarging the tax base, Minis in koz lo tou diferan keksoz pli boner dan son budget address e sa Bill ozordi i reponn egzakteman sa ki nou ti dir an 2001. E sa parey mon pe dir, nou kontan, obviously akoz sa i form parti pa zis talk, talk, talk, nou pa’n zis talk, talk, talk, nou’n write, write, write, nou’n met li in black and white. E sa write, write, write ozordi i pa vin zis en W.R.I.T.E me i vin R.I.G.H.T we were right, right, right.

Mr Speaker tax i en bad word dan biznes, it is ‘The’ bad word dan biznes, Tax, the tax men, the tax collector. Parey Onorab Georges ti dir, dan Labib Zase ti  pres pou li ganny bate, akoz Zezi ti al dan lakaz Zase ki ti en tax collector bann la ti dir be ki kalite dimoun ki zot pe swiv, i al frekant tax collector, bann voler, bann isi bann laba, sete sa sitiasyon. E ozordi nou trouv nou dan sa menm sitiasyon me selman mon krwar ki i enportan pou nou regarde ki poudir i annan en transformasyon ki pe ganny fer.

It was obvious ki poudir nou ti pou bezwen sorti dan sa sistenm sekirite sosyal pour nou al lo lot kote. E la annou pa anbet nou lekor parski security system was the tax system pour tou dimoun ki ti pe arive, me selman nou pa ti kontan dir dimoun poudir zot pe pey tax nou ti dir avek zot non, non, non. E parey nou rapel when the old tax regime ti ganny aboli e sekirite sosyal ti ganny entrodwir, headlines dan Nasyon sete ‘no more tax’ e tou dimoun ti dir, nou pou aret pey tax’, e apre letan zot lapel ti sorti lo sa gross ti desann, dimoun ti dir, ‘be e oula mon lapey in diminyen’ apre ti bezwen eksplike. Menm parey la nou bezwen al revert the system pou nou dir avek zot menm si zot lapey pou gonfle i pou gonfle dan en fason kosmetik parski apre sa pou annan en bout ki pou ganny koupe e sa i pou tonm parey e sa ki ou al dan lakour avek i pou egzakteman parey.

So tax i en necessary evil parski se atraver tax ki en pei i fonsyonnen, me selman malgre ki i en necessary evil nou bezwen osi regarde ki mannyer toultan i fer.  E annou pa bliye, la ki nou pe al apros Nwel, ankor ennfwa pou nou mazinen parski nou tou nou kretyen poudir ki menm Zezi letan Pierre ti vin kot li i dir avek li eski nou pou pey tax sezar i ti dir i pe al lapes en pwason e letan i ti vwar soz i ti dir avek li ale peye, rann Sezar sa ki pou Sezar e Bondye sa ki pou Bondye, tax ou bezwen peye.

Nou bezwen fer li otan ki posib en laplenn ki nivo, kot sa ki pe fer plis i pey plis, sa ki pe fer mwens i pey mwens me ki at the end of the day tou dimoun i peye. E anplis ki sa pour nou isi Sesel e se la kot ankor ennfwa mon ava koz enpe lo ledikasyon, i enportan pour tou dimoun realize ki poudir letan zot fer kontribisyon tax se sa ki pou permet ki letan zot pou ariv en aksidan, ki letan dimoun pou malad i pou al lopital i pa pou ganny en bill apre ki in sorti dan casualty. Letan sa ners, sa dokter i ava pe pran swen ek li i pa pou marke konbyen bout koton in servi lo son boubou, lo son blesir, tou keksoz, nou konnen ki manyer i marse dan bann lopital prive, e sa i vin atraver tax ki nou pou kolekte. Sa i enportan.

Me anmenmtan osi son lot kote lo sa kote sosyal nou bezwen osi regarde ki manyer nou tax system i aktyelman ankouraz bann dimoun pou zot devlop plis lo sa kote biznes. E la ankor ennfwa nou bezwen regard li koman en transformasyon. Ki avan yer nou’n   ferm en sapit lo SMB kot gouvernman i sorti dan bann trading, kot la aprezan se sekter prive ki pe pran sa responsabilite.  E nou lo nou kote, nou’n toultan demande ki sekter prive i vin sa moter me sekter prive e tou dimoun ki dan biznes anmezir ki zot ganny bann incentives pour zot fer plis profi fodre ki zot mazinen ki plis profi ki zot fer parski zot pe pran larzan avek dimoun, zot pe donn bann servis ki apropriye ensidswit zot bezwen osi fer sa kontribisyon.

Me anmenmtan osi nou bezwen realize ki poudir evasion of tax se enn bann profesyon ki pli vye dan lemonn, evasion of tax tou dimoun ki fer profi i rod en fason pour li kasyet serten keksoz. E Sesel i pa pou en leksepsyon, Sesel pa pou en leksepsyon malgre ki nou pe al ganny nou en nouvo lalwa tax, dimoun ki fer profi pou rod en fason si i bezwen pey SR10, i pou fer fason pou li pey SR8. E i pou menm, letan i pou fer son returns i pou claim keksoz ki i pa’n aktyelman depanse, e bann tax agents se bann experts ladan pou regarde, bann tax agents zis koman zot pou atrap sa lalwa zot pou komans rod tou bann loopholes pou regarde ki manyer ou pou kapab isi, ou pou kapab laba parski en konparezon mon mazinen ki letan ou pou fer ou returns la ou bezwen mete pou ou ganny en refund e tou dimoun pou esey fer sa. Si ou’n al kot dokter prive, ki kantite ki ou’n peye pou latizann e pou annan en kantite bann fo invoices ki pou ganny met devan in order to get a refund.

Lekol prive pour zanfan ensidswit e tousala se bann keksoz ki Minis mon ti ava kontan si ou ti ava eksplike parski sa i ava osi non selman aplik pou bann biznes parski tou dimoun pe al antre dan sa rezim taks, nou bezwen regarde ki bann kalite keksoz ki dimoun pou kapab claim at the end of the year. Parski mon rapel letan in the old tax system kot tou dimoun ti bezwen ranpli son bann soz, mon konnen poudir la i business tax specific me selman lefe ki tou bann zafer taks mon krwar i enportan pou dimoun konpran egzakteman ki manyer sa bann keksoz pou marse parski letan ou annan ou en tax system ou devret kapab claim bann extra expenses pourki the amount of tax ki ou peye i ganny reduce dan bokou sans.

Mr Speaker letan mon’n koz lo anmezir ki nou bezwen pey taks nou bezwen ankouraze. Mwan mon krwar ki se la ki vin mon pwen. Enn mon pwen akoz ki mon pa 100% dakor avek sa bann provizyon ki dan sa sistenm, e la mon vin ankor lo bann pti biznes, e mon krwar ki enn bann refleksyon ki mon pe mete pou konsiderasyon Minis avek son lekip se ki manyer nou pou ankouraz bann pti biznes pou zot survive. E annou pa bliye par egzanp ki poudir bann pti biznes akoz zot en biznes zot elektrisite avek zot delo zot sipoze pey li non pa lo domestic rate me lo commercial rate, e sa deswit la i vin bokou pli o e nou’n ekout televizyon e nou’n vwar ki manyer sa i ete.  Mon a donn ou en legzanp Mr Speaker. Pran en senp pti biznes parey en hairdresser, en hairdresser tou son bann masin ki i servi i servi elektrisite, son bann dryer tou zafer ki vedir avek sa increase, i pou trouv en lot kalite increase. I servi bokou delo e toulede i pey lo commercial rate.

Alors otomatikman ki letan ou baz li lo lot kote son threshold in desann e alors i pou ganny afekte. Mon pe met sa spesifikman koman en legzanp pourki Minis i kapab regarde ki manyer sa bann pti biznes i kapab balans enpe keksoz e pou zot nobou ganny sa lankourazman pou kontinyen avek sa bann kalite biznes. E i pou annan bokou bann lezot lenstans kot dimoun pou ganny tape, e alors i enportan pou nou balans lo la.

Mr Speaker mon ti ava ekspekte ki poudir dan sa nouvo lalwa par egzanp, e zot tou zot konnen ki poudir letan par egzanp withholding tax ti premyerman – letan GST par egzanp ti premyerman ganny mansyonnen lo rental accommodation nou ti dir ti pou bon fer en distenksyon. Mon kontan ki in fer en distenksyon lo business tax, me selman lo GST i ankor parey, e nou largiman ti kler lo la, nou largiman se en pansyonner oubyen en dimoun ki annan li en pti lakaz ki  a pe lwe SR2,500 pa fer li peye me par kont met en threshold ki poudir en dimoun ki pe lwe lakaz ki onm par lao dizon SR7,000, SR5,000 li i ava peye. E sa deswit Mr Speaker ti pou fer en distenksyon kler ant kalite akomodasyon parski SR2,500, SR2,000 ozordi ou ganny ou basic tandis ki SR10,000, SR15,000, SR20,000 se luxury ziska R35,000, bann ozofisye menm, la nou pe koz lo luxury, e ti ava bon pou nou fer sa distenksyon pourki sa pti pansyonner li i pa bezwen al ranpli form pou li al laba  e si i bliye apre le 21 kot i komans ganny bann poursantaz. Mon vwar ki gouvernman in sey fer en pti keksoz me selman dan mon lopinyon i pa ase.

Lot keksoz, withholding tax lo kont labank, e sa ankor enn fwa parey mon pou dir, mon pa kontan ki menm si zot in sorti li 15% pou li vin 5%, mon vwar ki poudir in annan en lekout sa ki nou’n sey dir me selman letan ankor ennfwa sa bann keksoz i devret annan en threshold, en threshold kot ankor ennfwa en dimoun ki ganny li letan ou regard lo bann kont konmela enn ler lentere i SR50, lentere i SR60, SR120, still lo sa pti mwenza  preski nanryen ditou gouvernman pe tir keksoz. Mon krwar ki gouvernman ti ava kapab fer serten konsesyon lo la e sa withholding tax letan nou met en threshold sa ti ava fer ki ti ava annan en plis lazistis vizavi nou bann dimoun ki enpe pli   mwen fortine dan nou kominote.

Mr Speaker mon vwar ki sa withholding tax i still reste koman en tax lo en tax, menm si zot in redwir li pou vin 5%. I still vin en tax lo en tax parski letan dividends i ganny peye apre ki tax in ganny tire, se la ki dividends i ganny peye. Me la aprezan e sa i pe ganny mentenir ki ou still bezwen pey en lot 5% gouvernman. So i vin en tax lo en tax dan limenm, e mon krwar ki ti ava bon pou fer en pli gran refleksyon lo la ankor. E parey mon pe dir, mon konnen ki i annan serten keksoz ki lannen prosenn i ava petet retourn devan nou koman en amannman.

Mon kontan sa ki Minis in dir bomaten konsernan bann dimoun ki a letranze. Be mwan Mr Speaker mwan mon ti ava dir ki par egzanp letan mon pe koz lo bann rented accommodation, mwan mon krwar ki bann dimoun ki pe lwe zot lakaz isi, bann etranze ki annan lakaz isi e ki lwe, la mon ti ava dir ki nou devret annan en tax ki bokou pli sever lo zot, e anplis ki sa mon ti ava menm azoute ki poudir – e la mon pe balans li avek nou Seselwa ordiner avek bann etranze ki’n ganny privilez pou vin isi, e la mon ti ava dir mwan ki par egzanp bann etranze ki annan later isi Sesel, bann etranze ki annan lakaz isi Sesel, lo zot ki devret annan en tax ki morde, pa bezwen al mord Madanm Lagrenade, pa bezwen al mord sa pti dimoun, mord sa etranze ki li i annan son lakaz Langleter li, i annan son soz laba me selman isi i osi annan. Par egzanp mon pa tro konnen ki manyer bann soz Eden Island i marse me selman mon konnen ki poudir bann dimoun ki’n aste propriyete Eden Island par egzanp letan zot pa isi zot lwe zot landrwa, e mwan mon krwar ki poudir lo zot pa devret 15%, mwan mon ti ava dir i devret 25%, 25% kot nou fer zot konnen ki poudir sa pei, sa bann pti ros dan Losean Endyen ki nou annan zot bezwen fer en kontribisyon pou nou mentenir li, akoz letan nou zenerater elektriste i klopi klopan, letan nou sistenm delo i klopi klopan zot zot pe pey menm rate avek nou zot. Be akoz ki nou nou bezwen fer sa?

I vin menm parey  Mr Speaker, letan mwan mon regard lakantite travayer etranze ki travay isi dan konstriksyon, mon demann mwan parfwa kestyo,n akoz ki sa bann dimoun – lotrezour nou’n tande poudir diri i ganny subsidize dan en serten nivo, mon demande be akoz ki zot zot vin travay isi e zot zot bezwen manz sa subsidize rice ki’n sipoze ganny fer pou nou pep. Mwan mon krwar ki i bezwen annan en lot sistenm ki vin en lot zafer. Nou bezwen, anmenmtan ki nou welcome tou nou bann etranze dan nou pei, anmenmtan osi nou bezwen dir avek zot ki letan sa msye ki laba deor i aste en bout later isi e i met en lakaz lo la set en bout later ki nou koman en pep nou a pe fer en sakrifis parski sa bout later ti a kapab met en lakaz, ti a kapab met en blok flat pou en fanmiy Seselwa. Me li in ganny sa e alors i bezwen fer en kontribisyon. Alor mon pe met sa Mr Speaker parey mon pe dir  pou mwan balanse akoz Minis i dir ki in fer serten balans kot income letan zot in balans tou sa bann zafer i pou plizoumwen parey, konmsi i pou balance out. Me alors nou ti a kapab balance li out atraver bann sistenm parey.

Mr Speaker mon krwar ki i osi enportan pou dir ki malgre ki mon’n koz lo sa bon travay ki sa komite in fer ki i annan serten lorganizasyon dan ou pei ki santi ki poudir zot pa’n ganny konsilte ase. Mon konnen ki poudir SCCI zot pa tro kontan ki poudir zot pa’n ganny konsilte avan ki lalwa i vin devan e mon krwar ki en group, en lorganizasyon parey SCCI definitivman ti devret pe ganny konsilte parski lefe ki business tax – zot dan sa domenn biznes ti ava bon pou zot nobou kapab fer zot kontribisyon parski anmenmtan osi i annan serten keksoz ki mwan mon krwar ki SBC petet pa pe toutafe fer en travay pou ed sa transformasyon ki pe arive, ou a krwar Mr Speaker ki SBC i pe plito pli enteresan pou li dir gouvernman pe fer en travay fantastik. Be pa sa ki devret pe arive lo SBC, SBC i devret pe donn lenformasyon pourki dimoun i kapab pli byen balanse. Sa zafer pe fer en travay fantastik e alors aprezan zot swazir bann pti bout kot pe koz pozitiv i pa pe ed sa transformasyon. E mon kontan reaksyon ki Minis in donnen letan mon’n dir sa parol akoz ankor ennfwa i vo mye ou vini ou koz avek dimoun egzakteman ki manyer keksoz i  ete olye zis rod bann kekoz pozitiv parski finalman sa i anmenn konfizyon dan nou pep. E nou konnen ki poudir konfizyon i pa bon pour nou koman en nasyon.

Mr Speaker letan mon pe al ver mon konklizyon…

 

MR SPEAKER

I reste ou 3 minit Onorab.

 

HON  RAMKALAWAN

Thank you very much. Letan mon pe al ver mon konklizyon mon note ki poudir sa ki nou pe antre ladan i en nouvo rezim e infact i modern e mon kontan ki poudir nou pe fer sa shift from social security to en tax system. Me parey mon dir i enportan pou nou kapab kontinyen adapte, kontinyen regarde ki manyer nou improve li parski sa i pou tax system pou en pei, e nenport ki sennla ki vin opouvwar demen i pou bezwen annan en revenue collection system.

Alors Mr Speaker mon krwar ki in annan bokou ladmisyon pandan sa semenn e nou lo nou kote koman en lopozisyon, malgre parfwa zot dir nou nou irrelevant, malgre parfwa zot tap nou dan tou fason me nou nou konnen ki poudir we are a relevant opposition e ki dan sa lespri Mr Speaker nou pou kontinyen reste sa relevant opposition. E malgre ki zot dir nou nou’n reform zot tap, tap nou, Minis zot tap, tap nou koud-pye lo reform isi, zot dir nou pa’n siport ou ditou me selman mwan mon konnen ki poudir nou nou’n ede pou buffer sa reform e ki si nou lo sa kote latab nou pa ti’n azir dan lafason ki nou’n azir avek nou responsabilite me avek kritik kot i neseser ozordi nou pa ti pe asiz dan sa fason e Minis ti ava pe dir avek nou nou ava fer en pli bon travay e mersi bokou.

Mr Speaker avek sa 2 parol parey mon’n dir dan sa Bill nou’n ede pou netway li, nou bann dimoun in travay me nou, nou still santi ki poudir i annan bokou keksoz ladan ki nou pa soz, so mwan mon dir let us agree to disagree. E nou bezwen en tax system be la pou le moman zot zot ava donn sa tax system parski zot ki lo gouvernman, sa i ava zot tax system ki zot pe met devan. Mersi bokou Mr Speaker.

MR SPEAKER

Devan mwan i reste zis en entervenan Onorab Potter. Nou annan de opsyon devan nou, nou ale nou fini, ouswa nou pran en break nou retourn 11er. Nou fini nou ale en sel ler. So i reste Onorab apre reply Minis. Oke Onorab Potter.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mon pa ti pou entervenir lo sa proze de lwa devan nou bomaten me mon’n deside fer li apre lentervansyon Onorab Ferrari.

Mon ti a kontan komanse avek en maksim ki dir ‘the time is always right to do what is right’. E sa i egzakteman ki nou pe sey fer depi le 1 Novanm 2008 fas a sa reform. E mon kontan ki malgre tou sa ki Onorab Ferrari in dir, in finalman admet ki reform taks ki nou pe fer in agree lo son bann gran prensip. Malerezman nou pa pou zanmen agree lo detay e Onorab Ferrari e petet lopozisyon pa pou zanmen aksepte pou touzour gard en pozisyon ki nou familye avek, nou konnen ki menm si zot admet ki en keksoz i bon me si i annan en mwens pti detay zot pa dakor avek zot zet pti baba avek son delo sal ansanm dan dustbin. Me nou nou prensip i diferan, e nou pa believe dan ‘my way or no way’ nou believe dan en konpromi ki nou pa kapab toultan annan nou ‘our way all the time’ e se sa ki nou filozofi politik i batir lo la koman en parti e se sa ki’n anmenn nou ziskan kot nou’n arive ozordi e nou’n survive koman en parti.

Mr Speaker mon kantmenm regrete ki leader lopozisyon malgre i anvi, mon konnen i anvi get de lavan, i anvi get delavan parey in demann nou me mon realiz son difikilte pou nou kapab bouz delavan avek en dimoun, en Onorab parey Onorab Ferrari dan son kote.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Mon dakor ki sa pa dan Bill.Yes sa pa dan Bill. Move on lo Bill Onorab Potter.

HON   POTTER

Mon osi regrete Mr Speaker lo sa Bill ki malgre leader lopozisyon i dir zot ti right, right, right all along, mon regrete e malgre mon pa etonnen ki malgre zot zot krwar zot ti right, right, right lo kestyon taks ki devan nou, pep Seselwa zanmen in kapab donn zot konfyans, met a’n aplikasyon sa ki zot dir zot ti right, right, right about. E mon konpran akoz pep Seselwa pa’n anvi donn zot sa konfyans pou met a’n aplikasyon sa ki pou zot ti right, right, right.

Zis bomaten menm la nou’n vwar zisteman kontradiksyon lo zot kote lo sa menm size taks ki devan nou. Pandan ki Onorab Ferrari in dir ki pou li either laplenn i nivo oubyen i pa nivo e se pour sa rezon, ki i pa pou siport sa Bill. Onorab Leader lopozisyon in vini in dir nou wi zot osi zot dakor ki nou devret anmenn en reform kot laplenn i otan ki posib nivo. E monn konpran akoz lepep Seselwa pa’n donn zot konfyans aplik zot reform taks ki zot ti dir i right, right, right akoz semenn pase sa menm Onorab Ferrari ki’n vin la dan Lasanble e in koz lo non SNP e in vin dir lo radyo lo medya nasyonal ki zot zot in lav zot lanmen dan tousala e ki nou nou pour sa ki’n soz son soz i pou soz limenm, e ozordi i limenm sa Onorab ki’n vin beg for recognition, for SNP’s support towards the reform.

Mr Speaker in ariv en staz kot i komans vin anbarasan lafason ki SNP pe plede pour zot ganny rekonnet pourki zot swadizan sipor ki zot in donn sa reform ganny rekonnet, e mon ti a kontan sa i al lo rikord.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

The issue of support zot de zot in leve e i pe reponn sa.

 

HON POTTER

Mr Speaker mon krwar serten keksoz malerezman is best left for history to judge parey Onorab leader lopozisyon in dir. E nou lo sa kote nou pou dir avek tou sa ki nou’n tande lo sa bill e sirtou sorti kot Onorab Ferrari nou pou dir sa ki Diacre Agathine i kontan dir ‘le chien abois, la caravane passe’.

(Interruption)

..Mr Speaker en proverb Labib sa.

 

MR SPEAKER

Order, order Onorab Potter. Ou pa pe dir Onorab Ferrari lisyen.

 

HON   POTTER

Non non, loin de ça di tou pa. Pa sa ki mon pe dir, sa i en proverb biblik.

 

 

 

MR SPEAKER

I al lo reikord i pa pe apel ou lisyen.

 

HON   POTTER

Onorab Ramkalawan i konn sa byen.

 

HON   RAMKALAWAN

Mr Speaker napa okenn proverb biblik ki dir sa silvouple.

 

MR SPEAKER

Onorab Potter lo Bill, wrap up.

 

HON  POTTER

Mr Speaker nou lo nou kote nou pe pase dan nou karavann lo sa Bill reform taks ki devan nou. E lo la mon ava felisit Onorab Mondon ki’n le sel entervenan lo sa Bill ki’n eksplik nou pozisyon e in eksplik pep Seselwa kwa egzakteman…

Mr Speaker sa Bill ki devan e sa reform is about moderniz nou sistenm taks, moderniz lafason ki nou fer biznes, moderniz lafason ki nou kolekte reveni ki leta i bezwen pou remet dan pep Seselwa.  Sa Bill ki devan nou is about son lobzektif se pou ankouraz mon’n dir yer e mon  repete ankouraz lonnekte parmi bann ki fer biznes e responsabilite parmi bann ki fer biznes e gouvernman ki bezwen kolekte sa bann reveni pour nou pei.

Mr Speaker fairness dan lafason ki nou fer biznes e lafason ki gouvernman i kolekte reveni i osi lobzektif sa Bill ki devan nou. Minis in dir e nou apresye ki nou pa kapab kontinyen avek en sitiasyon kot nou’n ganny blanmen dan lepase ki nou trangle tro bokou bann gro biznes kot 80% taks ti sorti kot 20 gran konpanni, kot nou ti ganny akize ki serten dimoun Sesel zot zot pe ganny tou keksoz pou nanryen, zot pe kontribye, zis serten, nou pe penaliz serten. Nou’n ekoute e se pour sa rezon nou pe fer sa ki nou pe fer ozordi avek sa Bill.

Mr Speaker mwan osi mon ti a kontan remersye tou bann dimoun ki’n anvoy zot bann kontribisyon, zot bann konsern kot mwan e mwan a diferans talk, talk, talk mon’n pran zot bann konsern depi day 1 ki mon ti gannyen mon’n anvoy kot Minis Finans e mon’n fer sir ki Minis Finans in take on board sa bann propozisyon e mon remersye lot kote latab ki’n agree pour nou annan en sesyon bipartizan pour nou kapab entegre sa bann demann.

 

(Interruptions)

 

MR SPEAKER

Address the chair Onorab.

 

HON POTTER

Nou’n agree. Mon pa konnen nou ti kapab refize e menm Minis ti’n kapab refize enkonpor sa bann demann.

Mr Speaker mon remersi sa bann dimoun e mon remersi Minis ki pa ti anba okenn lobligasyon pour li entegre me kantmenm mon ti a kontan dir Minis ki nou kantmenm regrete ki nou’n napa, gouvernman pa’n donn ase letan pou annan sa konsiltasyon masiv avek kominote biznes parey yer swar nou’n fek tande sorti kot lasanm komers menm si nou konpran deadline avek lekel Minister Finans pe operate e nou lo sa kote nou’n siport Minister Finans dan son demars reform e lo sa enn Bill malgre ki’n napa sa letan ki nou ti a swete pou fer sa konsiltasyon, mon soulaze ki Komisyoner taks in reasir nou Lasanble ki pou annan en grace period 1an pou kapab antreprann sa travay ledikasyon, ledikasyon e ledikasyon pourki tou dimoun i konn egzakteman  what is expeted of them, tou dimoun i konn egzakteman ki i annan pou li fer viazvi sa reform taks.

Mr Speaker nou isi nou sipor pou sa bann Bills, nou sipor pou reform i sipor par aksyon. Ankor ennfwa nou pou azir an sipor reform, nou pa pou zis koz an sipor reform dan en moman e koz kont reform dan en lot moman e nou pou siport sa reform e sa bill an votan pou sa Bill e an fezan sa nou pou montre ki nou we are not about talk, talk, talk we are a party of action. Mersi bokou.

 

 

MR SPEAKER

Minister reply.

 

MINISTER DANNY FAURE

Mr Speaker mon krwar nou tou nou’n agree ki nou pe anmenn en transformasyon e transformasyon set en transformasyon o nivo ekonomik e ki pou annan lenpakt lo lasosyete Seselwa. Nou’n agree ki nou bezwen bann lenstriman pou kapab moderniz nou sistenm ekonomik, e sa ki nou pe fer la i parey ler ou atrap en roupi, en coin i annan 2 kote. Son premye kote se stabilizasyon makro ekonomik, son lot kote se sa ki nou pe fer. Si, mon repete, si nou pa anmenn bann sanzman fondamantal dan taks nou pou perdi tou sa ki nou’n reisi gannyen ziska la ozordi, i mars ansanm.

E mon kontan pou tande ki koman en Lasanble gouvernman i annan sipor lo bann gran lalinny son bann prensip, i ankouraz nou pou kapab kontinyen travay, i annan bann pwen ki zot in met devan gouvernman pandan sa semenn, nou pou kontinyen egzamin sa bann pwen, i enportan ki nou pa les okenn sekter deryer, ki nou tret tou sekter ekonomik dan en fason me selman i osi enportan akoz en Onorab in fer en remark ki mon krwar i mon devwar, si mon pa fer li, mon krwar mon pa pe azir anlinny ek mon responsabilite. Me pou nou kapab konpran sa i enportan pou nou konnen konbyen gouvernman i anmase avek sekter tourizm an sa ki konsern business tax tou le mwan.

Ozordi gouvernman on average pe anmas SR50 milyon avek sekter zis tourizm tou le mwan, e tou le mwan gouvernman pe anmas GST on average SR110 milyon tou le mwan. Aprezan reponn mwan si nou vini, nou bouldoz nou way avek sekter tourizm, nou tir konsesyon overnight, eski nou realiz son konsekans? I pou annan en konsekans grav lo la, se pour se la ki i annan sa ki nou apel en gentleman’s agreement, se pour se la ki nou dir i annan en peryod 18 months, mon krwar i enportan sa pou nou konpran, i enportan that there has to be this level e ler nou dir ki i annan serten lotel ki pe gannyen, ki pa pe gannyen, i pa korek. Sa ki korek se ki an Desanm dan rikord Lasanble Nasyonal, on record Lasanble Nasyonal unanimously ti aprouv TIA. Se anba TIA ki nou annan apepre 12 lotel ki pe benefisye avek en fuel rebate. Nou annan Bird Island, Fregate, Denis, Silhouette you know tou sa bann. Prezan nou bezwen konnen akoz nou’n donn zot, i enportan me selman i enportan osi pou nou dir pep Seselwa ki anmezir ki nou pe met nouvo sistenm e nou konn tre byen ki excise tax ki pe vin an fors lannen prosenn pou enpakte lo tourizm. Donk mon krwar i enportan pou nou vwar ki there’s a balancing act ki’n ganny fer la.

Tourism, i vre ki social security ozordi sekter manufacturing in kritike, zot in fer meeting zot in kritike e zot menm zot lo tou le de kote latab zot in kritike, pa vre? Non tou le de kote latab in fer sa remark avek mwan dan Lasanble me eski nou realize ki nou annan en PIT ki pe vini e ki personal income tax i apply dan offshore, i apply dan ITZ, dan IOT. I annan en remark ki leader lopozsiyon in fer, i dir en foreigner ki isi Sesel, in koz an deor Sesel me ki isi Sesel ki pe servi bann enfrastriktir, lefe ki i pe servi bann enfrastriktir i bezwen peye, se pour se la ki nou’n enpoz en PIT at 10% 1st of July next year pour tou bann foreigners. Pou en operater tourizm ozordi ki pe ganny en konsesyon anba social security olye pey 20% i pe pey 10% e ki gouvernman pe enpoz en PIT, it’s not easy, no i montre there’s negotiation.

Ki mon ti a kontan dir Mr Speaker, mon refute the attack on government ki nou pe zis atraver reform kontinyen soutire. Non mon anvi ki nou konpran ki in annan en negosiasyon e ki we’re moving there, nou pa kapab zis fer en sanzman brit, nou fer li, nou collapse, we’ll collapse and Onorab will be the first one pou dir regarde sa ki nou pe fer is wrong. So let us understand this, it is a basic principle ki gouvernman pa kapab aksepte pou perdi RR200 milyon tou le mwan. We cannot do that. So ki manyer nou fer li? We go gradual, parey enn mon zofisye ti dir, nou la e zot la e nou bezwen over a period of time pou ariv la.

Prezan kestyon ki nou bezwen demande, e ki nou bezwen demande si sa bann sanzman over the medium term pou abouti la. Mwan mon krwar ki annan en kantite ki pe ganny fer la. Nou’n komans ganny presyon dan Finans ki pe dir, you know e nou nou bezwen dir regarde ‘it’s a commitment before the House, i en komitman avek lepep Seselwa that we have to do it. Ki zot in benefisye bann konsesyon over the years e mwan mon’n arive pou nou kapab fer sa, so mon krwar nou’n agree. So silvouple ed nou pou kapab konpran. Leader lopozisyon i dir SBC ed nou e mon krwar ki i enportan ki SBC i ed nou ler nou pran nou responsabilite pou kapab eksplik bann keksoz dan en fason korek. Mwan mon pe sipliye ki nou ganny sa lenformasyon, nou ganny ede pou bann sekter konpran ki nou pe fer.

Lot size ki mon ti a kontan klarifye isi akoz mon krwar si i pa ganny klarifye i pou kontinyen propaze. E Mr Speaker mon ti a kontan Lasanble i ekout mwan lo la. Onorab Ferrari i dir ki si ou travay, apre ler travay ou al fer en aktivite koman en dimoun ki en pti kontrakter, pa vre? Rezim pou takse ou on aggregate. That is not correct, it is not corret, what is correct I will tell you here, I will give an example. En travayer ki travay avek sekretariat Lasanble, en travayer ki travay dan ledikasyon tou lede alafen le mwan they get a wage, correct, pou annan en tax lo la parey Onorab leader lopozisyon in dir what will be the tax, personal income tax, tou lede ki pe travay e zot lo payroll gouvernman ki pe ganny wage zot deside apre 4er fer zot aktivite. Ler zot fer zot aktivite there will be tax anba en lot rezim personal income tax, the tax on profit e si en sole trader i pe ganny en benefis because of the threshold of hundred e en pti kontrakter li i benefisye. So in riske annan en malantandi be it’s two separate things. Sa dimoun ki travay dan sekretariat pou kontinyen ganny son lapey, i pou ganny en tax of 18.75% on the wage, i anrezistre li pou fer en pti biznes ensideswit, business tax pou antre e nou pou onor komitman avek sa. So pou annan enpe sanzman i pou pran enpe letan pou nou konpran sa, pou pran enpe letan mon aksepte but there’s not going to be aggregate, what is aggregate, is interest, that is the aggregate, that is the aggregate alafen letan ensideswit where we will impose sa ki nou apel en rebate system. That is going to happen, there is going to be, with the rebate system ki nou pe anmenn devan ou, you will have a claim system back on it and we will have the opportunity pou nou diskit sa byen boner.

Mon krwar  i de size kle a mon’n avi ki mon ti merit adrese, ki i enportan ki nou konpran lo la kot nou pe ale. Lot lenformasyon ki mon aksepte koman Minis Finans e les mwan dir zot, mwan mon ti vin isi le 24 Zen pou anons avek Lasanble zeneral bann gran prensip, le 24 Zen sa lannen.

 

(Interruption)

 

MR SPEAKER

Lasanble Nasyonal.

 

MINISTER DANNY FAURE

Wi, ah sorry, non i pe fer bann travay zeneral.

Mr Speaker mon ti vin isi le 24 Zen devan nou Lasanble Nasyonal e mon ti anons bann gran prensip, me avan mon ti fer sa krwar mwan avek sa bann  teknisyen ki’n akonpanny mwan la mon’n spend 4 sesyon travay avek bann reprezantan sekter. Four, par lao tou travay ki mon annan mon bezwen aksepte mon annan en kantite travay me mon bezwen fer mon travay, pa kapab plennyen but I made time, the idea pou kapab anba social security avek fringe benefit  benefits tir fringe benefits on meals, acconmodation and transport ti sorti kot zot. It was their idea. Zot ti dir mwan, gete Minis ler ou entrodwir en fringe benefits silvouple tire. We removed it on the 3rd of November. Me nou pa’n ganny sans parey zot osi lalwa in pibliye nou ti vin isi kot zot, nou  fer en sesyon. So mon krwar i sa dinamik, sa lankadreman letan ki mwan mon aksepte nou pa’n ganny sans pran sa lalwa donn zot pou diskite, zot konpran me selman in annan konsiltasyon me lo rikord in napa konsiltasyon on the content of the Bill, e sa mon avoue ki nou pa’n kapab fer li me silvouple konpran ki manyer – e mon krwar zot konpran.

E mon krwar ki finalman Mr Speaker, mon pe terminen, mon krwar ki dan tax reform in toultan annan bann pick ups, dan tax reforms pou toultan annan bann interests, toultan annan. Mwan mon’n ganny brief ki napa okenn pei ki pe fer bann tax reform profon ki napa okenn bann reprezantasyon, i toutafe normal i pou kontinyen annan me sa ki enportan se ki leta i bezwen tir li e regard the macro e sey adres bann size. E mon ti a kontan on record dir zot ki bann pwen ki’n ganny mete dan diskisyon lo tou le 5 nou pou fer li nou devwar pou nou egzamin tou bann sitiasyon, me ler nou pe aprouv sa lalwa business tax nou fer li an kont ki nou dakor e nou agree lo bann gran prensip ki pe gouvern sa 5 lalwa ki devan nou.

Donk mon demann sipor nou Lasanble pou kapab ankor ennfwa dan en fason kouraze siport sa proze de lwa ki pou vreman kree la diferans ekonomik pou nou pei. Mersi Mr Speaker.

 

MR SPEAKER

In ariv ler pour nou vote, tou bann ki an faver, okenn ki kont. Formal second reading Madanm Clerk.

 

ACTING CLERK

A Bill of an Act to consolidate, to simplify and revise the Taxation of Business Income.

 

MR SPEAKER

Vi ki in annan en lagreman ki bann amannman in ganny konsidere dan deba zeneral, mon a ganny en mosyon pour nou sot staz komite.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Wi Mr Speaker. Mon move ki under 91(1) nou sispann order 65 to 70 anvi ki nou’n agree pou pa al dan komite.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonde. Nou pran en vot lo la. Tou bann ki an faver, okenn ki kont. Motion for third reading.

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Speaker mon move ki Business Tax Bill 2009 i ganny lir en trwazyenm fwa.

 

MR SPEAKER

The Bill as amended. Nou pran en vot lo la, tou bann ki an faver, okenn ki kont. Bill in pase, nou a ganny en third reading.

 

ACTING CLERK

This Act may be cited as the Business Tax Act 2009.

 

MR SPEAKER

Bill in pase.

Nou a eskiz Minis parmi nou e nou a remersi li pou pas tou sa letan avek nou, ou’n   abitye ek nou, ou’n la avan. So Zwaye Noel e Bonn Ane.

Nou ava pran dernyen biznes lo Order Paper, me mon’n ganny lendikasyon par whip ki  le 2 leaders ti oule fer en pti closing remark zot osi. Mon pou donn zot sakenn 5 minit. I bokou kantmenm, 3 minit. Ok pa plis ki 5 minit. Pou mwan osi i ekstrememan kourt, be si zot pa oule 5, koz 1 minit si zot oule. Onorab Ramkalawan swivi par Onorab Potter.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mr Speaker mon krwar ki pou nou Lasanble ozordi i non selman en zour istorik, me mon krwar ki pou serten manm definitivman i annan en aspe nostalzi parski nou bezwen pran kont ki taler letan ou pou tap ou marto pou conclude the business of the House i pou dernyen fwa ki sa marto i ganny tape dan sa Lasanble akoz lannen prosenn i annan en nouvo Chamber kot nou ava pe zwenn.

Mon krwar ki lo en aspe istorik, i annan serten nou bann manm ki’n la depi premye zour isi dan sa Lasanble ki obviously pandan sa 17an nou’n annan en karyer ki’n ranpli, parey mon ti pe fer resorti avan yer, ki’n ranpli e spesyalman ki nou’n pas dan bann moman kot mon mazinen nou pei in pas plis lalwa, bann lalwa ki’n anmenn sa transformasyon neseser e ozordi nou pe al dan en direksyon ki nou pa kapab retourn an aryer.

Mon krwar ki pandan sa 17an nou’n ede dan diferan fason pou nou etablir sa baz pour nou demokrasi me obviously i  annan ankor bokou keksoz pou nou fer e mon mazinen ki ofir anmezir ki bann lannen i pase nou pou konstrir ankor lo sa bann baz ki nou’n mete e mon espere ki bann ki vin apre nou zot osi tou zot ava kontinyen ede pou konstriy sa bann baz. Dan ankor detrwa lannen pou annan en nouvo Lasanble ki ava ganny elekte e nou swet zot bonn sans.

Mr Speaker mon krwar ki san ki vreman i vin en issue me selman petet mon ava mansyonn li la, mon krwar ki enn bann keksoz ki pou enportan pou nou demokrasi e kot mon’n vwar kot nou Lasanble in annan en serten febles se ou lofis li menm, the security of tenure. Mon krwar ki pour le moman la nou annan en sistenm kot sa manm proposyonnel i enpe glise li parski i depann lo sinnyatir the leader of the party i kapab sanz li e mon krwar ki petet sa i en febles dan nou sistenm ki nou pou bezwen korize koman en Lasanble si nou pou anvi vwar keksoz i improve e kot the office of the Speaker i vreman ganny lotorite ki i merite san ki parti politik ki met li la i santi ki poudir zot annan en hold lo li.

E mon pe dir sa akoz mon krwar ki enn bann keksoz ki nou bezwen realize se i pou difisil pou nou kapab fer sa move kot en dimoun ki Speaker i osi lo the coaching team lo en kote, i osi lo management team lo lot kote e mon krwar ki nou pou bezwen move dan sa direksyon the Westminster tradition. E mon krwar sa i pou non selman bon pou nou koman en Lasanble me i pou osi bon for the offcie i vreman ganny tou sa lotorite.

E obviously osi nou pou bezwen beef up the office of the Deputy Speaker something ki nou deza pe komans koz lo la, beef up the offcie of the Deputy Speaker so that ankor ennfwa nou lenstitisyon limenm li i ava bouze.

Mr Speaker si mon annan en swe e sa swe mon toultan eksprim li lafen sak lannen, se ki nou sey ankor ennfwa lev nou nivo deba. Mon krwar ki nou’n bouz en kantite e la ankor enn fwa letan nou mazin sa premye Lasanble ki ti zwenn isi avek kot nou’n arive 17an plitar I mean i totalman diferan e i resanble ki dan nou premye Lasanble sak manm ti vin isi avek en rivolver, serten ti annan bazouka kot konmsi nou pa ti les nanryen pase e nou ti shoot. Obviously in annan en gran improvement e parey mon’n mansyonnen taler ki nou’n menm ariv lo sa staz kot nou’n fer en select committee for the first time, it can only get better hopefully. Me fodre ki nou raise the standard, fer bann pwen politik, me selman annou pa desann lo en nivo kot nou target en manm, nou atak en manm   this should not be nou rezonndet. Nou pou bezwen mont pli o ki sa e nou pou bezwen osi aprann les pas en serten keksoz, serten remark ki serten dimoun i fer parski ankor ennfwa, i vin parey respe you do not get respect you earn it, e mon krwar ki nou Lasanble nou pou bezwen somehow fer en lot pa ankor pou nou earn greater respect.

I annan serten parmi nou ki obviously nou pe fer nou dernyen term dan Lasanble ki next time round letan i annan en eleksyon, nou pa pou la me selman nou bezwen espesyalman bann ki dan sa staz, bann senior states person parey mon kontan dir nou pou bezwen fer sir ki what we leave behind is a respectable National Assembly.

Alors Mr Speaker avek sa de mo mwan mon annan parey ou konnen mon annan en nostalzi ki mon pe kit en batiman kot Seselwa ki’n kontribye pou fer pou nou al dan enn ki’n ganny donnen par en foreign power it could have been whatever foreign power me selman anmenmtan mon realize ki poudir nou bezwen kontinyen nou travay, nou bezwen fer sa travay pou byennet nou zanfan, pou byennet bann zenerasyon alavenir.

Mr Speaker mon ti ava kontan swet ou personnelman avek ou fanmiy en Zwaye Noel e en Bonn Ane, mon ti a kontan swet mon counterpart Onorab Potter Leader of Government Business pareyman ansanm avek son fanmiy, tou manm Lasanble, Cclerk, mon espere ki dan nouvo Lasanble son apwentman i ava ganny konfirmen e ki i ava move dan nouvo Lasanble non pa as an acting Clerk me as the Clerk of the House pour tou bann manm staff sekretariat e tou bann dimoun ki invlove dan sekirite, dan tou bann diferan aspe. Pas en Nwel anpe e lannen prosenn nou ava kontinny sa travay avek en lespri kot nou ava vreman, parey nou’n koze bokou dan sa lannen fer laplenn vin nivo, e mon demande pourkwa pa ki nou dedye, nou Lasanble, nou dedye nou travay lannen prosenn pou nou fer laplenn nivo. 2010 lannen fer laplenn nivo.

Avek sa Mr Speaker mon remersye ou e mon swet tou Seselwa Bonn Ane e joyeux Noël. Mersi bokou.

 

HON   POTTER

Mr Speaker mwan osi lo mon kote mon ti a kontan dir ki sa lannen pour nou Lasanble i pa’n zis vin nou dernyen lannen isi dan sa lasal, dan sa batiman kot nou’n ete pou plizyer lannen me in en lannen tre difisil, in en lannen kot nou’n annan bokou travay, in en lannen kot nou’n anba en kantite presyon, nou’n annan en kantite deadline, me malgre sa in en lannen kot nou’n tenir, nou’n reste ansanm.

Anplis ki sa Mr Speaker pour nou lefe ki in en lannen nou premye lannen reform in en lannen aprantisaz, in en lannen kot nou’n aprann en kantite nouvo keksoz kot nou’n bezwen re-edik nou lekor lo plizyer keksoz, nou’n bezwen menm re challenge nou bann prop lide e aksepte nouvo lide, nouvo fason fer, e nouvo fason vwar keksoz. E mon kontan ki malgre ki nou’n bezwen vwar nou dan sitiasyon kot nou’n bezwen challenge nou prop lekor nou’n rise to the challenge, nou’n rise to the occasion, nou’n pran nou responsabilite, nou’n touzour prezan e nou’n fer sa ki nou’n ganny anvoye pou fer dan sa Lasanble e sa se reprezant lepep Seselwa e defann lentere Sesel.

Mr Speaker mon partaz swe leader lopozisyon pourki nou Lasanble i bouz dan en nouvo direksyon kot nou aprann move away from bann latak personnel ki mon santi in annan en gran improvement during the course of this year me i reste ankor pou fer. Mon konnen ki i senser dan son swe pou al dan sa direksyon, me selman malerezman pou nou kapab ariv laba parey slogan AIDS i dir ‘it begins with us, it begins with each and everyone of us’ so onus i lo sakenn de nou.

Mr Speaker mon remersye tou bann ki’n ed nou dan sa traze, pou sekretariat, ou staff ki’n la pou siport nou, pou fer pase bann amannmman at the last hour parey nou’n esey fer bomaten, mon remersye ou lofis e mon swet zot tou, ou menm ou fanmiy, leader lopozisyon son fanmiy, bann manm Onorab zot fanmiy, staff Lasanble avek zot fanmiy en Zwaye Noel e en lannen kouraz pou plis travay an 2010. Mersi bokou.

 

MR SPEAKER

Mon ti oule, koman nou dernyen rankont ozordi, mon ti oule zis dir enn de mo. Mwan osi mon pou bref.

I nou dernyen rankont dan sa Lasanble Nasyonal, en Lasanble ki’n deservi nou pandan sa dernyen 17 an e ozordi mon tre kontan ki loner i tonm lo mwan koman dernyen dimoun pou fer ladres dan sa Lasanble. I pa vedir ki mon pa’n koz bokou la anndan, mon’n koz en kantite, zot konn sa tre byen. Me ozordi mon ganny sa loner pou adres sa Lasanble koman dernyen dimoun.

Bokou keksoz in pase isi, i annan tre dramatik, e i annan mwen dramatik. I pa mon lentansyon pou al dan bann detay sak levennman me parey in ganny refer sorti, sa 17 an dan sa Lasanble pou form parti entegral nou listwar. Dan bokou sans, karakter nou Trwazyenm Repiblik in ganny determinen isi dan sa Lasanble Nasyonal. Se byen isi dan sa Lasanble Nasyonal ki bokou Proze Delwa ki’n afekte nou lekonomi, ki’n afekte nou Konstitisyon osi byen ki nou lavi sosyal e lavi tou lezour in ganny diskite, adopte e rezete.  Bokou listwar in deroule dan sa Lasanble e bokou nou nou’n kit nou mark isi. I annan nou, parey Lider Lopozisyon in dir, ki’n la san lenteripsyon pandan sa dernyen 17 an. E mwan mon enn parmi sa bann dimoun.

Alors ozordi ler mon dir adye sa batiman,  mon krwar i plis ki apropriye ki lo debi nou remersye Minister Kiltir ki’n abrit nou pandan sa dernyen 17 an. Mon asire ki nou pa’n en lokater fasil me tout menm nou’n enn ki’n zwe nou rol dan nou prop fason pou kosolid la demokrasi e fer nou pei al pli devan.

Mon oule osi remersye lo non Lasanble Nasyonal tou bann partners tel ki SBC e lapolis pou sipor ki zot in donn nou.  Pandan sa dernyen 2 an ki mon’n Speaker, mon’n esey mon mye pou promot nou lenstitisyon e fer sa ki kapab pour li byen zwe son rol demokratik avek bi pou ganny plis respe ki i merite. Pa toultan ki sa travay in fasil me mon satisfe ki laplipar manm lo tou le 2 kote in konpran kwa ki pe sey ganny fer malgre mon krwar ki nou lennmi prensipal i reste ankor enpe nou mindset. Me nou tou nou dakor ki en mindset pa sanz dizour a lannmen. Me nenport dimoun ki obzektif, parey in ganny refer sorti la bomaten pou dakor ek mwan ki kantmenm nou’n progrese, nou deba e son nivo i pli o, e i osi annan mwens lensilt e latak personnel me selman mon krwar ki lespas i reste e i annan lespas pou amelyorasyon sirtou an sa ki konsern bann remark ki ganny fer off the mic e avek tou le whips mon’n komans diskite e mon krwar i en keksoz ki nou pou bezwen tackle lannen prosenn akoz i anmenn en kantite lanmertim e i anmenn en kantite konplent dan mon lofis kan nou annan en kantite travay pour nou fer e i pa abouti dan nanryen alafen dizour.

Sa lenstitisyon i pour nou e i le sel lenstitisyon ki ofer en platform pou plizyer lopinyon politik. Nou’n vwar bann deba ki’n parfwa tre vivan, bann pozisyon ki’n ini nou me osi bann ki’n kit bokou lamertim me sa pa en problenm. Lenportans se ki nou reste touzour bann patriyot ki annan lentere Sesel aker. Nou nouvo moto ‘Linite dan Diversite’ i rekonnet ki imen pou touzour annan divers lopinyon me i en mezir nou sivilizasyon ki degre nou reste ini malgre sa bann diversite.

 

Koman en Lasanble nou’n akonplir bokou, nou’n entrodwir plizyer pratik, kod e lalwa pou fer nou lenstitisyon vin pli modern.

Lo nivo enternasyonal atraver bann lorganizasyon tel ki Commonwealth Parliamentary Association avek SADC Parliamentary Forum nou’n fonse an sa ki konsern diplomasi parlmanter. Nou bann Parlmanter pe ozordi diriz plizyer misyon enternasyonal tel ki bann misyon obzervasyon eleksyon. Zanmen Lasanble, ki swa son manm ouswa  son Sekretaryat in akonplir sitan dan devlopman son kapasite imen parey pandan sa dernyen 2 an. Nou lakonplisman i listwar me i reste bokou ankor pour nou fer. Mon tre konfidan ki nou pou fer evolisyon neseser pour nou vin sa lenstitisyon ki pou pli byen reponn legzizans ek demann nou Konstitisyon.  Parey mon ti dir a lokazyon louvertir nou Lasanble Nasyonal se selman letan nou’n reklanm tou nou pouvwar anba Konstitisyon ki nou pou ganny sa respe ki nou merite e ki nou toultan pe demande. Lakle dan tou sala se konsolid nou travay komite.

Malgre ki isi nou egzers bokou oversight se atraver travay komite ki nou pou reisi kit nou mark e fer lezot brans gouvernman apresye ki nou pa la pour zwe.  Mon ava donn zot en senp legzanp san ki mon pou antre dan okenn kontrovers; pran sa 4.5 milyon dolar pou proze zil Perseverans. Bokou in ganny dir lo la me malgre ki egzekitif in donn en leksplikasyon bokou i ankor pe ganny dir lo sa 4.5. Sa i normal, i travay politisyen me fodre ki nou realize ki tou files lo sa zafer in dan posesyon Lasanble Nasyonal pandan plizyer semenn e komite  responsab pa’n zanmen  kapab fer en lodit konplet pou etablir si versyon egzekitif i bon ouswa non. Zis mazinen ki kantite plis nou ti pou’n akonplir e ki kantite plis respe nou ti pou’n gannyen si nou ti’n kapab vin avek nou prop rapor e nou prop konklizyon. Me mon rekonnet ki i osi mank nou serten konpetans pou deal avek bann files ki parfwa zot tre konplike e ki nou napa bann lavantaz ki egzekitif i annan e parey nou konnen, in ganny refer sorti bomaten, ki egzekitif i annan a son dispozisyon en larme konsiltan ek expert pou siport  zot travay e malerezman  nou bann komite napa sa bann kalite sipor. E sa i enn bann keksoz ki nou bezwen get seryezman pour lavenir.

Sa i anmenn mwan lo size en nouvo administrasyon e sistenm finansyer pour Lasanble. Nou Lasanble pa pour kapab al pli lwen si i pa arive annan kontrol total lo son finans e administrasyon, bokou nou bann fonksyonnman i spesifik pour en Lasanble. Paregzanp  akoz groser nou lenstitisyon nou staf i bezwen multiskilled e nou training i al dan sa direksyon. Anplis ki sa zot napa bann gran loportinite pou promosyon akoz plas i limite, ou annan en en Clerk e en Depite Clerk donk alors ler ou pran tou sala an konsiderasyon, i mon krwayans e nou ankor pe sey konvenki DPA ki renimerasyon pour staf Lasanble Nasyonal pa kapab parey bann staf dan servis piblik.

Zis parey nou Komite Finans i bezwen ganny resours pou anploy konesans bann ekspert, ki swa full time ouswa koman konsiltan pou ed zot pli byen zer bann files ki vin devan zot. Lotonomi finansyer e administratif i le sel semen pou pran si nou oule vin en partner efektif, dan promouvwar bon gouvernans dan Sesel.

Sa nesesite pour nou vin otononm in ankor ennfwa ganny demontre dan dernyen rapor odit, en odit ki mwan mon ti demande an Oktob sa lannen. Bokou provizyon dan PSO, dan Public Service Order, pa aplikab pour nou e nou Departman Resours Imen e Finansyer i bezwen ganny plis sipor imen e sipor finansyer pou reponn egzizans zot travay dan en Lasanble modern.

Mon oule profit sa lokazyon pou vitman enform sa Lasanble ki sa odit in osi etablir ki okenn sizesyon ki larzan Lasanble ti pe ganny mal servi, ouswa ti pe ganny mal zere i enn ki konpletman pa korek en enn ki san fondasyon.

Ser frer Manm Onorab, semen devan nou i enn ki long e sa latas pour fer nou lenstitisyon vin enn ki pou admirasyon Sesel e lemonn pa fasil me i enn ki pa enposib.

Dan nou refleksyon profon pou atenn sa bi, nou bezwen osi komans demann nou lekor en kestyon fondamantal, ki rol en Manm Parlman, en Manm Lasanble Nasyonal? Ki son vre rol? Ki rol ki i sipoze zwe dan Trwazyenm Repiblik. E se selman letan nou’n kapab reponn sa kestyon e met anplas bann lenstitisyon neseser pour ki nou kapab zwe nou vre rol, nou rol lezislatif, nou rol edikatif, nou rol oversight, se selman la ki nou pou ganny rekonnet koman en brans enportan gouvernman.

Parey in ganny dir bomaten, nou oule kit deryer en legacy e nou nou bezwen komans sa travay, nou ki bezwen komanse pour kit avek nou bann zanfan e nou bann pti zanfan en Parlman ki efektiv e en Parlman ki fer en travay dan lavantaz pei. Letan nou koz lo oversight nou pa pe koz lo lager avek egzekitif ouswa avek zidisyer, nou pe koz lo travay ansanm, bann checks and balances pour fer sir ki Sesel alafen dizour i benefisye.

Pour konklir mon oule remersye tou bann Manm Lasanble Nasyonal ki’n donn mwan en kantite sipor, nou’n travay ansanm koman en lekip, mon krwar i annan en pli bon rapor ozordi ki swa avek lopozisyon e parey Lider Lopozisyon in dir mon sorti dan parti mazoriter, mon’n toultan annan en rapor me ozordi nou konsilte bokou avek lopozisyon.  Mon oule remersye zot, sirtou mon oule remersye Onorab Prea ki son travay i pli difisil  isi la anndan dan sa Lasanble pour en kantite sipor, Onorab Potter koman Chief  Whip e zot tou e mon oule profit sa lokazyon osi pou remersye mon Sekretaryat, i en Sekretaryat ki zenn me i en Sekretaryat ki dinamik – dinamik, konpetan, kapab, mon pa pour dir kosto sansan zot pou dir mon anvi fer politik, me mon krwar zot menm zot in realize ki sa bann zenn zot travay en kantite e next year nou pe beef ankor nou Sekretaryat pou anploy ankor 3 dimoun,  de tre o nivo.

Donk alors mon a swet zot tou zwaye Noel, bonn erez Ane e randevou an komansman Fevriye  dan nou nouvo Lasanble Nasyonal.  Mersi bokou.