::
Home » Verbatim » Verbatim -Second Term 2011 » Tuesday 14th June 2011

Tuesday 14th June 2011

Download PDF


 

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

 

Tuesday 14 June 2011

The Assembly met at 9 am

National Anthem

Moment of Reflection

Deputy Speaker in the Chair

 

DEPUTY SPEAKER

Mon dir bonzour tou Manm Onorab, bonzour Minis avek ou delegasyon, bann etidyan lekol Belonie avek Independence ki ozordi zot avek nou pou obzerv sesyon bomaten.  Bonzour tou ki a lekout.  Nou pou demar nou travay ozordi avek, sermantasyon Msye Brian Julie ki’n ganny nominen pour li ranplas ansyen Manm lo kote lopozisyon ki’n demisyonnen, ansyen Lonorab David Pierre e alors nou a demann tou Manm pou debout pour nou temwannyaz sermantasyon Msye Julie.

 

Oath of Allegiance.

 

MR BRIAN JULIE

I, Steven, Brian Julie, do swear that I will be faithful and bear true allegiance to the Constitution of Seychelles and that I will preserve, protect and defend the Constitution of Seychelles, so help me God.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Lo lapar Speaker Lasanble Nasyonal, mon akey Lonorab Julie dan nou Lenstitisyon e nou dir li felisitasyon, nou swet li tou debon dan sa latas ki’n ganny konfye lo li dan son parkour.  Msye Julie bonn sans.  Mon ava aprezan envit le 2 Lider pou donn li de pti mo blessing e mon ava envit Lider Lopozisyon Lonorab Ramkalawan.

 

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi Mr Deputy.  Mr Deputy lo non SNP e lo non lopozisyon dan Sesel mon ti ava kontan felisit Msye Julie pour son langazman senser, onnet e mon swet li bonn sans dan sa deliberasyon ki  i ava annan pour li fer dan sa bann mwan ki pe vini, spesyalman  kan lazanda SNP i focus lo bann reform elektoral.  Koman en Avoka e koman en zonm Lalwa ki konn Konstitisyon e ki familye ek bann lalwa, byensir i pou annan li en kontribisyon enorm pour li fer.

 

Alors Msye Julie mon dir ou felisitasyon e mon konnen ki poudir dan ou i annan fidelite e alors kouraz e toultan parey nou dir, pa zanmen les tonbe. Mersi bokou.

 

(Technical Problem)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon’n ganny dir ki i annan problenm avek plizyer lezot mikro e nou pou adjourn pou kelke letan apre nou ava retournen.

 

(Adjourned – 9.07am to 9.46 am)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Nou ava prezant nou leskiz e nou a kontinyen avek nou travay.  Onorab Potter.

 

HON. MARIE-LOUISE POTTER

Mersi Mr Deputy Speaker.  Bonzour tou Manm Onorab. Mr Deputy Speaker onon Parti Lepep ki’n touzour krwar dan sivilite politik e respe pou nou bann lenstitisyon enkli nou Lasanble Nasyonal, nou swet la byenveni Onorab Brian Julie dan nou Lasanble e nou swete ki li i pa pou swiv sa semen boycott Lasanble ki son bann koleg e son predeseser ti fer.  Nou swet li kouraz dan sa travay ki i annan pou fer devan li e bann responsabilite enportan ki i pou bezwen desarze e nou swete ki li i ava reisi tenir sa ki son bann predeseser in les tonbe.

 

Mr Deputy Speaker, nou pare pou nou travay avek Onorab Julie e son bann koleg pou nou kapab kree en nouvo Sesel e pou nou kapab  anmenn plis viktwar pou tou Seselwa.  Mersi bokou.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Ok nou ava pran nou lot item lo nou agenda, nou ava envit Minis Dezinyen, Minis Meriton pou li fer son statementMinister.

MINISTER VINCENT MERITON

Bonzour Msye Deputy, bonzour tou Manm Onorab.  En bonzour spesyal Onorab Julie.  Nou’n konn kanmarad depi lontan, depi ler nou ti bann pionye, bann premye etidyan Seselwa Linyon Sovyetik, e mon ti a kontan servi sa loportinite pou swet Msye Julie tou de bon.

 

Msye Deputy swivan detrwa kestyon ki mon’n resevwar konsernan bann homes for the elderly, mon ti fer laranzman avek biro Msye Speaker pou mwan vin fer en deklarasyon lo sa size.  Mon deklarasyon ozordi pou kouver bann kestyon swivan; Kesyon sorti kot Onorab Nibourette:

  • Eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble si son Minister i annan en bidze pou fer maintenance bann homes for the Elderly?

 

En lot kestyon sorti kot Onorab Nibourette ankor:

 

  • Eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble si son Minister i annan en job description pou bann travayer ki pe travay avek bann homes for the elderly?

 

E trwazyenm kestyon sorti kot Onorab Nibourette i demann Minis;

 

  • Si i kapab dir ek swa Lasanble si son Minister i fer provizyon pou met Gard Sekirite kot bann homes for the elderly pou asir sekirite bann vyeyar kot sa bann homes.

 

En kestyon sorti kot Onorab Jane Carpin:

 

  • Eski Minis i kapab dir avek sa Lasanble ki kriter son Minister i servi pou priyoritiz en dimoun pou ganny en plas reste dan en home?

 

E dernyen kestyon sorti kot Onorab Wilby Lucas:

 

  • Eski Minis i kapab enform sa Lasanble si gouvernman i annan okenn plan pou konstrir en fwaye pou bann dimoun aze dan distrik Baie Lazare.

 

Msye Deputy Speaker progranm home pou bann dimoun aze i form parti polisi gouvernman kot i konsern swen pou bann dimoun aze ki baze lo detrwa nivo.  Premyerman swen dan lafanmiy kot bann pros i pran swen avek zot dimoun aze dan lakour e zot pran tou sarz zot menm.  Dezyenm se swen dan lakour avek lasistans en carer, trwazyenm se swen dan kominote, dan bann homes e katriyenm swen dan bann lenstitisyon spesyalize.

 

Kot i konsern swen dan lakominote dan bann homes, dimoun aze i ganny sipor e valorize atraver bann progranm tel ki adopsyon par bann zanfan lekol, lasistans volonter pou bann homes par bann lakonpanyen e bann lorganizasyon non-gouvernmantal tel ki Airtel, Jj Spirit Foundation, Scouts, President’s Award Scheme ek lezot, vizit par bann manm fanmiy, legzersis par NSC, partisipasyon bann dimoun aze kot bann homes dan bann progranm trwazyenm az zot distrik.

 

I annan 9 homes, 7 lo Mahe, 1 lo Praslin avek 1 lo La Digue.  Kriter pou ganny admet dan homes: normalman en dimoun pou li ganny admet dan home fodre i en pansyonner, savedir i annan 63an.  Sa dimoun i bezwen kapab fer tou son keksoz limenm; kwi son manze, netway son lasanm, e pran son prop ben limenm.  I bezwen fer en kontribisyon R400 par mwan ki ganny tire direkteman lo son pansyon sekirite sosyal.  Sa i servi pou bann pti depans tel ki delo, elektrisite e lezot pti reparasyon.  Sa larzan i osi servi pou aste bann lezot keksoz tel ki dra, servyet, tetdorye e lezot pti keksoz ankor.

 

Laplikasyon pou ganny admet dan home i fer kot direkter home ki konsilte avek lotorite distrik avan en rekomandasyon i ganny fer.  Se Board of Trustees home ki pran desizyon final lo admisyon dan sa home.

 

Travayer kot home; Sak home i ganny administre par en Home Administrator.  Bann home i osi ganny lasistans 2 carer ki ganny peye anba sistenm Home Care e zot travay direkteman anba Home Administrator.  Sak home i anba direksyon en Board of Trustees. Bann carers i ganny en saler minimum.  I dan plan Minister pou kontinyen travay avek bann Board of Trustees pou vwar zot manda e amelyor fonksyonnman zot travay avek bi donn en meyer swen nou bann dimoun aze.

 

Sekirite kot homes; I annan homes ki swa anndan miray oubyen ki annan en fence toultour.  Kot napa, dan lavenir travay a ganny fer pou kapab bare.  La mon ti kapab donn langazman avek Lasanble ki home Anse Royale, Au Cap avek Praslin travay bare pe al komanse tre byento a en kou R750,000 savedir anviron R250,000 pou sak home.  Depi Zanvye sa lannen i annan en sekirite kot tou bann home depi 6er diswar ziska 6er bomaten.

 

Msye Deputy, gouvernman i fer provizyon pou bann gro travay maintenance parey fencing, rekouver lakaz, oubyen wiring ki fer anba Capital Project.  Pou bann pti maintenance, par egzanp ranplas en laport, ranplas en tiyo, ranplas en lock ki’n kase, sa i ganny fer par sa larzan ki bann zabitan zot kontribye zot menm.  I annan en dimoun atase a plentan avek sekretariat home pou fer sa bann pti travay.  I annan serten home kot zot board i fer fund raising, zot rod sponsorship, zot soumet bann proze e ganny bann lasistans eksteryer.  En legzanp se Anse Boileau ki’n ganny lasistans avek gouvernman Ostralyen pou ede rekouver zot twa.

 

Msye Deputy dan 2 home i annan lakwizin santral ki ganny organize.  Anse Royale ek Grand Anse.  Bann rezidan ki kontan ki zot repa i ganny prepare santralman zot fer en kontribisyon R1000 par mwan.  E pou sa larzan zot ganny zot pti goute bomaten, zot dezennen, zot dite 3er avek zot dinnen tou lezour.

 

Msye Deputy i plan gouvernman pou kontinyen konstrir bann lenfrastriktir pou kapab travay anlinny avek sa ki Prezidan in dir pou empower kominote.  Sa i enkli bann Biro Ladministrasyon Distrik, bann Sant Kominoter, bann Sant Day Care, e osi bann maison trwazyenm-az, bann homes for the elderly.  Msye Deputy mazorite bann rezidan i partisip dan bann aktivite ki bann klib trwazyenm az dan zot distrik i organize.  I annan parmi ki lo komite klib trwazyenm-az zot menm par egzanp Plaisance avek La Rivière Anglaise.  I annan osi aktivite parey legzersis, aerobic, ki NSC i organize dan bann homes.  Mersi Msye Deputy.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Nou ava envit okenn Manm ki ti ava anvi demann kestyon.  Onorab Pool.

 

HON. ANDRE POOL

Msye Deputy premyerman mon ti ava kontan demann avek Minis ki distans sa proze pou renovasyon home Anse Boileau apre ki nou’n ganny sa kontribisyon avek gouvernman Ostralyen e ki gouvernman ti’n sipoze donn en larzan pou top-up pou kapab konplet sa proze a’n antye.

 

E dezyenmman, eski gouvernman i annan lentansyon aprouv en fencing pou home Anse Boileau pou sekirite bann zabitan dan sa lenstitisyon? Mersi.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Msye Deputy wi nou Board of Trustees pou home for the elderly Anse Boileau parey nou konnen in ganny R375,000 avek gouvernman Ostralyen pou repar e fer sa twa.  E gouvernman ti’n tonm dakor pou top up R125,000 pou konplet sa travay.  Deza nou’n ganny nou en kotasyon, I annan ankor 2 kotasyon ki nou pe espere pou kapab finalize e komans sa travay opli vit ki posib. Antretran gouvernman nou’n kapab grat isi, grat laba e ganny enn pti larzan e nou’n kapab refer tou bann cabinet e nou ekspekte le moman ki sa 2 kotasyon i ganny resevwar, desizyon final i ganny pran, nou ava kontinyen ek sa travay pou kapab fer lavi sa bann dimoun pli eze, pli alez.

 

Dezyenm kestyon wi, nou ava konsidere le moman nou fini fer sa 3 depandan lo kimannyer bidze i ete, pou kapab tous fencing home Anse Boileau e lezot home ki pankor ganny met en fencing oubyen miray. Mersi Msye Deputy.

 

HON WAVEN WILLIAM

Mon ti a kontan demann Minis si i kapab dir ek sa Lasanble lefe ki distrik Grand-Anse Mahe ti deza annan en propozisyon pou en home for the elderly, eski Minis i a kapab dir nou kan ki sa proze s sipoze demare e dezyenmman ler ki i annan en plas vid dan en sant rezyonnal, ki bann kriter apard ki 63 an ki ganny servi pou selekte bann endividi pou al dan sa home letan i annan en plas vid.  Mersi.

 

MINISTER MERITON

Mersi Msye Deputy.  Wi efektivman ti’n annan diskisyon pou kontrir en home for the elderly Grand-Anse Mahe. Avek bann nouvo devlopman nou pou bezwen revwar lanvlop nou proze kapital e nou kapab pronons nou lekor lo la avan lannen fini.  Parey mon’n dir nou bezwen balans nou priyorite pou kapab fer sir ki dan sak distrik i annan omwen en lenfrastriktir sosyal ki ganny enplimante e mon’n koz lo la taler, i annan depi Ladministrasyon Distrik ziska home for the elderly pou fer sir ki devlopman i mars plizoumwen egal dan sak distrik, dan sak kominote e le moman ki nou’n kapab ariv a en desizyon final byensir lotorite distrik pou ganny konsilte e bann detay ava ganny fer.

 

Plan ki nou ti’n diskit lo la pou Grand Anse Mahe, ti pou annan en home 10 lasanm e nou ava vwar avek devlopman ki mannyer keksoz pou devlope. Dezyenm kestyon ki Onorab in demande, ki kriter ki ganny servi pou donn en plas en dimoun.  Si mon byen konpran ou ki pa dan en distrik kot i annan en home. Ordinerman i annan diferan kriter. Mon’n dir son laz taler, nou’n dir nivo swen ki i gannyen dan lakour, si i annan en mankman, si i annan komitman avek lezot pros ki i pa kapab pran ansarz zot trazyenm az, zot dimoun aze e osi i annan konsiltasyon ant sa 2 distrik, ant Ladministrater Distrik avek Ladministrater Distrik ki lo board of trustees dan sa distrik kot i annan sa home e mon krwar toultan i annan en laranzman konvenab ki arrive.  Mersi Msye Deputy.

 

 

 

HON TERENCE MONDON

Mon kestyon pou Minis, se si son Minister in fer okenn analiz lo demann pour bann home dan bann distrik e si sa demann pe ogmante e dan menm konteks ki plan son minister pou bann distrik kot ozordi napa en home pour bann dimoun aze. Mersi Msye Deputy.

 

MINISTER MERITON

Msye Deputy analiz i ganny mete dan konteks swen pour bann dimoun aze. En sosyete i ganny zize par lafason ki i tret son dimoun aze e enn bann prensip santral nou gouvernman e dayer eleksyon fek fer, lepep in koze e sa prensip in ganny en lot endorsement pou ankor 5 an e sa prensip i kontinyen ki nou bezwen get nou dimoun aze akoz si nou la ozordi se gras a dimoun aze ki’n trimouse pou kapab fer sir ki nou’n ganny sa ledikasyon e sa bataz pour nou kapab devlope.

 

Alors nou drwa bann dimoun aze tou sa respe tou sa swen e tou sa konfor dan zot dernyen zour, dan zot vye zour.  Swen gouvernman pour bann dimoun aze, mon’n dir i lo diferan nivo. Premye i responsabilite lafanmiy pour pran swen avek son dimoun aze. Dan lafanmiy napa ki dimoun i vin en asset oubyen en liability, nou toultan en asset dan lafanmiy e menm si i en dimoun vye i pa devret ganny gete otreman.  Se pour sa rezon nou met lanfaz ki meyer plas bann dimoun aze se dan lakour. Kot vreman i pa kapab, kot vreman i annan difikilte finansyel, la kot gouvernman i antre avek en sistenm assessment, i asiste avek homecare.

Kot i annan serten difikilte kot lespas lakaz pa konvenab oubyen lezot fakter ki an deor kontrol bann dimoun, la kot bann home for the elderly i antre dan bann distrik. Nou annan 9 home ozordi e wi, si nou get li avek en plan pou fer en home dan sak distrik i reste nou 16 pou konstrir.  Gouvernman i reste ferm avek son langazman pou otan ki posib i kontinyen met bann lenfrastriktir sosyal dan kominote. Ozordi analiz ki nou’n fer i montre ki lenfrastriktir sosyal i vast, i gran e i en kantite.  I annan ou bann fasilite sportif, i annan ou bann fasilite pour bann zanfan, bann daycare, i annan ou bann pti pon, ou bann pti peron ki bezwen ganny fer, i annan osi ou biro ladministrasyon distrik.

 

Prezidan in koz lo nesesite empower nou kominote, empower nou distrik. Prezidan in koz lo nesesite revwar fason ki Gouvernman Lokal i fonksyonnen. Avek tou sala i annan bann lenfrastriktir ki bezwen ganny fer. I annan sant kominoter ki bezwen ganny batir, i annan osi bann pti bazar ki bezwen ganny konstrir, i annan osi nou bann homes for the elderly. Se dan sa konteks ki analiz i ganny fer pou gete ki mannyer nou pou kapab reponn tou sa bezwen me anmenmtan tout an getan ki mannyer nou byen servi sa bann resours ki nou annan. E la i enportan pour nou met lanfaz lo mentenans, ki mannyer nou mentenir bann fasilite ki ganny byen servi pour ki nou pa bezwen trouv nou apre 5 an oubyen 6 an pe fer en renovasyon ki kout nou pri sa lenfrastriktir nouvo.

 

So mon krwar sa analiz i ganny fer dan konteks en kantite keksoz, sa konteks devlopman ekonomik ki nou ladan ozordi, dan konteks bon gouvernans, e dan konteks gete ki mannyer nou kapab partaz responsabilite ant la kominote avek endividi pou fer sir ki nou pa sakrifye ni en area, ni lot. Mersi Msye Deputy.

 

HON ROY NIBOURETTE

Bonzour Minis, bonzour tou bann travayer home dan distrik La Riviere Anglaise. Msye Depite eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble si en travayer home apre 6 mwan probasyon i egalman ganny konfirmen dan sa post ouswa i kontinyen reste lo probasyon pou plis ki 6 mwan. Mon dezyenm kestyon se eski Minis i kapab dir ek sa Lasanble dan ka kot en rezidan home i malad, eski enn son zanfan oubyen enn son fanmiy i annan drwa vin reste avek li ziska ler i byen.  Mersi.

 

MINISTER MERITON

Msye Deputy lalwa lanplwa i oblize, i dikte ki ler en dimoun i vin travay ou met li lo probasyon 6 mwan e si ou santi son performans apre sa 6 mwan i pa satisfe ou kapab terminate son lanplwa oubyen ou kapab demann en prolongasyon ziska ler ou satisfe ek son performans. Kot i konsern en administrater oubyen en home i annan en laspe enportan ki bezwen ganny souleve la. Ou pe deal avek imen, ou pe deal avek en trwazyenm az, ou pe deal avek en dimoun ki parler malgre mon’n dir taler ki i bezwen kapab endepandan en fer tou son keksoz limenm, petet i enpe frel ek letan e nou bezwen kapab konnen ki nou adres sa dimoun avek tou respe e konpasyon ki nou bezwen.  Si nou santi i annan en nesesite reprimann en dimoun ki pa pe  travay byen oubyen counsel li pour li kapab desarz son responsabilite comme il faut, nou fer li me si nou santi alafen lazournen son prezans i fer dimal  bann trwazyenm az ki dan zalantour, then petet i meyer ki nou termin sa kontra e i ganny en lot travay pour fer.

 

Kot i konsern en dimoun ki malad; prensip zeneral se ki sa home i pour bann dimoun ki kapab debout lo zot lipye. Me ler en dimoun i vin depandan dan home dan distrik otomatikman mannyer nou relasyon avek minister lasante in etablir se ki nou fer en demann avek minister lasante pou met sa dimoun dan en lenstitisyon spesyalize, sa katriyenm nivo ki mon’n koz lo la dan swen pour bann dimoun aze. Ozordi nou home ki North East Point pa kapab pran dimoun sorti dan bann home dan distrik akoz renovasyon ki pe fer lopital Sesel kot ward D’Offay avek ward Hermitte pe ganny repare e lopital North East Point pe ganny servi koman en back up. So nou permet serten bann dimoun ki depandan kontinyen reste dan bann home e nou donn zot otan ki posib swen ki nou annan.  Si nou santi nou bezwen anmenn ners oubyen anmenn dokter nou fer li.

 

Si prezan ou pe dir mwan si en dimoun i oule anmenn en dimoun pou vin dormi la, i pa nou polisi. Me selman dan bann ka eksepsyonnel ki pa koz en problenm pou lezot dimoun ki sa dimoun ki vin la i pa vin bwar oubyen pa vin fer lezot keksoz ki anti sosyal an deor norm ki’n ganny mete kot sa home i ava ganny konsidere par Administrater home. Mersi Msye Deputy.

 

HON MITCY LARUE

Bonzour Minis, bonzour toulmonn. Minis an plizyer repriz nou’n fer en demann pour en home pou distrik Baie Ste Anne anvi ki sa enn lo Grand Anse i ase pti e pa kapab cater pour bann dimoun tou le 2 distrik. E osi nou distrik napa okenn priyorite lo bann dimoun ki ganny antre dan sa home. Donk mon ti a kontan demann ou Minis pou konsider konstriksyon en home pour nou distrik anvi ki nou demann aktyel i ase o kot serten dimoun napa menm landrwa pour zot reste, zot napa menm fanmiy. E si sa demann i ganny konsidere pou osi azout en lasal kot bann aze i kapab zwenn pour bann aktivite detant akoz sa i en demann onivo klib trwazyenm az.

 

MINISTER MERITON

Msye Deputy mon a get mon rikord enn pti kou be selman anmezir mon fer sa mon ti a kontan konfirm avek Onorab ki wi, nou ava met distrik Baie Ste Anne lo lalis bann distrik kot nou bezwen kapab konstrir en home me selman toutfwa si ou annan en demann vreman ki pe pressing la i paret mwan i annan enn pti trou ki ou kapab met enn ou dimoun Grand Anse dan home Baie Ste Anne. Me selman mon realize ki parler ler ou met bann dimoun sorti Baie Ste Anne Grand Anse apre i transfer e bannla i pran me selman nou pe debrouye menm. Le moman ki resours i disponib nou ava get dan sa bezwen. Mon ti a oule azoute ki wi dan bann home otan ki posib nou met enn pti lasal ki bann aktivite sosyal e detant i pran plas. Mersi Msye Deputy.

 

HON JOSEPH FRANCOIS

Bonzour Minis e bonzour toulmonn.

Dan ka kot i annan bann Regional Home, eski tou DA dan sa rezyon i form par sa board of trustee pou sa Home e si non, akoz?

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Deputy avanler mon reponn Kestyon direk mon ti a kontan petet anmenn enn pti prezisyon. Sel Regional Home se sa enn North East Point ki pli larz, i kapab pran dimoun lo en baz prive, i kapab pran dimoun lo en baz parey nou pe fer la e osi i kapab pran dimoun lo en nivo swen spesyalize kot bann dimoun ki depandan. Bann homes ki nou’n mete dan distrik i si oule par natir i en district home, napa konmtel rezyonnal.

 

Dan bann home, nou annan home ki annan 8 lasanm pli pti pti, bann ki annan 10 lasanm apre bann ki annan 12 lasanm. So i vin en district home, neamwen i annan sa bon kolaborasyon ant sa distrik vwazen pou gete si i annan en trou vid pou nou kapab plas nou dimoun kot i annan en bezwen.

 

Non sa DA dan sa distrik vwazen i pa asiz lo Board of Trustees se DA dan sa Distrik kot i annan home ki asiz lo Board of Trustees ansanm avek lezot dimoun me selman i annan en bon kolaborasyon e byen koze i fer byen konpran e toultan nou kapab trouv en solisyon ki soutenab. Mersi Mr Deputy.

HON CHARLES DE COMMARMOND

Mr Deputy Mersi Bokou. Bonzour toulmonn espesyalman bann zanfan ki la avek nou ozordi. Mr Deputy eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble e dir nou Lasanble eski gouvernman i annan okenn plan konkret pou konstrir okenn nouvo home apard sa enn Grand-Anse byento konmsi. Donn nou konkretman plan ou gouvernman lo sa bann homes, kote, kan pou fer e anmenmtan eski Minis i Kapab osi eksplik nou Lasanble akoz ki bann distrik kot napa homes pou le moman parey Cascade pa benefisye lo en baz ekitab ler i annan bann ka kritik. Mersi Bokou.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Mr Deputy, Mr Deputy wi gouvernman i annan plan pou konstrir bann home dan lezot distrik. Mon pa pou kapab donn langazman pou dir ou kote Onorab e kan nou pou fer baze lo sa polisi disiplin fiskal serye strikt ki anviger dan gouvernman, me selman ki mon kapab dir ou ki dan lanvlop proze kapital le moman nou get son grander nou pou bezwen kapab priyoritize e fer sir ki dan sak sa bann lenfrastriktir sosyal nou kapab met enn pti git baze lo priyorite nasyonal e priyorite distrik ki gouvernman in komans lo la malgre sa polisi disiplin fiskal se allocate 20 milyon roupi dan lanvlop proze, pti proze e ki tonm 800 mil roupi pou sak distrik pou gete ki i kapab fer. 800 mil roupi i lwen pou kapab Konstrir en home e mon konpran bezwen ki Onorab e lezot Onorab in fer resorti ki zot osi zot bezwen serten lenfrastriktir sosyal pou kapab reponn zot bezwen spesifik vizaviz 3enm az dan distrik. Mon pa kapab la an se moman dir kan e kote me selman mon pe konsider seryezman ki manyer nou pou kapab met sa lo progranm 2012.

 

Onorab in osi demande son 2enm kestyon akoz ki i pa kapab ganny en plas? Plas i ganny limite par demann. Nou fek fer en revi ansanm avek bann lezot lazans e nou’n vwar ki nou annan nou 10 plas vid, nou annan 3 La Digue, nou annan 2 Praslin, sorry Onorab nou annan 2 plas kot ou, 2 plas pou Grand Anse epi nou annan enn La Retrait ki’n fini idantifye en dimoun ki pou al ladan. Nou annan 1 Anse Boileau ki sa Lasanm I pou bezwen ganny repare akoz i koule epi i annan ankor 3 dan lezot distrik. Me si i annan en bezwen e nou kapab assize, diskite, konsidere malgre ki sa Home, sa Board Of Trustees i annan desizyon final. Nou en gouvernman ki annan konpasyon e mon asire bann homes i konpran kanmarab e gete ki manyer nou pou ede. So permet nou kapab permet sa polisi kontinyen reste an viger ziske ler nou pou’n kapab ganny enpe plis home pou kapab reponn bann bezwen. Mersi Mr Deputy.

HON JENIFFER VEL

Bonzour Minis, bonzour toulmonn. Malgre ki Minis in enformen ki nou gouvernman i enn ki annan konpasyon, eski Minis i kapab eksplik nou Lasanble si i annan okenn mezir disipliner ki’n ganny etablir ki kapab ganny servi kont bann rezidan ki kontinyelman demontre bann latitid anti-sosyal ki pa zis en threat ouswa en danze pou lezot rezidan me pou sa home limenm.

 

E dezyenmman Minister anvi ki sa 2 carers ki atase avek bann homes zot travay ki zot fer i bokou plis ki en carer ordiner dan distrik anvi ki lakantite dimoun zot pe travay avek ek natir sa travay ki zot pe fer, eski Minister i annan okenn lentansyon dan lefitir pou revwar zot kondisyon travay e osi zot lapey san obliye ki sa bann dimoun i travay shift dan weekend osi. Mersi.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mersi Mr Deputy. Wi Onorab mersi pou ou kestyon byen plase e i montre ou konn byen ki pe pase dan ou distrik. Wi nou bezwen vwar e ou 2 carer ki dan distrik i annan en latas ase lour lo zot akoz ou annan en bon nonm bann dimoun ki pe viv kot home avek letan ler zot ti antre zot ti endepandan, ozordi zot bezwen plis sipor pou kapab permet zot fer zot travay e nou bezwen revwar si i annan nesesite nou ava ogmante depandan latas ki annan, en analiz i ava ganny fer me lo plan zeneral mon krwar nou pe al regete sa lapey minimum parey Vis Prezidan in fer sorti e sa osi pou tous lapey bann carer ki ozordi i pe ganny lapey minimum. Wi, nou’n deza pran askyon kont serten rezidan dan bann fwaye ki pe vreman kas lord e mank respe pou lezot, mank respe pou bann dirizan kot bann home. Malerezman nou’n bezwen kapab retir zot me i pa nou lentansyon me anmenmtan nou bezwen kalkil sa konfor e sa trankilite ki sa mazorite bann rezidan i gannyen e baze lo la nou pran bann desizyon.

 

Nou’n osi anpes serten dimoun vizit serten lezot dimoun dan serten home akoz serten konportman ki anti sosyal ki ti pe ale avek sa. So i annan en rezim anplas me parey toultan nou bezwen fer, kontinyelman revwar ki manyer nou pou amelyor servis ki nou donnen dan sa bann fwaye. Mersi Mr Deputy.

 

HON TERENCE FRANCOISE

Mr Deputy lefe ki home for the elderly Anse Royale in ganny konstrir plizyer lannen pase e pandan lazournen avek sa twatir ki ba i fer ektrememan so, mon ti a kontan demann Minis si son Minister i annan okenn plan pou refer sa twatir, lev li pli o pou ki bann zabitan sa home i santi zot pli konfortab sirtou pandan Lazournen. Mersi Mr. Deputy.

 

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Deputy wi nou ava fer en letid pou gete ki manyer nou kapab fer, nou pa konnen si nou pou kapab lev son twa me nou ava ganny gidans par bann eksper me selman nou a fer tou sa ki posib pou rann lavi bann zabitan pli konfortab, pli eze. Mersi Mr Deputy.

 

HON MARC VOLCERE

Bonzour Minis, bonzour tou Manm, bonzour tou dimoun dan lasal. Mr Deputy Mon ti a kontan demann Minis anvi kondisyon serten bann rezidan dan home for the elderly Grand Anse Praslin, eski zot pe konsidere pou anploy en dimoun oubyen 2 dimoun ki pou kapab reste dan home e travay ek sa bann dimoun pandan aswar akoz kondisyon sa bann dimoun i arive ki i annan defwa zot malad e avek en sekirite la petet i pa ase pou kapab donn swen sa bann dimoun si zot bezwen petet ariv kot dokter. Mersi

MINISTER VINCENT MERITON

Mr Deputy wi nou ava fer en evaliasyon e gete ki manyer nou pou kapab asiste baze lo bann findings ki nou’n fer. Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Mon napa lezot manm ki’n lev lanmen. Mon ava remersi Minis pou son statement e nou ava eskiz li parmi nou. Nou a prezan demann First Reading pou sa 2 Bills.

 

CLERK

This Act may be cited as the Constitution of the Republic of Seychelles (sixth Amendments) Act, 2011.

This Act may be cited as the Elections (Amendment) Act, 2011.

This Act may be cited as the Constitutional Appointees Emoluments (Amendment) Act, 2011.

MR DEPUTY SPEAKER

Nou ava adjourn nou a retournen 11 er.

(Break)

 

DEPUTY SPEAKER

Nou ava pran nou next item lo nou Order Paper, sete mosyon nimero enn. Mon ava envit mover Onorab Georges pou fer son prezantasyon.

 

 

HON BERNARD GEORGES

Mersi Mr Speaker.  Mr Speaker avan mon komanse mon tir ou latansyon lo Order 52(10) akoz mon lentervansyon pou pli long lo labitid. Mon remersye ou davans.

 

Mr Speaker i annan de moman dan lavi en pep kot tou i sanz en sel kou, kot sa ki ti ganny fer yer, nepli posib ozordi, kot son moul i kase e kot en lot i bezwen ganny met anplas.  Kot en pep a’n antye i realize ki sa semen ki i ti pe swiv in sanz direksyon e bann lareg ki ti pe gid li nepli valab.  Sa bann sanzman pa toultan averti, i pa toultan ganny planifye pour li ariv dan fason ki i arive. I annan defwa sa sanzman i an rezilta en lot aksyon ki son konsekans pa ti’n ganny prevwar.  Me sa ki parey dan tou sa bann ka, se ki en kominote a’n antye, en nasyon a’n antye, en pei a’n antye in realize ki keksoz in sanze e demen nepli pou parey yer.

 

Semenn pase, zot lo lot kote latab, in selebre enn sa bann moman ler zot ti al depoz kouronn devan zot moniman feray. Le 21 Me  2011 san ki zot ti pe ekspekte, san ki zot ti’n fer plan, san kekfwa ki zot ti anvi ki sa ti arive, en lot sa bann moman in frap nou pei. Le 21 Me 2011 prosesis politik demokratik miltiparti ki nou pei ti’n met anplas le 18 Zen 1993 avek nou nouvo Konstitisyon ti ariv lo son lafen. Le 21 Me 2011 Mr Speaker, fason fer politik dan Sesel ti sanze.

 

Pour nou konpran byen sa ki’n arrive le 21 Me 2011 nou bezwen koman en pep realiz e aksepte plizyer keksoz. Nou bezwen konpran akoz paregzanp ki le 5 Zen i ankor, 34 an plitar en problenm lo nou pei. Nou bezwen an premye konpran akoz zot zot lo lot kote latab e nou nou lo sa kote, akoz zot parol linite e zot aksyon pa zanmen zwenn. Nou bezwen koman en sel pep Seselwa konpran ki si sa ki gard nou separe pare delo ek delwil dan en menm boutey. Ler nou ava konpran sa nou ava kapab komans konnen akoz ler nou ek zot nou get menm keksoz nou vwar 2 keksoz diferan.

 

Mon dir sa la boner akoz koman nou pou komans koz lo sa ki’n arive le 21 Me 2011 nou pou koz 2 langaz diferan. Nou nou pou dir ki sa eleksyon in ganny vole e laviktwar sete pour nou. Zot zot pou dir nou ki nou en bann sore losers, nou pa konn perdi. Mon dir sa boner akoz si nou pou reste lo sa 2 pozisyon parey i paret mwan zot anvi, sa mosyon pa pour zanmen arive fer sa ki nou lespwar lo sa kote latab e sa se pour retourn nou pei lo semen demokratik miltiparti ki ti trase an 1992 e ki nou koman en pei e koman en pep nou pe mars lo la depi 1993.  Si nou mank sa lokazyon Mr Speaker, si nou reste lo nou pozisyon, si nou mor avek nou bwe respektif, si nou kay lo nou retorik, nou pei pou mank en lokazyon pou revwar sa ki mal, pou sanz sa ki fodre sanze, pou remet li lo en bon semen, pou pa tonm dan presipis divizyon dan sitiasyon bef dan disab, dan fenomenn nou ek zot.

 

Tou parti politik i dan politik pou en sel rezon e avek en sel bi. Sa se pou en zour kapab ariv opouvwar. Se sa ki’n fer Msye Rene ek Msye Mancham antre dan politik an 1964, se sa ki’n fer SNP reste dan politik apre ki i ti’n reisi dan son lalit pou retourn en sistenm miltiparti Sesel.  Se sa ki’n fer eleksyon apre eleksyon kandida debout e met zot progranm devan lepep. E se lespwar tou parti politik pou ariv opouvwar pa senpleman pou dir in arrive me pou ariv opouvwar avek bi pou amelyor lavi son pep. Se sa ki bennzin en parti politik.  Se sa ki lannen apre lannen i anmenn li fer son kontribisyon e esey konvek sitwayen ki zot devret swazir sa parti olye en lot. I arive parfwa ki en parti i ariv obor me i pa zanmen arive gannyen. SPUP ti fer sa leksperyans 3 fwa, an 1967, an1970 e an 1974. Perdi pa devret zanmen anpes en parti eseye ouswa kontinyen son lalit. Si son polisi pa osi bon ki en lot, si i pa apel dimoun pou annan konfyans dan li, si an dot mo sa parti pa osi popiler ki lezot, alors sa parti pou perdi. Ler i perdi i bezwen aksepte ki sa lot in gannyen, i devret aksepte rezilta e retourn dan lalit ankor.

 

SNP i konn sa Mr Speaker, nou’n fer li an 1993, an 1998, an 2001 menm apre ki nou ti’n challenge ankour e an 2006. Me sa pa tou, pou retourn dan en lalit sa ki fodre annan set en posibilite en lespwar ki sa parti i kapab en zour ariv opouvwar.  Si ou tir sa posibilite, ou touy lademokrasi e ler lademokrasi nepli kapab ganny egzerse dan en pei, politikman sa pei pa kapab kontinyen avek business as usual.

Si en sistenm i annan en lopozisyon me i fer ki sa parti ki opouvwar pou touzour reste opouvwar menm ler ou konnen ki si lareg ti drwat i ti pou sorti, alor ou napa lademokrasi dan ou pei.  Parey mon ti dir okomansman se la kot nou pei Sesel i trouv li depi le 21 Me 2001.  Sa eleksyon in montre nou tou, pa zis nou me i montre zot osi ki lanpler nou problenm. Le 21 Me 2011 nou pei in sanze, sa zour tou Seselwa in konpran ki si Parti lepep i anvi reste opouvwar pou leternite i pou kapab fer li. E zot pa’n kanmi pour zot fer pase sa mesaz avek zot siporter laplenn Gordon Square, Dimans le 5 Zen.  Zot in promet zot siporter ki dan eleksyon ki pe vini zot pou pran tou le 25 distrik. Si zot arive fer sa, zot pou fer li avek 55% vot e zot pou kriye ki sa se la demokrasi a’n aksyon.

 

An 1974 zot parti ti trouv li dan menm sitiasyon ki nou pei i ete ozordi. Apre eleksyon, Parti Demokratik ti’n balye 13 plas lo latab dan 15. SPUP, zot predeseser ti reste avek zis 2. Parti DP ti annan 52% vot, SPUP ti annan 48%, eski zot ti krwaz  lebra e dir ki se sa la demokrasi? Eski zot ti sorti e al asize pou esper lot eleksyon? Zot konn en larepons a sa 2 kestyon, sa se koudeta. Zot ti sezi pouvwar, pran tou dan zot lanmen, konsolid zot pozisyon pandan 15 an, la zot pe rann bout par bout, dousman, dousman.

 

Me se pa sa larepons ki enteres mwan Mr Speaker, ki enteres nou ozordi, sa ki enportan dan konteks sa mosyon ki devan nou se reaksyon dirizan SPUP Msye Rene lo sa sitiasyon, Msye Rene ti dir, mon sit li a’n Angle; ‘We will necessarily come across many issues to which we must give honest and careful consideration. One is the question of our electoral system. In the pursuit of democracy, one cannot compromise indefinitely. Today we have to find the means of redressing this situation and it will not be in the interest of our people to evade these issues any longer’. Fen sitasyon.

 

Si zot anvi konnen kote sa i sorti, regard diskour Msye Rene kot konferans Konstitisyonnel Lonn an 1975. Msye Rene ti dir sa bann parol akoz an 1970 e an 1974 sistenm elektoral ki ti egziste ti fail li e ti fail lepep Seselwa. Sa mosyon pe demann zot reflesir lo parol zot ansyen dirizan fas a menm leksperyans ki nou pei i ladan ozordi e ekout sa ki nou pe dir dan sa menm lespri. Tel parey zot parti ti trouv li dan en sitiasyon pa akseptab an 1974, ozordi lopozisyon i trouv li dan menm sitiasyon isi e parey zot dirizan ti dir an 1975 nou pe demande ozordi ki kondisyon i ganny revwar.

 

Le 21 Me 2011 Mr Speaker in sanz landscape politik nou pei konpletman, in fer sa akoz sistenm elektoral sa zour in fail lademokrasi, in fail Sesel, i pa’n permet ki vre rezilta ki ti merite sorti ti sorti. Nou pei i alors fas a en sitiasyon kot desizyon i bezwen ganny pran.  Eski nou pou kontinyen avek politik anba bann kondisyon kot laplenn pa nivo e kot plizyer fakter i fer ki en parti i annan plis lavantaz ki lezot? Ouswa eski nou pou revwar sa laplenn e retir bann baryer ki retard en kote e bann lavantaz ki favoriz en lot. Desizyon se nou tou ki pou bezwen pran.

 

Si sa Lasanble i deside reste avek laplenn anpandan akoz lo zot kote zot kontan sa akoz i gard zot opouvwar sa se zot desizyon, nou nou konnen ki nou pou bezwen fer dan sa sirkonstans.  Si okontrer zot realize ki lavantaz ki zot annan pa bon pour nou pei a lonterm e zot deside pou remet nou demokrasi lo en bon semen, alors la nou pou kapab koman en pep kontinyen nou semen ansanm ver lavenir.    Sa swa se zot ek zot gouvernman ki pou bezwen fer.  Nou par anmenn sa mosyon nou’n fer kler ki si sa ki nou nou ti ava prefere.

 

Annou servi sa ki nou fer atraver sa mosyon koman en langazman kler lo ki direksyon nou anvi nou pei i pran.  En demokrasi pliralis anba kondisyon ki parey pou tou parti politik ouswa en sistenm kot tou lavantaz i pou zis en kote. Se sa swa ki devan nou ozordi, nou pa kapab konpromet endefiniman, i pa pou dan lentere nou pep pou kontinyen say sa bann problenm.

 

Sa mosyon i demann en reform elektoral dan nou pei, plitar nou pou propoz pou konsiderasyon sa Lasanble konpozisyon sa lorgann ki pou fer sa travay reform, nou pou propoz en timeframe pour sa ganny akonplir e nou pou fer sizesyon lo kwa ki nou krwar ki sa bann sanzman i devret ete. Me pour nou Lasanble arive fer en deba lo sa bann size, i neseser pour nou lo sa kote latab met kler devan zot ki si sa ki nou vwar I mal dan nou pei e dan nou sistenm elektoral. Sa ki mon pe al dir pa ni nouvo, ni ekstraordiner, se bann keksoz ki nou tou isi politisyen dan sa Lasanble nou’n swa vwar, swa fer, swa konnen ki I egziste. Se en seri keksoz ki nou lo sa kote latab, nou’n ekrir lo la, nou’n koz lo la, nou’n kritike, nou’n anmenn mosyon devan sa menm lasanble pou esey rektifye.  Se en bann keksoz ki mwan dan mon rapor koman zofisye liyezon SNP avek Biro Komisyonner Eleksyon swivan eleksyon mwan pase, mon’n met lo papye e pibliye lo internet pour tou dimoun ki enterese ganny akse avek.  An dot mo Mr Speaker nou pe al revwar sa ki nou konnen. Mon lespwar se ki sa fwasi nou ava pran sa bann konsern oserye e regard pli lwen ki en lavantaz personnel e plito fikse lavenir nou pei koman sa legzanp lademokrasi pou larezyon e pour lemonn ki Msye Michel limenm fek rekoz lo la a lokazyon son premye meeting cabinet semenn pase.

 

Pour ki laplenn lademokrasi i vin nivo dan nou pei, i annan 4 sekter kot latansyon i bezwen ganny anmennen e kot reform i esansyel. Sa bann sekter in ganny soulinnyen par sa 3 kandida lopozisyon dan zot deklarasyon apre eleksyon. Sa se lo size larzan kanpanny, rol medya nasyonal, resours leta e Biro Komisyonner Eleksyon. Dan tou sa 4 sekter, sanzman radikal i bezwen. Pa dan enn ouswa lot me dan tou le 4. Okomansman menm avan mon komans pas an detay lo sa bann defayans ki egziste dan sa 4 domenn mon bezwen fer en remark akoz i enportan.  Zot lo zot kote zot pa pour vwar sa ouswa tou sa koman bann problenm. Sa se akoz sa bann zafer i bon pour zot.  I permet zot gannyen, i permet zot parti reste opouvwar. Alors nou konnen ki sa ki nou pou dir pou fer zot nerve espesyalman akoz parmi sa bann defayans i annan ki zot menm zot personnelman responsab pour ki in arive. Mon anvi dir sa la boner pour tou dimoun konnen ki moman kot nou kasyet keksoz akoz nou pa anvi fer latak direk in pase, ozordi i moman koz kler e dir keksoz mannyer zot ete.

 

Si nou pou fer reform ki nou pei i bezwen pour nou demokrasi  avanse nou bezwen fran Mr Speaker. Les mwan sit en lot parol zot ansyen dirizan, sa fwasi dan zournal The People le 16 Desanm 1970 apre defet SPUP dan en eleksyon sa lannen kot ankor ennfwa zot parti ti santi ki lareg pa ti donn li sa laviktwar ki i ti merite. Msye Rene ti dir e mon sit an Angle ankor; ‘The people of Seychelles must struggle for their freedom and the massive assault, and the massive assault, mon repete, made upon the forces of freedom in the last elections have shown beyond doubt that the struggle will not be easy nor will it be devoid of setbacks but the war must be waged and must be won’. Nou osi nou pe dir menm zafer ozordi. Dan sa reform ki nou pe propoze, lager i bezwen gannyen, perdi pa en opsyon.

 

Premye sekter Mr Speaker, Medya Nasyonal; SBC e Nasyon i oservis Parti Lepep. Annou pa esey fer krwar lotreman. Sa i le ka e tou lezour nou ganny ankor legzanp ki se sa larealite.  Nou fek annan en gran deba lo SBC isi dan sa Lasanble a lokazyon sanzman dan lalwa SBC kot en seri defayans in ganny met devan, depi lefet ki son Managing Director i en senpatizan ouver Parti Lepep e ki in ganny reapwente swivan sa lalwa, kontrol ki Prezidan i annan lo apwentman board sa lorganizasyon e kouvertir medyatik  ki Msye Michel i gannyen konpare avek bann lezot dirizan politik dan pei. Sa i fodre sanze.

 

Nepli letan pou lekskiz ki Msye Michel i Prezidan e alors i bezwen ganny plis plas lo televizyon e dan Nasyon. Sa i vre me i pa tou laverite.  Sa ki Prezidan i fer i annan en valer nouvel alor i devret ganny kouver.  Si sa nouvel i annan en lot leksplikasyon, alors SBC i annan devwar al rod sa lot leksplikasyon e met devan lepep. Sa i pa en keksoz ki lopozisyon i envante, sa i en devwar en zournalis. Se pour sa rezon ki i ganny peye.  E SBC pa zanmen fodre bliye ki 45 sou dan sak roupi ki i gannyen se dimoun ki’n vot pou lopozisyon ki’n kontribye. Sak travayer SBC e Nasyon i bezwen konpran ki pou sak roupi ki zot resevwar lafen dimwan, 45 sou i sorti kot sa ki’n vot pou lopozisyon. Alors SBC ek Nasyon serye zot e sanz zot fason fer silvouple.

 

Dan rapor ki SNP ti’n fer lo eleksyon 2011 nou’n fer en lalis sa ki nou konsider koman mal dan fason fer SBC ek Nasyon. Sa i enkli pas tou statement gouvernman san kestyon, san rod plis lenformasyon, san rod pwennvi lezot akter politik ouswa lasosyete sivil lo sa bann linisyativ. Defayans SBC i osi enkli desizyon pou pa pas okenn press statement ki Lopozisyon i fer. Ki sa vedir sa? Akoz sa i neseser dan en demokrasi lib? I osi enkli sa gran kouvertir medyatik ki Prezidan i annan kot sa ki i fer i ganny pase anplen e epi anplen ankor. Kot en kongre Parti Lepep i toultan annan plis kouvertir ki en konvansyon lopozisyon, kot Jj Spirit Foundation avek detrwa santenn manm i ganny plis plas dan medya ki lopozisyon ki reprezant 45% popilasyon. Lenpresyon ki ganny donnen se ki se zis gouvernman ki annan en pwennvi lo ki si sa ki bon pour Sesel.  Lopozisyon li i ganny reste zis dan Lasanble pour li fer son travay, konmsi i pou touzour konmsa.

 

Sa bann pratik i debalans lenformasyon e i pa servi pou edik nou pep dan en fason korek.  Zot pa kit lespas pou en lot posibilite en lot fason pou gouvern pei, zot fer dimoun krwar ki se koumsa ki en pei i marse, avek Parti Lepep State House e lopozisyon dan Lasanble. Alors nou dir ki sa bann pratik fodre sanze. SBC napa manda pou li fer tou pou gard zis en parti opouvwar.

 

Ler in ariv dan letan eleksyon, SBC e Nasyon pa kasyet zot preferans. Ankor ennfwa zot bliye ki zot larzan se lopozisyon ki fourni pres lanmwatye. Anplis ki kouver sa ki Prezidan in fer tou leswar, sa fwasi i ganny sa bann faver swivan; le 14 Avril, 5 semenn avan eleksyon, en progranm enn erdtan ti pase lo lakonplisman Prezidan Michel dan sa dernyen 7 an ki in opouvwar. Dir mwan Mr Speaker ki gran rezon en dimoun i annan pou li fet lanniverser 7 an opouvwar. 5 an mon konpran, 10 an mon konpran me 7 an?  Sa ti zis pou donn en kandida dan sa eleksyon en gran lavantaz lo lezot kandida, napa lot fason pour vwar sa e sa ki agasan se ki sa gran faver Msye Michel ti ganny li for free. Nou dan lopozisyon nou pey 45% pou en progranm pou fer leloz kandida ki kont nou. Menm dan Alice in Wonderland sa bann zafer pa ti pou annan.

 

Epi Nasyon li i donn en centre spread pou biografi sa Msye. Ankor ennfwa, free. Me sa pa tou. Pandan kanpanny nou’n vwar konplisite SBC ek Nasyon an faver Msye Michel. Sakfwa en PPB lopozisyon i pase, e kritik en defayans dan en sekter gouvernman, gouvernman i anons en linisyativ pou rezourd sa defayans. E ki SBC i fer? I pas sa lenformasyon konmsi sete en proze gouvernman. Zot oule en legzanp? Dan Manifesto SNP nou kandida ti propoz mezir pou stokaz delo. 2 zour plitar SBC i montre Minis pe sinny en agreement pou ganny larzan pou stokaz delo. Boom! lopozisyon in ganny reponn ennfwa.

 

Les mwan eksplik zot ki mannyer medya nasyonal i kapab ed en politisyen e akoz sa size i telman sansib, i telman enportan. Sa politisyen se pa enn zot, se enn nou. Ant 1993 ek 1998, dan premye Lasanble apre ki nou ti’n retourn dan sistenm miltiparti SBC ti pas deliberasyon Lasanble an direk. SNP sa letan ti annan en sel Manm, Msye Ramkalawan dan Lasanble.  Parey zot konnen sa Manm ti travay dir e lager for. Nasyon Seselwa ti vwar li en zonm tousel pe take on e gouvernman e lopozisyon sa letan. Nasyon Seselwa in apresye travay ki sa zonm in fer, e ki ti arrive? Dan eleksyon 1998 SNP ti sorti 9% ti mont 27% en sel kou. Msye Ramkalawan ti vin Lider Lopozisyon.

 

Natirelman se pa zis kouvertir medya ki ti fer nou parti fer sa gran lepa me i annan en gran kontribisyon ki in fer pou ed sa prose. Me pa zis sa Mr Speaker ek mon bann koleg lo lot kote latab ki  fer mwan soulinny rol medya dan sa zafer, non, se sa ki’n arive apre ki koz pli for ankor.  Osito ki SPPF ti realize ki medya nasyonal ti pe ed SNP devlope, ki ti arive? Kouvertir Lasanble ti aret en sel kou. Boom! Alors Mr Speaker wi, kouvertir dan medya nasyonal i ed en politisyen. Zot in konpran sa tre byen se pour sa rezon ki Msye Michel i lo televizyon tou leswar, se osi pour sa rezon ki lopozisyon pa ganny okenn kouvertir. Nou’n konpran sa, zot osi zot in konpran sa.

 

Prezidan dan son premye meeting Cabinet in koz lo revwar lalwa e kou Licence Broadcasting. Sa set en bon nouvel. I tris pour ki in ariv lo sa desizyon ti bezwen annan lensidan le 3 Oktob 2006, i tris ki latet in bezwen ganny kase, dimoun met dan kaso, en zafer anmenn ankour pou domaz e en lot pou rod laliberte lekspresyon. En Ziz Irlande vin fer en lanket pour ki ozordi sa ki SNP ti pe demande in ganny anonse zis konmsi sa ti dan plan gouvernman.

 

Konbyen fwa zot in tann mwan dir too little too late devan sa Lasanble Mr Speaker e la ankor ennfwa avek tou respe ki mon annan pour li, Msye Michel in miss the point, se pa radyo ki lopozisyon pe rode isi se akse legal avek medya nasyonal. Radio freedom ti en reaksyon a en fenomenn enzis ki SBC ti’n met lo Sesel. Parey Ziz Reilley in dir dan son rapor se pa plis stasyon radio ki sa pei i bezwen pou rebalans politik, se aksyon a medya nasyonal par tou tandans e kous popilasyon parey Konstitisyon i prevwar ki Sesel i bezwen.  Alors Msye Michel pa devret tonm dan latrap, les lezot tandans annan zot stasyon akoz li i anvi gard SBC pour li tousel. Non, sa ki nou pei I bezwen e sa ki sa mosyon pe rode set en reform striktirel SBC pour ki I azir konformeman avek son lalwa e Konstitisyon pei.

 

Dezyenm sekter resours leta;  SBC e Nasyon se zis 2 resours leta ki benefisye en kandida e en parti politik, i annan bokou lezot.  Okomansman sa sapit i normal pour mwan dir ki en Prezidan a’n egzersis pour toultan annan en lavantaz dan en eleksyon lo lezot kandida. Sa i normal e i pa devret enkyet personn.  I sertennman pa enkyet nou. Apre tou en Prezidan a’n egzersis pe diriz en pei e i annan tou bann fasilite leta a son dispozisyon. Son kouvertir medyatik pou pli gran. Me i pa devret ganny abize parey i leka isi. Se pa sa rezon mon pe egzamin sa sekter ozordi, rezon mon pe fer li se akoz en kandida napa drwa servi resours leta pou donn li en lavantaz.  Malerezman se sa ki’n arive dan eleksyon apre eleksyon Sesel.

 

Eleksyon 2011 pa ti en leksepsyon.  Labi in vin dan plizyer fason.  Me i annan 2 gran distenksyon, pti labi ek gro labi. Tou le 2 i mal. Napa distenksyon dan mal ant sa ki pti ek sa ki gro. Malerezman ler en parti politik in opouvwar pou sa letan ki SPUP/SPPF ek Parti Lepep in opouvwar, e sirtou ler zot in komans par en sistenm kot resours zot parti ek resours leta ti enn menm i kler ki zot pou vwar li difisil pou aksepte ki pouvwar pa zot drwa de nesans e ki zot napa drwa servi resours leta konmsi I zot prop byen.

 

Ler pti labi i ganny les pase se gro labi ki rezilta e annou pa per pour dir ki Parti Lepep in e pe kontinyen eleksyon apre eleksyon abiz lo resours leta pou donn zot en lavantaz.  Ler Prezidan i fer en program politik dan son biro State House, i pe abiz resours leta. Ler i met paviyon Prezidan obor li pour fer en diskour politik, i pe abiz rezours leta. Anplis i pe anvoy en mesaz ki se li ki pou reste Prezidan.  Ler i anrezistre en progranm politik dan zarden State House e i anmenn dimoun ki swadizan ti siporter lopozisyon pou koz pour li e kont lopozisyon dan sa zarden, i pe abiz resours leta. Pir, i pe servi en zarden ki 45% son kou mentenans i ganny peye par lopozisyon pour li kraz sa menm lopozisyon. Sa se konmsi en boug i fer ou fouy ou prop trou pour li anter ou ladan.  Lalis labi ki nou’n vwar dan sa dernyen eleksyon i long Mr Speaker.

 

Si en drayver PUC i pa konpran ki sa transpor  pa devret ganny dekore e anmenn siporter Parti Lepep rally, e si en drayver SPTC pa realize ki son bis pa devret annan paviyon rouz pou transport siporter Parti Lepep, se akoz zot dirizan pa’n donn zot legzanp.  Ki mannyer ki Msye Michel pou dir zot sa pa devret fer ler li i pran en bato Coast Guard pour li deplase pou al kanpanny politik ouswa pou fer en progranm kot i pe get dan en binok. Ki mannyer ki li ki pou anpes klinik Glacis ganny servi koman en stasyon parti Lepep zour eleksyon e anpes lanbilans ganny servi pou transport dimoun pou al vot pour li, ler limenm i pe servi State House pour li fer politik.  E ki i pou dir zofisye larme ek civil servant, ki 45% zot i lopozisyon pa fer politik ler li i les larme ek son sef dan ladministrasyon met triko son parti politik e debout obor li lo en stage. Tou sala Mr Speaker se bann keksoz ki pa merit arive dan en kanpanny eleksyon dan en pei demokratik. E se sa ki anmenn nou isi ozordi.

 

Sa bann labi resours leta ki mon’n fek mansyonnen se bouton. Se sa ki nou apel pti labi.  Annou get sa ki gro prezan. Zot rapel eleksyon 1998?  Zot konnen akoz SPPF ti ganny sa eleksyon avek sa sitan gran mazorite? Akoz i ti abiz resours leta dan en fason inimazinab e i ti fer sa dan gran kler.  Zot in pey voter avek larzan leta. Zot in  pran larzan sekirite sosyal e zot in anvoy bann pti bis sekirite dan tou kwen Mahe, Praslin ek La Digue zis pou pey dimoun. Tou sa ki en dimoun ti bezwen fer, se al Oceangate House ouswa kot enn sa pti bis avek son kart idantite nasyonal e i ti ganny en larzan. Se tou.  Konbyen larzan leta, konbyen milyon roupi, lepep ki SPPF in servi pour li ganny eleksyon? En sou sa larzan pa ti sorti dan kont SPPF.   Sa ti Msye Rene.

 

Msye Michel li ki i ti fer?  Zot rapel eleksyon 2006, zot rapel son parol ler i ti anonse detrwa semenn avan eleksyon ki i ti pou write-off ant 40% ek 100% loan lakaz pour bann ki drwa? Zot rapel ki en bann dimoun ki zanmen zot ti’n pey zot lakaz ti ganny posibilite aste en lakaz pou R13,000? Zot konnen ki Msye Michel ti dir?  Son parol sete; ‘La ki nou pei i stab ekonomikman nou kapab partaz nou larises avek nou pep’. Son parol sa. E nou rapel ki ti arive. Msye Michel ti ganny eleksyon. 2 an plitar i ti anonse ki annefe pei ti napa okenn larises, i ti faid. Se sa servi resours leta dan en fason inakseptab Msye Speaker.

 

E mon pa kapab kit sa size san koz lo sa fenomenn DA. La ankor Msye Michel in anons reform. I pa fer sa avan eleksyon, non. I servi en sistenm ki marse pou li, i ganny laviktwar anba sa sistenm, e apre ki in gannyen, i promet reform. I pa akseptab Mr Speaker e lontan nou pe dir ki Sef Aktivis Parti Lepep dan sak distrik i ganny peye par gouvernman kot 45% son saler i sorti kot lopozisyon. I pa akseptab ki kandida parti lepep i antre sorti dan biro Ladministrasyon distrik kan i anvi e ki bann progranm distrik i ganny deside avek li menm si sa distrik i dan lanmen lopozisyon. I pa normal pou vwar en DA pas tou son semenn fer kanpanny pou Parti Lepep, pas tou kanpanny eleksyon pe vizit bann menm dimoun ki depann lo li pou en plas carer ouswa pou ganny met lo lalis lakaz, epi vwar li pe anmenn sa menm dimoun  vote zour eleksyon.  I pa normal akoz sa set en labi resours leta par en kandida o detriman lezot.

 

Trwazyenm sekter, larzan;  Se larzan Mr Speaker, pa Parti Lepep ki ti ranport eleksyon 2011. Annou pa esey dir lotreman akoz nou tou isi nou konnen ki sa i vre. Larzan ek kado in toultan zwe en rol dan eleksyon. Dan bann lannen SPUP, Parti Demokratik enn ti akiz lot ganny larzan ek bann komersan e donn bwat bully beef pou ganny vot, lot ti dir ki larzan OAU ki pe finans kanpanny. Ozordi larzan in pli sofistike ki bully beef ek lenz kitenge me fenomenn pa’n sanze.

 

Depi premye eleksyon miltiparti sa zafer larzan pe afekte prosesis demokratik dan nou pei. E parey labitid se nou ki ti kriy foul an premye, nou ti’n konpran ki mannyer larzan enkli larzan leta ti ganny servi pou donn parti SPPF en lavantaz me malerezman bann obzervater Commonwealth dan zot rapor olye kondann sa, zot in prefere kondann nou koman bann alegasyon mischievous.

(Interruption)

MR DEPUTY SPEAKER

Order.

 

HON BERNARD GEORGES

Pasyans taler zot a vwar lekel ki’n anval lalang. Nou tou nou konnen ki sa refize vwar sa ki ti pe arive par bann obzervater in anmennen pour nou pei. Zot parti ti realize ki personn pa ti pou vin kler tors lo zot forfe e alors zot ti ogmant zot litilizasyon larzan pou ganny rezilta eleksyon  ki zot zot ti anvi. Taler mon ti koz lo larzan leta ki ti ganny servi, larzan sekirite sosyal par Msye Rene e larzan SHDC par Msye Michel me nou tou nou konnen ki SPPF/Parti Lepep i servi bokou plis larzan ki zis sa. Nou tou nou konnen ki zot annan bokou plis larzan ki lezot kandida dan sak eleksyon e nou tou nou konnen ki mannyer zot servi sa larzan.

 

Depi boner avan eleksyon ki fek pase i ti kler ki Parti Lepep ti pe servi larzan dan en fason direk pou enfliyans dimoun. Regar ti pibliy levidans kler ki dan en zone dan distrik Bel-Air Selman, resi pour lavaler pros R40,000 ti’n ganny sinnyen par dimoun ki ti’n resevwar larzan avek Parti Lepep. Anplis ankor R232,000 ti’n progranmen pour en lot 66 dimoun lo en lalis.  Sa Mr Speaker i en zone dan en distrik.  Si nou miltipliy sa par dizon 20 zone dan sak distrik e par 25 distrik nou a ganny en lide lanpler ki finans in annan dan sa eleksyon. Apre nou tou nou ti vwar bann pickup tol ganny distribye. Mwan mon annan en lalis tou sa ki’n resevwar dan mon distrik enkli sa ki ti revann akoz i pa ti bezwen.  Cooker ek washing machine, parey. Tou sa ki’n gannyen mwan mon konnen. Akoz? Akoz sa in ganny fer dan gran kler. Me osi grav ki sa legzanp i ete, se i annan pli move lensidan ankor.

 

Parti Lepep ek son bann predeseser in toultan fer zot pli gran travay dan sa 5 zour cooling off avan eleksyon. Sa lannen pa’n diferan. Ankor ennfwa larzan in zwe dan sa bann zour, lasezon eleksyon, Mr Speaker ti’n refleri.  Zot konnen ki tripo ki’n pase dan sa 5 zour. Mon a fer zot rapel kantmenm.  Lanvlop larzan, vizit kot vye dimoun e pran kart idantite, vizit aswar pou pey en dimoun, tou sala ti annan. Apre en keksoz ti arive lavey e zour eleksyon ki nou pa ti’n vwar dan bann eleksyon avan, sa se lentansifikasyon zot zefor. I paret ki zot ti vwar ki zot ti pe al perdi e zot in deside ogmant zot zefor, vizit plis dimoun, pey plis larzan, aste plis vot. Les Mamelles reprezantan Parti Lepep ek manm komite santral dan sa distrik ti sorti dan lakaz dimoun 3 er bomaten zour avan eleksyon, ou plito bomaten eleksyon limenm. E zot ti rekomans zot travay enn erdtan plitar, 4 er bomaten e partou dan tou bann distrik ti parey. Se la kot sa dernyen push ti ganny fer kontrerman a lalwa pour zot aste sa eleksyon. Mon swazir mon parol  avek bokou latansyon Mr Speaker, ekskiz mwan si mon ofans zot.

 

Dan distrik Grand Anse Mahe zot ti annan en lokazyon pli fasil ankor pour zot ganny en sankantenn dimoun avek larzan. La Ladministrater sa distrik ti apel en bann dimoun ki pa ti’n ganny konpansasyon delo polye e donn zot en tyek R25,000 ouswa R44,350, mon dir zot kler, R44,350 nou annan par dimoun. Sakenn sa bann dimoun ti ganny dir fer sir zot vot pou Msye Michel, sa ti ariv lavey eleksyon.  Dir mwan prezan ki ti napa okenn koneksyon ant sa peyman ek sa eleksyon.

 

Le 21 Me zour eleksyon limenm an depi sa ki tou kandida ti’n dakor a’n ekrir e sinnyen dan code of  conduct zot lo zot kote zot in met check points dan tou kwen distrik.  Sak reprezantan SNP i annan en lalis sakenn sa bann check points. Mwan mon annan en master lalis dan mon posesyon e nou tou nou konnen ki si sa ki ti pase dan sa bann check points. Larzan ti ganny peye pour vot. La la sa ki SNP ti dir ti pe arive depi 1993.  Sa ki bann obzervater Commonwealth ti apel bann rapor mischievous, set en kado ki zot ti fer avek Parti SPPF/Lepep pour ed li reste opouvwar toultan ki i anvi.

 

Katriyenm sekter; Komisyonner Eleksyon.  Fas a sa fenomenn pas respekte cooling off period ki mon’n fek dekrir Lonorab Ramkalawan apre eleksyon 2006 ti anmenn en mosyon isi devan sa Lasanble pou demann abolir sa. Pa vo lapenn ki i annan en cooling off, i ti dir, si en kote pa respekte sa e okontrer i servi sa pour li ganny laviktwar dan eleksyon.  Zot zot ti rezet sa mosyon.  Nou konnen akoz zot ti fer sa, zot pa zanmen sanz en keksoz ki donn zot en lavantaz, sa enn pa ti en leksepsyon. Depi 2001 setadir depi 10 an, Parti SNP in osi travay pour ki Komisyonner Eleksyon i ganny ranplase par en Komisyon Elektoral, sa osi Msye Ramkalawan in anmenn mosyon isi dan sa Lasanble. Sa osi zot ti rezete.  La ki se zot Prezidan limenm ki propoz sa sanzman, mon ekspekte ki zot pou annan kouraz, zot konviksyon la ki lalwa in vin devan sa Lasanble. Mon ekspekte ki zot pou debout ferm lo zot prensip e zot pou vot kont.

 

Enn bann pli gran problenm ki nou sistenm elektoral in fer fas avek dan sa pei se biro Komisyonner Eleksyon. Ankor ennfwa zis detrwa semenn pase dan sa Lasanble ler lamannman ti ganny anmennen dan Lalwa Eleksyon nou ti ganny sans koz lo defayans sa biro. Lonorab Potter ti’n sezi lokazyon diskour Leta Lanasyon pour li lans en latak lo sa lenstitisyon li osi.  Parey Lonorab Potter, Mr Speaker, mon’n zofisye liyezon ek sa Biro plizyer fwa e mon’n konn son travay tre byen. La ki menm Prezidan in finalman aksepte ki en sel Komisyonner Eleksyon pa meyer sistenm pour nou pei, in ler pour nou ennfwa pour tou sanz sa e met anplas en sistenm ki pou non selman fer ki eleksyon i deroul byen me ki sa bann kalite keksoz ki mon’n fek dekrir taler ki donn en lavantaz parti ki opouvwar i disparet ennfwa pour tou.  I nepli posib Mr Speaker pour nou annan en lotorite Eleksyon ki konsantre zis lo prosedir e les defayans akote.

 

E se sa menm sa ki sa biro in fer pandan son legzistans, in fer travay lo rezis elektoral, in fer laranzman  lozistik pour ki eleksyon i deroul byen, ki i annan staf konpetan, ase papye vote, lareg lo grander board kandida etc. Dan sa bann travay Biro Komisyonner Eleksyon in pas me dan tou lezot travay pou asire ki prosesis eleksyon i zis e ki lareg e lalwa I ganny respekte, alors la, sa Biro in fail.

In fail pou plizyer rezon;

 

  • Premyerman; in fail akoz i pa’n pare pou vwar eleksyon dan tou son lanpler koman enn bann pli gran lobzektif lademokrasi ki kapab egziste, i pa’n konsider son laspe pli larz ki en eleksyon i antrenn bokou responsabilite dan lavi en pep e en nasyon e ki alors i bezwen deroul dan en fason zis e san fot.
  • Dezyenmman; Komisyonner Eleksyon in fail akoz i pa’n zanmen anvi pran aksyon strikt kont parti ki opouvwar ler sa parti i fer keksoz ki mal. Dan sa mankman, Komisyonner Eleksyon in azir koman en civil servant ki bezwen lwayal anver son Sef olye koman en dimoun endepandan anba Konstitisyon. In alors regard lot kote ler Lalwa in ganny kase e sa in fer ki eleksyon pa’n deroul parey i ti’n devret.

 

  • Trwazyenmman; in fail akoz i napa resours neseser pour fer travay ki i devret fer.  Parey bokou lenstitisyon dan nou pei, resours pa ganny donnen pour zot perform parey zot bezwen e parey Lepep i ekspekte.  Dan sa sirkonstans Biro Komisyonner Eleksyon pa’n kapab pran aksyon kont sa ki kas lalwa akoz i napa ni striktir, ni mendev pour fer sa.

 

  • Katriyenmman; sa Biro in fail akoz i pa’n kapab pro-active dan sa ki i fer e in azir koman en biro gouvernman ki pa pran linisyativ.  Nou’n vwar sa dan plizyer fason dan lefet ki sa Biro pa’n zanmen kapab donn en bon rezon akoz bann Parti Politik i ganny en kopi rezis voter me pa enn ki elektronik, dan lefet ki i pa’n kapab donn en bon rezon akoz en deba televize ant bann kandida pa’n kapab ganny fer.  Dan lalwa eleksyon limenm ki pa’n ganny zanmen revwar a’n antye malgre ki tou stakeholders ti’n ganny promet sa, dan pa enplimant bann sanzman ki bann obzervater etranze in sizere.

 

Mon pa anvi antisip deba lo sa bann proze lalwa ki’n ganny first reading ozordi Mr Speaker me si i annan 2 legzanp pou soulinny nesesite pour revwar sa Komisyonner la zot la; desizyon pou diskalifye Msye Viral Dhanjee pour bann rezon bet e ki kapab antrenn tou bann problenm pour sa dernyen eleksyon e desizyon pou pa les obzervater lokal vin sirvey eleksyon. 2 desizyon ki’n selman anmenn fristrasyon olye louvertir demokratik pour nou pei.  An rezilta en biro eleksyon ki pa performan en lalis transgresyon in ganny komet dan sa dernyen eleksyon. Tou sa ki sa in fer se donn lavantaz parti ki Opouvwar.

 

I pa posib dan en pei ki pe touch the future ki en Biro Komisyonner Eleksyon napa posibilite pou fer sa ki’n met 2 board lo en sel poto tir enn. Si sa lofis pa kapab fer en senp pti keksoz parey tir board, ki mannyer ki nou ekspekte ki i pou fer sa ki i pli difisil? Alors nou’n vwar ki check point Parti Lepep pa’n ganny kase, ki labi lo bann vye dimoun pour fer zot vot  pour Parti Lepep pa’n ganny kontrole e groupman aktivis Parti Lepep dan zalantour stasyon vote pa’n kapab ganny arete.  Vot Parti Lepep ti ogmante avek konplisite Komisyonner Eleksyon. Se tou ki nou kapab dir.

 

An rezilta sa bann defayans dan nou prosesis elektoral Mr Speaker, Mr Michel in ganny li ankor 5. Antretan demokrasi dan nou pei in ganny afekte. Eski i vo lapenn pou ganny en eleksyon ler lareg pa kler e laplenn pa nivo?  Reponn sa kestyon zot menm. Mwan mon konnen ki ler ou perdi en eleksyon lo en laplenn ki pa nivo e anba lareg ki tord sa ou pa kapab aksepte. Alors Mr Speaker se sa rezon ki nou’n anmenn sa mosyon devan sa Lasanble ozordi. In ler pour nou pei revwar bann sistenm elektoral ki egziste. In ler pou met laplenn nivo e fer ki sa bann lareg i drwat.  Erezman nou pa tousel lo sa kote latab pour realiz sa.

 

Depi plizyer eleksyon deza bann obzervater etranze pe donn sizesyon lo reform ki devret ganny fer. Zot in siport nou demann pou annan en Komisyon Elektoral depi plizyer lannen deza. Zot in aksepte ki nou bann konsern an 1993 pa ti mischievous apre tou e zot in ralye deryer nou pozisyon lo litilizasyon larzan lo cooling off period, lo lasistans pou vyeyar vote, lo stasyon radyo, lo rol DA. Zot kapab lir tou sala dan rapor Commonwealth lo eleksyon 2006.

 

La sa lannen ankor bann rapor eterimer pe al dan menm direksyon. Afors tape Mr Speaker laport en zour i ouver. Nou dan SNP nou konn sa fenomenn tre byen. Nou konnen ki nou way ahead lo bokou nou propozisyon e se bokou plitar ki zot zot vin rezwenn nou. Antretan malerezman nou’n perdi letan e devlopman nou pei in retarde. Nou lo sa kote nou’n soufer, zot zot in konsolid zot pozisyon. Se sa la realite ki regard nou anfas.  In pran zot 10 an pou rezwenn nou lo Komisyon Eleksyon, in pran en lensidan le 3 Oktob avek disan verse pour ki zot in vin rezwenn nou lo size radyo prive e in pran 18 an apre ki nou pe koz lo la pour zot realize ki en DA politik pa akseptab.  Sa pa ti devret. Nou pei i merit dirizan ki kapab vwar en keksoz ki mal e aranz li imedyatman. Malerezman nou annan dirizan ki okontrer retard prosesis amelyorasyon akoz zot zot benefisye avek.  Pli move ankor ki zot menm ankouraz en sistenm tord e kas lalwa pou zot ganny en lavantaz. Pa zis mwan ki dir sa.  Ekout en rapor ki’n ganny fer par Liniversite Coventry Langleter, mon sit a’n Angle;


‘The years 1993, 2004 were a lost opportunity for democracy.  President Rene did not appear to have any interest in allowing democracy to flourish’.
E sa an depi son bann parol pli boner. ‘Now Seychelles has what could be a momentous second opportunity for democracy’. Ozordi apre leson eleksyon 2011, nou pei i ankor annan en sans pou reform nou sistenm.  Eski nou pou pran li Mr Speaker? Ouswa eski nou pou met lentere personnel devan? Mon pou regard zot reaksyon lo sa mosyon avek gran lentere.

 

Mon’n vwar en letensel lespwar dan sa ki bann obzervater etranze pe dir e dan sa ki Msye Michel limenm pe promet me reform pa kapab en keksoz ki en dimoun i lanse ouswa fer litousel. Reform elektoral pa kapab en linisyativ en dimoun ouswa en sistenm.  En sanzman Komisyonner Elektoral e en ranplasman par Komisyon litousel pa ase. I en komansman se tou. Reform i bezwen vin atraver lekspektasyon tou stakeholders e i bezwen ganny fer an partisipasyon avek tou sekter konsernen. Se pour sa rezon ki sa mosyon devan nou in ganny drafte dan sa fason. Nou pa’n swazir pou demann sa Lasanble pronons li lo en seri reform ni pou donn okenn detay lo sa ki fodre fer. Nou’n prefere apel zot pour nou tou fer en pa ansanm atraver en Komisyon ki pou revwar sa ki neseser pou met nou lareg elektoral an konformite avek bezwen nou pep e legzizans nou letan.  Nou’n prefere demande ki en lorganizasyon pli larz ki posib i ganny reini pour fer sa travay avan propoz sanzman an detay avek nou Lasanble.

 

Nou propoze ki sa Komisyon i enkli reprezantan Parti politik. Pa zis sa ki annan privilez pour isi dan sa Lasanble me osi sa ki annan lespwar en zour ariv isi. E la mon osi enkli bann kandida endepandan parey Msye Philippe Boulle ki’n montre en gran lentere dan konteste eleksyon e fer propozisyon pou sanz sistenm ki egziste. Reprezantan lalwa leta i bezwen ganny enkli akoz se zot ki pou formil okenn  propozisyon ki sa komite i deside. Alors nou pe propoz ki en reprezantan sorti kot Biro Attorney General i ganny enkli. Eleksyon pa zis pour politisyen, se lepep a’n antye e lasosyete dan tou son lanpler ki osi konsernen. Alors nou pe propoz ki sosyete sivil i ganny plas osi lo sa Komisyon. Dan sa fason Mr Speaker nou espere ki diferan tandans nou sosyete pou kapab ansanm asize e regarde ki si sa ki byen e ki si sa ki mal avek nou sistenm eleksyon. Bi sa  legzersis se pou amelyor nou sistenm pour ki ler prosen eleksyon ava fer tou bann akter ava konn lareg e ava swiv zot. Bi sa legzersis se pa pour fer ki en parti ouswa en lot i ganny en lavantaz lo lezot me ki tou kandida e tou parti i annan menm sans. Bi sa legzersis se pou met laplenn politik nivo.

 

Nou pa kapab antre dan en tel legzersis Mr Speaker, lopozisyon fer. Si nou fer sa nou pe gat nou letan. Anmenmtan ki nou bezwen koz kler e pa kas kontour dan sa ki nou fer, nou bezwen osi realis e aksepte ki sa legzersis pour enn kot nou pa pour toultan dakor.

 

Dan prezant sa mosyon, mon detay bann sekter kot mon krwar i annan plis labi e kot sanzman i pli neseser. Koman en komansman pou diskisyon mon ti ava propoz sa 8 topik swivan akoz mon santi ki zot zot bann topik pli enportan.

 

1. Ranplasman Komisyonner Eleksyon par en Komisyon Elektoral ki annan en prosedir swazir son manm ki permet ki sa lenstitisyon pa anba kontrol en sel dimoun. Pour sa, demars in fini komanse e ki sa Komisyon i ganny pouvwar ouswa resours pou entervenir e aplik lalwa, regilasyon e code of conduct. Sa i reste pour fer.

 

2.       Reform dan rezis voter pour ki sa rezis I ouver pou piblik toultan e  dan en fason elektronik.

 

3.       Met limit lo finans ki en parti politik ouswa en kandida i kapab servi dan en eleksyon.

4.       Revwar medya leta e lapwentman son board e met regilasyon kler anplas pou akse par piblik e parti politik.

 

5.       Ranforsi lalwa etik pou anpes resours leta ganny servi pou rezon politik enkli revwar rol DA e Prezidan dan lepok eleksyon.

 

6.       Revwar prosesis eleksyon an sa ki konsern cooling off period akonpanny voter dan stasyon, checkpoint etc.

7.       Ankouraz obzervater lokal.

 

8.       E dernyen met anplas laranzman kler pour tranzisyon ant en ladministrasyon ek en lot apre eleksyon si sa i arive.

 

Sa lalis i senpleman en komansman pour sa Lasanble konpran ki bann keksoz ki sa komisyon i devret regard ladan. Natirelman lezot dimoun i ava annan ankor pwen pou mete. Deryer sakenn sa bann topik, deryer sakenn sa 8 pwen i annan  propozisyon lo pli bon fason pou enplimant zot.  I pa mon rol ozordi pour dir zot sa ki nou nou anvi. Sa ti ava rol sa Komisyon ler i pou zwenn. Lide se pour annan ennfwa pour tou en revi konpreansiv lo lalwa ek lareg elektoral dan nou pei dan en fason kot tou stateholders i ava satisfe. Pa enn de lazisteman kosmetik parey mon’n dir me en legzersis serye avek rezilta konkret.

 

Nou annan en lot eleksyon devan nou Mr Speaker, byento nou popilasyon pou ganny demande pou retourn dan stasyon vote pou elekte Manm Lasanble. Sa i en defi pour nou pei, i en defi pour nou sistenm politik e i en defi pour nou Lasanble limenm.  Eski nou pou al dan sa enn eleksyon osi avek laplenn pa nivo? Ouswa eski nou pou fer sanzman neseser avan? Nou annan ankor plizyer mwan avan eleksyon i bezwen fer. Mon lapel avek sa Lasanble se pour komans sa prosesis par aprouv sa mosyon e mon lapel avek nou dirizan se pour donn sa mosyon valer ler i ganny aksepte pou met sa Komisyon anplas vitman pour ki travay neseser ki pa’n ganny fer pandan sa dernyen 18 an i kapab ganny fer avan ki nou pei i al dan en lot eleksyon kot divizyon nou pep i riske sel rezilta si nou pa veye.

 

Mr Speaker Le 21 Me 2011 politik Sesel ti sanze. Akoz defayans sistenm, sa zour nou politisyen nou’n realize ki nou annan en swa. Swa nou les sante e nou les en sitiasyon favoriz en kote pour osi lontan ki  sa kote i kontan. Swa nou redres sitiasyon e remet sistenm politik lo en pozisyon egalite. Swa se pour zot. Nou nou’n anmenn en mosyon ki propoz anmenn en sistenm ki zis e egal. Zot senserite ava ganny vwar dan sa ki zot pou fer avek sa mosyon. Eski zot pou aksepte ouswa eski zot pou rezete? Desizyon se pour zot. Si zot aksepte, eski zot pou pare pou fer bann sanzman striktirel neseser ouswa eski zot pou fer detrwa modifikasyon kosmetik selman? Swa se pour zot. E si zot pou fer sanzman reel, eski zot pou fer li avan prosen eleksyon ouswa eski zot pou trennen avek?  Swa se pour zot. La la kote nou pei i trouv li ozordi Mr Speaker fas a en seri swa enportan.

 

Mon’n koze e mon remersye zot pour zot pasyans. Prezan nou ti ava kontan ekoute ki swa zot zot pou pran. Mersi Mr Speaker.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Okenn ki segonn mosyon?

 

HON NICHOLAS PREA

Mon segonn sa mosyon Mr Deputy Speaker, mon ava entervenir plitar. Mersi.

 

MR DEPUTY SPEAKER

Nou ava adjourn ziska 2 er pour nou kontinyen.

(Break)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Bon, nou a kontinyen avek nou travay pou sa apremidi. Deba i ouver lo Mosyon. Yes Onorab Potter.

 

 

 

HON MARIE-LOUISE POTTER

Mr Deputy Speaker bonn apremidi, e bon apremidi tou Manm Onorab. Mr Deputy Speaker mon regrete pou dir Onorab Georges ki son Mosyon i senpleman en lot lesey pou kasyet e tir latansyon lo sa gran defet ki SNP in sibir dan eleksyon mwan pase e en leskiz pou retourn dan Lasanble par laport deryer apre ki zot Leader ti’n deklare lo SBC ki zot pa pe retourn dan Lasanble san ni menm realize ki sa ki pa travay pa ganny peye e san ni menm realize ki bann dan SNP ki napa rezerv parey lezot ti pou bezwen rod semen retournen to ou tar.

 

Mr Deputy Speaker larealite ki SNP pe zwe pa vwar se ki le 21 Me pep Seselwa in re-elekte Parti Lepep e Prezidan James Michel avek en pli gro manda pou diriz Sesel pou sa prosen 5 an. Depi le 21 Me tou mannev e trik ki zot in esey fer pou kasyet zot defet elektoral in fer zot kontinyen degrengole e i vreman fer lapenn pou vwar ki manyer zot in tonm dan lapenn konmdir sanson Allen Camille.

 

Granmaten le 22 Me zot ti refize asiste e aksepte lanons rezilta eleksyon menm si pli boner pandan lazournen eleksyon dan en interview ki tou le 3 kandida Lopozisyon ti’n donn SBC zot ti dir tou keksoz pe al byen ki tou keksoz ti satisfe, zot ti satisfe avek deroulman eleksyon e zot ti menm demann lepep pou aksepte rezilta plitar. Detrwa zour plitar zot ti deside sorti dan kasyet e dan en konferans de pres ki zot ti’n organize avek led bann konsiltan Liberal ki ti’n vin ed zot pandan konpany eleksyon zot ti dir ki eleksyon pa ti lib e zis e eleksyon ti’n ganny vole akoz lepep in ganny aste. Les mwan dir SNP ankor ennfwa ki lepep Seselwa is not for sale e lepep cannot be bought.

SNP  e zot bann konseye Liberal i le sel group dimoun ki’n vwar ki sa eleksyon pa ti lib e zis, tou bann lobzervater etranze ki mon annan zot rapor devan mwan ki  konpri Commonwealth, La Francophonie e SADC in dir tou le kontrer. Commonwealth par egzanp i dir e mon site “The election conducted by the Office of the Electoral Commissioner were efficient, transparent e credible”. Mr Deputy Speaker Francophonie lo son kote i dir “Les conditions générales de l’organisation du scrutin Presidentiel sont globalement satisfaisantes et les résultats reflectent le choix libre des électeurs”. SADC lo son par i konklir “The Electoral Commissioner of Seychelles was ready and prepared to conduct elections. It was evident from the high voter turn out that voters enthusiastically participated in the election showing that they have trust in the process. The people of Seychelles were able to exercise their democratic right to vote in a dignified and peaceful manner. The Electoral Commission of Seychelles did a good job and that Seychelles held credible democratic Presidential elections.

Mr Deputy Speaker plizyer mesaz felisitasyon sorti kot plizyer sef deta e gouvernman, plizyer pei enkli bann pei pli demokratik omonn in laprev ki nou prosesis elektoral in enn ki’n kredib e transparan malgre tou sa ki lopozisyon i kontinyen dir e Onorab Georges in fek vin repete la bomaten, isi menm, plizyer lorganizasyon in felisit Prezidan Michel pou son viktwar enkli e tou dernyenman interfaith Committee ki reprezant plizyer legliz e denominasyon relizye isi Sesel sa malgre lesey SNP pou anpes serten sef legliz rekonnet rezilta sa eleksyon. Me Bondye i pli gran ki tou e lavwa lepep se lavwa Bondye e nou bezwen respekte sa.

Le 28 May zot ti call en meeting piblik Arpent Vert kot zot ti anfons zot lekor pli ba ki zot ti kapab dan labou politik letan zot bann dirizan ti servi tou sort vilgarite pou ensilte lepep Seselwa ki zot ti dekrir koman bann iletre ki annan malpropte dan zot latet. Zot ti egalman ensilte zot bann ansyen kolaborater pros parey Pierre e St Ange koman bann zida e dekrir zot bann ansyen siporter ki ti ouvertman siport parti Lepep koman bann kaen e bann soungoula. Mon demande ki SNP pou fer avek tou bann ki vot kont zot si en zour zot arive ganny eleksyon Sesel.

Mr Deputy Speaker dan sa menm Meeting, bann dirizan SNP ti menase pou fer nenport kwa e deklare ki zot kapab sok pep Seselwa avek sa ki zot kapab fer pou servi zot parol. Nou pa ti vwar li drol alor apre sa meeting ki ti ranpli ek gros term e vyolans ki serten eleman fanatik SNP ti komans menase lo facebook pou touy Prezidan larepiblik e plizyer lensidan dife ti swiv.

Nou dan Parti Lepep nou ti a kontan anvoy en mesaz pou sa detrwa fanatik sa restan SNP ki reste ki zanmen dan sa pei nou pou toler en minorite ki lepep in rezete dan bwat vote terorizm en mazorite ki kontan lape e anvi vwar nou pei prospere dan stabilite. E isi dan sa Lasanble nou pa pou zanmen les en minorite dikte azanda mazorite lepep. Dan lespri tolerans nou pare pou ekoute e negosye kot nou krwar ki sa ki pe ganny propoze i dan lentere nasyonal, me diktatir en minorite nou pa pou zanmen aksepte, never nou pa pou aksepte sirtou la kot plipar MNA SNP in vin bann lame duck swivan zot gran defet dan dernyen eleksyon dan bann distrik lopozisyon.

Mr Deputy Speaker nou annan ne kantite travay pou fer e nou napa letan pou perdi. Reform nou bann enstitisyon enkli nou lademokrasi e prosesis elektoral in touzour lo azanda Prezidan Michel e nou ava rapel ki an 2009 Prezidan ti apwent en komite pou moderniz e reviz nou Konstitisyon avek menm lobzektif. Nou a osi rapel ki Onotab Georges, loter mosyon ozordi ti reprezant SNP lo sa menm komite ki an 2010 ti prezant zot rapor final e ki Prezidan ti’n fini demann biro Atorni Zeneral pou travay lo bann lamannman Konstitisyonnnel neseser.

Parmi bann rekomandasyon ki komite ti’n fer ti osi enkli lamannman lartik 115 nou Konstitisyon pou kreasyon en Komisyon Elektoral. Sa rekomandasyon in osi reflekte dan tou le 3 rapor bann obzervater etranze an Me mwan pase menm si zot in osi admet e rekonnet ki Biro Komisyonner Eleksyon ek son Staff in kondwir sa eleksyon avek en onivo konpetans, profesyonnalizm e entegrite malgre bann konsern ki’n ganny eksprimen par tou bann parti politik.

Mr Deputy Speaker Parti Lepep dan sa Lasanble in a plizyer repriz eksprim nou dezir pou revwar nou lalwa elektoral sirtou lo size anrezistreman voter. Zot a rapel ki pandan deba lo leta nou nasyon mon ti fer en seri propozisyon dan sa direksyon ki ti enkli demann pou ki nou annan en lalis voter ki montre portre sak voter pou evite ki SNP ki sorti aryer i ganny enporte ankor pou vot Anse Etoile parey ti leka an 2007 letan Onorab Ramkalawan ti debout eleksyon. Me parey nou konnen le 21 Me sa lannen rezidan e lepep Anse Etoile in reklanm zot distrik malgre ki sa move pratik enport voter pou kontinyen osi lontan ki nou napa portre voter lo rezis voter parey i leka dan plizyer pei.

Mr Deputy Speaker nou rekonnet napa okenn prosesis elektoral ki parfe e malgre tou lesey SNP pou kontinyen dramatiz e politiz sa size bann obzervater etranze in rekonnet ki sa bann konsern pa ase pou afekte kredibilite prosesis elektoral Sesel. Problenm avek SNP se ki letan zot poursantaz ti monte parey zot menm zot ti dir depi 93 pou sorti 4, 9, 27 pou ariv 46% an 2007 ti napa okenn problenm, tou ti ok, lalwa ti bon. Me la ki zot poursantaz in degrengole e zot in ganny en bate bef parey nou ti’n predwir, zot in desann 41% la zot blanm lalwa, zot blanm zofisye eleksyon, zot blanm SBC, Jj Spirit, Nasyon, larzan e tou keksoz enkou angran pa bon. Laplenn pa kare, boul pa ron, refri pa bon, linesmen pa bon, zwer i bann iletre e menm spektater osi pa bon.

Mr Deputy Speaker parey mon’n dir pli boner si Onorab Georges e SNP i oule retourn dan Lasanble fer li trankilman e pa bezwen servi preteks sa Mosyon ki nepli annan okenn sans la ki 6 enm lamannman nou Konstitisyon in fini ganny pibliye e sa ki Onorab Georges pe demande pe kontradwir propozisyon ki limenm li in siporte lo komite reform konstitisyonnel e rapor ki limenm li in fek sirkile lo eleksyon 2011 dan son kapasite koman reprezantan SNP vizavi Biro Komisyonner eleksyon.

Dan son dernyen rapor an Me, vwala ki Onorab Geoerges ti propoze “For the sake of future elections we give below what steps we consider to be essential to be taken in order that elections can be freely and fairly held in the future:

  1. 1. That the country’s electoral committee be changed from a single Electoral Commissioner to an independent Electoral Commission so structured and appointments to it so coordinated that the commission becomes fully representative of all political and civil society in the country.

Mr Deputy Speaker sa ki Onorab Georges in propoze dan son Mosyon bomaten i le kontrer sa ki in propoze dan son rapor e ankor lekontrer sa ki limenm i ti siporte lo Komisyon Reform Elektoral ki i ti reprezant son parti lo la. Ki ou kapab konpran avek en lopozisyon ki vreman in tonm dan en lapenn. Nou nou krwar ki sa ki gouvernman pe propoze dan sa Bill ki byento pou vin devan nou Lasanble i meyer formil e i reflekte sa ki Komite Reform Konstitisyon ti propoze e alor napa okenn rezon pou nou vin re-envant okenn larou. Reform dan nenport ki domenn, enkli nou bann lenstitisyon demokratik i en prosesis kontinyel e lademokrasi i en vwayaz e non pa en destinasyon ki mon asire Lonorab Georges i konn sa tre byen.

Nou pei in anbark lo sa vwayaz depi 1993 e sa ki nou zenerasyon pa’n arive akonplir, prosen zenerasyon a kontinyen. Lo sa not mon regrete pou dir Lonorab Georges ki nou kote pa pou siport son mosyon me nou pou plito demann SNP ki si vreman zot senser dan demann ki zot pe fer pou annan en Komisyon Elektoral e ki zot in touzour fer, pou siport 6enm lamannman Konstitsyon ki byento pou vin devan nou Lasanble ki pou bezwen 2 tyer pou pase. Si parkont zot deside swiv zot prensip vot kont tou keksoz, sa fwasi ennfwa pou tou lepep Seselwa e kominote enternasyonal a konpran pli byen zot vre azanda politik, en azanda pou en lopozisyon ekstra parlmanter kot zot a kapab quote; ‘fer nenport kwa e kapab sok Seselwa avek sa ki nou kapab fer’. Unquote parey zot dirizan ti dir le 28 Me dan zot meeting Arpent Vert, nou nou dir avek SNP nou lademokrasi i donn zot sa liberte e sa swa pou swazir politik ki zot anvi me sa menm demokrasi i osi egzize ki zot pran e aksepte responsabilite pou tou zot aksyon akoz atansyon lepep pa pou zwe avek zot. Mazinen ki nou demokrasi i osi vedir drwa pou partisip dan en eleksyon ou drwa ou pa partisip dan eleksyon.

Mr Deputy Speaker an 2006 SNP ti dir ki si zot perdi eleksyon zot ti pou al plant bannann Mozanbik, ozordi 2011 nou dir zot pankor tro tar. Fer sa ki bann dirizan politik brav i fer, aksepte defet konmela menm e sed laplas pou en nouvo lopozisyon ki konstriktiv e ki pare donn lanmen pou konstrir en nouvo Sesel pou nou pas avek sa prosen zenerasyon. Le 21 May lepep in ennfwa pou tou dir bye bye sa politik karya e nou nou dir Onorab Georges Bye Bye avek ou mosyon ki finalman in donn zot en preteks pou retourn dan Lasanble. Mersi bokou.

HON WAVEL RAMKALAWAN

Mersi bokou Mr Deputy. Mr Deputy mosyon ki’n ganny table par Onorab Georges i tonm dan kad travay e priyorite ki SNP i konsider koman enportan. Apre 18an depi ki nou’n retourn dan sistenm miltiparti e apre plizyer eleksyon prezidansyel e Lasanble, nou santi ki in ler pou nou pei, dan menm fason ki apre 18 an Konstitisyon nou ti santi in ler pou nou regard ankor Konstitisyon in ler pou nou regard tou keksoz ki annan pou fer avek leta nou demokrasi e leta bann lalwa ki annan pou fer avek met sa demokrasi a’n aplikasyon. I kler apre ki mon’n ekout sa entervenan avan mwan ki nou bezwen zisteman fer sa.

 

Mr Deputy mon anvi fer kler nou pa retourn dan sa Lasanble par okenn laport deryer, nou’n vin dan sa Lasanble avek en bi pou nou diskit sa mosyon e i kler ki poudir sa bann menm dimoun ki pe dir nou nou’n vin antre par laport deryer zot zot pli enterese pou zot vwar nou dan sa Lasanble akoz nou ganny maltrete avek lanmen gos me avek lanmen drwat nou ganny dir vini silvouple akoz nou bezwen 2 tyer pou nou pas lamannman Msye Michel. Alor enpe parey Mr Speaker ti fer kler ki poudir zot kapab fer zot travay byen comme il faut, san lopozisyon, alors mon pe dir avek Onorab Potter mon espere ki zot ava fer byen sa travay pou zot anmenn zot 6enm lamannman lo Konstitisyon Sesel ki ti ganny pase an 1993.

Mr Deputy, wi nou Konstitisyon ek bann diferan lalwa parey Mosyon Onorab Georges i dir nou bezwen revizit zot e tou bann obzervater, tou bann group obzervater ki nou’n ganny sans rankontre avan eleksyon e  apre eleksyon zot in fer resorti serten pwen ki bezwen reganny vizite e sa ankor ennfwa parey Mosyon i dir Msye Michel limenm li in eksprim sa, tou bann kandida dan sa eleksyon in eksprim sa e i annan bann dimoun ki an deor politik enkli group interfaith zot osi tou zot in eksprim sa. Mwan mon ti ganny sa loner pou mwan rankontre sa group ki reprezant tou bann denominasyon kretyen ki reprezant larelizyon Islam, ki reprezant larelizyon Lendouizm e kan nou’n zwenn nou’n koze in annan sa lekspresyonm, sa dezir pou ki i annan serten reform ki ganny fer an relasyon avek sa prosesis electoral. E la mon anvi dir ki i pa zis en kestyon amann lartik 115 ek tou bann lezot seksyon ek lartik relevan avek lartik 115 ki nou pe koz lo la. Nou a pe koz bokou pli lwen e sa lamannman Konstitisyonnel ki Onorab avan mwan in koze in mansyonnen malerezman dan limenm li i pa al ase lwen. Ankor ennfwa nou pou trouv nou dan en pei kot nou fer bann window dressing, absoliman parey nou’n fer avek Human Rights Commission, absoliman parey nou’n fer avek media commission absoliman parey nou’n fer avek dernyen lalwa SBC ki’n ganny amande, ki’n ganny prezante.

Nou lo nou kote nou pe dir in nepli ler pou window shopping e la letan nou pe dir nepli ler pou window shopping mon anvi osi fer kler ki nou nou’n antre dan politik pou nou fer en travay konkret e alor retourn dan Lasanble i pa zis en kestyon retourn dan Lasanble pour vin assize, se pou nou fer en keksoz konkret definitiv.

Mr Deputy Speaker letan nou nou koz lo en komisyon endepandan elektoral en IEC nou a pe dir ki i bezwen osi annan provizyon pou ki sa lenstitisyon i ganny son lendepandans total, parey ki Lasanble Nasyonal ek Zidisyer i annan son lendepandans finansyel, i anploy son bann staff e tou sa bann dimoun ansanm i kapab fer en bon travay pou asire ki sa lenstitisyon i fonksyonnen ki sa Komisyon endepandan elektoral li osi tou i ava ganny sa posibilite. Me selman la diferans ant lot kote avek nou isi se ki letan nou vin prezant en mosyon espesyalman kot i konsern nou Konstitisyon parski sa Mosyon ki Onorab Georges in prezante i pou annan definitivman keksoz pou fer avek Konstitisyon e nou nou konsyan ki pou dir se nou sa 11 lane ducks la se sa 11 lane ducks ki gardyen Konstitisyon. Se sa 11 lane ducks ki anpese ki Konstitisyon i ganny amande ki manyer zot zot anvi. Alor nou nou konsyan nou responsabilite e nou pran li o serye. E zisteman akoz nou konsyan nou responsabilite nou pran li oserye nou’n anmenn sa mosyon parski nou santi i pa zis en kestyon parti ki opourvwar oubyen zis en group dimoun, oubyen zis de group dimoun ki isi dan sa Lasanble ki devret annan en say lo Konstitisyon nou pei. Se pou sa rezon ki Onoarb Georges  dan son mosyon in demande ki sa Komisyon reform elektoral ki ganny etablir i al bokou pli lwen ki zis parti politik me ki i annan bann reprezantan parti politik i annan bann reprezantan bann parti politik anrezistre me ki pa isi dan Lasanble, reprezantan lofis Atorni Zeneral, reprezantan lasosyete sivil e letan i a pe osi koz lo reprezantan lasosyete sivil, nou a pe osi enkli bann lezot dimoun ki valab, ki kapab fer en kontribisyon serye pou nou kapab fer avanse nou demokrasi.

Dan son entervansyon Onorab Georges in osi mansyonn bann kandida dan sa eleksyon tel ki Msye Philippe Boulle e tou sala se bann dimoun ki kapab ede pou fer bann kontribisyon, pou nou kapab avans devan e la mon anvi fer kler nou dan SNP nou senpleman anvi parey toultan nou’n fer vwar en sitiasyon kot nou avans devan. Si depi 2001 nou a pe demande ki i annan en Komisyon Elektoral endepandan se parski nou’n anvi vwar en keksoz avanse e nou’n kontinyen ensiste lo la e la ozordi, 10an plitar parey nou toultan dir plito tar que jamais, 10 an plitar nou trouv en senp pti amannman ki ganny propoze san ki i annan tou bann lezot keksoz ki neseser. Me nou Mr Speaker nou anvi vwar keksoz konkret. E dan sa pei i tro bokou annan zis bann kouvertir se zis bann fasad ki zoli parey bann zoli latonm ki letan ou fouye ou trouv pouritir ladan.

Alors nou pe dir annou profite, annou profit sa leksperyans ki nou’n pas ladan pou nou avans devan me i kler sef lot kote in koze, i kler ki poudir zot pa enterese e nou  sa bann parol lepep pou ziz nou, lepep pou fer nou per, nou pa per sa bann parol. Mersi bokou. Nou pa per sa bann parol. Nou nou krwar ki nou vini nou fer nou travay e apre sa nou nou konnen ki poudir letan nou sorti la nou konsyans i kler, nou’n fer sa ki nou’n ganny demande pou fer e alor les sa ki pou deside enswidswit kontinyen.

Nou krwar ki poudir i annan diferan size ki nou bezwen regarde e bann zafer enportasyon voter, la mon ti ava kontan dir avek sa Onorab ki mwan Wavel Ramkalawan zanmen mon’n deza enport okenn voter pou sorti dan en distrik pou al dan en lot distrik. In fact Mr Deputy si nou al kot biro Komisyonner Eleksyon zot pou vwar ki poudir zanmen letan in annan sa prosesis electoral, zanmen mon’n deza ale al met obzeksyon kont non en dimoun dan soz pou dir li i bezwen sorti la pou al la. Me parkont, mwan mon’n vwar en kantite keksoz e mon konpran ki manyer i annan serten dimoun ki letan zot pe netwaye, serten dimoun zot kit li la, zot kit li la koman en import. Akoz? Akoz li i pou vot pou SPPF par egzanp letan Onorab i koz lo la mon ti ava kontan zis dir avek li i ti ava kapab al get non Deborah Sanders, fiy Evana Sanders ki reste anler La Louise me selman akoz li i vot pou SPPF li zot pa’n vwar okenn rezon pou met obzeksyon pou zot netwaye parey i pe dir.

Donk, wi rezis voter mon ti ava dir i enn bann size ki nou bezwen regard pli pre. In ler pou nou annan en rezis voter ki kredib e Onorab Georges in mansyonnen sa. Akoz ki dan sa prosesis netwayaz, rezis voter, akoz par egzanp ki nou ganny zis en hard copy e ki tou bann stakeholders napa okenn say apard resevwar sa rezis e apre si i anvi fer serten obzeksyon fer. Mon krwar ki in ler pou nou al pli lwen, pou nou servi sa National database atraver census, la i annan en census ki’n fek fer pou nou – mon dakor avek propozisyon pou ki i annan en portre sa voter e mwan mon ti ava menm al pli lwen ankor pou dir par egzanp ki the physical address of the voter i osi ganny enkli dan rezis voter e sa i ava anmenn nou par egzanp, e se pou sa rezon ki sa travay ki Onorab Georges pe propoze i pa enn pti travay sa, i en gro travay, kot nou pou bezwen osi koman en pei par egzanp al dan en sistenm kot pou annan non tou bann semen, pou ki en dimoun son ladres ozordi letan ou met ladres St Louis – Wavel Ramkalawan St Louis be Saint Louis i kapab i Seret road i kapab i Labourdonnais, i kapab i Belonie. Fodre ki nou annou nou en sistenm kot nou osi annan bann proper names pou tou bann semen e sa i pa pou zis fasilit size register of voters me i pou osi ed nou pei dan lezot fason. Letan ou ava telefonn lanbilans ou ava kapab dir avek li ki poudir la i la kote sa dimoun i reste e evantyelman nou ava kapab annan nou en A to Z Sesel ki tousala i ava form parti sa evolisyon, sa devlopman, sa avans devan e voters register parey nou pe dir i ava enn ki ava asire ki tou bann dimoun ki dan sa distrik letan in ariv ler pou li vote i ava kapab vote dan sa distrik. E la mon vwar ki  poudir i annan en lot propozisyon ki nou’n  fer ki pou ganny adopte byento ki nou’n mete dan nou manifesto, sete Eleksyon pou District Council e mon’n tande ki poudir sa i en lot  propozisyon ki Msye Michel in byen welcome e i pou mete. So ankor ennfwa i ava ede letan ou pe fer bann eleksyon District Council pou ou si ou anvi fer li par ou ward pou ki i annan bann diferan reprezantan pou ki tou bann diferan parti en distrik i ganny reprezante, tousala i ava ede. So electoral register i enn bann keksoz ki definitivman ti ava en travay pou sa Electoral Reform Commission regarde ki manyer pou fer li vin pli efektiv.

Onorab Georges in koz lo en lalwa an relasyon avek election expenses e sa i en keksoz ki enteresan ki preski tou bann obzervater eleksyon in met devan e mwan mon’n ganny sans pou mwan koz avek apre eleksyon, pli spesifikman avek serten manm dan SADC Electoral Forum parski parey nou konnen ti annan 2 group sorti SADC pou obzerv eleksyon. Ti annan SADC limenm apre sa ti annan SADC Electoral Forum e enn bann keksoz ki zot ti mansyonn avek mwan se ki prensip SADC i pe pouse pou ki tou son bann manm i annan en lalwa ki kontrol Electoral spending e sa pou asire ki laplenn i reste nivo. E la mwan Mr Deputy, mwan mon anvi fer kler ki sa ki mwan mon anvi vwar e mon krwar ki sa ki Sesel i bezwen se en laplenn eleksyon ki nivo e i annan diferan fason pou nou fer li e Electoral Commission, bann lalwa lo electoral spending tou sala i fer ki i annan en serten nivo ki arrive. E en lalwa pou diriz depans eleksyon i enn bann lalwa ki tre senp nou vwar, Tanzania i enn bann dernyen pei dan lafrik ki’n fek fer bann lamannman neseser. Donk nou pou annan, e koman en pei COMESA ki nou osi tou nou en manm COMESA nou pou kapab ganny led e sa bann keksoz i tre senp.

Premyerman i fer sir ki dan ou lalwa eleksyon premyerman i anpese ki en kandida oubyen en parti politik i kapab donn en voter larzan. Sa i premye keksoz. E apre sa i donn bann spesifikasyon lo ki kantite depans ki en kandida i kapab fer par egzanp dan en eleksyon Lasanble, i ava regarde ki poudir ok, i ava annan en cost pou Printing of posters, en cost pou transport, e cost pou production of PPBs, en maximum cost pou pey son bann azan ki pou travay pou li tou sa bann keksoz ki neseser. E apre sa i ava annan en sonm ki ava ganny servi pou bann depans a’n ekse. E sa i pou fer Mr Deputy ki par egzanp dan en eleksyon Lasanble i ava vedir ki par egzanp en kandida dan en eleksyon Lasanble i pa ava kapab depans plis ki dizon R25,000 pou sa eleksyon, letan ou azout tou sa bann diferan fakter.

Sa dan limenm i pou osi vedir ki i annan en lot lefe e son lot lefe i vin lo pei limenm parski fodre pa ki en eleksyon – letan ou annan ou en eleksyon apre sa ou pei i rantre dan problenm ekonomik e Sesel sa i enn bann keksoz ki’n arrive. Apre retour miltiparti an 1993 se sa ki nou’n vwar kot eleksyon in en moman kot nou pou devaliz kof leta, kot pou annan tou sa bann kalite depans e apre sa, sa i fer ki pei limenm li i soufer, i rantre dan kriz ekonomik. Me non selman sa, i anmenn en latitid e mwan mon kapab koz ouvertman – i anmenn en latitid e serten dimoun i kapab ofanse ki fer ki elektora, en gran porsyon elektora  I vin bann parazit kot dimoun zis koman en eleksyon i ganny anonse i komans vin rode si larzan eleksyon pankor komans donnen. Sa kalite latitid fodre i arete e fodre ki nou koman politisysen e ansanm avek sosyete fodre nou ede pou ki sosyete i bouze dan sa direksyon kot dimoun pe komans vin rod larzan e aprezan politisyen i bliy tou bann prensip e kot nou trouv droger Mr Deputy ki nou koze tanzantan ki manyer nou kont drog me selman letan eleksyon i arive nou trouv politisyen pe donn dimoun ki lo lapoud larzan e drog osi tou pou zot vin vote. Sa kalite keksoz se sa ki nou pe dir fodre ki nou regard pli devan pou nou kapab annan osi en serten nivo ethics an sa ki konsern ki manyer en eleksyon i ganny organize e se pou sa rezon ki i enportan pou ki i annan en lalwa spesifik lo depans pandan en eleksyon.

Akoz ki pandan en eleksyon letan ki en kandida oubyen parti politik i annan lo televizyon oubyen lo radio, bann PPBs i ganny kontrole? Par egzanp dan dernyen eleksyon tou bann kandida ti annan zot 4 PPB 26 Minit, zot ti annan zot sepa tan spots pou zot fer se parski sa i en fason pou nou gard en serten egalite. Me si nou pe koz lo egalite, nou pa kapab koz lo egalite zis lo letan ki en parti politik oubyen en kandida i servi lo televizyon, nou bezwen osi koz egalite dan bann lezot lenstans. Akoz par egzanp Mr Speaker letan eleksyon napa okenn parti politik ki ganny drwa aste air time lo televizyon pou li fer bann lezot progranm eksepte air time ki ganny allocated e ki anba kontrol Komisyonner Eleksyon parey i ete la pou le moman. Se ankor ennfwa, rezon i tre senp. Sa ki annan plis larzan ou aste plis air time e sa i pou fer ki sa ki annan plis larzan i pou toultan lo en lavantaz.

Donk, si nou deza pe apros keksoz dan sa sereten direksyon nou bezwen al too the full extend pou nou fer sir ki laplenn antye i ganny balance. Letan Onorab Georges pe koz lo en Komisyon Reform Elektoral ki ava regard tou sa bann size, i pe osi koz lo bann diferan prosedir, bann diferan prosedir ki nou bezwen regarde. E ki la ozordi letan Lasanble pe zwenn i annan en case devan lakour Dapel. E si nou ti annan nou bann prosedir ki ti bokou pli kler par egzanp nou ti ava annan nou en sistenm kot ou annan ou nomination day, me nomination day i pa ti ava neseserman mark the beginning of the complain. Nomination day ti ava mark sa moman kot tou bann nominasyon i ganny resevwar. E par egzanp apre ki tou bann nominasyon ti ganny resevwar nou ti ava kapab annan nou en appeal window kot dizon 3 zour kot ti ava annan lakour pou ki si i annan okenn appeal ki devret ganny fer, lakour ti ava la pou ekout sa bann appeals avan ki campaign proper i komanse e apre ki tou sa bann keksoz in klersi, la i ti ava annan en deklarasyon by sa dimoun ki responsab pou dir la i la bann kandida ki’n ganny aksepte e any other issues in ganny sorted out. La ozordi nou dan en moman, nou pa konnen ki lakour pou deside, nou dan en moman Mr Deputy kot lakour dapel i pou annan li sa lotorite pou li deklar sa eleksyon ki’n ganny fer koman null and void. E ki pou arrive? Tou sa bann gro gro koze, tou sa bann depans ki nou’n fer ensidswit tou sala pou tonbe e nou pou bezwen si i fer sa deklarasyon ki i kapab fer, pou bezwen al dan en lot eleksyon kot larzan in ganny depanse. Se sa sa bann kalite keksoz ki nou pe koz lo la  e nou nou pa enterese zis vin dan sa Lasanble pou antre par laport deryer ensidswit, nou anvi dir tou sala se bann keksoz ki enportan. Ki enportan pou nou ozordi an 2011 koman en pei, pou nou regarde afen ki sa modernite ki nou koz lo la i ava kapab avanse.

Cooling off period, ki ankor ennfwa i dan lalwa eleksyon. Mon’n deza anmenn en mosyon lo cooling off period, mon’n deza anmenn mosyon lo Komisyon Eleksyon, tousala parey ou konnen Mr Deputy ti ganny zete. Mwan mon pa mind mwan, mwan parey mon’n dir, mwan mon la pou mwan kontinyelman anmenn keksoz devan parski mwan mon anvi trouv Sesel avans devan e mon kontan letan mon regard a’n aryer parfwa, mon trouv sa latras ki mon’n pase, sa latras ki mon’n kite e mon’n trouve ki poudir i annan bokou keksoz ki zot in zete e apre sa zot in – ozordi in donn mwan en plezir letan mon vwar en lalwa ki pe al amann Konstitisyon pou demande ki poudir i annan en Komisyon Elektoral. I donn mwan en plezir me selman parey mon’n dir i pa al ase lwen. I pa al ase lwen pou nou kapab vreman fer en keksoz ki pou annan en lenpak.

Donk, bann clear democratic procedures letan nou pe regard cooling off period, nou tou nou konnen ozordi ki poudir cooling off period i en jokecooling off period i sanmenm sa moman kot serten dimoun i profite pou li fer plis politik. E alor nou ti ava kapab ganny en nouvo definisyon. Mr Speaker se pou sa rezon ki par egzanp Langleter i osi tou i ti annan cooling off period avan me letan in regard tou bann keksoz ki arive e tou bann keksoz ki kapab arive i dir do away with the cooling off period e Langleter ozordi zour eleksyon ou kapab still pe fer campaign. Moris li se zis lavey ki ou pa ganny drwa fer okenn campaigning ensidswit.

Donk cooling off period li osi tou i enn sa bann peryod ki nou bezwen regarde e tou sala i ava bann keksoz ki en Electoral Reform Commission i ava kapab met anba son microscope e regarde.

Local observers; ozordi nou dan en sitiasyon kot local observers pa ganny rekonnet e desizyon byensir i desizyon en dimoun. La ankor ennfwa nou ti ava regarde ki manyer pou set up en proper structure pou asire ki bann local observers i ganny empowered ki manyer nou annan nou bann dimoun dan nou prop kominote ki kapab partisip dan en electoral observation. Mr Deputy ki manyer nou nou kapab al obzerv eleksyon dan bann lezot pei, i annan serten parmi nou la ki’n ganny sa sans. Mwan mon’n deza ale koman en Commonwealth Observer lo de repriz me ki manyer eski nou prop dimoun pa kapab obzerv eleksyon? Sa mon trouv i mal e ankor ennfwa sa ti ava donn nou sa posibilite pou etablir the proper structure pou asire ki local observation i kapab osi ganny fer.

E letan mon’n mansyonn the democratic process parski tou sa ki nou pe koz lo la i annan pou fer direkteman avek leta nou demokrasi. Si nou anvi ki nou demokrasi i vin an bonn sante oubyen si sa demokrasi i zis en parol ki nou servi pou dir ki nou annan en demokrasi me kan ofet sa ki a’n aplikasyon i keksoz totalman lekontrer. E mwan mon met lanfaz lo la parski mon konnen ki poudir si nou pe met e si nou pe ranforsi nou bann sistenm demokratik dan nou pei, sa i pou fer ki nou pei limenm li i pou vin pli for. E letan nou pei pou vin pli for, sa i pou vedir ki nou pep pou konn zot drwa pli byen, me non selman zot drwa me zot bann laspirasyon koman en nasyon i ava sorti dan en fason ki bokou pli solid e i ava fer ki nou pei i kapab anmenmtan osi konbat kont bann fleo ki pe kontinyen afekte nou.

Mr Deputy i pa en loner letan nou tande ki poudir Sesel pa tet dabitan i pei kot i annan plis krim dan lemonn e ki si sa trend i kontinyen Sesel pou perdi son repitasyon touristik koman en destinasyon touristik e i ki sa i pou afekte nou lekonomi. Tou sala annou pa zis regard li a’n izolasyon, annou regard li osi an relasyon avek nou devlopman demokratik koman en nasyon pou ki nou annan nou en lafors lapolis ki efektiv ki nou annan nou en lafors lapolis ki konnen kote i pou azir, ki manyer i pou azir e ki manyer i pou mentenir drwa tou bann dimoun e sa i ava permet nou aret tay avek dimoun lo facebook, aret tay avek nanm kot napa nanm, aret trouv keksoz kot napa sa bann keksoz e anmenmtan osi i ava permet nou kapab donn nou pep bon lenformasyon olye fer zot krwar lizour pou aswar.

Mr Deputy nou bezwen osi par egzanp dan sa prosesis regard enpe ki rol bann diferan Heads of Institutions i annan pandan en eleksyon. Nou pa kapab par egzanp dan en peyod eleksyon annan bann Heads of Institutions parey Head of the National Assembly ki debout e ki koz kont tou prensip lademokrasi, ki dir fodre i elimin tou bann oponan, fodre ki kraze, fermen ensidswit e apre sa vin asiz la dan sa sez koman en impartial and independent Speaker. Tousala mon krwa se bann keksoz enportan ki sa Komisyon limenm li i ti ava regarde. I ti ava regarde pou fer sir ki letan nou pe koz code of ethics, e sa sete en propozisyon Prezidan Michel ki i ti fer avan eleksyon ki omwen nou ti ava annan nou – nou annan nou en code of conduct la pou le moman me en code of ethics ki ti ava al pli byen pou regarde ki rol bann dimoun ki pa kandida, dan en eleksyon me ki annan serten responsabilite nasyonal ki kalite rol zot pou zwe.

Eski nou pa ti pou trouv li vreman mal si par egzanp en Ziz ti debout pandan sa kanpanny e pou li pran kote politik, pou li fer serten deklarasyon politik lo en stage. Byensir tou dimoun ti pou sot anler me si nou anvi anmenmtan osi prezerv nou bann lenstitisyon e fer zot – e se pou sa rezon ki zot ganny apele bann lenstitisyon demokratik, si nou anvi vreman ki zot zwe zot rol aplen mon krwar ki i kler ki poudir koman en pep, koman en nasyon nou bezwen regard tou sa bann keksoz dan en fason kler, dan en fason adilt, dan en fason matir pou ki nou kaapb tonm lo serten consensus koman en pep, koman en nasyon.

E se sa ki mosyon Onorab Georges pe rode. Se sa ki sa mosyon pe rode. Sa mosyon pe dir koman en nasyon annou regard tou bann diferan akter e sa lalis ki Onorab Georges in mansyonnen i pa limite me okontrer si i annan bann lezot dimoun ki kapab zwe en rol ladan, si par egzanp nou anvi, i annan Interfaith Committee ki’n montre en gran rol, en gran lentere dan lafason ki prosesis elektoral Sesel i pase, i posib osi tou ki i ava annan en manm lo la ki li i pa en kandida, i pa pou aspire pou li zanmen vin en kandida konpare avek en reprezantan en parti politik me li i pou plito regarde ki manyer keksoz i kapab vin nivle, ki manyer keksoz i kapab vin drwat, ki manyer keksoz i kapab vin zis e alors i ava kapab fer en kontribisyon adisyonnel.

E sete sa lespri Mr Deputy ki par egzanp letan komite apre bann levennman le 3 Oktob, i annan enn bann komite nasyonal ki ti ganny formen, ti annan pou regard lensidan le 3 oktob, ti annan reprezantan sa 2 legliz prensipal Sesel ti annan preprezantan Atorni Zeneral, ti annan Komisyonner lapolis, ti annan reprezantan bann parti politik, ti annan en Avoka endepandan, ti annan diferan dimoun. E si nou anvi kapab avans devan fodre ki nou osi enkli nou pep, fodre ki nou pep I vin on board, fodre pa ki zis politisyen e se sa ki Onorab Georges pe demande e mwan personnelman mon pa vwar vreman kwa ki sa group lot kote zot trouv koman en problenm, zot menm zot zot dir zot apel Parti Lepep, zot enkli lepep, zot anvi lepep me selman letan nou dir anmenn lepep, zot menm zot zot sot anler zot dir non pa bezwen anmenn lepep. Mon pa ganny en konpran.

Mr Deputy ozordi mon krwar ankor ennfwa Sesel pe mank en loportinite pou nou avans devan e parfwa mon demann mwan si sa i ganny fer par ekspre oubyen si i ganny fer par linyorans parski i annan 2 kalite pese par ekspre e par linyorans. E mwan mon konn byen bann pese ki mon fer par ekspre ek bann ki mon’n fer par linyorans. Letan mon dir, e pa krwar mon per pou dir, letan mon dir ki sa pep ou a krwar serten i annan malpropte dan zot latet, i vre ki mon pe dir e mon pa retire sa parol parski mon krwar ki annan serten ki’n bwar e apre olye desann dan vant i mont dan letet.

Mr Deputy mon krwar ki poudir nou pe mank en loportinite ankor. E mwan mon krwar ki fodre nou vin fran. Si sa pep i anvi retourn dan sistenm parti inik kot i annan demokrasi popiler, sa pep i ava deside e i ava al dan sa direksyon. Nou sa ki nou pe dir ozordi e sa ki Onorab Georges in dir e ki mwan mon pe apir a 100% parski parey mon’n dir, koman dirizan SNP, mon pran li koman mon responsabilite dan sa peryod pou fer sir ki reform elektoral i sel keksoz ki lo nou azanda e nou ava vin dan sa Lasanble sak fwa i annan keksoz pou fer avek reform elektoral. E la nou ava fer konnen nou bann pwennvi, nou ava eksprim nou dan en fason kler e si fodre nou vot an faver nou ava vot anfaver, si fodre nou vot kont nou ava vot kont. Sa mon anvi ki zot ganny li byen kler.

Me mwan mon fer en senp lapel, mwan mon dir apre 20 an dan politik e apre en parkour kot parfwa in annan bokou kap Ros pou sote, in annan bokou bann sitiasyon difisil, mwan mon krwar ki ozordi eleksyon in fini ganny fer me ozordi annou get pli devan, annou regard pli devan. E letan mon pe dir annou regard pli devan mon a pe dir annou regarde ki manyer nou pou donn nou pei en demokrasi vreman reprezantativ, en demokrasi vreman solid ki ava ganny apiye avek bann lalwa ki kler, bann lalwa ki ava fer nou koman en Nasyon vreman fyer. Mr Deputy sa prosesis demokratik dan en pei i devret ede pou konstrir en pei e non pa pou detrir li. En laplenn ki nivo i fer provizyon pou ki en pep i viv  dan linite, pou ki en pep i konn linite, ki sa pep i ganny li en pli gran sans viv dan kominote e ki lesanz pwennvi i pa vin en konfrontasyon me i vin en loportinite pou nou kapab respekte kanmarad e permet nou pei fonksyonn dan en fason ki bon, dan en fason ki byen e fer sa pei prodwir bann patriot e non pa dimoun ki anvi detrir li. Sa prosesis demokratik ki nou pe koz lo la ozordi e ki’n byen ganny etale par Onorab Georges i sanmenm sa meyer latizann pou nou konstrir en nasyon ek en pep. Se sa Mr Deputy ki mwan mon stand for, se sa ki SNP  i anvi e se sa lalit ki SNP pou anmennen pou nou pei Sesel. Mersi bokou.

HON ROY NIBOURETTE

Mersi Msye Deputy Speaker. Manm Lasanble Nasyonal tou dimoun ki alekout bonzour. Mr Deputy Speaker timing Mosyon table par Manm Lopozisyon i fer ki Lopozisyon i anvi sa Lasanble Nasyonal vin en stakeholder dan politik fer sa ki nou dir sansan nou a boycott akoz zot krwar ki i dan zot lavantaz ouswa dan zot faver pou rod enpe latansyon ouswa senpati dan sa grand deba politik e piblik ki annan dan Sesel otour sa ki nou apel laplenn politik. Parey mover Mosyon in fer resorti, nou diskisyon ozordi dan sa Lasanble i sipoze otour sa size ki swiv rekomandasyon fer par bann misyon lobzervasyon enternasyonal ki zot menm ti dir ki sa bann delegasyon ti’n vin vakans isi Sesel. Me sa Mosyon i senpleman montre lipokrizi sa Parti politik akoz sa menm mosyon i dekoul dan travay ki sa bann delegasyon in vin fer isi Sesel.

 

Mr Deputy i enportan pou pep Seselwa note ki swe eksprimen par Pprezidan Michel pandan premye konsey de Minis apre son re-eleksyon, size reform politik ti  parmi son bann priyorite dan son manda e sa pa’n sorti anba presyon personn ni okenn lorganizasyon. Se gran lentere ki sa size reform elektoral in souleve i montre ki en size ki merit ganny adrese dan bi ranforsi nou demokrasi. Koman en opinion leader, akote bann lezot lenstitisyon parey medya e le 2 lezot brans gouvernman, nou lenstitisyon pa merit ganny servi pou nenport ki Parti Politik vin rod senpati ouswa vin servi nou lenstitisyon pou vin fer krwar ki se zot ki pe anmenn lademokrasi isi Sesel.

Mr Deputy Speaker nou dan Parti Lepep nou pe fer nou pwen lo sa size anfen ki lopinyon piblik a pli byen ganny enformen e konpran byen sa ki nou pei pe antreprann anba Prezidan Michel. Mr Deputy parey mon’n dir reform elektoral i merit ganny konsidere e evantyelman antreprann avek bi ranforsi nou demokrasi. Napa en pei dan lemonn ni bann swadizan demokrasi tradisyonnel ki’n konn sa sistenm plis ki 300 an ki’n attend en leta devlopman lademokrasi kot tou keksoz in parfe. Lademokrasi i en sistenm vivan parey lasosyete e son bann striktir e lenstitisyon i merit ganny kontinyelman pe ganny revwar e aziste avek bi fer li evolye e rann lavi tou dimoun pli fasil.

Mr Deputy se akoz lademokrasi i merit kontinyelman pe ganny amelyore ki fer plis sans koz lo demokratizasyon plito ki demokrasi se zisteman dan sa konteks amelyorasyon nou demokrasi ki nou Prezidan in donn direktiv pou kominik lo sa size avek pep Seselwa par bann lotorite konsernen. Sa desizyon pa’n ganny enpoze lo Gouvernman par personn, ni par sa 4 lorganizasyon enternasyonal ki ti Sesel pou obzerv eleksyon Prezidansyel mwan pase menm si zot in ganny akize pou vin vakans dan nou pei, ni par sa 3 parti Politik ki’n ganny defet dan sa dernyen eleksyon sa menm mwan pase.

Mr Deputy bann misyon in inanim pou dir ki eleksyon ti zis e lib me zot in osi azoute ki fodre pa ki Sesel i konplezant akoz fodre nou ranforsi kot nou’n fer byen e amelyor kot i annan plas ki nou pa’n fer sitan byen. Tou le 4 Misyon ti sit reform elektoral koman en size ki annan plas pou amelyore e amelyor nou prosesis elektoral.

Mr Deputy Prezidan Michel koman Sef Egzekitif pei me osi koman en manm gouvernman ki detenir portfey Zafer Legal in fer reform elektoral vin en priyorite son nouvo manda ki in gannyen avek lepep le 21 Me san okenn presyon par personn lo li. Prezidan Michel in fer kler ki le 2 priyorite son nouvo manda se reform sosyal e bann lenstitisyon demokratik dan pei.

Mr Deputy an sa ki konsern bann lenstitisyon demokratik dan pei, Prezidan Michel in dir klerman ki i pou met lanfaz lo donn distrik plis pourvwar e ranforsi bann lenstitisyon demokratik. Prezidan ki en zonm aksyon pa’n zis dir me in osi fer serten aksyon. Parey Mon’n dir taler Msye Deputy pandan premye meeting konsey de Minis apre son re-eleksyon ki ti fer Merkredi le premye sa mwan, Prezidan ti enkli sa size reform elektoral lo son azanda, lo azanda son Cabinet. Pandan sa meeting, bann Minis ti etidye sa avenue e pran serten desizyon pou amelyor son prosesis san okenn presyon lo zot.

Konsey de Minis ti deside pou fer bann amannman neseser dan Konstitisyon avek bi pou kree en Komisyon Elektoral, konsey de Minis dirize par Prezidan Michel ti donn lenstriksyon Biro Atorni Zeneral pou prepar sa bann amannman e i ti osi deside pou fer lamannman dan Political Parties Act avek bi met anplas bann regilasyon pou kontrol sours e depans sorti dan fon bann parti politik. Fodre note ki sa i al pli lwen ki sa Mosyon pe demande.

Mr Deputy Speaker pandan Premye konsey de Minis Prezidan Michel ti dir, ‘I neseser annan en lamannman dan Konstitisyon pou kree en komisyon elektoral pou asire ki nou prosesis demokratik i evolye e ki Sesel i vin en model bon gouvernans e lademokrasi dan lemonn’. I paret ki serten dimoun in ganny byen sa lenformasyon Mr Deputer Speaker e prezan in vin fer nou krwar ki zot ki pe anmenn lademokrasi isi Sesel. Parey nou’n vwar legzekitif in fer en gran pa dan direksyon reform elektoral e manm Parti Lepep dan sa Lasanble pe zwenn gouvernman Lepep ki’n deza fer fondasyon pou sa prosesis ganny met anplas. Mr Deputy Legzekitif i inisye sa prosesis, Zidisyer in ganny lenstriksyon pou prepar bann amannman neseser e Lezislativ a pran en pozisyon lo sa ki pou ganny table devan nou.

Ser frer Seselwa, atraver ou Mr Deputy Speaker, timing i en keksoz ekstrememan enportan dan   lafason ki en Pei i ganny gouvernen. Bokou dimoun i kapab demande akoz eski aprezan ki gouvernman pe fer reform elektoral e size bann lenstitisyon demokratik en priyorite?

Serten dimoun i krwar ki gouvernman in forse azir anba presyon bann lobzervater enternasyonal e Lopozisyon. Mon bann frer, ser zabitan Beau Vallon e St Louis atraver ou Mr Deputy en tel analiz i fo pou 2 rezon. Premyerman letan en Prezidan i annan responsabilite diriz en pei, i enportan pou li annan enn ou 2 priyorite ki i konsantre tou son zefor e lenerzi lepep lo la. Ennfwa ki sa bann priyorite i ganny rezourd, la Prezidan ava pas lo lezot priyorite, sirtou bann ki ranforsi nou bann aki, sa bann priyorite ki’n fini ganny rezourd. Dan ka Prezidan Michel, priyorite son manda ki i ti gannyen dan son eleksyon an 2006 sete pou li redres lekonomi pei. I ti pou vreman iresponsab e en sinny mank konpetans dan lapar Prezidan si i ti negliz size ekonomik e trouv lezot priyorite. I ti pou osi iresponsab de lapar Prezidan si akote reform ekonomik i ti met lezot priyorite parey reform politik tel ki reform elektoral e desantralizasyon pourvwar bann distrik.

Si Prezidan ti fer sa, lenerzi an term latansyon lepep e resours finansyer pei ti pou disperse e bann mezir ki ti pou ganny pran ti  pou napa lefikasite. I annan zis detrwa dimoun ki si zot ti lo opourvwar zot ti pou trenn nou pei dan sa direksyon. Mon pa bezwen dir zot lekel me mon asire sa bann dimoun ki zot pe mazinen se zot menm.

Mr Deputy la ki size lekonomik in fini ganny adrese atraver ban reform i normal ki Prezidan i pas lo lezot priyorite avek bi delivre son bann promes elektoral e satisfer bann lekspektasyon lepep Seselwa akoz i en Preizdan pou tou Seselwa.

Le 2 nouvo priyorite gouvernman se reform politik e reform sosyal. Mon apresye pourvwar ki in osi demande ki everybody is on board pou sa bann reform. Me i enportan ki nou kontribisyon i onnet, kler, nef e prop. Mr Deputy ennfwa ki bann reform politik in ganny antreprann savedir en Komisyon Elektoral in ganny etablir pou ranplas post Komisyonner Eleksyon nou pou bezwen osi annan reform avek the Political Parties Act pou anmenn plis transparans dan sours e litilizasyon fon parti Politik. Sa i pou fer ki nou demokrasi pou vin pli solid. Nou demokrasi pou vin pli solid akoz kritik konmkwa laplenn pa nivo pou nepli annan fondasyon, savedir sa krwayans ki Parti Lepep i ganny eleksyon akoz i servi bann mwayen pa demokratik pou nepli fer sans.

Ennfwa ki sa bann reform i ganny fer e ki tou dimoun i admet ki laplenn i nivo, i pou enportan letan Parti Lepep i re-anport bann eleksyon a lavenir e ki lopozisyon i kontinyen perdi, sa ki perdi i aksepte defet an bonnfwa e blanm zot lekor pou zot defet. Ennfwa ki laplenn i nivo fodre pa ki serten i komans kritik refri akoz in soufle en foul kont li, fodre pa ki tim ki perdi i blanm lot akoz i annan en pli bon coach e bann pli bon zwer, fodre pa ki lekip i perdi e apre i blanmen i dir ki sa parti ki’n sorti venker i annan plis siporter. Fodre ki sa reform i met en lafen avek sa bann kiltir propagann negativ dan politik Sesel.

Mr Deputy parey mon’n dir nou dan Parti Lepep nou azour avek transformasyon ki nou pei pe pas ladan anba dirizan Prezidan James Michel e nou pou mentenir nou sipor pou li ek son bann azanda ki pe vreman pous Sesel pli o. Son azanda pe anmenn tou Seselwa lo en nivo kot i santi li fyer ki i en Seselwa akoz Prezidan Michel i en Prezidan pou tou Seselwa par lepep e avek lepep e prezan Mr Deputy i pou reste pou nou vwar ki pozisyon Lopozisyon ler sa bann amannman I vin devan nou Lasanble. Mon pou dir mersi e nou mentenir nou pozisyon. Mersi Mr Deputy.

HON COLIN DYER

Mersi Mr Deputy. Mr Deputy Onorab Georges ozordi in table en  mosyon devan Lasanble pou demande ki en Electoral Reform Commission i ganny etablir pour nou kapab diskit bann prosedir eleksyon a la venir e tou globalman sa ki atase avek eleksyon dan Sesel.  Onorab Lider Zafer Gouvernman in fer nou konpran poudir sa mosyon pa enteres zot, zot pa oule tande e zot pa pou tande.

 

Depi nou’n table sa mosyon,  Onorab Georges in table sa mosyon e mon panse se sanmenm ki’n fer gouvernman degaze prezant en amannman, sizyenm amannman dan nou Konstitisyon pou fer reform pou etablir en Electoral Commission rather than annan en Electoral Commissioner. Zot annan en stratezi pour zot gard pouvwar a tou pri. Pour zot demokrasi i pa en issue e sa tou Seselwa ki krwar dan lademokrasi, ki anvi vwar la demokrasi friktifye i konnen poudir sa i lo azanda parti Lepep.

 

Mr Deputy mon pou fer rapel dan dan pa tro lontan avan eleksyon dan en interview, dan en progranm televize avek Msye Rene, Msye Rene ti dir klerman poudir si i pa ti fer en koudeta Sesel zanmen e zanmen i ti pou’n ganny en eleksyon. E Msye Michel dan son liv ki fek pibliye in repete poudir si zot pa ti fer en koudeta zanmen e zanmen zot ti pou’n ganny en eleksyon Sesel.

 

Mr Deputy Onorab Georges dan son prezantasyon in osi fer en revi ki’n arive dan sa 3 eleksyon ki Parti SPUP ti konteste.  Zot in ganny bate parti bate ziska ler zot ti ganny zis 2 plas dan Lasanble Nasyonal sa letan.  Zot ti sey boycott en eleksyon, en by-election dan Nor e fer debout bann dimoun endepandan ankrwar ki zot pou bat sa parti ki ti ganny eleksyon par bann kandida endepandan e zot ti tronpe. Zot bann manm endepandan ti ganny osi defet sa letan.

 

Mr Deputy i kler poudir parti SPUP ki ti pe proklanm ki zot pe rod lademokrasi, laliberte, linite, lazistis e fraternite pou Sesel zot ti dezonnet sa letan, zot pa ti senser. Onorab Zafer Gouvernman in annan lodans pour vin dir nou ozordi poudir nou’n rod en lekskiz pour nou antre par laport deryer. Nou’n anmenn en mosyon pour nou ganny sans antre par laport deryer.  Les mwan dir avek Lider Zafer Gouvernman poudir sa ki ti antre par laport deryer Sesel se presizeman Parti SPUP, apre ki i ti’n ganny defet dan eleksyon i ti servi zarm e touy dimoun e antre par laport deryer dan en gouvernman.   E sak fwa loportinite pou donnen mon pou fer zot rapel.

 

Mr Deputy nou nou’n dir e mon repete, SPUP i perdi senpleman 3 eleksyon, zot legzistans depi ‘64 ziska ‘74 apre zot in fer koudeta pou antre par laport deryer dan gouvernman.  E nou dan parti SNP, nou’n perdi konbyen eleksyon? 5 eleksyon, e SPPF/Lepep ozordi napa menm lodas pou dir se gras a SNP si sa pei iankor annan lape, linite e pe mars ver prosperite parski SNP pandan son legzistans i pa’n fer parey SPUP ti fer. Nou tou nou konnen ki ti arive dan lesplannad anvil. Zot ti menm servi tir gas kont lapolis ler ti pe met lord ek zot. Zot in met bonm, zot in met dife, zot in fer tou sord kalite simagri pou detri linite dan sa pei, pou detri progre ekonomik, pou detri laliberte sa pei ziska koudeta pou zot anmenn lalwa totaliter e represiv lo nou pei e lo nou pep e ozordi zot ankor anvi mentenir lalwa totaliter otoriter lo sa pep Seselwa. E zot in dekouver en lot mwayen pour zot fer sa.  Zot in fer Seselwa vin depandan lo zot e zot pe servi larzan pou fer sa pep reste anpandan avek zot.

 

Mr Speaker i annan tou rezon pour nou demann reform dan prosedir eleksyon Sesel, se parski nou anvi vwar nou pei progrese, etablir en prensip demokratik dan linite ek dan lape pou progre tou Seselwa e pour progre nou pei a’n antye e sa i nou ve senser lo sa kote latab.  E parti SPUP/SPPF/Lepep zot ankor pe sey deny lepep son vre drwa laliberte, lazistis e prosperite.

 

Annou get enpe bann kanpanny eleksyon Sesel ki mannyer i ale.  Tou dimoun in vwar ozordi poudir tol, makadanm, lapousyer ros, siman, dibwa in vin parey kado nwel ler eleksyon  i vini. E Seselwa in menm apel letan eleksyon koman en nouvo letan nwel, en letan kado kot SPPF/Parti Lepep i zis pase enfliyans dimoun avek byen materyel. E sa i kler, nou’n vwar partou. Paregzanp i fer onte kan reprezantan Parti Lepep Beau Vallon i pas kot en vye tantin pansyonner ki reste lo son lili, son lakaz i annan detrwa trou ladan i dir ek sa madanm mon tande zot pe donn tol, donn mwan de fey tol, i ganny lodans dir ek sa Madanm Colin Dyer i vin vizit ou, nou pa pou donn ou tol pou met lo ou lakaz al demann li.

(Interruption)

 

DEPUTY SPEAKER

Order, order.

 

HON DYER

E la i la, sanmenm mon ti anvi zot dir, napa problenm ladan. Zot anvi aste dimoun e dimoun ki zot krwar zot pa kapab aste zot maltrete.

 

(Interruption)

 

DEPUTY SPEAKER

Order.

 

HON DYER

E nou nou pa anvi kontinyen dan en prosesis kot ou aste dimoun pou reste dan gouvernman. Nou anvi ki sa i sanze ennfwa pour tou.

 

Mr Deputy Onorab Potter in dir poudir Onorab Ramkalawan in enport voter Anse Etoile dan dernyen eleksyon lezislativ pour li ganny vot. Me mwan sa ki mon konnen ki’n enporte Anse Etoile pou Msye Michel ganny vot Anse Etoile, se container flat screen sorti kot Khalifa. Sa i apel koripsyon e bribery e nou nou pa fyer sa kalite demagozi.

 

Mr Speaker kot i konsern Lider Zafer Gouvernman ankor in negosye avek en businessman Beau Vallon e nou konnen Msye Potter ki travay Ankour koman Supervisor Prosekiter personnelman in sarye fridge, washing machine dan en refrigeration truck pou depoz dan bann depo dan distrik pou donn dimoun, pou aste vot avek e sa i fer onte. E nou nou pa anvi vwar nou pei kontinyen lo sa semen, lo sa lalinny e sanmenm ki ozordi nou’n table sa mosyon e nou pe demande ki i annan en revizyon total pour ki nou pep i kapab fer son swa san lenfliyans, i kapab swazir en gouvernman ek son bann reprezantan san lenfliyans.

 

Sa ki Onorab Lider Lopozisyon in dir taler dan son prezantasyon, dan son diskour se ki nou bezwen annan en cap ki depans i ganny fer dan en eleksyon. Swa eleksyon Prezidansyel, swa eleksyon lezislativ. Nou pa kapab depans larzan, larzan leta e larzan nou pa konnen kot sorti pour bann dimoun ganny en kantite gous e en kantite privilez dan pei pour zot kapab donn larzan parti mazoriter pou aste en eleksyon.

 

Nou konnen dan ka sa Msye Beau Vallon in ganny en bout later en landrwa kot ozordi lasapel Notre Dame du Sacré Coeur pe fer lanmes pandan letan ki i pe ganny rekonstrir. E sa Msye pa’n tro, tro happy akoz gouvernman in donn sa landrwa Lasapel pou fer lanmes, in retard son proze, son bann kondisyon mon panse ki zot ti’n deal avek pou kapab ganny donasyon pou eleksyon. E tou sala i malonnet.

 

Mr Deputy i malere pou vwar poudir Sesel i pe kontinyen lo sa semen ladiktatir, i malere pou vwar poudir sa bann Manm Parti Mazoriter zot anvi kontinyen lo sa semen. Zot anvi kontinyen manipil lepep e aste lepep avek larzan e byen materyel. Ou konnen i annan en businessman ki’n dir mwan – ki annan en pti biznes, i ti sezi ler zot ti apros li e demann li pou ki ou vote. Zot ti prezimen i vot pou lopozisyon e son vot ti pou al pou Onorab Ramkalawan koman Prezidan Sesel e i ti reponn zot, mon vot i mon zafer, mon swa i mon zafer i pa zafer personn. E zot ti dir li, nonm ou pri pou vot pour nou e nou a donn ou sa ki ou demann nou.  Mr Deputy tou sala in pase dan nou pei. E zot zot pa kapab deny parski i laverite. Zot tou zot konnen an konsyans poudir zot in aste sa eleksyon, zot pa’n ganny sa eleksyon ki fek pase devan nou.

 

Mr Deputy mon annan en papye devan mwan la, en resi e nou tou nou konnen, Glacis tou bann materyo ki’n ganny donnen par Msye Joseph Albert resi in ganny fer lo non Msye France Bonte pou donn materyo konstriksyon bann dimoun Glacis. Zot tou zot in aste vot avek materyo konstriksyon. Mr Speaker e nou tou nou konnen poudir se en Manm Lasanble ki ankor pe reprezant Glacis e se Dokter Payet ki ti pe kanpanny avek Msye Bonte Glacis. Beau Vallon zot ti annan 11 check points antou.  E DA ti pe operate enn personnelman limenm. Mr Deputy i kler ki lapolis pa’n kapab fer nanryen e pa ti enterese pou fer nanryen.

 

Nou’n ariv en staz Sesel kot ler nou nou demann en Komisyon pou reform elektoral nou konnen ki nou pe dir. Nou konnen ki nou pe rode e nou konnen ki bann lalwa ki bezwen al avek e tou bann package ki bezwen al avek sa pour ki eleksyon i vin fair, laplenn i vin nivo e refri i soufle en match ki fair. Loto lapolis i ganny pase dekore avek paviyon Parti Lepep lo la e siporter SNP i ganny entimide, maltrete par zofisye lapolis e sa in arrive dan distrik Beau Vallon.  Konplent in ganny fer avek Komisyonner Lapolis e nanryen koman aksyon pa’n ganny pran avek sa bann zofisye lapolis.  E sa bann menm zofisye ankor, lapolis le 5 Zen redekor zot transport ankor, repase, enstig dimoun ankor lo semen piblik, i montre poudir lapolis i napa lentansyon fer nanryen ouswa Komisyonner Lapolis aktyel i napa kapasite pou pran desizyon e azir dan sa pei parski li osi i viv anba lord sorti kot legzekitiv.

 

Mr Deputy ozordi Prezidan Larepiblik i pou bezwen reveye.  I koz bokou lo linite, i koz bokou lo travay dir, i koz bokou lo lonnekte be mwan mon ti a kontan lans en challenge avek sa msye ozordi, mon ti a kontan dir li demann son bann reprezantan dan Lasanble atraver Lider Zafer Gouverman pou konsider  sa mosyon ki’n ganny table devan Lasanble ozordi. Si i annan senserite pou vwar lazistis, pour vwar Sesel kontinyen progrese, dan linite, sa pep, dan lape pou fer progre pou sa nasyon ek tou son pep, demann avek son bann manm dan sa Lasanble ozordi pou rekonsider zot pozisyon lo sa mosyon table par Onorab Georges. E i a demontre poudir i annan senserite, lonnekte e i anvi vwar sa pei tourn sa paz vyolans, entimidasyon, viktimizasyon, mepri, lensilt anver sa ki napa menm lopinyon politik avek zot. Mon challenge li ozordi dan sa Lasanble nasyonal pou montre son vre kouler, pou montre son vre lentansyon pou sa pep e pour son pei Sesel, sa pei ki i deklare i kontan sitan. Mr Deputy se pa met en paviyon Sesel obor ou ki fer ou vin pli patriyot e pli democrat ki ou prosen. Se pa pin en pin paviyon Sesel lo ou lenz ler ou antre dan Lasanble Nasyonal ki fer ou vin pli patriyot e pli demokrat ki lezot ou bann adverser. Mr Deputy wi, se bann ki met lanmen lo son leker, ekout son leker bate, avek senserite e dezir pou vwar son pei progrese dan lanmour, dan linite, dan lazistis pou prosperite son nasyon a’n antye.

 

Wi i montre ozordi poudir lafason ki zot pe riye, ki zot pe godnarde poudir zot pa konpran vre prosesis e zot pa enterese dan vre prosesis demokrasi, laliberte e lazistis pou Sesel avek pour tou Seselwa.

(Interruption)

 

DEPUTY SPEAKER

Order, order.

HON DYER

Mr Deputy nou nou’n dir klerman, e Lonorab Lider Lopozisyon in repete, nou’n anbark lo en misyon ozordi apre 5 defet dan en eleksyon kot zot in aste vot, zot in met dimoun anba lafreyer, zot in met dimoun anba presyon, zot in fer per lazenes akoz scholarship e dan mon distrik Beau Vallon i ankor annan en zenn ki ankor anvi en scholarship ki pe tay deryer Parti Lepep i krwar zot pou donn li en scholarship ki i pe espere depi 5 an pase, e i pankor gannyen ozordi. Tou sala i egziste dan nou pei.  E tou sala i realite ki lazenes e ki nou nasyon pe fer fas avek. I depan lo zot ozordi parey Lonorab Georges in dir pou montre nou, pou montre sa pep poudir vre zot enterese, poudir vre zot anvi.  Rekonsider zot pozisyon lo sa mosyon parey mon’n dir zot, vini, etablir en komisyon reform elektoral avek tou bann partner, tou bann dimoun enterese dan sa pei, nou a travay ansanm, nou ava ariv lo en lagreman, nou ava ariv lo en desizyon kot nou pei a kapab antre dan en prosen eleksyon avek en nouvo laplenn, avek en nouvo latitid, avek en nouvo lespri avek en nouvo determinasyon pour nou pep e nou pei.

 

Si zot kontinyen lo sa semen zot pou endik klerman poudir zot pa enterese, zot pa anvi, e zot anvi kontinyen manipil sa pep, oprim sa pep e met li anpandan par lakord larzan avek materyo.  Mr Deputy i annan size stasyon radyo ki nou pe lager avek depi kontan e stasyon televizyon endepandan.   Si Prezidan Michel ti vreman senser, i ti a’n montre nou deza poudir i oule fer desann Licence fee pou sa ki enterese pou etablir en stasyon radyo e en stasyon televizyon endepandan i komans prosedir. Nou nou pa enterese ek gout par gout, nou enterese avek the whole package, en package ki pou konpreansiv pou lademokrasi, pou laliberte e lazistis dan sa pei ennfwa pour tou. Nou enterese avek en package ki pou fer dibyen sa nasyon, nou enterese avek en package ki pou travay pou prosperite sa pei, pa dan en package ki pou travay pou zis en kote pou kontinyen manipil 40% nou popilasyon parey Lonorab Georges in dir ek zot. Tou dimoun ki ganny anploye par gouvernman ki ganny en saler, mazin byen poudir i annan 45% sa Nasyon dan Lopozisyon ki pey zot en saler.

 

(Interruption)

 

..wi ler ou get lopozisyon tou ansanm nou annan plis ki 45%.  Mr Deputy in ler pou sa parti ki dan gouvernman, in ler pou Prezidan Michel reveye li osi. In ler pour zot met zot parol a’n aplikasyon e in ler pou montre zot seserite dan sa pei.  Ozordi i kler nou annan an detansyon Msye Bernard Sullivan ki Lonorab..

(Interruption)

 

DEPUTY SPEAKER

Lonorab i en police case. Mon ti a kontan ou proceed on the motion, pa bezwen fer..

 

HON DYER

..Sa mosyon ki devan nou i lo laliberte lekspresyon osi parski laliberte pour en dimoun eksprim li, kanpanny e fer politik dan sa pei.

 

(Interruption)

 

..wi in ekrir lo facebook i fer bann komanter dapre son lopinyon ek son lide e nou nou bezwen respekte sa.  I pa’n threaten lavi personn lo facebook pour li ganny ranmase e ozordi i pa devret dan en kaso anba detansyon lapolis, i devret en zonm lib. Sepandan mon a fer zot rapel sa ki’n threaten lavi dimoun sete presizeman zot bann dirizan lo bann podyonm le 5 Zen ler ti nonm non dimoun e dir ek zot, sa ki anvi mor vitman i a mor vitman, sa ki anvi mor dousman i a mor dousman e en kantite nou bann frer Seselwa in mor avek sa bann threat. Se sa bann dimoun ki devret anba detansyon lapolis ozordi, ki devret deryer baro parski zot in pran lavi zot bann frer Seselwa e zot in fer ditor Seselwa.

 

Mr Deputy mwan mon son pour san deryer sa mosyon ki’n ganny table par Lonorab Georges ozordi, mon san pour san anvi vwar Sesel pran en nouvo direksyon, mon san pour san anvi vwar laliberte ganny etablir dan nou pei, dan Sesel dan le fitir. E nou nou angaze pour nou kontinyen lo sa misyon dan nenport ki pozisyon, dan nenport ki plas ki nou ete dan sosyete dan nou pei ozordi. E nou nou pou kontinyen lo nou lalit e pou aport tou sipor lo sa mosyon e menm si zot rezete nou pou kontinyen lo nou lalit pou anmenn reform elektoral dan nou pei Sesel. Mersi.

 

DEPUTY SPEAKER

Nou a adjourn, nou a retournen 4 er.

(Break)

 

MR DEPUTY SPEAKER

I reste mwan 4 entervenan lo mon lalis e mon ti a kontan sinyal zot ki i kler ki pozisyon tou lede kote in pran lo sa mosyon.  I will close the debate at quater to 5 e mon pou donn laparol avek mover mosyon pou fer the Right of Reply.  Onorab Gamatis.

 

HON. GINETTE GAMATIS

Mersi Mr Deputy Speaker.   Msye Deputy Speaker i avek bokou respe e bokou pasyans ki mon’n ekout Onorab mover letan in prezant son mosyon.  Mon’n ekoute akoz koman en Manm sa Lasanble mon’n ganny elekte direkteman pou mwan reprezant bann zabitan mon distrik e pou defann zot lentere isi dan sa Lasanble.  Mon’n osi donn tou mon latansyon sa mosyon akoz ki senpleman letan in pran 11 dimoun 2 semenn pou travay lo en senp mosyon, la mon ti ekspekte ki Onorab ti pou vin eblouir nou avek en travay zeni.  Me dan plas pli bon mosyon ki nou’n zanmen deza vwar, Onorab in prezant mosyon pli long ki sa Lasanble in zanmen deza vwar.

 

Msye Deputy Speaker, i pa mon plas pou dir okenn Manm nou lenstitisyon ki fason pou fer zot travay, me lo mon kote mon santi ki nou pep pe ganny mal reprezante.  Letan ki premyerman sa Lasanble i ganny servi koman en biro konplent kot en parti politik perdan i vin sers tou leskiz imazinab pou eksplik zot defet elektoral.  Sa pou mwan i en keksoz ki drol e mon get sa koman en gaspiyaz resours si pa menm en akt de koripsyon.

 

Dezyenmman, letan ki sesyon Lasanble i ganny dedye zis koman en repetisyon travay ki’n deza ganny fer par bann lezot dimoun e sa ki la devan nou ozordi pe zis reflekte en komitman ki’n deza fini ganny pran par Prezidan Larepiblik Msye James Michel.  Mon oule fer tre kler, depi la lo komansman mon deliberasyon ki mon pa pe siporte sa mosyon ki’n aparet la devan nou ozordi.  Mon pa pe siport en mosyon ki pirman en gaspiyaz letan nou Lasanble e zefor en group perdan pou esey maske zot lakanmizri.

 

Si Onorab Georges ti’n serye dan son demars ki i pe esey fer, i ti annan selman pou li entrodwir en Private Member’s Bill lo sa size e la nou Lasanble ti ava delibere, amande kot i fodre, aksepte ouswa rezet son propozisyon.  Dan plas en lapros serye ankor ennfwa parti SNP i prefer pou fer en keksoz ki pa kontenir okenn sibstans.  E la koman ki mon pe abord sa size sibstans Msye Speaker permet mwan pou ankor ennfwa rafresi memwar mon bann Onorab koleg konmkwa ki Sesel i en pei ki ganny gouvernen par lalwa e ki Konstitisyon nou pei i lalwa Siprenm Sesel.  La si mon kont i bon avek larive Onorab Julie i fer antou 3 bann lezislater SNP ki osi bann Ziris.  Avek en tel kantite talan a zot dispozisyon i fer ki mwan Ginette Gamatis mon kestyonn sa mosyon ki la devan nou Lasanble, mon kestyonn motiv sa mosyon, mon kestyonn vre lentansyon parti SNP pou anmenn en tel mosyon devan nou Lasanble kan aksyon korek ki ti’n devret ganny pran sete pou al konbat sa case devan lazistis.

E mwan Ginette Gamatis ozordi, mon deklare ki sa mosyon devan nou Lasanble i pa lot ki en manev politik byen kalkile.  En aksyon ki pa posed okenn sibstans, en manev avek le sel bi pou esey sov loner en sel dimoun.  E si sa i leka, mwan mon personnelman kondann okenn aksyon par okenn manm sa lenstitisyon ki deliberaman gaspiy letan nou Lasanble.  E mon pa pou vote an faver en mosyon ki son sel bi se pou kasyet lakanmizri en sel dimoun.  Sa i en keksoz ki mon pa pou zanmen fer dan mon lavi.

 

Msye Deputy Onorab Georges dan lepase in toultan ensiste ki letan nou fer en lalwa fodre pa ki nou fer lalwa pou en dimoun.  Ozordi mwan Ginette Gamatis mon dir ki letan nou table en mosyon, pa

table en mosyon ki pou maske lakanmizri en sel dimoun.

 

Mon’n ekoute atantivman letan ki Onorab in avans son bann largirman.  Mon felisit li akoz mon realize ki Onorab i en tre bon rakonter.  Onorab in penn li en zoli portre kot parti SNP i en zenn viktim tre inosan ki pa konn nanryen e ki’n ganny atake avek loulou dan lafore.  SNP dan rol Pti Saperon Rouz.  Msye Deputy nou tou isi anndan nou konnen ki sa i pa vre.  Sa portre ki Onorab pe sey penn i enn ki konpletman fo e la ozordi mon pe dir avek zot ki si zot pare pou debout ankour nou plis ki pare pou debout avek zot akoz sa kont levidans avek affidavit ki nou pe kolekte sorti kot zot bann dimoun caterpillar pa pou kapab bare.  E zot konn tre byen lekel zot bann dimoun ki mon pe koz lo la.  SNP tou zot sekre i deor.  La lo latab parmi zot i annan ki koze pli move ki kato nosibe.

 

SNP i pa inosan, e SNP i pa en viktim.  Zot en bann adilt tre entelizan ki ti konn tre byen kwa ki zot ti pe fer letan ki zot ti antre dan sa eleksyon.  Le sel keksoz ki zot pa’n kalkile petet se ki Seselwa i en nasyon ki egalman osi entelizan ki zot e ki Seselwa ti’n debiste zot depi byen boner.

 

Toudmenm i annan serten pwen ki mon santi pa’n ganny kouver dan prezantasyon Onorab, alors koman enn son koleg i mon devwar pou ede e asiste li.  I dan sa lespri ki mon fer sorti sa bann pwen swivan; SNP in perdi eleksyon lo sa bann pwen swivan.  Lapares pir e senp.  An lannen 2011 parti SNP in run kanpanny politik pli parese ki nou’n zanmen deza vwar dan listwar Sesel.  SNP in absan lo teren, zot pa’n fer okenn aktivite demas, zot pa’n zwenn lekspektasyon zot bann siporter, laverite se ki SNP in konpletman dekonekte avek son prop baz sipor.

 

Persepsyon koripsyon; Pou premye fwa dan listwar nou trwazyenm repiblik parti SNP in vin viktim son prop zouti.  In toultan SNP ki’n servi sa kouto koripsyon lo son prosen me letan ki zouti in sanz lanmen SNP pa’n kapab defann.  Zot pa ni kapab reponn avek lakizasyon ki ti pe sorti lo tou bor e dan tou kwen e lamazorite sa bann lakizasyon in sorti dan zot prop kan.

 

Finansman;  Par lafason ki zot zer zot larzan an lannen 2011, SNP in vwar li pe ganny abandonnen par lamazorite son bann sponsors tradisyonnel.  Bann gro Businessmen Seselwa ki tradisyonnelman siport SNP e ki miz bann gro gro sonm larzan dan sa parti in refize pou donn zot larzan akoz bann alegasyon mank latransparans e koripsyon ki tourn otour sa zafer larzan dan SNP.

 

Ozordi zot rod larzan SPUP/SPPF e Parti Lepep, zot larzan pou zot oli?  SPUP depi son komansman, depi ler i ti form son parti, SPUP i annan son fon, i annan son bann sponsor tradisyonnel, i annan son bann zanmi, i annan son bann manm parti.  Tousala SPPF in anmas son larzan, e son larzan i fer sa ki i oule avek.  Lekel ki pou donn Parti Lepep lord ki i fer ek son larzan?  Si i byen depans li ase.  I get son siporte, napa problenm ek sa.

 

Vol konfyans;  I annan en kantite siporter SNP ozordi ki santi ki zot konfyans in ganny vole par SNP.  En legzanp senp: letan ki en kandida Prezidansyel i dir ki i kontan in perdi eleksyon akoz lanmans pwalon i so, sa laspe vol konfyans i enn ki pez tre for dan desizyon en kantite dimoun isi Sesel.

 

E finalman lapares, ankor lapares.  En parti politik ki ferm son headquarters parti dan plen milye en kanpanny Prezidansyel e refize pou vwar piblik, se en parti ki pe fer son mye pou perdi eleksyon.  Si ti dan cooling off mon ti a konpran, me dan gran milye kanpanny.  SNP ti konnen ki zot pe al perdi, zot zis pa ti ekspekte en defet konplet e total.  SNP admet zot in perdi eleksyon Prezidansyel le 21 Me 2011, Sesel.

 

Msye Deputy Speaker dan lavi i egalman enportan pou etidye aksyon ou oponan, ou ekout sa ki sa dimoun i annan pou li dir me ou osi gete kwa ki i pe fer.  SNP i sipoze en parti politik ki pe al konbat en eleksyon Parlmanter lannen prosenn e la deza zot in komans par mank 2 sesyon dan Lasanble.  Sa i menm zafer ki zot ti fer avan eleksyon 2007; zot ti boycott Lasanble apre zot ti perdi eleksyon Lasanble, zis parey ki Msye Volcere ti dir diran son kanpanny Prezidansyel, en dimoun ki repet menm aksyon an ekspektan en rezilta diferan se en dimoun fou.  E la nou vwar zot pe repet menm aksyon ki ti fer zot anmas defet an 2007, apre zot avan vin san louange lanmans pwalon ankor?

 

Pli gro lennmi ki parti SNP i annan letan ki i pe antre dan okenn eleksyon se parti SNP limenm.  Sa bann dimoun i fer tou sa ki zot kapab pou zot perdi eleksyon.  Zot al ziska pou rod dimoun ki pa vot pou zot pou fer koze lo televizyon.  Apre sa bann dimoun i dir ou ki zot in ganny R4,000 pou koze alor zot in pran zot larzan.  E letan bann vre siporter SNP i vwar dimoun ki pa siport zot pe foud zot lo televizyon, ki lefe ki sa i fer?  Bann dirizan SNP i komet fot, apre fot, apre fot, zot in konmet sitan kantite fot ki zot menm zot in perdi kont.

 

Msye Deputy Speaker eski sa bann dimoun zot krwar dan Bondye menm zot? Oubyen zot ti al fer simagri lo Bondye?  Akoz ki ler Bondye i fer son louvraz zot pa aksepte.  Parmi tou sa bann Leader se zis Msye Mancham ki’n fer en bon refleksyon lo sa size.  Oli zot lafwa?  Tou ti la pe donn ponyennmen e apre zot dezapwent piblik e dirizan SNP i fer en komanter rasis lo bann obzervater Afriken.  E ozordi i vin dir nou ki in koz avek SADC, in koz ek sa bann dimoun, me selman in vin akiz zot ki zot ti vin konze isi Sesel.  Seselwa annou ansanm rod sa ki byen pou nou pei e ansanm nou ava reisi.  Port Glaud annou kontinyen al a’n avan.  Tenir pa large pou en nouvo Sesel. Mersi.

 

HON. ANTHONY DERJAQUES

Mersi Mr Deputy. Mon konsyan prezan mon annan mwens letan.  Partou dan lemonn a sa moman la dan Lafrik Nor, dan Middle East, partou dan lemonn tou dimoun pe rod sanz sirkonstans zot lavi pou zot kapab pran par dan en fason lib ek zis dan desizyon zot pei.  Zot pe lager kont leta, zot pe donn zot lavi, zot pe met zot zanfan an danze, zot pe cross frontiers sorti Syria pe al Turkey, zot pe kit zot sekirite dan zot prop pei, e menm bann ki an sekirite dan bann kapital partou pe re-antre dan zot pei malgre i annan lager sivil avek en bi.  Sa bi se kapab pran par dan en fason lib ek zis dan desizyon ki afekte zot lekor, zot fanmiy, zot lavi.

 

Mr Deputy zonm depi ler in ne in annan en keksoz ki pli sakre e ki kree sa diferans ant li avek zannimo, sa se abilite pou asosye, abilite pou mazinen, abilite pou kominike.  E ansanm avek bann lezot manm dan zot sosyete zot ekspekte, sa i zot drwa fondamantal, pran par dan en fason lib ek zis dan desizyon dan zot pei.

 

Ler nou pe get en mosyon koumsa, Onorab Georges pe demann en keksoz ki senp selman ki enportan, ki fondamantal pou nou pei si nou pa anvi retourn ankor dan en diktatir, dan en gouvernman otoriter.  I pe demande ki tou partner dan sa pei enkli tou parti politik, tou bann dimoun ki’n pran par dan politik ek dan eleksyon Prezidansyel ek tou bann sosyete sivil parey LUNGOS, bann relizyes interfaith, i kapab pran par dan sa desizyon ki manyer e ki fason pou revwar nou prosesis eleksyon isi Sesel.  En prosesis ki kouver pa zis en Electoral Commission pou Sesel me ki kouver en kantite lot laspe nou bann lalwa.  I annan par egzanp ki’n fini met devan e ki’n table bann petisyon e pe esper gouvernman pou amann par egzanp The Public Order Act.

E tanzantan nou demande e tanzantan zot dir nou pou annan en nouvo BillPublic Order Act i limenm li ki gid ki manyer ou kapab fer bann rally, ki manyer ou kapab fer bann meeting piblik, ki manyer ou kapab fer bann lamars.  E isi Sesel nou bokou a’n aryer akoz isi Sesel i annan en keksoz ki ou bezwen demande, si ou pa ganny permisyon Komisyonner Lapolis ou pa kapab fer li.  E sa i an konfli avek nou Konstitisyon.

 

Mr Speaker i annan bann mezir ki nou bezwen pran avek Telecommunications ek Broadcasting Act ki bezwen ganny amande.  E menm Msye Michel pou le moman pe koz lo la e in menm eksprim son pwennvi; i devret annan bann TV ek radyo lib, endepandan avek Nasyon avek SBC.  Savedir nou bezwen revwar Telecommunications and Broadcasting Act anplis ki Public Order Act.

 

Mr Speaker nou fek pe koz lo SBC Act e nou’n trouve ki SBC pa’n kapab ranpli son rol malgre ki sa Lasanble in amann e in donn li en nouvo Act.  Sa i esansyelman akoz SBC Board i pa endepandan akoz nou’n nomin e Prezidan in apwent menm dimoun ki pandan de lannen e de lannen in mentenir en kontrol an faver parti opouvwar, in mentenir li e in akselere dan sa prosesis eleksyon e SBC Act in ganny servi pou abiz sa pouvwar ek resours gouvernman kont bann lot kandida.

 

Mr Deputy i annan ki pou anmenn devan nou ki dan sa package i devret annan en amannman lo Licensing ActLicensing Act ki mars ansanm ek Telecommunications and Broadcasting Act i dir ki ou bezwen apepre 1 milyon roupi pou peye pou kapab ganny en licence pou ou kapab operate en TV ouswa en radyo, sa osi i bezwen ganny amande.  Nou bezwen get dan tou sa bann regilasyon ki nou bezwen met anplas pou ede pou empower dimoun pou fer bann televizyon ek bann radyo prive e pa rely zis lo SBC.

 

Msye Speaker i annan en kantite bann lot lalwa, lamannman nou Konstitisyon kot nou annan anplis ki i annan dan sa amendment to the Constitution bann sanzman ki nou bezwen fer pou garanti ennfwa e pou tou ki laplenn politik Sesel i nivo.  Pou nou i annan National Assembly ki nou bezwen gete.  I annan kot Speaker i kapab servi son bann pouvwar dan en fason otoriter pou anpes freedom of expression, pou anpes dimoun ganny zot peye, an kwayans ki sa pou anpes nou kapab travay dan nou bann distrik.

 

Nou bezwen revwar bann lot fason ki nou travay, par egzanp bann komite Lasanble.  Ki mon pe sey montre?  Mon pe sey montre ki i annan en kantite bann lalwa, annou get ankor.  Mon a propoz ankor enn si zot pa oule krwar.  Penal Code limenm li kot i annan criminal libel ki kas ou drwa freedom of expression isi Sesel e sa in ganny servi dan lepase e i ankor pe ganny servi.  Ler en pep i per, ler en pep i santi ki napa liberte lekspresyon laplenn politik e laplenn pou eleksyon dan sa pei i pa nivo e okenn rezilta i pa zis.  I sa eleksyon ki nou fek pas ladan kot tou bann leaders lopozisyon pa’n rekonnet sa enn ki’n ganny sipoze sa eleksyon.

 

Depi le 21, personn dan tou bwat vote, okenn nou bann reprezantan pa’n sinny e dakor avek sa bann rezilta.  Sa ti ganny fer son aswar 8er ziska minwi ler bann rezilta ti pe ganny konte dan biro.  Sa desizyon SNP ti’n fer pa apre ler zot ti’n sorti me during the time ki zot zot pe dir ki nou kandida ti’n fini deklare ki keksoz pe mars byen.  Non, nou ti refize sinnyen e zot tou ki ti la koman bann Counting Agents zot ava dir mwan wi SNP pa ti sinnyen e i pa ti aksepte.  Nou pa aksepte e zanmen nou pou aksepte e sa ki krwar ki’n ganny prezidans i pa konfortab ek sa, sanmenm deswit in debout e in komans propoze.  Propoze, e menm son bann propozisyon i aparet dan sa Lasanble pa pou ganny aksepte akoz zot zot toultan 10an par deryer okenn lide ki i pou anmenn okenn keksoz progresis ouswa reform demokratik dan sa sosyete.

 

Mr Deputy ler mon get Sesel e ler mon trouve ki SNP in travay e in lite depi ‘91 pou li fer reform politik, ekonomik, sosyal, dan sa pei e mon trouv sa bann ki la devan mwan, mon vwar ki i annan en gran, gran travay ki nou bezwen fer.  Mon dir kekfwa ti en bon lide ki 16 dan zot pa ni pou kapab debout ankor dan okenn eleksyon isi Sesel.  Se zot ki bann lame duck ki pa ni pou kapab met zot non koman bann kandida.  Isi sa 11 la i libreman kapab met ankor, personn pa’n diskalifye zot.  Si nou anvi mete, nou ava mete.  E nou personn pa pe pas bar pou dir lekel ki pou Prezidan, lekel ki pou dan Lasanble – Konmsi zot zot dan en parti politik ki ankor krwar dan diktatir menm parmi zot.  Menm zot ki pe lager ozordi e Onorab Nibourette pe dir i annan lademokrasi isi Sesel e se zot ki pe lead the way, mon asire ler i konnen i pe tourn koman fireman lo airport i pa kontan sa.  Mr Deputy lame duck i lot kote, diktater i lot kote.

 

La mon pe koz direkteman avek Prezidan Michel.  Prezidan Michel ou’n trouve ki kalite Lasanble ou annan la, Sesel i bezwen reform.  Si Sesel pou bouze pou vin en pei ki modern, ki krwar dan demokrasi e ki krwar dan lalwa, e si i pou annan okenn devlopman dan sa pei, nou pou bezwen fer sa bann reform politik pli vit posib.  SNP in angaz li pou li antre dan sa prosesis fer reform elektoral.  Leader Lopozisyon in dir ki azanda primordyal SNP se pou esey kree e fonde en demokrasi isi Sesel.

 

Ler par egzanp ou get sa mosyon ki Onorab Georges in mete ki pe demann en keksoz telman enportan, ki tou akter in dakor, tou bann NGOs lokal in dakor, legliz in dakor i devret annan reform elektoral, bann Observer sorti deor; SADC, COMESA in dakor fodre annan bann reform, zot prop Prezidan in dakor ki fodre annan sa bann reform electoral e nou nou pe fer en mosyon koumsa. E get sa dezyenm mosyon la, sa Lasanble pou demann gouvernman pou konsider revwar bann balizaz Park Maren.  Sa i en letan pou nou koz lo balizaz Park Maren pou pwason?  Eski olye rod balizaz elektora pou nou prop dimoun nou pe rod pou kakatwa avek karang dan delo?  Sanmenm sa ki zot annan dan zot latet?  Pou deal avek kakatwa?

 

Mr Deputy mon pa konpran,  ler mon get mosyon Onorab Georges ki’n ganny fer dan en fason kalm, rasyonnel, in eksplike, in quote zot, zot lot Leader ankor, Prezidan Rene ki i ti dir.  E zot zot debout, Onorab Nibourette i dir “nou dan en sitiasyon vreman demokratik e se SPPF ki pe lager pou demokrasi”.  Onorab Gamatis li i vwar ki sa ki nou nou’n fer, sa ki nou’n sizere napa nanryen ladan, nou pe zis vin protez en sel dimoun.  Sa i fer mwan konpran ki vreman ler limenm li Msye Michel ti dir, tire sa 16, i ti’n devret tir tou.

 

(Interruption)

 

MR DEPUTY SPEAKER

Order. Onorab Nibourette, order.

 

HON DERJACQUES

Mr Deputy mon demann ankor ennfwa ki nou tou, ki sa pei, mon demande ki sa Lasanble i vin serye, ki dan en fason dan sa prosen 6 mwan, 3 mwan, nou angaz nou pou nou revwar tou sa bann lalwa ki mon’n pas lo la.  Nou bezwen pa zis reform nou Konstitisyon, nou bezwen reform the Public Order Act, the Telecommunications and Broadcasting Act, the SBC Act, the Licensing Act, the National Assembly Standing Orders.  Mr Deputy nou bezwen reform tou bann regilasyon ki a’n efe ki a’n aplikasyon enkli regilasyon anba the Elections Act, the Elections Petition Rules 1998.  Mr Deputy nou bezwen get bann seksyon ki pa an konfirmite avek nou Konstitisyon e bann seksyon par egzanp ki dir ki anba Elections Act seksyon 94(a) ki se zis la ant nominations day e minwi 3 zour avan zour eleksyon ki nou nou empowered pou nou al lo SBC pou nou ganny akse egaliter ek zis lo SBC.  Dan Sesel nou enn bann sel pei dan lemonn kot zis pou sa apepre 18 zour ki nou kapab ganny tande lo nou medya SBC ek TV e nou sel pei Lafrik ki napa en stasyon radyo prive e en televizyon prive.

 

Zot pe dir nou vin compete lo zot playing field ler zot donn nou zis 18 zour dan 5an pou nou fer pase nou mesaz.  Alor mon’n donn en seksyon ki bezwen ganny table anba sa bann amannman ki zot in met devan nou; amendments to the Elections Act, akoz nou pa pe get sa bann seksyon?  Mon a sey donn zot en lot, section 22(1)(b) ek 32 of the Elections Act ki dir ki Election Commissioner i annan diskresyon e bann obzervater napa sa drwa pou zot obzerv en eleksyon.  E ki manyer Commissioner Gappy in enterpret sa?  Li in deside ki bann ki lokal pa pou form parti sa prosesis eleksyon.  I pou gard zis ennde enternasyonal akoz zot zot sorti Commonwealth, zot sorti European Union e zot zot annan sa lafors ekonomik ki zot kapab sanksyon kont sa gouvernman.  Alor zot, i servi son diskresyon pou enkli zot dan en keksoz Seselwa me Seselwa limenm li enkli legliz, LUNGOS ek tou bann lot dimoun ki enterese dan drwa imen, dan drwa elektoral, zot zot napa drwa pran par dan zot prosesis, zot eleksyon dan zot pei.  Sa i fer zis 2 amannman enportan ki ti’n devret ganny table la devan nou.

 

Mr Deputy ler mon get sa lapros ki gouvernman in pran ek sa Lasanble i aparet lot kote Parti Lepep pe dir anmenn en bout par en bout e Attorney General zis li ki’n ganny sa manda, gete ki i oule amande, nou nou ganny prezante zis avek en paper First Reading e kekfwa lot Mardi ouswa dan 2 semenn nou bezwen al vot lo en lamannman Konstitisyonel – i fer mwan vwar be ki pe arive avek nou?  Ant ‘91 ziska ‘93 ler nou ti pe fer tou sa bann travay konstitisyonnel nou ti dakor pou nou fer bann referendum, pou nou konsilte.  Nou ti fer en zefor nasyonal pou nou gete ki nou kapab fer pou fer Sesel antre dan sa semen demokratik.  E mwan mon pa krwar ki multiparty democracism i zis en way, it’s also en destinasyon akoz pou le moman i sel sistenm kot imen i kapab ganny konsilte antre zot pou gete ki kalite sistenm zot kapab travay e viv anba.

 

Sa i fer mwan mazinen, taler midi ler mon sorti la, mon ti’n ganny demande par Atorni Zeneral pou nominate en dimoun pou al lo Consultative Committee pou nou kapab refer e amann the Companies Act, Legal Practitioners Act ek International Corporate Providers Act.  I annan sa 4 Act ek Legal Practitioners Act ki pe vin dan Lasanble.  Akoz zot in demann nou koman Bar Association pou nominate en manm?  Akoz partou lo bann email pe dir ki dimoun pa’n ganny konsilte e Sesel pou ganny detri par sa bann pseudo lalwa ki pe ganny sirkile partou.  Mon asire zot zot in vwar.  Bann asosiasyon par egzanp the Chamber of Commerce in vwar, Asosiasyon Accountants in vwar.  Be selman ki’n arive?  Taler midi ler mon ariv dan mon biro, manm Bar ki’n ganny nominate in resign.  Akoz?  Akoz dan meeting 2 zour avan nominee Ministry of Finance zis i vini i dir nou pou aksepte tou sa bann lalwa manyer i ete akoz European Union pe met presyon lo nou, nou bezwen join, alor pa pou kapab revwar tou sa bann lalwa.  Sa i fini vin parey en fet akonplir.  Sa i fer mwan vwar ki gouvernman ankor ennfwa lo lekonomi – e lekonomi Onorab Nibourette sa problenm i ankor la, nou pankor fini deal avek lekonomi – sa bann lalwa i sipoze pe target lekonomi e pe vin devan nou byento.  Menm lo la konsiltasyon pa pe marse. E la lo sa ki pli enportan, nou Konstitisyon kot nou bezwen 22.66 savedir 23 vot pou fer pase sa lalwa, zot ankor pa pe konsilte.  E sa mosyon pe demann konsiltasyon silvouple.  I pa en keksoz ki ekstraordiner, i en keksoz ki dan nou Konstitisyon, i en keksoz ki imen, i dan nou.  Si nou pa konsilte zanmen nou pou annan en sosyete ki modern, ki konpran, ki annan lazantiyes, lapolites e toultan pou annan 2 group partizan.  Mazin byen ki menm avek sa kantite koripsyon, sa kantite larzan ki’n ganny servi ki Onorab Gamatis in dakor ki zot in servi e zot in aste voter, menm la 45% Seselwa in vot pou lopozisyon.  Dan tou sa bann problenm pep Seselwa pa’n bouze lo la.  I annan sa 10% la ki fluctuate partou la, sa sa 10% ki’n ganny aste ek sa bann tol, dibwa, sa R25,000 ek sa bann larzan ki zot menm zot zot in partaze e zot pa kapab dir non, zot in admet taler devan mwan.

 

Mr Deputy si nou pe al fer bann reform e si nou pe al amann nou Konstitisyonnel nou bezwen fer li dan en fason kalm, nou bezwen fer li avek negosiasyon, nou bezwen envit legliz, nou bezwen envit bann NGOs, nou bezwen envit tou bann parti politik pou donn zot input lo ki manyer nou kapab amann nou Konstitisyon ek tou sa bann lot lalwa ki mon’n anmenn devan nou.  Si nou pa fer li koumsa nou pe retourn ankor dan en sistenm totaliter, otoriter kot nou nou krwar ki zis en dimoun ki kapab fer tou desizyon.  Mr Deputy mon demann ankor ennfwa ki nou revwar ki manyer nou krwar nou pe al vot lo sa mosyon e nou revwar ki manyer nou travay.

 

SNP i annan en kantite, I anvi kontribye.  I anvi dan sa staz sa lannen table en kantite amannman, en kantite mosyon pou ed Sesel transform son lekor.  I anvi fer sir ki Sesel i vin en pei kot i annan modernite ek demokrasi.  E si nou pa angaz SNP e SNP i angaz Parti Lepep dan sa transformasyon nou pei, nanryen pa pou arive.

 

Amannman Konstitisyonnel i demann tou lede e i demann plis ki sa, lepep Seselwa a’n antye deryer nou.  Si nou krwar sa i zis en lalwa, en Statutory Provision, i pa li.  Zot bezwen 23 vot e Speaker pa kapab vote lo la. Sa ki Chair pa kapab vote lo la.  Alor reget ankor, reform zot stratezi e pa ignor sa 45% dimoun ki’n tenir ki pa’n large, ki pa’n les tonbe, ki malgre in ganny demande pou vot en fason akoz larzan, akoz scholarship pou zanfan, akoz licence pou biznes, akoz faver, menm DA in met presyon lo zot, zot in tenir e zot in mentenir 45% lopozisyon.  Zanmen oublir zot akoz zot osi zot Seselwa, zot osi zot vote.  E pa oubliye ki sa 10% la, larzan i fer zot fluctuate. Ozordi zot isi, pti menn bokou zot sa, pti menn avek bann drog Onorab Charles ou konn byen ou.  Pti menn ek bann lapoud blan la. Demen pou en lot pti rezon zot fluctuate zot vin lot kote.  Pa oubliye e pa krwar ki pouvwar toultan i reste dan lanmen enn.  Pouvwar toultan i evolye e 2 weeks in politics is a long time.  Mersi Mr Deputy.

 

HON. MITCY LARUE

Mersi Msye Deputy Speaker.  Msye Deputy bomaten lopozisyon in dir zot pou vin dan Lasanble zis pou amannman lo eleksyon. La Onorab Derjaques i dir nou ki i anmenn en ta lamannman dan diferan lalwa pou vin eleksyon.  Mon pa tro konpran zot enler.

 

Msye Deputy rezon prensipal ki en Manm Lasanble i normalman table en mosyon se pou sey fer keksoz avanse dan pei.  Me letan ki en manm i vin table en mosyon ki limenm li sa Manm i konn tre byen ki sa travay pe deza ganny fer alors la nou pe zis gaspiy letan sa Lasanble.  Me si i annan en mosyon ki devret devan nou ozordi sa i devret en mosyon ki met bann dirizan SNP anba mikroskop, en mosyon ki analiz tou bann fot ki sa parti in fer pandan sa dernyen 5an, me sirtou bann fot ki zot in komet depi lannen 2008 letan ki nou pei ti anbark lo son progranm reform makro ekonomik, en progranm ki SNP pa’n zanmen siporte.

 

Msye Deputy permet mwan pou aport mon prop lanaliz lo lakoz ki parti SNP in perdi sa eleksyon Prezidansyel dan en fason ki sitan spektakiler e posibleman sa i ava osi ed Onorab mover mosyon avek sa travay ki devan li.  Sa ki mon pe fer se avans en senaryo alternativ pou sa mosyon pou les konpran ki i annan en kantite lezot fakter ki’n kontribye dan sa defet enorm SNP.  An lannen 2008 letan ki pei ti pe al anbark lo son progranm reform, Prezidan Michel ti’n deza fini lans en lapel pou dyalog e lantant ant bann dirizan nou pei lo en pli o nivo posib.  I domaz poudir ki lapel Prezidan Michel ti ganny reponn zis osi lontan pou ki SNP i kapab negosye en logmantasyon dan zot saler personnel.  E imedyatman apre zot ti kas tou dyalog e koup tou kominikasyon avek parti opouvwar.

 

Msye Deputy sa konportman malonnet ki ti ganny demontre par dirizan SNP a sa lepok i en keksoz ki’n mark lepep Seselwa e in diskalifye li dan lizye en kantite dimoun koman en kandida Prezidansyel.  Azout sa avek lefe ki pou premye fwa dan listwar Sesel SNP ti siport en bidze ki’n pey zot lekor en gro logmantasyon saler.  Sa skandal logmantasyon saler i en lot keksoz ki’n detri SNP dan lizye en kantite nou bann voter ordiner.  Me enn bann pli gro klou dan serkey SNP ti ganny mete depi tre boner e sa ti ganny fer par enn zot bann prop dimoun.  La mon pe koz lo demisyon Trezorye SNP, Madanm Soundy.  E sa skandal ki ti swiv son depar: alegasyon koripsyon, move zesyon, gaspiyaz, diktatir dan leadership, mank transparans e move gouvernans opli o nivo dan SNP.  Sa skandal otour demisyon Madanm Soundy in kout parti SNP tre tre ser.

 

Fodre pa ki nou osi oubliye ki letan kriz ekonomik mondyal ti pe aprose SNP ti refize aksepte ki i annan problenm dan lemonn.  Letan ki nou lo sa kote nou ti pe eksplik nou pep e ti pe esey prepar zot pou sa ki ti pe vini, SNP lo son kote ti pe ensiste ki ti napa okenn problenm dan lemonn me ki lemonn ti oke e ki tou problenm ti avek Sesel e Parti Lepep.  Me zis enpe letan apre tou Seselwa in kapab vwar kot lekonomi lemonn in collapse.  Sa mank prevwayans delapar bann dirizan SNP in osi fer zot perdi bokou vot.  E letan ki tou Seselwa ti pe koste pou soufer ansanm, pou sibir sa reform ki ti pou ede lev nou pei anler, i annan serten ki ti pe fer gro lakaz zis lanmenm la anler lo en pti oter St Louis.  Pa bliye ki sa osi in kout zot bokou vot.

 

E ankor lo kestyon progranm reform, SNP ti konpletman enkapab pran en desizyon kwa ki zot anvi fer.  Zot ti al pou ziska lager avek Anbasader Alman e apel li en manter letan ki i ti dir ki Onorab Ramkalawan in dir li ki sa reform i pa ase morde.  Pourtan Onorab Ramkalawan ti’n deza dir menm keksoz avek en zournal a letranze, me senpleman pou rezon politik SNP pa’n zanmen kapab pran en pozisyon kler lo sa size reform.  Avek zot bann siporter zot ti dir pa bon, avek bann gro Businessmen zot dir sa i bon me Parti Lepep pa pou reisir, e aletranze zot dir i bon me pa ase morde.  Sa ta konfizyon ki SNP ti sey senmen lo sa size reform in kout zot tre, tre ser e sa in reflekte klerman dan bwat vote.

 

Msye Deputy mon pa pou kapab pa mansyonn konportman malonnet serten dimoun anver zot bann Sponsors e Businessmen ki’n siport zot.  Mon pa pou antre dan okenn gran detay me i sifi pou dir ki sa latitid dezonnet in kout parti SNP en sonm larzan aprosan 25 milyon roupi Sesel zis par bann Businessmen ki ti abitye ed zot me ki ozordi pe refize kontribye dan SNP.  I annan en Businessmen La Misere ki’n menm dir ki li ni 60sou i pa pou zanmen donn SNP ankor.  25 milyon roupi dan en kanpanny eleksyon i en kantite larzan sa, nou pa pe koz 25sou la nou.

 

En lot fot kapital ki’n kontribye anver defet parti SNP se sa politik sez vid ki zot in anmennen.  Sa osi in en keksoz ki’n vreman mark nou dimoun.  Annou pa osi oubliy tou sa bann kantite demagozi ki’n tourn otour bann etranze isi Sesel.  Ki swa bann dimoun ki pe vann plis later avek etranze pe koz kont lavant later avek etranze, ouswa bann ki pe pran gous avek Envestiser etranze ki pe koz kont bann Envestiser.  Tousala lepep in note e tousala in kontribye anver sa ki’n arive dan sa eleksyon le 21 Me ki’n fek pase.

 

Msye Deputy sa lalis ki mon pe elabore i enn ki tre  long.  Si mon pou fer tan koz lo la, sa zafer pou pran en zournen a’n antye.  Me dernyen pwen final ki mon oule adrese se sa size vol later dimoun.  Mon krwar ki sa zafer vol later dimoun in kontribye enormeman anver sa rezilta ki nou’n vwar dan sa dernyen eleksyon.  En parti ki’n batir son lekor lo sa size koripsyon pa pou kapab sirviv letan ki dimoun i dekouver ki zot pli koronpi.

 

Msye Deputy mwan mon pa pou siport sa kalite mosyon ki la devan nou ozordi.  Mon pa pou fer li senpleman akoz mwan mon pa krwar dan sa zafer annou asize fer en komite pou diskit formasyon en lot komite.  Kisisa sa?  Nou lo sa kote nou krwar dan lekonomi mouvman.  Sa size ti’n deza ganny diskite par komite Reform Konstitisyonnel.  Nou annan pou senpleman adopte sa bann propozisyon e vin devan avek en Proze delwa e sa in fini ganny fer.  E la fodre fer resorti ki Onorab Georges ti limenm li form parti bann diskisyon pou amann nou Konstitisyon.  Alors bann rekomandasyon ki pe ganny adopte an sa Proze delwa i osi bann rekomandasyon Onorab Georges.

 

Msye Deputy les mwan fer tre kler depi ozordi menm, nou dan Parti Lepep nou krwar fermeman dan nou demokrasi e nou krwar dan Seselwa.  Me sa ki nou osi krwar se ki lepep Seselwa i deserve en pli bon lopozisyon ki sa enn ki la devan nou e ki sa i en keksoz ki posib.  Si i annan en keksoz ki nou’n aprann le 21 Me se ki lepep Seselwa in fatige avek sa menm vye lopozisyon resikle.  Si i annan en keksoz ki nou’n aprann le 21 Me se ki lepep Seselwa i a la resers en lopozisyon ki pli anlinny avek zot bann laspirasyon.  Msye Deputy, i napa en pei omonn, i napa en demokrasi omonn ki kapab fors en parti lopozisyon pou ganny en eleksyon si zot sa bann dimoun zot pa oule gannyen.  I napa personn ki kapab fer en parti lopozisyon ganny en eleksyon si sa bann dimoun i refize pou fer le neseser pou zot ganny eleksyon.  E pli move ankor, letan ki kandida Prezidansyel en parti lopozisyon pa oule ganny eleksyon, i kontan ki i perdi, e son parti osi pa oule gannyen, e pli move ankor, son pep pa oule li.  Msye Deputy la i napa okenn lespwar ki sa parti pou zanmen vin opouvwar, i zis napa.  Mon konsey pou zot se pou ferm zot maison, pran retret e al asiz se zot.  Les dimoun ki anvi travay fer li akoz mesaz ki lepep Seselwa in anvoye le 21 Me i tre kler: SNP never.

 

Radyo freedom tou le semenn zot ti donnen, met anba laport menm ki dimoun pa ti oule.  Oli rezilta?  Zot ti desann Praslin tou le weekend parey bann kannar, oli rezilta?  Ki’n abouti zot?  Pa bliye ki Seselwa pa en nasyon pou aste.  Son vot napa pri.  Ou kapab donn li en milyon me ou pa pou aste li.  Parey Onorab Ramkalawan ti dir Arpent Vert, la mon repete: “James Michel in anvi servi sa larzan pou aste vot.  Me selman nou bezwen demann nou lekor en kestyon, li sa dimoun ki’n pran sa larzan letan i ti dan bwat vote li tousel kisisa ki ti anpes li vot pou sanzman olye vot pou James Michel?  Napa nanryen ki ti anpes li.  Savedir sa bann dimoun i bann bouro e se pou sa rezon ki nou bezwen vin serye’.  Kisisa sa Msye Deputy?  Sa i montre ou ki degre larogans ki zot annan pou kapab ensilte sa pep Seselwa.

 

Me les mwa dir zot ki ler en voter i ariv dan bwat vote se son leker ki dir li pou ki i pou vote.  Fer sa ki ou anvi, donn li tol, donn li siman, donn li milyon, donn li bwar, personn pa sanz son lide.  Ler i la, i li tousel e i vot avek son leker senser.  Msye Deputy Speaker oule dir mwan tou sa letan lopozisyon zot dan politik zot pankor konpran sa?  Lo Praslin, dir mwan konbyen dimoun zot in peye?  Konbyen boutey diven zot in donnen dan cooling period?

 

Onorab lopozisyon ti mont kot dimoun ti al fer fer preparasyon pou PPB, cooker ti ganny donnen.  Mwan ki ti donnen tousala?  Nou koz aste vot, zot zot in fer li otan ki zot pe dir nou nou’n fer akoz nou annan tou sa bann laprev.  Praslin, Baie Ste Anne mon annan tou sa bann laprev.  E les mwan dir zot menm zot in fer promes ek serten dimoun, “nou pou vin fer ou bout semen”, “nou pou vin aranz ou lakaz”.  Tousala in ganny fer avek dimoun.  Oli rezilta Baie Ste Anne  Msye Speaker? Menm dimoun ki’n mont anler in fer zot PPB, zour i al vote i vot Parti Lepep.  Eski nou kapab konpran sa pep?  Eski nou krwar sa pep i bet?  Eski nou krwar sa pep i annan malpropte dan latet?  Non, Msye Speaker, sa pep i annan lentelizans dan son latet.  E en mesaz, aret dir lepep Seselwa ki kabinen in fermen, cleaner in kite, akoz lepep i dir zot sa bann kabinen SNP, zete, zot pa oule.  Apre zot laba lot kote zot pa pou kapab zanmen konvenk sa pep senpleman akoz zot en group dimoun ki pa konpran Seselwa e zot pas tro bokou letan zis pe ensilte Seselwa.

 

Baie Ste Anne i dir zot ki zot napa malpropte dan zot latet me zot pou touzour donn malen lafyev e zot pou vot pou Parti Lepep touzour. E Onorab Dyer ou, pa bliye ki i annan 32 voter pe flote, pe anpandan e si ou pa tro veye i kapab sap ou nenport ler.  Mersi Msye Deputy.

 

 

DEPPUTU SPEAKER

Onorab Georges right of reply.

HON BERNARD GEORGES

Mr Speaker ler en dirizan i dir ou ki lademokrasi set en semen e non pa en destinasyon ou realize ki sa pei i dan en vre problenm. Ler en dirizan i fer en fot sa lanpler, ou realize ki i pa konnen ki sa vedir lademokrasi. E ozordi si mwan mon’n aprann en keksoz, ekskiz mwan pou dir zot, se ki zot napa en lide ki si sa lademokrasi. Zot koz for, zot koz zoli parol, zot fer riye me lademokrasi set en konsep ki zot zot pa’n zanmen kapab met ledwa lo la.

 

Ou pa kapab Mr Speaker enn pti pe ansent. Swa ou ansent, swa ou pa ansent e ou pa kapab annan enn pti pe lademokrasi..

 

(Interruption)

 

DEPUTY SPEAKER

Order, order.

 

HON GEORGES

Tel parey ou pa kapab annan enn pti pe lademokrasi e pe travay pour ou ganny plis. Lademokrasi swa ou annan, swa ou napa. E ozordi nou’n aprann tre klerman en keksoz ki nou nou ti doute lo sa kote me ki zot zot in fer nou vwar ozordi se ki sa pei pa en pei kot i annan lademokrasi. Mon ava dir zot akoz.

 

Zot in fer nou konpran, dernyen entervenan osi ki, ki zot pe fatig zot avek Komisyon, pa ti annan enn? Pa Lonorab Georges ti asiz lo la? Pa i ti fer rekomandasyon? Be annou zis adopte sa. La tou mannyer lalwa pa in ariv devan nou?  Mr Speaker sa i fer nou konpran tre byen ki zot mantalite zot se sa enn. Zis zot ki pou deside ki si sa ki zot pou anvoy avek nou, kan eski zot zot pou anvoy avek nou. Se sa ki zot in fer nou konpran ozordi, zot ki pou deside kan ki fer zot plezir parey mon ti dir bomaten pour zot larg ankor enn pti bout dousman, dousman. E nou konpran sa dan parol zot veteran ki dir ‘mwan mon pa pour dir sa Lonorab ki mannyer i pou fer keksoz, me sa ki i ti’n devret fer se anmenn en Private Member’s Bill’. Vwala larogans mank lademokrasi. Ki zot dir en keksoz, zot komans en fraz pou al dan en direksyon e zot fini zot fraz dan sa lot direksyon.

 

Mr Speaker larogans, mank lademokrasi set en lespwar ki zot pou annan 25 – zero e zot zot pou dir lala lademokrasi, lepep Seselwa dan tou son lentelizans Lonorab Larue, dan tou son matirite in vote 25 – zero pou met en parti..

 

(Interruption)

 

..ou’n ganny ou sans koze mon garson reste trankil silvouple.

 

In met nou la 25 – zero. Pour zot sa lamannman ki’n arive bomaten avek lalwa Eleksyon sa se tou sa, sa i reponn tou legzizans ki nou bezwen dan nou pei. En sel pti lamannman pou tir en Komisyonner Eleksyon, met en Komisyon Elektoral sa i pou sanz tou keksoz e i pou fer tou keksoz vin normal.

 

Mr Speaker si nou tonm dan sa latrap, nou pei parey mon ti dir bomaten zanmen pou avanse e zanmen i pou vin demokratik.  E mon ava dir zot ozordi akoz ki sa lalwa i devan nou ozordi e dapre sa ki mon konpran, akoz ou pe ferm deba lo sa mosyon apre midi la Mr Speaker se akoz sa lalwa pou vin devan nou Lasanble semenn prosenn. Mon ava dir zot akoz ki sa in vin la. I pa’n vin la akoz zot anvi. Annefe les mwan dir zot, mon mosyon in ganny anvoye le 30 Me. Zot Prezidan Larepiblik in fer son Cabinet meeting apre le 30 Me. Alors pa dir mwan ki zot zot in fini deside. Dir mwan ki nou parey nou labitid fer, nou fer en pa, zot zot realize ki zot pe ganny kit deryer alors zot taye zot pas devan. Se tou ki’n arive Mr Speaker. E ou konnen akoz in arive? Tel parey Lonorab Derjacques ti dir taler, tou nou lalwa ki nou pase isi e ki nou’n vwar dan sa dernyen lannen se swa akoz IMF in demande, swa akoz Linyon Eropeen in demande, swa akoz OECD in demande, swa akoz SADC in demande. La sa zafer Komisyon Eleksyon la pe al ganny fer pour zot bar en kanmi akoz e SADC e Commonwealth pe dir zot si zot pa pe fer pour annan problenm. That’s what it is. Nou nou’n sey donn zot en lesapatwar, nou nou’n sey donn zot en laport sorti, nou’n sey dir zot gete, kasyet sa dan en pli gran keksoz, zot pa’n kontan napa problenm, fer zot zafer mannyer zot anvi.

 

Mr Speaker mwan mon kontan, parey mon dir toultan, mon kontan ler enn mon mosyon i ganny rezete akoz i montre mwan ki sa mosyon pa selman bon me i valab. I montre mwan ankor ennfwa parey sa zafer Komisyon Eleksyon i montre nou ozordi ki nou lo sa kote latab nou way ahead, nou lwen devan zot. Se nou toultan ki anmenn lide e se zot ki taye, bokou, bokou plitar pou swiv.

 

Lonorab Gamatis i demann mwan akoz mon pa’n anmenn en Private Member’s Bill. Mr Speaker parey ou konnen sel Manm dan sa Lasanble ki’n anmenn en Private Member’s Bill se mwan. E ou konnen ki zot ti fer? Zot ti zete.  Me ou konnen akoz nou way ahead? Akoz la 10 an plitar apre mon Private Member’s Bill se Lakour Dapel ki son Prezidan ti Speaker Lasanble sa lepok ler mon Bill ti ganny zete, ki limenm li in dir sa lalwa pa bon, Lonorab Georges ti annan rezon.  10 an pase sa sanzman ti devret ganny fer.  Nou’n abitye ek sa nou Msye Speaker, nou konnen ki nou annan rezon, nou konnen ki tou sa ki nou’n met devan zot ozordi to ou tar zot pou vin anmase. E nou i pou donn nou en gran satisfaksyon ler nou pou vwar sa akoz sa lepok kekfwa, parey zot menm zot zot anvi, oubyen kekfwa akoz nou nou ava’n swazir fer li, zot pou pe asiz dan zot lasal zot tousel mon bann zanmi e pas zot bann lalwa zot tousel. Si nou pei napa lademokrasi annou pa fer krwar ki lademokrasi i egziste.

 

Me mwan sa ki mon anvi kit zot avek ozordi se sa refleksyon. Tou sa ki zot in fer, tou sa ki zot in koz lo la ozordi, ki nou nou’n perdi eleksyon akoz i nou lafot, ki zot zot pa’n depans en sou pou pey en dimoun pou vot pour zot, les mwan gard zot avek sa 2 refleksyon swivan. Enn i sorti dan mon distrik, lot i sorti kot enn zot manm la apre midi.  Mr Speaker sa ki mwan mon pa anvi vwar ankor pe arive dan sa pei se sa ki’n arive avek enn mon voter Mamelles. Pandan 5 an sa pov garson, manm zot parti in bat li, in met li dormi deor, in kras lo li, in gognard li, in kas tou louvers avek son lakaz in desir son lenz, in bat li, napa ki zot pa’n fer. Le 21 bomaten sa Msye in vin vote dan lebra enn zot bann aktivis.  Sa Mr Speaker set en keksoz ki mwan mon konnen e zot zot in vwar arive.

 

Pa dir mwan Onorab Larue, atraver ou Mr Speaker pou partaz en parol Lonorab Nibourette, pa dir mwan ki nou voter i annan lentelizans e ki ler zot dan bwat vote se zot leker ki determinen ki zot pe fer ler zot ganny anmenn dan bwat vote lo lebra en aktivis SPPF ki li i tir kart idantite sa vye dimoun dan son pos e donn avek Komisyonner Eleksyon ki pe vey stasyon vote. Pa dir mwan ki sa dimoun ler i dan bwat vote i pe vot avek son leker. I pe vot avek leker sa aktivis SPPF/Parti Lepep ki’n anmenn li. Se sa ki nou pa anvi vwar arive dan sa pei, swadizan demokratik ki nou annan isi Sesel.

 

Dezyenm refleksyon ki mon anvi kit zot avek set enn ki zot veteran in fer la apre midi.  E si zot mazin sa parol zot a mazinen ki pwa laverite i annan ladan e ki mannyer tou sa ki mon’n koz lo la bomaten ti vre. Zot veteran ti dir, lekel ki pou donn Parti Lepep lord ki i pou fer avek son larzan? Roul sa dan zot papye sigaret e fim li akoz zot konnen set egzakteman sa ki zot in fer. Zot pa anvi nou vin dir zot ki zot in pran zot larzan e ki zot in aste vot avek. Se sa ki zot pa anvi e sa laverite in sorti dan labous zot pli vye Manm isi apre midi.

 

Mr Speaker mosyon pe al ganny defet, nou’n deside pran en swa kot se zot ki pou deside kote pei pou ale, zot in deside ki se zot ki pou deside kan e ki kantite reform pou arive dan sa pei, nou nou ava aksepte. Me parey mon ti dir bomaten ler mon ti prezant mon mosyon, fas a sa ki zot zot pou fer, nou nou konnen ki desizyon nou pou pran. Ler nou’n pran li, pa vin gele, pa vin kriye, pa vin dir nou pa ti konnen, pa vin rod nou, pa vin koz sez lib, pa vin koz boycott, pa vin koz isi laba, aksepte ki ozordi fas a en swa kot nou pou al devan ansanm e pou anmenn plis demokrasi dan nou pei, zot in deside ki zot zot a mars devan e nou nou ava mars deryer.

 

Mersi Mr Speaker, mon remersye ou. Mersi zot tou mon remersye zot. Annou regarde prezan kote nou pei pou ale aparti ozordi. Mersi.

 

(Interruption)

 

DEPUTY SPEAKER

Order, order. In ariv ler pour nou pran en vot.  Tou sa ki an faver?  Okenn ki kont. Mosyon in tonbe. Lot mosyon a ganny defer. Nou ava adjourn nou a zwenn Mardi prosen.