::
Home » Archives » Verbatims - First Term 1997 » Tuesday 15th April 1997

Tuesday 15th April 1997

NATIONAL ASSEMBLY OF SEYCHELLES

 

Tuesday 15th April 1997

 

The Assembly met at 9 am

 

Mr Speaker in the Chair

 

The National Anthem was played

 

MR SPEAKER

Mon a dir bonjour tou onorab, Vis Prezidan e tou piblik ki pe ekoute.  Nou al tou-d-swit dan nou bann kestyon pou Minis Finans.  Kestyon 41. Onorab Ramkalawan.

 

MR RAMKALAWAN

Msye Speaker mon ti a kontan demann minis pou finans ek kominikasyon  si i ti a kapab donn lasanble detay lo privatizasyon NTA, National Travel Agency.

 

MINISTER JAMES MICHEL

Mersi onorab Ramkalawan pou ou kestyon.  Gouvernman ti met tender dan zournal pou vann NTA an Zilyet 1996.  10 dimoun ti montre lentere parske zot ti vin rod bann detay lo sa lakonpani.   Me ler tender ti fermen le 19 Zilyet 1996, ti napa personn ki ti’n fer gouvernman okenn offre pou aste NTA.  Akoz   ti napa okenn offre, gouvernman alor ti demann management NTA pou aste la konpannyen si zot enterese.  Management NTA ti ofer pou aste an peyan gouvernman son net value, ki gouvernman apre ki i ti’n etidye i ti vwar ki sa ti rezonnab.  Alor net value NTA ti ganny evalye a R2,657,866 e gouvernman ti vann NTA avek son management pour sa pri. 

 

MR SPEAKER

Siplemanter.

 

MR RAMKALAWAN

Eski minis i kapab dir avek nou lekel bann direkter ki’n aste sa la konpannyen avek gouvernman e dezyenmman eski minis i kapab dir nou ki bann batiman e bann propriyete ki enkli dan sa lavant.

 

MINISTER MICHEL

Msye Speaker bann direkter se bann ki form sa lakonpanni NTA e mon   krwar kot biro lanrezistreman, laba, i annan tou bann lenformasyon ki manm onorab i kapab gannnyen.  E an sa ki konsern bann assets,  NTA napa batiman, napa  building.   I pe lwe premises dan Oceangate e bann assets ki i annan se bato, bis ki i servi dan loperasyon sa lakonpannyen.

 

 

MR RAMKALAWAN

Eski minis i kapab dir nou si letan i ti pe vann NTA avek son management, si in fer okenn resers pou regarde si i annan okenn manm koman direkter ki osi annan bann lezot propriyete, tel ki lotel, e dan sa ka pou regarde si sa pa al kont prensip ki ti ganny etabli dan en S.I,  prensip kont vertical integration  ki dir ki en dimoun pa ganny drwa annan en lakonpannyen, en travel agency e an menm tan osi lotel e bann letablisman touristik.

 

MINISTER

Msye Speaker sa S.I  ki manm onorab pe koz lo la ti baze lo ansyen polisi gouvernman konsernan vertical integration.   Dernyerman sa polisi gouvernman in ganny revize e aprezan en tour operater i annan drwa annan shares dan en lotel, dan en lakonpanni lotel e son polisi se ki en tour operater i kapab annan up to 5% of the total beds in the country  dan en lotel.  Alors sa i pa an konfli ditou, e natirelman se sa ki pe permet konmela, lakonpanni  Masons    annan shares  dan lotel Carana paregzanp e osi i annan osi lotel  Indian Fishing Club, Grand Anse Praslin.   E malgre ki Masons i en tour operater sa osi i permet li annan aksyon dan sa bann lotel.

 

MR SPEAKER

Kestyon 42.

 

MR RAMKALAWAN

Eski minis pour finans e kominikasyon i kapab enform lasanble si lansyen konpannyen lenprimri SPACE ti ganny vann oubyen i pe ganny leased avek sa lakonpannyen aktyel PRINTEC   e ki bann kondisyon e term sa lavant oubyen sa lease.

 

MINISTER

Gouvernman ti deside pou privatiz lakonpanni SPACE an 1995.   Tender ti ganny pibliye dan zournal Nasyon.  Antou gouvernman ti vann serten assets SPACE Limited pou R8.8m.  Divizyon printing  enkli bookshop  ti ganny vann pou R7.3m.  Son batiman e masin printing press  pa ti vann me pe lwe par gouvernman pou R60,000 par mwan avek lakonpannyen ki ti aste bann assets printing.

 

MR RAMKALAWAN

Mon premye kestyon se, vi ki dan tender pa ti mansyonn okenn posibilite pou lease  sa lakonpannyen, ki bann posibilite ki bann lezot dimoun ki ti’n met  tender  ti gannyen pour zot kapab zot osi  fer en offer pour en lease.   E dezyenmman eski minis i krwar ki en lease R60,000, ki tonm, letan ou miltipliy li par 12 i tonm anviron R790,000 par an i enn offre ki vreman zistifyab kan sa lakonpannyen ti pe fer en profi R3.9m dan son dernyen statement  ki ti ganny pibliye an 1993.

 

MINISTER

Msye Speaker avan likidasyon, SPACE  ti annan 3 divizyon.  Ti annan printing ti annan computer ti annan bookshop.   Ler bann dimoun ki ti enterese ti reponn tender,  sa lakonpani ki ti avek ki printing division  ti ganny vann, ti osi ofer en outright purchase, ki ti pli o ki bann lezot bid ki nou ti gannyen.  Me i ti osi ti annan en opsyon pou aste en parti e osi pou lwe lekipman avek building.  E letan sa  board  ki ti egzamin tou sa bann tender, ti egzaminen, zot ti vwar ki sa opsyon pou aste en porsyon stok avek assets pour en lavaler R7.3m answit en lokasyon R60,000 par mwan pou bann masin, sa komite ti panse ki ti meyer offre e ti meyer opsyon dan lentere gouvernman e sa ti ganny aksepte.  E parey mon’n dir sa lakonpani ti annan 3 divizyon, ti annan printing, ti annan computing  avek  bookshop  e sa pri ki mon’n site R7.3 m ti lavant inikman pour sa ki konsern printing  e sa lokasyon ki mon’n dir e lezot, computing paregzanp,  ti ganny vann separeman pour en pri R1.5m, ki bid  osi sa lakonpanni ki ti gannyen ti pli o ki lezot.

 

MR  JAMES MANCHAM

Msye Speaker eski le minis i a kapab dir nou si i pa ti a en bon keksoz dan lavenir konsernan privatizasyon bann assets plito, ki tonm dan kontrol gouvernman, ki en konsiderasyon se de pouvwar les en serten nivo de partisipasyon piblik dan sa bann organism, menm  si zot  pa mazoriter lo en baz minorite zot ti kapab ganny en serten nivo de shares,  aste pour si zot annan konfyans dan sa bann endistri la, zot osi zot a kapab benefisye dan lavenir lo profi ki sa bann privatised organisation i a fer.

 

MINISTER

Msye Speaker gouvernman i pare pou etidye nenport opsyon ler i konsider lavant bann  assets gouvernman.

 

MR DANIEL BELLE

Msye Speaker mon ti a kontan demann minis si i satisfe ki lavant SPACE  in ganny fer dan meyer lentere pep Seselwa.

 

MINISTER

Definitivman Msye Speaker.

 

MR RAMKALAWAN

Msye Speaker, mon santi ki minis pann tout-a-fe tous mon kestyon..

 

MR SPEAKER

Non – Kestyon.

 

MR RAMKALAWAN

Eski minis i kapab dir avek lasanble si ti annan okenn kontak letan zot ti deside pou lease serten aspe sa lakonpannyen, si bann lezot dimoun ki ti’n montre en lentere ti ganny okenn posibilite  pour zot osi prezant serten offre  pou lease  printing side  sa lakonpannyen.

 

MINISTER

Msye Speaker,  offre  ki ti ganny fer, ti ganny konsidere.  Tou bann offre  ki ti ganny fer ti ganny  konsidere an detay par sa komite ki ti konsider sa tender  e desizyon ki ti ganny pran ti ganny konsidere koman zis e fair  e tou detay ti ganny pibliye ouvertman dan Nasyon, dan  en press release  ki ti fer.  E mon krwar si nou refer dan zournal Nasyon 1995, mon pa konnen egzakteman ki dat ti pibliye, zot a vwar en press release  ki gouvernman ti fer.  I ti eksplike egzakteman tou bann dimoun ki ti bid,  konbyen zot ti bid,  e lekel ki’n gannyen e rezon akoz zot ti gannyen, e mon krwar tou keksoz ti fer klerman, piblikman dan en fason transparan ki tou dimoun ti okouran. Ti napa naryen ki ti fer an kasyet Msye Speaker.

 

MR CHARLES DE COMMARMOND

Msye Speaker eski minis i kapab enform lasanble si ti annan en tender  ki ti ouver pou vann SPACE, enn, e si ti annan lezot dimoun ou konpannyen ki ti bid  dan sa tender,  si i kapab dir nou lekel si ti annan.

 

MINISTER

Msye Speaker ti annan 7 lakonpanni ki ti bid an tou.  E sa ti ganny pibliye dan zournal parey mon dir.  Ti annan SACOS, ti annan Printing Agency,  ti annan Rene Morel, ti annan Charm Limited,  ti annan Management and Staff of SPACE,   ti annan Informatic Seychelles, ti annan Choice Distributors.   Ti napa narnyen ki ti fer an kasyet.

 

MR SIMON GILL

Msye Speaker eski ler gouvernman i annan en  asset pou vann, eski apard bann kondisyon ki i pibliye pou vann sa asset  lo la ki bann dimoun ki oule pran sa asset oubyen pe tender pour sa asset  zot kapab osi fer serten propozisyon dan lafason ki zot kapab ganny akse avek sa asset gouvernman.

 

MINISTER

Msye Speaker parey mon’n dir se ki ler en tender i ganny call  pou vann en asset gouvernman e bann bid i vini sa komite ki konsider sa tender  i konsider tou bann opsyon ki annan e desizyon i ganny pran dan lentere gouvernman, dan lentere nasyonal.

 

MR BELLE

Wi, zis demann minis en klarifikasyon.  Si sa bann assets  ki ganny privatize se  assets gouvernman oubyen  assets leta.

 

MINISTER

Onorab i konn son repons Msye Speaker.

 

MR BELLE

Non, non akoz oun dir assets  gouvernman e mon krwar i en erer si ou dakor avek mwan se  assets  de leta.

 

MINISTER

Wi natirelman  assets  i pou leta me normalman letan nou koze nou dir gouvernman i vann sa bann assets.

 

MR BELLE

Wi, gouvernman i vann  assets  leta.

 

MR SPEAKER

Dernyen kestyon.  Onorab Mancham

 

MR MANCHAM

Msye Speaker kont teni de..

 

MR SPEAKER

En pti moman, eski i annan en problenm isi?

 

MR MANCHAM

.. kont teni de klima si vous voulez  dan politik de lakel nou pe viv, eske le minis i a kapab donn nou lasirans ki dan lavenir de tout fwa ler nou pou fer tender for disposal of government assets  i a swiv de prosedir sustainable osi transparan ki posib to avoid  bann prezonpsyon ki egziste parey ozordi noun vwar atraver kestyon lonorab Ramkalawan.

 

MINISTER

Msye Speaker, natirelman e sa ki mon fek dir la se ki menm lavant SPACE ki anba kestyon la ti ganny fer dan en fason transparan e nou pou kontinnyen fer li.

 

MR SPEAKER

Kestyon 43.

 

MR RAMKALAWAN

Eski minis i kapab donn lasanble en lalis bann assets  nasyonal ki pou ganny privatize oubyen ki lo lalis privatizasyon pou sa lannen, e si i kapab osi donn nou bann kondisyon sa bann privatizasyon.

 

MINISTER

Msye Speaker ziska prezan gouvernman in deside pou vann bann assets  MIRTEL,  en tender  fek pibliye dan zournal Nasyon pou sa lavant.  Lezot assets  ki gouvernman ti’n deza deside pou vann e i ankor an vant, i annan bann lotel Fishermen’s Cove, Barbarons, Reef Hotel, Northolme, Cote d’Or Lodge, Praslin Beach.

 

MR SPEAKER

Okenn siplemanter?

 

MR RAMKALAWAN

Eski minis i kapab dir nou si gouvernman i annan okenn lentansyon privatiz bout air Seychelles  e son bout inter island.   E dezyenmman eski letan i pe met tou sa bann assets  pou privatize, eski minis pe dir avek nou ki menm si i met tender pou vann, dimoun i kapab osi ofer pou zot lease  sa bann diferan  assets.

 

 

 

MINISTER

Msye Speaker, mon pa tro kler la, akoz i annan en lot kestyon ki swiv apre konsernan Air Seychelles,  mon pa konnen si lonorab i lo la.

 

MR RAMKALAWAN

Non, in ganny withdrawn  sa.

 

MR SPEAKER

Kestyon i lo Air Seychelles.

 

MR RAMKALAWAN

Yes,  mon’n demann sa.

 

MINISTER

Bon, Msye Speaker gouvernman napa pou le moman okenn plan pou privatiz seksyon inter island, Air Seychelles.

 

MR RAMKALAWAN

Dezyenm morso.

 

MINISTER

Msye Speaker, mon pa tro kler akoz lot kestyon ki pibliye dan papye i konsern Air Seychelles.   Prezan son lot i vin son supplementary  question,  mon pa tro kler…,

 

MR RAMKALAWAN

Msye Speaker, mon’n demann minis 2 kestyon.  Enn i konsern Air Seychelles  e mon dezyenm kestyon mon’n demann minis si sa bann diferan lakonpannyen ki’n mansyonnen ki up pou privatizasyon, eski letan i met  tender  si i met pou vann, eski bann dimoun ki bid i kapab osi ofer posibilite pou zot lease  sa bann diferan  assets.

 

MINISTER

Bon, pou reponn sa kestyon spesifikman, Msye Speaker, ler gouvernman in met tender pou vann serten assets  leta, bann dimoun i kapab fer zot bid  e si zot annan bann propozisyon alternativ zot kapab fer e sa a ganny konsidere par sa bord ki gouvernman in apwente, sa komite pou get sa privatizasyon.

 

MR DANNY FAURE

Msye Speaker, eski gouvernman pou stick  avek son polisi pou pa privatiz okenn assets  ki dan domenn stratezik pei.

 

MINISTER

Bon, tou privatizasyon ki gouvernman i fer, i fer li dan lentere nasyonal.  E si i annan bann assets   stratezik, i annan bann konpanni ki pe desarz en responsabilite stratezik dan pei, natirelman gouvernman pou regard lentere nasyonal avan tou e i pa pou fer li.  Me si i vwar ki i kapab privatiz en lorganizasyon, en lakonpanni pou vann serten assets  ki pa pou afekte lentere nasyonal, o kontrer i a dan lentere nasyonal, gouvernman a pare pou fer li.

 

MRS MARIE-LOUISE POTTER

Msye Speaker, eski minis i a partaz sa lopinyon ki si a lavenir okenn asset  ki gouvernman i tender out  pou vann oubyen pou privatize e si  sa  asset pa tonm dan lanmen en siporter lopozisyon, nou pou toultan ganny akize konmkwa in mal ganny fer e nou pa pe swiv prosedir.

 

MR BELLE

En opinion.

 

MR SPEAKER

Definitivman i annan argiman ladan, si minis i oule reponn sa dan lespri transparans napa obzeksyon, me definitivman i annan en largiman ladan.

 

MINISTER

Bon, Msye Speaker, i  kler ler nou regard tou keksoz, ler nou lir dan bann zournal,  nou ekout argiman ki bann dimoun i dir, i sanble i annan toultan serten keksoz ler en siporter en parti i aste en asset  gouvernman oubyen ler privatize sa dimoun ki gannyen.  Me nou santi ki i annan sa, me mon kapab dir ki gouvernman letan i privatiz en lorganizasyon i pa regarde ki kouler politik sa dimoun ou sa lakonpannyen i ete.  I fer li dan lentere nasyonal.

 

MR PAUL CHOW

Msye Speaker, eski minis i kapab dir nou si i krwar pou ziska a prezan tou bann assets  ki’n privatize in tonm dan lanmen siporter gouvernman?

 

MINISTER

Non, Msye Speaker.  I annan annefe dimoun ki aktivman involve  dan bann sosyete ki’n ganny privatize e ki pa bann siporter gouvernman.

 

MR D. FAURE

Msye Speaker, dan lespri transparans, eski  minis i kapab dir nou lasnble ki larzan ki leta i gannyen an vandan bann assets  pa al ni dan pos minis finans, ni dan pos prezidan larepiblik me i al dan kof leta.

 

MINISTER

Wi, Msye Speaker, i al dan kof leta, e sa larzan ki dan kof leta i ganny servi pou devlopman Sesel, pou fer marse pei.

 

MR MANCHAM

Eski minis i kapab dir nou si dan lespri share and care  i a kapab les en pti privatizasyon tonm kot nou enn de sezour.

 

(laughter)

 

MINISTER

Msye Speaker, parey mon’n dir tou zafer i transparans ler i annan  assets pou vann, lakonpanni pou privatize e met lo tender,  lonorab Mancham si i enterese, i kapab met son bid,  si son bid  i pli bon i a gannyen. 

 

MR SPEAKER

Bon, avek sa nou fini avek kestyon pou minis finans e nou a eskiz li parmi nou. Nou vin lo kestyon 44.

 

MR RAMKALAWAN

Msye Speaker, mon ti a kontan demann minis pou lanplwa e zafer sosyal si i kapab enform sa lasanble, si gouvernman i annan okenn plan pou reviz saler bann dimoun ki pe travay dan unemployment relief scheme,  bann home carers  e bann dimoun ki dan youth training scheme  avek bi pou nou donn zot en logmantasyon.  

 

MINISTER WILLIAM HERMINIE

Msye Speaker bonzour e bonzour tou manm onorab.  Probableman avan ler ki mon reponn sa kestyon, ti a bon ki manm lonorab ki’n poz mwan sa kestyon i fer en  amannman dan son kestyon pou ranplas saler par en allowance.  Bann dimoun ki lo sa bann scheme i ganny allowance non pa saler.

 

MR RAMKALAWAN

Larzan menm tousala.

 

MINISTER

Msye Speaker, gouvernman in pran konsiderasyon mosyon lonorab Joevana Charles, manm lasanble nasyonal pou distrik Plaisance, kot i ti demann gouvernman pou ogmant e konsider ogmantasyon pou bann partisipan lo home care scheme.

          Gouvernman in osi konsider mosyon sef parti mazoriter dan lasanble nasyonal, lonorab Danny Faure kot in demann osi en logmantasyon pou bann dimoun ki partisip lo URS.   An plis ki sa gouvernman pe konsider en logmantasyon dan allowance  bann zenn ki partisip anba apprenticeship  scheme  e osi bann zenn ki partisip anba training scheme.

          Mon kapab dir ki an prensip gouvernman i dakor pou donn en logmantasyon dan bann allowance  ki bann partisipan i resevwar lo sa 3 scheme  ki monn mansyonnen.  Pou le moman gouvernman pe fer  enn egzersis pou analiz e evalye lenplikasyon finansyel e bidzeter en tel logmantasyon.  Me mon kapab dir tou bann endikasyon i montre ki sa lannen menm nou pou dan en pozisyon  pou donn en logmantasyon.  Me kan e par konbyen nou pou dan en pli bon pozisyon plitar pou dir.  Mersi.

 

MR SPEAKER

Supplementary?

 

MR RAMKALAWAN

Eski minis i kapab dir avek nou letan i dir ki gouvernman pou dan en pozisyon, eski letan zot pe analize zot trouve ki zot pou dan en pozisyon avan Zilyet,  zot pou dan en pozisyon Septanm, zot pou dan en pozisyon, kan anviron gouvernman i pou dan sa pozisyon e eski sa letan gouvernman pou dan sa pozisyon la, eski i pou osi konsider donn sa bann dimoun koman en back pay konmsi ki ava pran lefe, sa ogmantasyon konmsi i ava pran lefe depi Zanvye azoute ziska ki gouvernman i dan pozisyon.

 

MINISTER

Msye Speaker, mon a pran dernyen parti kestyon lonorab premye.  Ler mon ti desann bomaten, mon ti ekspekte ki lonorab pou sey zwe politik, i pou sey koz ek nou back pay.   I normal.

 

MR RAMKALAWAN

Mr Speaker..,

 

MINISTER

Dezyenm lot parti kestyon lonorab i tre senp.  Mon dir ki en legzersis pe ganny fer e ler sa legzersis i a’n finalman konplete, nou a dan en pli bon pozisyon pou nou kapab deside kan e par konbyen.  Nou bezwen gete, fon sekirite sosysal, son bidze annyel ensi-d-swit pou gete kote atraver bann savings e lezot, kote nou kapab tir en pti sou, en pti kas pou nou kapab efektivman realiz en tel logmantasyon.  Parske gouvernman pa ti a kontan si oule demann bann biznes tel koman Equator pou pey en pe plis sekirite sosyal.

 

MR RAMKALAWAN

Mr  Speaker what is that?  What is that?   Letan li i soz pa politik sa?

 

MR DE COMMARMOND

En legzanp.

 

MR SPEAKER

Onorab Ramkalawan, i pa lo lalis..,

 

MR D FAURE

Cool  easy.

 

MR RAMKALAWAN

 Mon easy mwan.

 

MR D. FAURE.

Minis pe cool  easy.

MR RAMKALAWAN

Be, li ki Speaker.

 

MR SPEAKER

Order.

 

MR S. GILL

Ki lentere i annan dan Equator?

 

MR SPEAKER

I pa lo lalis kestyon ki i annan kestyon pou mwan.

 

MR RAMKALAWAN

Ki mannyer sa?

 

MR SPEAKER

I pa lo lalis kestyon ozordi ki ou annan kestyon pou mwan.  Ou pe poz mwan serten kestyon.

 

MR D. FAURE

Bravo Speaker.., good one Speaker

 

MRS JOEVANA CHARLES

Msye Speaker, eski minis i kapab konfirmen ki en logmantasyon allowance  bann partisipan scheme home care  i demontre ankor enn fwa komitman gouvernman anver nou bann dimoun aze pou zot viv an dignite.  2enm eski minis i kapab dir nou konbyen fanmir pou benefisye atraver sa logmantasyon ler i pran lefe.  

 

 

MINISTER

Wi bann dimoun aze i annan en plas spesyal dan leker sa gouvernman e toultan in nou politik pou asire ki dan zot bann vye zour, zot viv dan dignite, dan konfor e gouvernman de tan-za-ot, de tan-zan-tan in either atraver bann diferan scheme pou amelyor lavi lafason ki nou bann vye paran i viv.  Wi, sa logmantasyon i reprezant ankor enn fwa dezir e komitman gouvernman pou ki nou bann dimoun aze, nou bann vye paran i viv dan konfor e osi dan dignite non pa mandyan.

          Dezyenm kestyon lonorab, anviron 4,000 fanmiy pou benefisye ler ki gouvernman i deside donn en logmantasyon.

 

MR MANCHAM

Msye Speaker, anvi dernyen repons ki minis in donnen, ki minis i kapab donn nou konfirmasyon ki sa ogmantasyon pou ganny fer avan eleksyon.

 

MINISTER

Msye Speaker, mon’n dir ki sa logmantasyon pou ganny fer sa lannen menm.

 

MR D. FAURE

Msye Speaker, mon annan mwan 2 pti kestyon.  Premyerman nesesite youth training scheme  avek nesesite son logmantasyon, ki sa i reprezante an sa ki konsern formasyon pou sa bann zenn.  2enm kestyon, Minis si logmantasyon bann partisipan dan training scheme  i ganny fer, ki pou lenplikasyon lo lapar bann anplwayer.

 

MINISTER

Msye Speaker, premye kestyon lonorab, i nou polisi, i polisi sa gouvernman pou toultan fer sir ki nou bann zenn i benefisye atraver bann formasyon.  I nou polisi pou fer sir ki nou lazenes i resevwar en devlopman konplet e toultan sa, parske i fer sans, i lozik parske lazenes i nou fitir e i enportan ki en gouvernman ki responsab, en gouvernman serye, i enportan ki de tanzaot i envestir dan devlopman lazenes.  En tel logmantasyon pou mwan i reprezant en lenvestisman dan nou lazenes, dan son formasyon, dan son devlopman.  Dezyenm kestyon i konsern lenplikasyon sa pou  annan si nou donn en logmantasyon bann zenn lo training scheme.  Zot okouran ki i polisi gouvernman e ki in aksepte  e ki in aksepte par bann anplwayer ki formasyon nou lazenes i ganny fer an partenarya, in partnership  e zot okouran ki nou’n deside e sekter prive, bann anplwayer, zot tou in aksepte sa, i pe mars tre byen, ki bann partisipan anba sa scheme  dan premye lannen, gouvernman i kontribye 60% zot allowance whereas lanplwayer i kontribye 40% e dezyenm lannen si sa partisipan i fer byen, i kapab al dan dezyenm lannen, then  nou annan en sitiasyon lanvers kot gouvernman i kontribye 40% dan  allowance  sa partisipan e sa sekter prive, sa anplwayer i kontribye 60%.  Lozik i senp se ki ler sa zanfan i komanse dan premye lannen i pa kapab fer bokou, i pa kapab kontribye bokou pou sa lantrepriz.  Me apre enn an formayson i dan en pli bon pozisyon pou li kontribye e konsekaman i normal ki sa anplwayer aprezan i pey en pti pe plis.  Me ler i ti dan peryod difisil se gouvernman ki pran responsabilite.  Sa prensip pou reste e si nou tous sa prensip, son lozik, nou vwar ki an prensip  i pou annan en pti kou pou bann anplwayer me sa kou a mon’n avi pa pou signifikan.  E sa i aplik senpleman kot bann trainees  i konsernen.

 

MR MANCHAM

Msye Speaker, eski le minis i a kapab dir nou si i pe fer tou zefor pou konsolid lavyeyes akoz i en pe per lazenes?

 

MR SPEAKER

Mon pa tro sir si sa i tonm dan kestyon.

MINISTER

Mon krwar Msye Speaker nou Sesel, pou nou, tou le 2 i enportan.  Lavyeyes i annan leksperyans, lazenes i dinamik, ansanm nou kapab fer en kantite.

 

MRS POTTER

Msye Speaker, eski  minis i kapab remind  lasanble e pep Seselwa ki sa 3 schemes  ki nou pe koz lo la ti ganny etablir par gouvernman SPPF zisteman avek bi pou ed bann ki mwen fortine dan nou sosyete e pou ed nou bann zenn.  E ki gouvernman i pare e i pou kontinnyen ogmant sa bann allowance kan i neseser e kan i posib menm avan e menm apre lopozisyon.

          Dezyenmman, Msye Speaker, mon ti a kontan demann Minis si i pe fer okenn koneksyon ant sa kestyon ki’n demande ek sa proverb ki dir ki kan poul i ponn, kok i oule kakaye.

 

(laughter)

 

MR DANIEL BELLE

Non, non petty politics.

 

MR MANCHAM

Poul nepli ponn konmela, i ponn dan pikan.

 

 

 

MINISTER

Non, mon kapab garanti lasanble ki sa bann scheme  wi, i en linisyativ SPPF, parske i enportan ki en gouvernman i toultan met bann scheme parey a dispozisyon nou zenn pou ki i kapab ganny serten formasyon pou ki i kapab vin itil dan sosyete ler en zenn in aprann en metye, i kapab ganny son lavi ensi-d-swit.   So  sa pou kontinnyen e nou pou fer li toultan, nou pa fer li pou rezon politik, nou fer li akoz i dan lentere nasyonal akoz pei i bezwen devlope.  E wi, de tan-zan-tan kan nou kapab e kan i neseser nou pou ogmant bann allowance  bann partisipan lo sa bann scheme ki nou’n koz lo la bomaten.

 

MR BELLE

Msye  Speaker etan donnen ki nou pe al an recess,  etan donnen ki minis in dir nou ki son prensip se ki zenn i benefisye, etan donnen ki i dir nou son prensip osi se ki bann vye i kontinnyen ganny zot sekirite ki nou apresye, eski minis i anvizaze ogmante saler tou travayer dan gouvernman ki zisteman tou dimoun i kapab benefisye.

 

MR SPEAKER

Onorab Belle ou konn klerman ki ou an deor kestyon.   Kestyon i klerman nonm ou 3 kategori travayer.  Si minis i oule reponn..

MR BELLE

Ou pa oule mon demann sa?

 

MR SPEAKER

Onorab Belle, retir sa remark.  Mon pe dir ou lareg ki kestyon i lo 3 kategori travayer.  Ou, ou’n konsantre lo en lot an deor sa.  Si minis i kontan pou reponn, i lib.  Mon zis tir lalinny kot ou’n sot lareg.

 

MINISTER

Non, mon krwar tou senpleman mon ti a kontan dir Msye Speaker, se ki in toultan polisi sa gouvernman pou de tan-zan-tan ogmant saler travayer kan i posib, kan lekonomi i kapab ogmante e dan gouvernman nou annan plizyer scheme  ki ed bann travayer ganny en reveni ki enportan.  Paregzanp i annan en kantite travayer ki dan sekter piblik dan gouvernman ki lo kontra e ki alor zot resevwar en sonm larzan ki ase enportan.  Nou annan scheme  tel koman gratwite pou tou travayer ki ed si oule bann travayer.  Wi toultan ler i posib e kan lekonomi i permet gouvernman pou ogmant saler travayer.

 

 

 

 

MR DICK ESPARON

Msye Speaker, mon ti a kontan demann minis si konsiderasyon pe ganny pran, avek sa ogmantasyon dan sa bann schemes, pou bann demann ogmante dan bann lannen ki pe vini. Savedir si sa logmantasyon pou annan en lefe pozitiv lo bann demann, sa ogmantasyon dan demann pou bann home carers,  si i annan plis dimoun ki oule fer home carers,  si i annan plis marmay ki oule al lo bann schemes,  eski sa demann in ganny pran an konsiderasyon anvi avek sa ogmantasyon.  Eski i vedir ki dan bann lannen ki pe vini nou pou kapab satisfer bann marmay ogmante ki pou al dan bann schemes  paregzanp.

 

MINISTER

Wi, nou ler nou’n met an viger serten proze, neseserman nou’n reflesir tre byen e nou pa’n kree li ki lan-d-men i mor.  Si i arive kot nou bezwen aziste serten scheme  e ranplas li par lot, sa i neseserman en desizyon ki gouvernman i pran, me sa ki mon kapab asir ou se ki toultan nou pou annan bann mwayen kot nou bann zenn e lezot i bezwen ganny formen e i annan sa posibilite pou ganny formen.  E si i annan nesesite pou donn en allowance  pandan letan formasyon se sa ki nou pou fer.  Nou’n fer sa dan  lepase, nou pe fer li ozordi, nou pou fer li dan le fitir.

 

MR SPEAKER

Bon, avek sa nou fini nou kestyon pou ozordi pou minis lanplwa e nou eskiz minis parmi nou. Nou vin lo motions  e premye motion…

 

MR RAMKALAWAN

En pti point of order  lo bann zafer kestyon.   Mon pa pe tro ganny en konpran lo ou prensip.  Ou’n deza esplik nou en prensip ki ou regarde lo kote lopozisyon, lo kote, konmsi ou balanse.  Selman mon trouve ki la bomaten paregzanp lo kote lopozisyon, Msye Mancham in ganny, apre ki monn lev mon lanmen, ou demann li 2 fwa pou li poz kestyon, e sa in aplik osi pou Mr. – konmsi mon nepli konpran ki mannyer ou (soz) konmsi.  Si ou ti kapab esplik en pe pou ki mon a kapab ann ord letan mon lev mon lanmen e kapab konpran en pe ki mannyer ou fonksyonnen kwa.

 

MR DE COMMARMOND

Mon dakor Msye Speaker, mon siport sa pwen ki i dir.  Mon ti a kontan en lesplikasyon.

 

MR SPEAKER

Avek plezir zot ou le 2,  Onorab De Commarmond avek Onorab Ramkalawan, mon envit zot dan mon biro, mon a esplik zot byen, mwa pran mon letan.  Sa se premye pwen.

 

(laughter)

 

MR RAMKALAWAN

Ki ou dezyenm pwen.

 

MR SPEAKER

Dezyenm..

 

MR DE COMMARMOND

Les dimoun konnen, les lepep konnen.

 

MR SPEAKER

Dezyenm koman lider lopozisyon i annan serten privilez ki mon donn li, serten preferans lo bann sans poz kestyon.  Vwala.

 

MR RAMKALAWAN

Onorab Belle li osi tou i annan privilez parey Lider Lopozisyon.

 

MR SPEAKER

Ou nepli en point of order.  Selman ler ou vini..

 

MR BELLE

Akoz ou poz sa kestyon?

 

MR SPEAKER

..mon ava pare pou diskit sa avek ou.

 

 

MR RAMKALAWAN

Be bann lezot manm pa pou konnen Msye Speaker, zis nou 2 onorab de Commarmond ki pou annan lalimyer lo nou.

 

MR SPEAKER

Order.   Mon pa dakor avek ou.  Plizyer fwa monn fer espliksyon, i kler kot sekretariat i annan tou bann rulings,  i esplike byen.  Bon, motions.   Onorab Barry Faure.

 

MR BARRY FAURE

Mosyon ki devan nou i lir koumsa; i dir ki lasanble i pran rezolisyon pou ratifye lagreman ki amann katriyenm konvansyon Lome ki diriz relasyon ant bann pei ACP avek l’Union Europeen.

I en loner pou mwan prezant sa avek lasanble nasyonal ozordi parske in ganny fer swivan en rekomandasyon fer par Prezidan larepiblik Msye France Albert Rene pou ki sa lagreman ki’n amann 4enm konvansyon ant group ACP e l’Union Europeen sinnyen a Maurice le 4 Novanm 1995 i ganny ratifye par nou lasanble nasyonal an’n akor avek lartik 64(4) nou konstitisyon.  I en doub plezir e loner pou mwan fer li, akoz mon ti ere pou form par delegasyon Sesel Maurice zour ki sa lakor ki nou ozordi konnen  koman deklarasyon Maurice ti ganny sinnyen lo lapar Prezidan larepiblik Sesel par defen Mme Danielle de St Jorre nou dernyen minis pou zafer etranzer, plan e lanvironnman.  Si ozordi nou parlman pe ganny demande pou ratifye sa lagreman se akoz nou ere e sanse pou form par sa group pei Lafrik, Karaib e Pasifik ki ozordi in agrandi pou vin 70 pei ki annan en relasyon lanmitye e korperasyon avek l’Union Europeen ki date pou plis ki 20 an. Wi anefe i annan plizyer lagreman ant bann pei ACP  e  l’Union Europeen avan sa konvansyon aktyel, konvansyon Lome 4.  Avan bann konvansyon Lome anefe ti annan zisteman 2 konvansyon Yaounde, date ant 1964 e 1969 epi 1971 e 1975.  Sa ti diriz relasyon ant 18 epi plitar 19 leta Afriken endepandan e Madagascar e Maurice set-a-dir bann pei ASMM,  African States Madagascar and Mauritius

Premye konvansyon Lome ti ganny sinnyen le 28 Fevriye 1975 e ti vin an fors le 1 Avril 1976.  Byensir  sa konvansyon in adopte non kapital Togo, Lome, kot i ti ganny sinnyen pou premye fwa.  Li osi byen ki 2enm konvansyon Lome e 3enm konvansyon Lome ti annan en dirasyon 5 an.  4enm Lome ti ganny sinnyen le 15 Desanm 1989 pou en dirasyon 10 an avek en posibilite amannman  apre 5 an e i ti rantre an fors le 1 Mars 1990.  En lanvlop finansyer ti ganny adopte pou 5an ler lamannman ti ganny fer an Maurice an Novanm ‘95.  I enportan pou nou vwar ki bann lobzektif konvansyon Lome.  Sa konvansyon i annan bann lobzektif ki nob, pou promouvwar devlopman ekonomik sosyal e kiltirel bann leta ACP e pou etablir korperasyon etrwat dan en lespri konpletman egal; pou kree en model pou bann relasyon ant pei devlope e pei ki pe devlope avek bi pou etablir en lord ekonomik mondyal ki zis e ekitab.  Son bann prensip lo ki i baze i egalman sakre:-  prensip partenarya ki baze lo relasyon egal ant group pei ACP e bann pei l’Union Europeen e ki baze osi lo en lespri dyalog.  Prensip progranmasyon led milti anyel set-a-dir tou le, en serten letan  dizon sa 5an ouswa 10an i annan en rediskisyon ki ganny fer lo ki mannyer led pou ganny progranmen.  Prensip en framework global, solid, pou relasyon ant sa 2 gran group pei.  Prensip reste mityel pou tou pei konsernen.  Konvansyon Lome i kouver plizyer domenn korperasyon enkli domenn lanvironnman, korperasyon dan lagrikiltir, sekirite alimanter e devlopman riral enkli pou konbat lasesres e dezertifikasyon.  Devlopman lapes, det avek lazisteman striktirel, korperasyon dan domenn bann komodite tel ki disik, ronm avek bann prodwi pwason etcetera.  Devlopman endistriyel, manifaktir e transformasyon, lendistri miner e devlopman lenerzi, devlopman bann servis enkli tourizm, transpor, kominikasyon e data processing  devlopman komers, korperasyon sosyal e kiltirel e korperasyon rezyonal.  I annan plizyer lenstriman korperasyon ki ganny enkli dan sa konvansyon.

          Premyerman i annan lenstriman komers ki bann mekanizm korperasyon ki sa i donn bann pei ACP drwa pou zot penetre marse Europeen san ki zot pey okenn duty  lo preski tou bann komodite ki zot eksporte ver l’Union Europeen.  Dan sa konteks Sesel i en pei ki avek son prodwi ton, i kapab penetre marse ekonomik Europeen san pey okenn duty e dan sa fason vin bokou pli konpetitif ki lezot pei ki pa benefisye par sa konvansyon. 

          Sa mekanizm korperasyon dan domenn kormersyal i napa en karakter resiprokal,  set-a-dir ki bann pei ACP lo zot kote, zot pa bezwen osi permet larantre bann prodwi ki sorti l’Europe pou rantre dan nou bann lekonomi ACP san pey okenn duty.   Sel kloz ki demande ki i annan en bon tretman viz-a-vi bann pei Europeen.  En lot lenstriman korperasyon se STABEXSTABEX ki protez bann prodwi bann pei ACP, ozordi i annan en senkantenn prodwi, i protez zot kont okenn fliktyasyon ki arive dan marse enternasyonal, ki swa sa konsernan marse ou bann problenm dan prodiksyon ki zot rankontre dan bann lekonomi ACP e i annan en serten provizyon ki plizyer milyon  écu ki’n ganny rezerve dan nouvo lagreman pou kapab sibvansyonn bann lekonomi ki ganny sa bann problenm atraver STABEX.

          En lot lenstriman korperasyon se Sismin ki en lot lenstriman sibvansyon ki li dan son ka i en sistenm pou protez bann prodwi mineral.  An se moman i annan 8 komodite mineral ki ganny proteze par sa sibvansyon.

          En lot lenstriman korperasyon se korperasyon dan domenn finansyer e teknik e se dan sa domenn la kot i annan en lanvlop finansyer ki apel The European Development Fund  ouswa fon devlopman Europeen ki ganny donnen a bann pei ACP.  Pou premye 5an Lome 4 set-a-dir depi 1990 ziska 1995 ti annan en total 12 milyon  écu set-a-dir 75,600 milyon roupi ki’n ganny rezerve a bann pei ACP.  Dan dezyenm lanmwatye konvansyon Lome set-a-dir depi 1995 a lannen 2000 i annan en total 14,625  milyon  écu ouswa 92,137.5 milyon roupi ki’n ganny rezerve.  Sa i en ogmantasyon nominal 22% me parkont i en diminisyon dan la kantite écu par tet dabitan sorti 13.81 écu pou vin 11.69  écu dan peryod 1990 a lannen 2000. 

          En lot lenstriman korperasyon se korperasyon dan domenn endistriyel, atraver sa lenstriman i annan en lanfaz pou diversifye bann lekonomi bann pei ACP atraver ki swa sa led teknik, oswa led finansyer, atraver bann loans,  bann kredi ki nou kapab gannyen avek  the European  Investment Bank,  labank Europeen pou lenvestisman oswa menm atraver lasistans teknik ki kapab ganny aporte par sa lenstitisyon ki apel CDI, the Centre  for Development of Industry.   I annan osi en lenstriman korperasyon ki kouver bann komodite, bann prodwi tel ki dan domenn lagrikiltir, bann prodwi mineral, bann prodwi metal ensi-d-swit.  E sa ankor enn fwa lanfaz se pou diversifye lekonomi bann pei ACP,  ogmant plis konpetitivite e permet ki bann prodwi ACP i kapab rantre lo marse Europeen san ki i annan duty ki ganny peye.  Paregzanp en pei koman Maurice i kapab eksport son disik lo marse Europeen san pey okenn duty.   E dan ka Maurice zot sanse ki zot annan en protokol ki kouver disik ki al pli lwen ki sa konvansyon Lome li menm li ki en protokol ki endefini.  I sel komodite annefe, komodite disik ki ganny proteze, ki annan en tel proteksyon, tandis ki lezot komodite tel ki bannann oswa ronm ki ganny prodwi par bokou bann pei ACP, zot protokol i limite ziska lannen 2000. 

          En lot lenstriman korperasyon se korperasyon dan domenn lagrikiltir, lanfaz i ganny mete lo devlopman riral, lo sekirite alimanter, lo rol bann madanm dan prodiksyon, lo led alimanter ensi-d-swit.  Korperasyon sosyal e kiltirel i en lot lenstriman korperasyon.  Dan sa konteks lanfaz i ganny mete pou promot konprenezon e solidarite ant bann diferan kiltir ki annan en lanfaz osi pou devlop lidantite kiltirel me anmenm tan devlop dyalog enter kiltirel, lanfaz ankor i ganny mete lo rol bann madanm dan devlopman kiltirel.

          Drwa imen i en lot lenstriman kiltirel osi byen ki bann lenstitisyon konzwent ki egziste dan sa relasyon ant group ACP  e linyon eropeen.  Ann efe i annan 3 lenstitisyon konzwent ki’n ganny etabliy atraver sa konvansyon.  Sa se premyerman konsey de minis, bann leta ACP e linyon eropeen ki zot, zot  annan en pouvwar politik maximum,  zot pran bann desizyon ki apre i ganny enplimante par komisyon eropeen e sekretaryat ACP.

          Dezyenm lenstitisyon konzwent se komite bann anbasader ACP e linyon eropeen ki preski zot tou zot baze  Bruxelles  an Belgique la kot i annan headquarters, nou trouv headquarters  linyon eropeen limenm li.

          E trwazyenm lenstitisyon se en lenstitisyon ki annan en karakter parlmanter sa se lasanble paritaire ACP  e linyon eropeen lo ki Sesel i osi parey lo lezot lenstitisyon i osi ganny reprezante.  Lot lenstriman korperasyon ki tre enportan e dernyen ki mon pou site se bann protokol e atraver sa bann diferan protokol i annan diferan kalite proteksyon ki ganny ofer a bann prodwi, sirtou sa bann prodwi ACP oswa ki regle lezot laspe koperasyon ant ACP e linyon eropeen.  Enn ki enportan  pou mansyonnen dan konteks Sesel e lezot pei ACP osi se sa protokol  nimero enn an efe, ki konsern bann prodwi oriziner.  E dan nou konteks la i annan paregzanp nou prodwi ton ki nou eksporte ver marse eropeen.  I annan serten regleman ki kouver ton set-a-dir ou pa kapab eksport nenport ki kalite bwat ton lo marse eropeen.   I bezwen, i annan serten lareg ki dir ki bann bato, bann bato ACP ouswa linyon eropeen ki bezwen lapes sa bann ton ki ganny eksporte dan bann bwat lo marse eropeen.  Annefe i menm pa nenport ki bato ki annan en paviyon ACP oswa linyon eropeen, me osi i bezwen annan en serten poursantaz la kantite travayer lo sa bann bato.  I bezwen annan osi en poursantaz ki regle la kantite shares  ki bann pei ACP oswa linyon eropeen i bezwen annan dan sa bann bato.  I pa zis lefet ki pwason ton i ganny atrape dan lanmer  Sesel ki swa dan son zonn ekonomik eksklisiv oswa dan son delo teritoryal ki sifi.  E sa i enn bann demann ann efe ki bann pei ACP enkli Sesel pe ganny fer pou ki i annan bokou plis fleksibilite viz-a-vi sa relgeman.  Set-a-dir sa i en legzanp ki menm si konvansyon Lome i dan zentere bann pei ACP i pa 100% satisfe bann pei ACP.

          Msye Speaker mon’n dir oparavan ki konvansyon Lome li menm li, Lome 4 letan i ti ganny sinnyen an 1989 ti fer provizyon pou ki apre 5an i ganny amande e sa lamannman in ganny fer atraver sa lagreman, sa deklarasyon Maurice ki devan nou pou ganny ratifye par lasanble nasyonal.  Annefe en lespri partenarya e dialog ekitab in ganny renyen atraver bann negosyasyon amid par kour ki’n ganny fer ki ti komanse depi le 19 Me 1994 pou amann sa nouvo lagreman e bann konsey minis ACP ann efe ti pran desizyon le 30 Zen 1995 pou aprouv lagreman ki ti’n ganny fer alafen bann negosyasyon ant bann negosyater ACP e negosyater linyon eropeen.  Ann efe mon annan en statement  la devan mwan ki donn pozisyon ACP e mon ti a kontan partaz sa avek lasanble nasyonal Sesel pou son konsiderasyon pou montre ki pozisyon ACP lo nivo group limenm li.  E sa dokiman i dir ki menm si i ti dezapwente avek serten eleman endividyel a sa propozisyon, sa lagreman, an zeneral bann protokol in ganny byen resevwar koman en amelyorasyon lo protokol finansyer anba Lome 4, i osi kontinnyen pou dir ki paregzanp   lanvlop finansyer, nouvo lanvlop finansyer, set-a-dir 8 tyenm fon devlopman eropeen menm si i pa’n, dapre lekspektasyon, i pa reflekte lekspektasyon bann pei ACP an antye, i reprezant en lefor senser lo kote bann pei manm linyon eropeen pou adres bann problenm ki ti ganny souleve par kote ACP. E donnen sityasyon global, led dan linyon eropeen limenm li, rezilta final ti’n kapab pli pir ki i ete aktyelman.  Lo kote komers i annan bann konsesyon konsiderab ki’n ganny obtenir, ki enkli plis akse pou plis komodite agrikol e lezot komodite lo marse eropeen.  E sa i osi aplik a bann quota,  plis quota  ki’n ganny donnen a serten prodwi ACP.  Menm  si, oswa malgre ki bann negosyater ACP pa ti kapab persyad bann negosyater eropeen pou kennsel tou det bann leta ACP i annan plizyer  provizyon ki inovatif paregzanp alokasyon en par kapito risk pou siport devlopman sekter prive.  An zeneral alors konsey Minis ACP ti satisfe avek rezilta bann negosyasyon e avek lagreman ki’n ganny fer konsekaman. Alors sa i montre ki i annan en konsansis zeneral lo nivo group bann leta ACP ki an faver sa lagreman menm si i annan plizyer domenn konsern tel ki lo kote det e nesesite pou plis fleksibilite lo kote bann lareg ki gouvern bann prodwi oriziner.

          Msye Speaker i annan alors bokou benefis ki sa konvansyon i anmenn ver bann leta ACP  enkli Sesel.  E partikilyerman lo kote Sesel mon ti a kontan enform lasanble spesifikman lo bann benefis ki nou’n resevwar atraver bann lannen ki nou’n manm sa konvansyon Lome. Atraver nou progranm endikatif nasyonal anba Lome 1 e Lome 2, Sesel ti resevwar 6 milyon  écu, oswa 37.8 milyon roupi ki ti esansyelman ganny konsantre pou siport bann enfrastriktir sosyal tel ki lakaz, avek lopital Victoria. Ti annan osi serten entervansyon dan domenn devlopman riral, bann pti proze oswa mikro proze e dan domenn formasyon.  Anba Lome 3 ti annan 6.2 milyon écu, ki ti ganny donnen a gouvernman Sesel, a Sesel limenm li e sa ti en ekivalan, reprezant en ekivalans 39.02 milyon roupi Seselwa, 70% sa finansman ti ganny mete dan devlopman riral ki ti enkli lenplimantasyon en progranm sipor pou devlopman lagrikiltir, ki en eleman santral polisi  nasyonal pou amelyor lotosifizans alimanter baze lo sipor pou bann fermye.  Anba Lome 4 set-a-dir anba premye lanvlop finansyer setyenm fed ti annan en total 4.5 milyon écu oswa 28.35 milyon roupi Seselwa ki ti ganny dedye a devlopman endistriyel avek bann bit pou siport devlopman bann ti lendistri e lartizana dan Sesel.  Sa ti ganny fer avek le bi pou promouvwar kreasyon lanplwa atraver devlopman bann pti lantrepriz prive.  Larestan bann fon atraver setyenm fed set-a-dir ant lannen 1990 ant 1995 bann finansman ti ganny partaze ant lanvironnman avek sekter tourism ki parey nou konnen i 2 domenn esansyel nou lekonomi nasyonal.  E zis pou mansyonnen ki an 1993 i ganny rikorde ki anba bidze linyon eropeen ti annan finansman ki ti ganny donnen pou siport prosesis demokratizasyon dan Sesel.  Anba lasistans ki nou gannyen avek labank lenvestisman eropeen, in annan serten lentervansyon ki anmenn en total 2 milyon  écu oswa apepre 13 milyon roupi Seselwa an form kapito a risk ki’n ganny mete a dispozisyon labank devlopman Sesel, DBS pou finansman bann pti e mwayen lantrepriz dan bann sekter prodiktif tel ki transpor avek tourism.

          Msye Speaker ou ava rapel ki tou resaman, ann efe an Fevriye sa lannen ki i annan en nouvo lagreman bilateral ki’n ganny sinnyen ant gouvernman Sesel avek linyon eropeen ki kouver nou progranm endikatif nasyonal anba Lome 4.  E sa lagreman en kopi ki mon annan isi dan mon lanmen, i mansyonnen ki i annan en total 5.5 milyon écu oswa en lekivalan 34.65 milyon roupi ki pe ganny donnen a Sesel pou sa lannen 1995 a lannen 2000.  E sa larzan i pou ganny partaze dan sa fason swivan; i annan 80% sa larzan ki pou bann proze lanvironnman, e i annan 2 proze mazer dan sa domenn lanvironnman ki pli gro domenn, i domenn konsantrasyon sa finansman 5.5 milyon écu e sa i reprezant sa proze Anse Royale, en sanitary land field  ki pu ganny fer laba e dezyenm laspe se proze delo trete pou Le Niol dan distrik Beau Vallon.  I annan lezot proze ki tonm an deor sa domenn konsantrasyon e sa i reprezant en 20% sa finansman ki kouver promosyon sekter prive dan Sesel  e devlopman tourism.  Progranm endikatif nasyonal, Msye Speaker, i pa sel fason dan ki Sesel i benefisye.  Mon’n osi mansyonn bann loans ki DBS i gannyen par labank lenvestisman eropeen sa i pou osi kontinnyen.  E trwazyenm se atraver bann progranm rezyonal  e i ganny mansyonnen dan sa menm lagremen ti ganny sinnyen an fevriye, i ganny mansyonnen ki i annan en total 30 milyon écu ki pe ganny donnen a la rezyon losean endyen atraver komisyon losean endyen, e sa i reprezant en sonm total 189 milyon roupi seselwa.  Ann efe i depan lo bann leta manm losean endyen atraver komisyon losean endyen pou prepar zot progranm edikatif rezyonal e pou deside dan ki bann domenn ki zot pou konsantre litilizasyon sa larzan.  Set-a-dir, Msye Speaker, ki i annan plizyer benefis ki Sesel i kapab gannyen koman en pei ACP ki benefisye atraver sa konvansyon Lome 4 ki en konvansyon ki regle relasyon korperasyon ant bann pei ACP avek linyon eropeen.

          Msye Speaker i enportan ki nou lasanble alors i ratifye sa konvansyon parske si nou denons li i pou annan bann konsekans ki tre grav pa zis pou lekonomi Sesel me osi lekonomi bann leta ACP.  Ann efe i enportan ki en minimum 2 tyer bann pei ACP i ratifye sa konvansyon e tou bann pei linyon eropeen set-a-dir 15, sa 15 pei linyon eropeen zot ratifye sa konvansyon parske si i pa ganny ratifye selon bann provizyon sa konvansyon limenm li i vedir ki i napa okenn sa bann benefis ki mon’n dekri dan en serten detay avan ki pou ganny zouir par bann leta e sirtou nou bann pep.  I osi enportan ki nou rekonnet signifikasyon ratifye sa konvansyon ozordi, parske sa konvansyon i fini dan lannen 2000 e i annan bann gran diskisyon ki pe fer ganny aktyelman dan linyon eropeen e dan group bann leta ACP pou vwar ki mannyer relasyon pou ete apre lannen 2000 dan konteks en monn ki pe vin bokou plis  konpetitif kot i annan plis globalizasyon, kot nou pe koz lo iltra liberalizasyon kot i annan bokou restriktirasyon dan relasyon ekonomik enternasyonal kot i annan plis lentere lo kote bann leta eropeen pou zot get vizavi bann pei  lerop de les i enportan alors ki nou bann leta ACP nou sezi bann lokazyon pou nou asire ki nou pran par aktif dan  bann negosyasyon, dan bann diskisyon ki nou pei osi i ganny demande pou pran par ladan.   Anefe plitar sa lannen pou annan en some bann sef deta, bann pei ACP ki pou ganny sezi par sa kestyon lavenir relasyon ant bann pei ACP e linyon eropeen e mon kontan dir ki dan bann preparasyon ki pe kondwir ver sa some plitar sa lannen mon fek partisip resaman lo lapar sa lasanble an Bruxelles dan dernyen sesyon  lasanble parlmanter bann pei ACP e linyon eropeen e ankor enn fwa le de kote parlmanter in soulev zot lavwa pour ki sa bann sikse ki nou’n gannyen atraver sa 20 dernyen lannen i kontinnyen e ki nou travay lo bann febles ki egziste e i enportan note ki i annan en konsansis lo nivo bann parlmanter ACP osi byen ki linyon eropeen ki sa  framework  korperasyon omwen i kontinnyen  egziste menm si i kapab ganny apele par en lot non.  Anenfe i egziste en gran dezir lo kote bann pei ACP pour ki tou keksoz i ganny fer pour ki group ACP i pa ganny kase an plizyer morso.  Setadir i annan en demann pour plis linite e fraternite ant bann leta ACP pour ki en konvansyon parey Lome i kontinnyen apre lannen 2001.  Msye Speaker nou desizyon ozordi i a osi pou nou asire ki nou pran par aktif dan bann negosyasyon dan bann diskisyon ki nou pei osi i ganny demande pou pran par ladan.  Ann efe plitar sa lannen nou pou annan en some bann sef deta, bann pei ACP ki pou ganny sezi par sa kestyon lavenir relasyon ant bann pei ACP e linyon eropeen.  E mon kontan dir ki dan bann preparasyon ki pe kondwi ver sa some, plitar sa lannen, mon fek partisip resaman lo lapar sa lasanble an Bruxelles dan dernyen sesyon lasanble pariter bann pei ACP e linyon eropeen e ankor enn fwa le 2 kote parmanter in soulev zot lavwa pou ki sa bann sikse ki noun gannyen atraver sa 20 dernyen  i kontinnyen e ki nou travay lo bann febles ki egziste.  E i enportan note ki i annan en konsansis lo nivo bann parlmanter ACP osi byen ki linyoneropeen ki sa frame work  korperasyon omwen i kontinnyen egziste menm si i kapab ganny apele par en lot non.  Ann efe i egziste en gran dezir lo kote bann pei ACP pou ki tou keksoz i ganny fer pou ki group ACP i pa ganny kase an plizyer morso.  Set-a-dir i annan en demann pou plis linite e fraternite ant bann leta ACP pou ki en konvansyon parey Lome i kontinnyen apre lannen 2000.

          Msye Speaker nou desizyon ozordi i a osi demontre ki pozisyon nou lasanble i annan viz-a-vi ki mannyer relasyon ant bann pei ACP ek bann pei eropeen pou ete apre lannen 2000.Msye Speaker nou desizyon ozordi i a osi demontre ki pozisyon nou lasanble i annan vizavi ki mannyer relasyon ant bann pei ACP e linyon eropeen pou ete apre lannen 2000.

                   Msye Speaker mon propoze ki sa mosyon ki demann lasanble pou pran en rezolisyon pou ratifye lagreman ki amann katriyenm  konvansyon Lome swivan rekomandasyon Prezidan La Repiblik, Msye France Albert Rene, ki ganny table.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonn sa mosyon?

Onorab Mancham.  Deba i ouver.

 

MR MANCHAM

Msye Speaker mwan mon ti a kontan fer mon komanter.  Mon pans pa si mon pou annan ase letan si nou pou break 10.30 mon a les en lot.

 

MR SPEAKER

Napa en lot pli kourt?

 

MR DANNY FAURE

Mon pou bref Msye Speaker.  Lonorab Barry Faure in fer en prezantasyon ki in fer en apersi zeneral lo Lome 4 konvansyon.  Mon ti a kontan remersi biro Clerk ki nou’n kapab ganny sa lagreman ki devan nou.  Dan sa lagreman, Msye Speaker mon vwar sinyatir defen Madanm de St Jorre, Minis pou Foreign Affairs  ki’n sinny sa dokiman on behalf  Prezidan la Repiblik.  Nou konsitisyon i dir ki lartik 64(4) i dir ki sa lagreman ki’n fini ganny sinnyen, i pa kapab anmar Sesel si napa en rezolisyon kot nou annan mazorite bann dimoun dan lasanble i donn son sipor.  Sa ki mon oule dir, Msye Speaker anlinny avek lartik 64(4) dan nou konstitisyon, nou annan en rezolisyon ki kler e lonorab Faure in donn nou en leksplikasyon detaye.  Mwan mon ti pe demann tou manm dan lasanble pou nou donn nou siport pou nou kapab ratifye sa lagreman pou  fer ki legzekitif avek lasanble i kapab si oule – legzekitif in sinnyen, lasanble i ratifye pou ki sa lagreman i kapab bind  pei e ki nou kapab kontinnyen ganny bann benefis ki sa lakor i kapab donn nou.

 

MR SPEAKER

Bon avek sa nou a pran en break  ziska 11 er.

 

(break)

 

MR SPEAKER

Nou a repran nou travay.  Avan nou komanse mon oule fer en remark baze lo en konplent oubyen i paret en desatisfaksyon lo dernyen kestyon dan question time.   Mon oule fer sorti ki premyerman kestyon ti demande si gouvernman i annan plan pou ogmant sa bann allowances.   Mwan mon ti satisfe ki minis in reponn sa kestyon.  In dir ki son plan, in eksplike.  Mon’n permet serten supplementaries pou elabore.  E an gro mon ti satisfe ki kestyon ti ganny reponn.  Sa i mon premye pwen.  Dezyenmman, presizeman lo balansman.  Dapre mon rikord i 4 lo 4.  Mon a eksplike. Lopozisyon in ganny 4 sans, mazorite in ganny 4 sans.  Onorab Mancham 2 fwa, onorab Belle e Onorab Ramkalawan.  Isi onorab Faure, Onorab Potter, Onorab Charles, Onorab Esparon.  La ou balansman.  Les mon eksplike osi balansman i pa pou toultan ganny aplike, akoz?  Akoz zot proporsyon i deferan.  Si sak fwa isi i lev en lanmen mon donn lot lopozisyon pou ganny lavantaz.  Alors mon tenir kont sa enn ler, ler mon partaz mon bann sans pou donn zot kestyon.  Mon katriyenm pwen.  Mon deza donn ruling  lo question time  an detay.  Mon’n fek tyeke, 10 paz. Esplike klerman ki mannyer supplementary  questions  i marse.  Selman malgre ki mon’n dir sa, mon envitasyon i reste pou sa ki kontan pou mwan vin eksplik zot, mon a pran mon letan mon a eksplik zot.  Lo sans ki mon donn lider lopozisyon, mon’n fini eksplike.  I annan serten privilez ki mon donn li.  I pa en kestyon preferans.  Vwala sa ki mon ti oule dir lo question time.   La nou repran nou deba lo motions.  Onorab Mancham.

 

MR MANCHAM

Msye Speaker mon oule avan tou  comme tou manm lasanble nasyonal ti remarke bomaten ki mon ti second  mouvman mosyon ki nou aksepte nou ratifye sa agreement   ki constitute the fourth ACP EC Convention  de Lome ki ti ganny prezante par Onorab Danny Faure e ki an efe ti ganny sinnyen a l’ile Maurice le 4 Novanm 1995 par le defen Minis de zafer etranzer Madanm Danielle Jorre de St Jorre.

Msye Speaker deba lo sa mosyon i donn nou lokazyon de fer si vous voulez kelke komanter lo nou relasyon enternasyonal sirtou nou relasyon privilezye  avek lerop.  Nou’n antann bomaten, sa vedir avan nou break  elaborasyon sistematik ki msye Faure in fer an sipor de son demann on behalf of government  ki nou ratifye sa konvansyon devan nou.  Annou sezi sa lokazyon an priyorite pou nou fer nou rapele ki sa konvansyon ti ganny premouvwar premyerman avek le bi ki bann nasyon privilezye, sa vedir bann nasyonal endistrialize, bann nasyon ki annan bokou larzan, e bokou teknolozi ti commit itself  dan le konteks de relasyon imen d’apporter  des aides  dan de pei mwen privilizye.  Lo komansman sa ti ganny refere a north and south dialogue for corporation.   E nou tou nou konnen ki bann nasyon ki ti ganny posibilite pou form parti bann ACP countries  ti ganny lokazyon evolye an relasyon privilezye avek lerop.  Anfen lerop osi ti fer sa enpe dan le klima de kolonizasyon parske bokou bann pei eropeen zot menm zot ti constitute political power e pandan bokou des années   zot menm ki ti annan sarz ladministrasyon gouvernmantal de plizyer pei ACP nations.   

          Msy Speaker tout fwa ki bann konvansyon, bann protokol se finalman bann agreement  ki ganny etablir ant des  etats endepandan, deryer tou les etats i annan de zonm, de zonm de bonn volonte ou de zonm de movez volonte.  De zonm de bonn fwa ou de zonm de movez fwa.  Human behaviour  alors i enportan fakter an konsideran la relasyon de pei e de zonm an zonm.  Msye Speaker ki lenportans lerop viz-a-vi Sesel ozordi.  Lerop i reste tre enportan parske finalman i menm le pei ki aporte nou pli gran  kontribisyon dan la domenn touristik.  Mon krwar anviron 70% plis de nou touris i sorti lerop.  E si ou konsider bann benefis spesifik parey Onorab Faure ti elebore ki sortan an ba ACCP, EEC convention depi premye konvansyon Lome, in site R37 milyon pou lakaz e lopital R39 milyon rural development, mostly lagrikiltir, R28.5 milyon industrial development  pou small enterprises,  en serten sonm ki lonorab Faure pa ti quantified  ki’n ale pou tourism e pou democratic processes.  Kontribisyon for risk capital  avek  Bank of Development, R34 milyon 80% de sa pou ganny depanse pou de proze of environment.  Loan from European Development Bank to Seychelles Development Bank  e plis ankor regional programme  ki li in dir dwatet ganny definir par COI me pou en sonm de 189 milyon de roupi.  Kel sours de bonn volonte e lerop viz-a-vi nou pti pei atraver Lome konvansyon.  Panse ou alor Msye Speaker ler li Msye Faure ti Bruxelles parey i ti dir i ti ale dernyerman e la i ti asize deryer en gran latab pou de repa de gala pou selebre sa bann diskisyon.  E la i annan en bonnonm eropeen asize obor li, i dir monsieur Faure, vous etes de Seychelles, vous.   I dir oui excellence je suis de Seychelles  Msye Faure sa se paradi di monn sa. Wi ekselans  sanmenm sa paradi.  Be Msye Faure connaissez-vous que moi quand je doit prendre ma retraite, j’aimerais bien venir aux Seychelles, trouver une petite maison pour moi.   Msye Faure li ki pou reponn?  Msye! Pa desann, foutou, pa vini.  Dan nou lasanble i annan bann dimoun, mardi pase ler nou ti koze ti fer per.  Sa anti-phobia  ki zot ti demontre ver letranze.  Sa bann ki dir misleading  mon envit Speaker si vous voulez  demann SBC montre sa bann portre ki ti pase e tou dimoun ti a vwar ti annan anti-phobia..,

 

MR PAYET

Point of order.

MR MANCHAM

..be mon pe fer le pwen konsernan ki nou viv dan en global village  dan relasyon imen..

 

MR PAYET

Point of Order , Mr Speaker

 

MR MANCHAM

..mon ti ganny skandalize lafason parske Msye Speaker ler ou pa al lo sonm sa bann larzan tou sala i diskresyon d’un homme.   Si en onm i byen dispoze dan ou pei, e nou tou nou konnen ki en kantite pei ozordi zot relasyon in ganny mardinalize akoz bann atitid arogan, bann atitid..

 

(interruption)

 

MR SPEAKER

Bon, point taken.  An pasan ou ti kapab dir enn de remark lo deba Mardi pase selman ozordi nou lo Lome Convention.

 

MR PAYET

Msye Speaker, onorab Mancham pe mislead the house.

 

MR MANCHAM

Msye Speaker, Msye Faure ti koze lo politik iltra liberasyon, nou’n koze, si ou get sa bann dokiman i dir trans-border investment  kolaborasyon sanmenm mon pe dir ou.  Lerop pe fer tousala dan le dezir de ranprosman, be nou politik, nou atitid ki nou’n adopte nou montre, nou oule en raporsman senpleman ler nou pran sa bann milyon, selman nou pa oule okenn laprosman.  Me en kantite Seselwa i konpran latitid ki sa bann boug in adopte i pa valab.  O.k nou sanze lo la.  Le pwen in ganny fer.  Msye Speaker sa set en bon konvansyon, set en konvansyon ki parey Msye Faure in  elabore e  mon ekspekte ki laprosenn fwa i an kapab remouvwar ankor de relasyon pli pres avek lerop ler i retourn Bruselles pou konsolid en pe.  Mon pa vwar okenn rezon akoz personn pou obzekte, me selman mon oule dir ki nou tou, pa krwar  pou dir le pwen mon ti le fer, Msye Speaker se ki deryer tou sala bann agreement  i annan santiman imen.  Leta pa desid naryen li, se de zonm deta, alors si sa bann zonm deta i byen dispoze viz-a-vi ou, son diskresyon i a exercise  an ou faver.  Ler zonm deta pa dan ou faver, e nou’n vwar nou tou latitid politik en  nasyonal prejudice  ki pei parey Libye i gannyen, Iran pe gannyen, akoz zonm deta pa swet, napa okenn senpati.  Sa ler mon le dir alors pozitivman nou bezwen devlop en politik de senpati, en politik de pouvwar lamitye e mwan petet dan detrwa zour mon a lans en mouvman non-politik pou promouvwar lamitye Sesel/Lerop.  Mon panse sa ti a en bon devlopman e i a mars byen dan lespri de la konvansyon de Lome, promouvwar enn organizasyon amikal pou promouvwar isi Sesel de santiman plis fraternel e pli amikal ant nou pei ek Lerop. 

 

MR SPEAKER

Point of Order, mon’n note.  Li in lev enn argiman ki baze en pe lo zafer atir foreigners.  Ou tou lib letan ou koze pou reponn, pou dezagree avek sa si oule, me sa i pa lesansyel mosyon.  Non mon pa pe anpes..

 

MR PAYET

Mon ti anvi senpleman dir pou dir Onorab Mancham parey semenn pase pe mislead the House ,  sa ki i pe dir pa korek.  La mazorite manm isi pa kont etranze.  Sa mon pwen mon ti oule fer.

 

MR SPEAKER

Onorab Payet, ou ti tou lib, okenn zot dan zot entervansyn pou dir egzakteman sa e kestyon misleading the House  mon deza donn nespes ruling  lo sa.

 

MR PAYET

Msye Speaker, nou byen kontna etranze nou, me selman an menm tan nou pa le vann Sesel.  I senp.

 

MR SPEAKER

Onorab Payet, mon napa problenm avek sa, ou letan dan ou entervansyon ou kapab dir sa.

 

MR MANCHAM

Lekel kin dir vann Sesel?  Kot noun antann sa?  En, Msye Speaker, ou menm ou bezwen you, Mr oun la, kote oun antann koman Speaker pou dir (interruption) pe interfere..

 

(laughter)

 

MR B. FAURE

Lekel ki pe interfere  ek ou mikro?

 

MR MANCHAM

..mwan dan mon entervansyon mon ti dir vann Sesel?  Zanmen monn dir vann Sesel mwan.  Zot ki pe komans sa bann zafer misenterpretasyon.

 

MR B. FAURE

Annou koz lo Lome.

 

 

 

 

MR SPEAKER

Deba i lo konvansyon Lome.  Okenn lot entervansyon Onorab Simon Gill.

 

MR S. GILL

Msye Speaker, mosyon prezante par lonorab Barry Faure pe demann lasanble pou ratifye lagremen pou amann katriyenm konvansyonLome ki regroup bann pei dan lafrik, karaib e pasifik an relsyon avek bann pei lerop parey in site.

          Msye Speaker, atraver listwar parey Lonorab Mancham in touse, nou vwar bokou bann pei dan karaib, lafrik e pasifik ti deza bann pei si oule ki ti pe ganny kolonize oubyen ki ti ganny konomize par bokou sa bann pei ki form sa linyon eropeen, ki anmenmtan pou lannen zenerasyon nou vwar sa bann pei dan sa prsesis konomizasyon in osi egzers en dominasyon ekonomik e politik lo sa bann leta lafrik, karaib e pasifik.  E sa in fer ki resours sa bann pei dan en fason ou en lot in ganny eksplwate, in ganny servi par sa bann prop pei ki a sa lepok i pwennvi zot devlopman teknolozi, o pwennvi zot devlopman endistriyel, zot ti bokou pli avanse ki sa bann pei ki zot ti pe kolonize.  E bann rafinman si oule, bann transformasyon, bann matyer ki nou apel sa bann matyer brit ki zot ti pran dan sa bann pei ti ganny anmennen kot zot e ti ganny transformen e donn li en nouvo valer  e re-eksport dan sanmenm sa bannmpei ki zot ti pe kolonize e vann lo marse lokal sa bann pei.  E serten sa bann prodwi ti kontinnyen fer zot lamars lo marse lerop.  A sa lepok Msye Speaker, ki mon pe koze, ti annan en kalite lesanz komers ant sa bann pei lerop e sa bann group pei ozordi ki form ACP.   E a sa lepok si bann istoryen, ban ekonomis ti pran letan pou analiz karakter sa lesanz komersyal ant sa bann pei, avek zot kolonizater lerop, ozordi petet dan sa lasanble nou ti a vann  kapab pe devwal sa sif, en sif an term valer sa lesanz ki ti annan a sa lepok e ler nou fer en refleksyon ozordi, valer sa bann lesanz ki ti kapab annan a sa lepok ki ti pe pase ozordi an 1997 nou ti kapab vwar ki lekivalans an term larzan ankor ti kapab pe ganny sorti dan sa bann pei ACP pou al dan zot bann pei lerop laba ki ti pe koloniz sa bann pei ACP.  Me listwar i ensi, devlopman i ensi ki fiy an mezir ki bann sosyete afriken, bann sosyete bann pei karaib e pasifik in devlope, in evolye, zot in komans demann sa laliberte kiltirel dan enn ot mo depouy zot enpe avek sa kolonizasyon eksteryer, enpe parey listwar ki Sesel in pas ladan depi 1964 ziska, 1977, le 5 Zen e ki sa lannen nou pe al selebre 20 an.

          Msye Speaker, ler mon dir sa, i anmenn nou pou vwar ki istorikman bann pei ki form ozordi sa group ACP zot pann touzour dan en pozisyon privilezye e mon kontan, ler lonorab Mancham in servi sa term, bann pei Eropeen en group privilezye.  Wi, zot privilezye Lonorab Mancham.  Listwar, relasyon e listwar leksplwatasyon ekonomik ki fer ki ozordi nou koz en group pei privilizye e en group pei ki mwen privilezye, oubyen en group pei ki zot apel zot bann pei endistrialize, bann pei devlope e en group pei ki pa devlope oubyen en parti i deir anvwa devlopman oubyen en parti i dir sou-devlopman.  I annan diferan kalite terminolozi ki nou pe servi pou sey klasifye bann pti pei ozordi.  Me lefe i reste ki en bon group pei ozordi in ganny kolonize e zot pe fer en zefor apre ki zot in ganny zot lendepandans pou zot kapab sorti dan sa lenpas sou devlopman e sey rantre dan en staz kot zot pei i kapab annan en baz ekonomik ase solid e kot zot kapab fer serten tranzaksyon dan domenn leksportasyon, dan domenn rafinnman bann prodwi kot zo tmenm epi eksport lo marse eropeen.

          Msye Speaker, i dan sanmenm sa lelan, oubyen i dan sanman sa semen ki bann pei pe sey fer mannyer pou zot devlope o pwennvi endistriyel, devlope o pwennvi zot lekonomi pou zot kapab ganny serten resours an term deviz etranzer pou anmenn kot zot.  Se sa ki pe fer ki ozordi  nou vwar ki i annan ensityasyon tre difisil ki prezante dan sistenm relasyon ekonomik enternasyonal.  Ki pase ozordi oubyen ki pe pase dan sistenm relasyon ekonomik enternasyonal.  Nou vwar ki bokou sa bann pei endistrialize zot pe prodwir an gran kantite bann diferan kalite keksoz ki zonm i konsonmen dan son lavi toulezour.  E sa bann gran kantite prodwi ki zot pe met lo marse i fer ki donn zot en pozisyon privilezye pou zot kapab penetre bann mars,e bann lezot pti pei ki endistriyelman zot mwen kapab prodwi an gran kantite e anmenn en pri ase konpetitif e penetre dan marse eropeen avek zot prodwi.  Ei sa zefor pou ki sa bann pei zot prodwi i ganny en sans ki zot pei al dan bann lezot  marse deor ki fer ki ozordi apre en pe lannen noun tann aparisyon konvansyon Lome.  E sa son zefor sa kwa, se dan en faosn ou en lot pouregle en pti pe met lo en baz enpe pli ekitab, en pe pli zis, relasyon lesanz komers ant bann pei lafrik, bann pei karaib e bann pei pasifik an relasdyon avek bann pei lerop. I sa zefor ki noun tann ankor enn fwa konvansyon Lome.  E lalit, Msye Speaker, lalit bann pei ACP pou ki zot prodwi i penetre dan marse eropeen i pann en lalit fasil.  Bann derizan afriken, bann direizan dan bann pei karaib e pasifik in lite en kantite.  Zot in lobby i en kantite, zot in sey fer mannyer devlop en linite parmi zot sa bann group pei akoz finalman zot tou zot dan menm sityasyon kot zot oule ki zot ganny serten lespas pou eksport zot prodwi ki fer kin kree sa baz linite e sey avek en lavcwa dir aek sa bann pei eropeen laba ki nou prodwi, nou bezwen eksporte.  Nou bezwen  eksporte me nou annan en problenm avek.  Nou annan en problenm akoz zot marse laba i annan en kantite baryer ki zot met ladan.  I annan en kantite paramet ki zot mete e nou ki bann posibilite ki nou annan pou eksport nou bann prodwi, ki posibilite nou annan alors pou nou koz lo en devlopman ekonomik dan enou pei.  Bann baryer nou tou nou konnen mon pa bezwen rantre dan tou sala, me enn bann keksoz ki vreman enkyetan ler ou gete Msye Speaker, se ki fiy a mezir ki lannen i avanse, ki syek i avanse nou vwar ki sa relasyon ekonomik ant bann pei Lerop, sa group privilezye ki Lonorab Manchma in apele e bann pei lafrik Karaib, pasifik, mwan a monn avk mon vwar ki son tandans se dousman, dousman, Msye Speaker, son lenportans pe ganny redwir.  Lenportans pe ganny redwir.  Mon a eksplike akoz mon dir sa.

 

MR MANCHAM

Ou ti a vot kont alors?

 

MR S. GILL

Lonorab Faure dan son lentervansyon in dir nou yer konbyen larzan ki group pei Lerop ti donnen pou kapab dan en fason ou en lot ed direkteman sa bann pei ki form sa group ACP e in dir nou ozofdi ki kantite larzan ki annan ki pe ganny prevwar pou sa group pei ACP.  Sif in diminyen.  Akoz ki sif in diminyen?  Eski in dimini akoz sa bann group pei ACP zot nepli bezwen menm kantite led ki zot ti bezwen 10 an pase?  Esi sa i le ka?  Oubyen in diminyen akoz lezot fakter ki petet taler dan wrapping up mon pa oule rantre ladan, petet taler Onorab Faure i ava dir nou dapre li ki bann endikasyon ki kapab elabore pou donn nou pou dir vwala rezon akoz sa sif yer konpare avek ozordi in desann..

 

MR MANCHAM

Civil war, mon piti.  Civil war.

 

MR S. GILL

..me de tout fason, Msye Speakr mwan mon toultan dir e mon toultan krwar ki i meyer ki ler ou ganny en bout dipen, ki ler ou ganny donnen lakrout pou manze

.  dan en  lot mo ki mon pe dir, si mon ganny doennen en trans dipen oubyen 2 trans dipen, mon ava konnen pou dir sa i 2 trans dipen e mon a kapab manze petet soutenir mon lestoman e fer mwan kapab kontinny en lazournen travay.  Mer ler ou donn mwan lakrout la, sa i en problenm, i pou kros mwan letan mon pou sey fer mannyer pou  manze..,

 

MR MANCHAM

Tradwir sa diskour pou anvoy Brussels.

 

MR S. GILL

.. mon riske ganny trangle osi.  Me sa i enportna sa ki nou sezi.  I enportan ki nou sezi.  Dan sa fason mon pa pe dir ki nenport ki scrap ki lerop i donn nou, nou pran e mwan mon pa pe dir vann Sesel parey serten pe dir, mwan. Akoz nou bezwen dipen.  Mon pa pe dir sa mwan.  Akoz i annan ki krwar ki ler ou lafen osi, menm ros ou devret anvale.  Be ros pa dizere dan lestoman zonm.  Wi, Lonorab Mancham bann imen ki konpran byen fenemenn sivilizasyon mannyer i ete, ki konpran byen nesesite ki zonm i bezwen viv e pou li kapab viv i bezwen nouri son lekor avek bann keksoz fortifyan.  Pa akoz sa ki i bezwen vann son nanm, Lonorab Mancham.

 

MR MANCHAM

Pa sda zafer.  Zot tro lager antre ou pou naryen.

 

MR S. GILL

Bon, lo lesans konvansyon Lome, Msye Speakr mon krwar ki personn ozordi dan sa lasanble  pa pou kapab dir apre lannen 2000 ki relasyon lesanz, ki realsyon bi lateral, milti-lateral pou egziste ant bann pei ACP e bann pei dan group lerop laba, sa group privilezye la.  Personn pa kapab donn en endikasyon, me sa ki kler ozordi Msye Speaker, ler ou analiz relasyn ekonomik enternasyonal tandans se ki lerop ekonomikman pe form en blok bokou pli solid.  Lerop pe form en blok ekonomik bokou pli solid.  I annan zefor, tre gran zefor parmi bann pei lerop pou zot rantre dan sa ki mon ava apel en entegrasyon bokou pli fondamantal an term sesanz komersyal, relasyon miniter antre zot.  E sa kalite zefor ki pe ganny fer par bann pei lerop i fer ki i met bann pei ACP dan en pozisyonkot zot pou bezwenomgnat zot zefor an term negosyasyon avek bann pei lerop.

 

(interruption)

 

Wi, monkonnen in fini sinnyen Lonorab Belle, ou pa bezwen dir mwan.  Mon konnen ki mon pe dir.

 

MR MANCHAM

Ou fer lerop per ou.

 

MR S. GILL

Ou reste trankil.

 

MR SPEAKER

Order, Order.

 

MR S. GILL

Les mwan  fini koze, apre ou a koze si oule.  Sanmenm ou ganny dir dernyen fwa ou gat tou mosyon ou.

MR BELLE

Koze ou, pa fatig ou lespri.

 

MR S. GILL

Bon, Msye Speaker mwan mon pe dir ki bann pei ACP  i bezwen ogmant zot zefor, bezwen ranforsi zot linite pou ki zot kapab form en group bokou pli dinamik e fer sir ki kalite relasyon ki devlope apre ki sa konvansyon la i fni son term i en kalite realsyon ki ganny karakterize pa par en lesanz ki pa ekitab, ekskize, me atraver en lesanz ki si oule montre ki legzistans bann pei ACP ozordi, si oule, dan serten degre osi i kapb determin legzistans bann pei lerop.  Mon krwar nou bezwen montre zot sa.  Lonorab Chow i riye akoz petet i krwar ki ozordi si bann pei lafrik pa egziste i ava egziste pei lerop.  Me mwan mon pa krwar sa mwan, akoz sa ki mon krwar ki lesanz komersyal sa nivo entegrasyon ekonmik enternasyonal ki nou pe antre ladan, mon krwar i depan lo en relasyon resiprok, lo en relasyon ki baze lo en nivo konpreansyon ki nou tou nou depan lo kanmarad e alor mon legzistans i osi kapab determinen ki mannyer ki ou egziste. 

          En senp legzanp Lonora  Chow, pete pou konvent ou.  Ki si sa ki fer ki ozordi bokou bann pei eropeen i an faver kot lag bann tansyon, bann konfli rezyonal i ganny rezourd ant bann diferan leta.  Ki sa ki fer zot sitan enterese avek en fenomenn parey?  Ki sa?  Ki si sa ki fer ki bokou sa bann pei ozordi i enterese ki sa bann konfli rezyonal i ganny eliminen, ki bann tansyon lager ant bann group rebel, entern a lenteryer dan bann pei i ganny rezourd.  Ki sa ki fer zot enterese avek sa?  Akoz zo tkonnen pou dir zot depan lo marse sa bann pei pou zot kapab eksport zot bann prodwi.  Zot konenn ziska serten degre zot depan lo sa bnn marsxe pou zot eksport bann prodwi.  Zot konnen pou dir en relasyon komersyal i pa kapab egziste zis a lenteryer en pei.  Zot konnen.  Bokou sa bann pei lerop i depan en kantite pou zot devlopman ekonomik, pou zot lesanz komersyal, pou bann business  kapab kontinnyen envestir dan bann lezot pei, zot konnen i depan lo stabilite politik ki annan dan sa bann lezot pei, alor s sa ki mon pe dir i annan en merit, annou pa rigole lo la.

          Msye Speaker, mwan menm si mon pe dir tou sa bann keksoz parey monn dir pou tir en konklizyon lo sa, mon krwar pou dir i meyer ler ou ganny en pe ki si ou pa ganny ditou.  Dan en lot mo, dan sa mosyon kin ganny prezante avek nou, nou pe ganny en serten poursantaz reveni direkt ou endirekt.

 

MR MANCHAM

Lakrout, i fek dir lakrout taler.

 

MR S. GILL

Ki pou kapab permet nou fer serten lenvestisman dan diferan sekter ki nou ava determinen.  Me anmenm tan mon krwar ki i pa ase.  Mon krwar i pa ase.  Mon krwar nou bezwen kontinnyen fer nou lavwa tande bann foronm enternasyonal pou ki sa bannpei ki yer nekspwat nou i rekonnet pou dir ozordi zot bezwen rann nou enpe sa resours ki zot in pran kot nou.  E se sa ki mon dir i pa ase.  Me noun ganny enpe, nou ava demande ki nou kontinnyen ganny enpe.   Alors mon pou vot an faver sa mosyon. 

 

MR SPEAKER

Okenn lot entervansyon.  Si napa mon pou envit Onorab Faure fer son rezimen.

 

MR B. FAURE

Mon krwar ki menm si nap bokou lentervansyon lo sa mosyon, le santiman ki mon krwar i annan viz-a-vi sa kestyon se en santiman agreman.  Set-a-dir ki lasanble mon krwar mon santi ki tou dimoun pou vot an faver sa mosyon set-a-dir pou pran en desizyon pou ratifye sa lagreman ki amann katriyenm konvansyn Lome  ant bann pei ACP e pei linyon eropeen.  I annan en kestyon kin ganny poze lo diminisyon dan kontribisyon reel ki linyon eropeen pe aporte viz-a-vi group ACP.   Ann efe bann sif i vreman montre ki i annan en diminisyon.  Parey mon tin mansyonnen oparavan ant Lome 4,  premye lanvlop Lome 4 ki ti vin an fors an 1990 e dezyenm lanvlop finansyer Lome 4 ki ozordi i devan nou, ki i a retourn an fors letan tou bann pei konsernen in ratifye konvansyon.  I annan endiminisyon sorti 13.81 ecu par tet dabitan pou vin 11.69 ecu par tet dabitan dan bann pei ACP e sa en letid kin ganny fer e tou dimoun i aksepte ki sa i vre..

 

(interruption)

 

..ann-efe ACP i ti demann en logmantasyon dan bann sif nominal par plis ki 47% ki ti pou efektivman signifye en logmantasyon reel dan kontribisyon linyon eropeen, set-a-dir ki in annan en zefor konsistan par lo kote ACP.   Me ki noun vwar se ki logmantasyon ki noun vwar ek bann sif niminal in zis 22%.  Sa i en keksoz ki ACP,  group ACP menm si i pa tro kontan i krwar ki sityasyon ki pe pase dan lekonomi lerop limenm li.   Lasanble paritaire  ACP-EU in osi pronons son lekor lo sa kestyon e mon annan en rezolisyon devan mwan la ki ti ganny adopte le 25 Septanm 1995 e i dir ann-e-fe i eksprim son deep concern,  son konsern profon ki alokasyon total anba 8 enm lanvop finansyer in fail ppou rankontre kriter ki ti ganny met devan par lasanble paritaire  dan son rezolisyon an Dakar, kot i ti met lanfaz lo en mank resours adekwa ki reprezant en baryer serye pou korperasyon dan devlopman efektif.  E i annan plizyer letid osi lo sa kestyon akoz.  Ki bann fakter ki kontribye ver sa.  Me selman nou krwar zeneralman i annan bann fakter entern a lerop limenm li.  I annan bann fakter ki entern a group ACP,  epi i annan bann fakter ki enternasyonal ki tou sala i enfliyans sa kestyon.  Me mon krwar nou tou nou dakor ki monn mansyonnen menm dan mon lentervansyon ki i annan sa kestyon sityasyon ann erop ki pa nesesrman roz.  I annan en kantite dimoun ki napa lanplwa dan sa bann pei.  Bann gouvernman de pliz-an-pli i tournen ver zotn prop problenm.  I annan lerop de lest ki zot osi zot sityasyon i vin bokou pli grav e met presyon lo bann gouvernman dan linyoneropeen pou annan plis led.  Alors i annan bann finansman ki pe ganny divert sorti kot ACP pou al ver bann pei lerop de lest.  I annan osi en konsern lo kote piblik eropeen dan linyon eropeen ki sa led ki pe gnany donnen par bnan pei ACP pa pe nesesrman abouti par en vre devlopman, alors zot pe vreman kestyonnen ki mannyer led pe gany itilize.  Dan bokou bann pei ACP,  Sesel i byensir pa dan sa pozisyon, i en pei ki renonmen enternsyonalman pou son kapasite pou itiliz finansman set-a-dir overseas development aid of  son assistance  dan en fason kredib, e efektiv e transparan.  Me malerezman dan serten pei ACP sa i pa le ka.  Se pou sa ki dan bann diskisyonaktyel i annan bokou lanfaz lo nesesite ki a lavenir led i ganny donnen, i ganny doennen par bann pei ki pa zis bezwen sa led, me osi ki merit sa led.  E i annan osi bann fakter de lord enternasyonal mon ti pe dir oparavan, ki tou sala i enfliyans sa kestyon.  Me mon krwar leson ki nou bezwen tire dan tou sala, se ki i annan en nesesite ki bnan pei ACP,  enn i met zot lakaz ann-ord.  Dezyenmman ki nou ranforsi nou solidarite enternasyonal e ki nou..

 

(interruption)

 

..sa i en komanter zeneral akoz i en konvansyon..,

 

MR MANCHAM

Met nou lakaz ann-ord.

 

MR B. FAURE

…ki konsern group ACP  an-n-antye.  Me ki anmenm tan mon skrwar ti a bon note.

 

MR S. GILL

Li i an-n-ord li.

 

MR B. FAURE

..in sorti 4.5 milyon ecu pou vin 5.5 milyon ecu.  I annan en ogmantasyon me nou pe koz zeneralman ki sa ki arive dan en pei ACP i neseserman afekte group ann antye.  Mersi bokou Msye Speaker, mon demande ki lasanbel i vot anver sa mosyon.

 

MR SPEAKER

Bon, tou sa ki an faver lev zot lanmen.  Inanim.  Alors mosyon in ganny aprouve.  Onorab Faur eou ti a kontan komans apre midi ou lot mosyon?  Dan sa ka nou break  ziska apre midi.

 

(break)

 

MR SPEAKER

Bon nou a kontinnyen avek nou travay e nou vin lo dezyenm mosyon pou ozordi prezante par Onorab Barry Faure, e mon envit ou pou prezant ou mosyon.

 

MR BARRY FAURE

Bonn apre midi Msye Speaker.  Msye Speaker, bi sa mosyon se pou permet ki lasanble nasyonal i akey avek lafyerte desizyon komisyonton losean endyen IOTC pou swazir Sesel koman baz pou son sekretaryat.  Parey tou Seselwa i konnen ton sa pwason ki nou dir ton i en resours ki tre enportanpou nou pei.  Sa resours in ozordi permet devlopman en lendistri lapes ton enportan ki form enn bann pilye fondamantal nou lekonomi.  Byensir nou pozisyon dan milye bann zonn lapes, bann bato sener endistriyel set-a-dir bato ki spesyaliz dan lapes ton dan was losean endyen in permet tel devlopman.  Sa lavantaz ansanm avek nou volonte nasyonal pou en politik devlopman dirab, nou lendistri lapes i eksplik lefet ki por Victoria i en por ton prensipal dan la rezyon.  An plis avek en zone ecomonic eksklisif, imans ki etal lo plis ki 1.3 milyon kilomet kare, lapes in toultan tradisyonnelman enportan dan Sesel.  Ozordi plis ki 70% ton atrape par bann bato sener endistriyel dan la rezyon an antye, i ganny transporte atraver por Victoria.  Plis ki 90% bann sener endistriyel ki lapes dan losean endyen i ganny en licence  pou lapes dan delo Sesel.  An plis Sesel i donn an mwayenn tou le zan plis ki 200 licences  bann bato palankriye oswa long liners.   Osi i annan nou gran faktori ton Indian Ocean Tuna, IOT dan ki sa gran konpannyen Ameriken,  Heinz  i annan 60% share  ki en gran faktori dan la rezyon ki lendistri ki pe devlop pli dan Sesel ki en gran resours deviz etranzer pou pei e en gran landrwa lanplwa pou travayer Seselwa espesyalman lazenes Seselwa.

          Se pou sa rezon ki Sesel espesyalman depi kreasyon SFA, lotorite lapes Sesel, an 1984 in toultan enterese dan tou devlopman ki konsern ton an partikilye dan la rezyon e lemonn an zeneral.  Ann efe Sesel ti depi 1986 ganny apwente pou form enn pti group ad-hoc ansanm avek La France, Japon, Sri Lanka, e Thailand pou komans etidye kreasyon sa lorganizasyon ki ozordi nou konnen koman komisyon ton losean endyen  IOTC.   En Sesel ti ann efe ganny elekte koman prezidan sa komite dan la personn Msye Phillipe Michaud ki direkter SFA.

          Sesel in alors pa selman zwe en rol pionye me in osi avangard dan kreasyon sa komisyon ki ozordi in ganny etablir dan konteks FAO ki lorganizasyon Nasyon Zini pou lagrikiltir e lalimantasyon.  Dapre konstitisyon IOTC,  mon annan en kopi sa konstitisyon la avek mwan, tou pei losean endyen ensi ki bann pei ki lapes dan losean endyen i kapab vin en manm sa komisyonki annan lobzektif po promot korperasyon parmi son bann manm avek bi pou garanti atraver en management apropriye, konservasyon e litilizasyon pli konplet bann stok ton dan losean endyen e ankouraz en devlopman dirab bann lendistri lapes ki depann lo sa bnn stok ton.  An rekonesans lenportans  IOTC gouvernman ti deside pou ratifye konvansyon  IOTC an Zilyet 1995 e an menm tan i ti enform FAO  ki i ti pae pou akey  IOTC pou met son Headquarters  isi.  Depi sa moman alors gouvernman Sesel ti lans en kanpanny ki ti ganny dirize par minister ki ansarz nou diplomasi minister zafer etranzer plan e lanvironnman, pa ti fasil ditou, vi ki Sesel pa ti sel pei ki tin met son kandidatir pou vin baz sekretaryat  IOTC.  Desizyon Sesel pou ofer  IOTC pou baz son sekretaryat isi ti ganny pran  pou plizyer rezn.  Premyerman pu amelyor prestiz enternasyonal Sesel e konsolid son pozisyon  koman en sant ton enportan dan lemonn.  2enm pou devlop en lot sours deviz etranzer pou Sesel atraver prezans bann ekspert etranze vizit bann siantis e bann meetings  enternasyonal.  3 enm gouvernman e ban siantis SFA  ti pou  ganny akse direk avek konsey e lasistans dan domenn statistics  e bann progranm resers siantifik lo lapes ton.  4 enm ti annan posibilite pou Sesel pey en kotizasyon finansyer an roupi Sesel olye ki an deviz etranzer.  5enm ti en sours lanplwa pa neglizab.

          Gouvernman ti panse ki bann benefis ti bokou plis ki bann depans limenm.  Lo kote depans ti ganny estime ki Sesel ti pou responsab pou fourni en batiman avek sifizaman lespas pou plizyer biro e lasal konferans.  Lozman pou 2 zofisye etranzer, en loto e son kotizasyon anyel konman en manm  IOTC ti apepre R70,000  par an.  Gouvernmant i konnen ki ti annan plizyer lavantaz ki i ti kapab kapitaliz lo la pou kapab argye an faver kandidatir Sesel.  Premyerman SFA atraver bann lannen tin devlop en baz lenformasyon ris konplet e up to date  ki okenn lezot pei dan la rezyon ti napa.  SFA apiye a son tour par lezot lorganizasyon resers siatifik tel ki  ORSTOM,  oswa  Institut France de Recharche Scientifique pour le Dévelopment en Corperation,  e  IEO,  set-a-dir Spanish Oceanagraphic Institute  ti kapab donn en backing enportan  IOTC.  Dezyenmman Sesel ti ofer bann fasilite kominikayson ekselan a lemonn eksteryer, tel   ki internet, electronic mail  e bann kominikasyon par telefonn direk ensi ki lezot mwayen kominikasyon enportan.  3enm dan domenn transportasyon nou annan bann koneksyon avyon e pa bato ki regilye ki konekte nou avek tou la rezyon lemonn.  Apre nou annan nou en pei avek en kalite lanbyans remarkab ki permet  dimoun travay avek plezir, dan gou, dan lape e reste an bonn sante.  Plizyer fakter enportan i kontribye ver sa lanbyens e sa i enkli premyerman stabilite politik e ekonomik, bon relasyon enternasyonal avek nou vwazen e lemonn antye.  En sosyete milti rasyal armonye kot nou koz plizyer langaz.  En o nivo ledikasyon e lasante zeneral.  E bon sistenm servis profesyonnel e banker e bon klima e en lanvironnman presye.  Sa an efe ti bann bon kalite gouvernman ti met lanfaz lo la dan sa konpanny entans ki ti dir ppou apepre enn an.  Desizyon ti ganny pran an Desanm 1996 dan premye meeting IOTC ki ti ganny fer dan batiman FAO  an Rome, Itali.  Delegasyon Sesel konpoze par Msye Philipe Michaud, Direkter SFA, Msye Terry Jones en o zofisye dan minister zafer etranzer e manmzel Lucy Pool, konseye legal dan biro atorni zeneral ti ganny dirize par nou minis pou zafer etranzer plan e lanvironnman defen Madanm Danielle de St Jorre.  Sa ti ann efe dernyen aktivite diplomatik pli remarkab ki Madanm de St Jorre ti efektye.  E se esansyelman gras a lentansite son bann zefor e son bann teknik tre avanse dan la diplomasi, ki ti kontibye pou ki a la dernyen minit bann manm  IOTC ti swazir Sesel.  Ann efe personalite eksepsyonnel e lenpak son bann aktivite ti ganny note dan dernyen meeting   IOTC ki ti ganny fer ver lannen mwan pase ler plizyer bann delege ensi ki prezidan sa komisyon limenm ti pronons bann leloz anver defen Madanm Danielle de St Jorre e an sinny respe pou son depar zot ti donn li en moman silans.

          Msye Speaker ozordi ler nou dan lasanble nou akey avek lafyerte desizyon  IOTC pou baz zot sekretaryat isi Sesel, nou osi pe rann omaz ankor enn fwa a sa gran arsitek la diplomasi Seselwaz kin lite pou Sesel ziska la dernyen minit.  Mon napa okenn dout ki lasanble nasyonal pou aprouv sa mosyon.  Mon demande ki sa mosyon i ganny table.

 

MR SPEAKER

Okenn ki segonn sa mosyon.

 

MRS MARIE-LOUISE POTTER

Msye Speaker mon segonde. 

Msye Speaker mon krwar ki sa lasanble nou pou siport nenport ki  mosyon ki donn bann bon piblisite Sesel.  Bann mosyon ki ede elev pavizyon Sesel e ki fer Sesel pep Seselwa vin en sours lafyerte pou lemonn.  Swa e desizyon pei manm  IOTC pou enstal zot sekretaryat isi Victoria i pann ariv ni par azar e i pann en keksoz osi fasil.  Bann kin swiv sa devlopman de pre in sirman rekonnet e apresye zefor gouvernman atraver travay e lefor konzwent minister zafer etranzer SFA pou arive fer ki Sesel i sorti venker dan sa lakours avek Sri Lanka pou kapab ganny swazir koman pei ki pou host  sekretaryat  IOTC.

Parey Msye Faure in fer resorti mwan osi mon pa pou les sa loportinite pase san fer en mansyon spesyal lo zafer remarkab e personnel ki ansyen minis zafer etranzer Madanm Danielle de St Jorre in fer pou Sesel sorti Victoria dan enn sa bann dernyen sikse diplomatik.

          Msye Speaker, ki letablisman sekretaryat  IOTC  i reprezante pou Sesel.  Akoz nou dir ki i pou en sours lafyerte pou Seselwa.  Pou mwan letablisman sa sekretaryat i en sinny en gran sikse diplomatik, en sikse ekonomik e i en sikse politik pou nou pei. Sikse diplomatik Msye Speaker akoz pou mwan sa i demontre respe ki Sesel i konmande e lenfliyans ki kapab egzerse lo nivo rezyonal e enternsyonal malgre son groser.  Sikse ekonomik akoz sa desizyon i pou ranforsi plas e rol ki Sesel koman en pei avek en potansyel devlopman lendistri ton pou annan dan la rezon e pou zwe dan lekonomi lemonn a lavenir.  E sa parey nou tou nou konnen i pou vin koman en sours piblisiter pou atri lenvestisman etranze dan sa sekter.  Sikse politik Msye Speaker pou mwan i pli enteresan e pli enportan akoz i pou annan serten leson ki nou pou bezwen tire.  Sa i sikse pli enportan akoz i demontre en degre stabilite politik ki egziste dan nou pei ozordi. 

          Msye Speaker i enportan akoz san en stabilite politik parey pou napa okenn devlopman ekonomik, pou napa okenn envestiser ki pou enterese vin met zot larzan isi, pou napa okenn lorganizasyon enternasyonal ki pou enterse vin enstal zot isi e son konsekans nou tou nou konn tre byen.  I sifi ki nou zet en koudey lo nou prop kontinan lafrik pou nou konpran soufrans ki lenstabilite politik i anmenn pou bann pei e bann  pep inosan.  Se pou sa rezon Msye Speaker, ki dan lespri sa mosyon nou pou bezwen isi dan lasanble kontinnyen defann e siport lapel ki nou bann dirizan politik veteran i kontinnyen fer pou promouvwar lape, stabilite, partenarya, rekonsilyasyon e lespri partaz ek swen share and care.   Se pou sa rezon Msye Speaker nou pou bezwen siport lapel ki Prezidan Rene ti fer dan son diskour pou louvertir lasanble sa lannen pou ki nou annan en lopozisyon ki responsab.

          Partou Msye Speaker kot i annan trouv dan lemonn souvann fwa sa bann troub i asosye avek bann eleman ki opoz bann lotorite pou kad legal dizour.  E souvann fwa sa bann lopozisyon i ganny fer dan en fason destriktif ki fer ki sa bann pei i fini an divizyon an fraksyon e zot fini ganny detri par lager.  Tel parey dan en fanmiy Msye Speaker kan en zanfan oubyen plizyer zanfan i deside revolte e rebel kont zot paran, sa i anmenn enstabilite dan sa fanmiy  e i anmenn dezord dan sa fanmiy e i anpes annan prosperite pou sa fanmiy.  Sa i aplik egalman pou enpei.  Msye Speaker si Sesel pou kontinnyen fer okenn sikse ekonomik e diplomatik nou pou bezwen prezerv sa stabilite politik ki nou annan.  Bomaten noun koz lo relasyon bann pei ACP avek EU, ACP-EU.   Msye Speaker pou nou konsolid sa lorganizasyon ki nou ti pe koz lo la bomaten, nou pou bezwen ede promouvwar sa langaz stabilite  politik lo nivo enternasyonal. 

          Mon krwar sa ki pe arive ozordi dan lemonn pe fer nou realize ki ozordi lemonn in vin sitan pti ki napa plas pou nou al diskit nou bann diferans.  Nou bezwen kontinnyen koz lo bann keksoz ki pou rezourd nou problenm lo bann keksoz ki pou anmenn nou ansanm e lo bann keksoz ki pou anmenn bann pei pov konman bann pei ris ansanm pou kapab adres bann gro problenm enternasyonal, global ki lemonn pe fer fas avek, tel ki lanvironnman, lapovrete, problenm gendre, bann madanm, desertifikasyon, sou-devlopman, etcetera.

          Msye Speaker ozordi nou nepli kapab koz lo ni kolonizasyon ki dekolonizasyon.  Mon krwar nou’n sirpase sa bann letap. Ozordi nou bezwen pe koz pli lwen ver en pli gran partenarya enternasyonal.  Nou napa lot semen.  E Sesel avek sa pti zes diplomatik ki nou’n kapab atir enn bann lorganizasyon enternasyonal vin isi i montre ki nou pe fer en kontribisyon dan sa direksyon.  E se dan sa lespri ki mwan mon pou siport mosyon lOnorab Faure akoz personnelman koman en manm lasanble mon vwar ki nou annan en leson pou tire ladan.

 

MR DANIEL BELLE

Msye Speaker, Lonorab ki’n fek koze avan mwan in tenir en diskour ki dan en serten fason mon krwar i tre pozitif e mon devret, mon krwar ki menm si politikman mon pa dakor ek li, mon bezwen dir ki mon dakor avek fason ki in koze.  E dan en serten fason  set enpe sa bann fason koze kot nou rode bann keksoz ki inir nou plito ki rod bann keksoz ki diviz nou ki nou kapab fer avanse sa pei. 

          Lonorab Potter in koze in eksplike ki kolonizasyon, dekolonizasyon se bann konsep ki nou merit  depase, kit li  dan lepase, kit li avek serten manm e kit li dan le pase e nou al ver lavan e rode sa ki bon pour Sesel dans un monde modern kot bomaten, si ou permet mwan sa pti zekar, bomaten nou’n vote, nou,n ratifye en konvansyon kot konvansyon Lome, son katriyenm konvansyon kot ladan zot in anmenn en kantite amelyorasyon, zot update  sa konvansyon, kot dan sa konvansyon zot in menm mete bann manm, bann pei afrik, karaib e pasifik e bann kominote eropeen, zot in update  sa konvansyon e ladan zot in dir ki fodre ki nou ale ver premye keksoz en liberalizasyon

lekonomi byen spesifye, nou al vers un etat de droits et vers la democratisation.   Se ki vedir se ki ler nou pe antre dan sa bann nouvo venue, bann nouvo orizon nou bezwen nou annan en serten konportman ki conducive avek bann relasyon enternasyonal e bann keksoz ki’n ganny sinnyen par tou lezot pei e dan lakel i vin pour nou en lalwa  supernaturelle  dan le sans kot i vini en lalwa ki pli for ki nou prop lalwa.  Akoz parey nou konnen bann konvansyon ki nou sinnyen i annan en lafors ki pli for ki nou lalwa nasyonal.  E sa  nou konnen tou nou bann juristes  a dir ou konvansyon en keksoz, konvansyon sinnyen atraver en   pei i pli for ki lalwa nasyonal. 

          L’affaire enteresan osi se ki lonorab in koze in dir ki nou bezwen ekoute enpe nou bann sef politik.  In koz pour Msye Rene, mwan mon a koz pour Msye Mancham kot in dir ki nou bezwen rode bann ekwasyon ki kapab fer nou pei vin stab.  Me i annan en keksoz ki enportan, la stabilite ki nou pe zouir dan Sesel aujourd’hui i dekoul dan matirite sa pep.  Ou pa kapab fer en lalwa pou demann lopozisyon pour li vin responsab.  Ou pa kapab fer okenn dekre pou dir lopozisyon ou ava vin responsab. Pa konmsa ki marse.  Ou a demande ki lopozisyon i vin responsab me ou bezwen kree kondisyon, pou ki lopozisyon, son bann siporter i vwar nesesite e i vwar lesansyel akoz i merit annan en konportman responsab.  Si i vwar ki i pe gannyen, si i vwar ki ou pa pe viktimiz kont li, i annan tou rezon pour son bann sef dir li nou bezwen êtes pli responsab akoz nou kapab dyaloge avek sa gouvernman, nou kapab fer avanse keksoz, nou kapab rezourd ou ka, ou fer rezourd ou ka si ou ka i difisil.  Dan sa ka enportan ki nou realize e ki nou rode bann keksoz parey, akoz se sa ki kapab fer nou avanse dan lespri de tolerans, parey zot in dir share and care,  dan lespri de respe son prosen e dan lespri de transparans tout an respektan la drwa pei, tout an respektan konstitisyon.

          Sa mosyon ki Lonorab Faure in anmennen kot i dir to welcome with pride lefet ki sekretaryat Indian Ocean Tuna commission i ganny fer Sesel, i byen.  I en pa a’n avan e nou pa merit dekouraz Msye Faure ler i fer sa.  Mon ti a kapab dir, akfer mon pou vot pour sa keksoz.  Enn pti sekretaryat Indian Ocean Tuna Commission, non mon pa pou fer sa mwan. Non mon pa pou fer sa mwan.   Mon pou dir bezwen ankouraz sa manm lasanble ki li i santi ki an fezan sa i fer pa an avan pou Sesel, mon ava ankouraz li mon a  vot an faver.  Demen i annan ankor petet lezot organizasyon ki ti a kontan annan zot syez isi Sesel, sa set en lorganizasyon milti-lateral, en bann komisyon  milti-lateral, i ava annan bann konpannyen lo plan ekonomik petet ava met zot headquarters isi, ou zot headquarters  dan rezyon isi.  Nou bezwen osi panse a cela pou nou welcome akoz tou sa bann keksoz se montre konfyans.  Konfyans ki bann pei etranze i annan dan Sesel, konfyans ki lezot dimoun i ava annan dan nou pei. 

          E i annan en pwen enportan osi fodre nou realize, si Sesel in ganny en problenm lo dernyen moman ant li ek Sri Lanka pou gete kote sa sekretaryat pou ale e ki tou keksoz in al an faver Sesel, mon a kapab dir dan en serten fason se ki an Sri Lanka osi napa sa stabilite ki sa bann dimoun ti a kontan annan pou kapab met zot sekretaryat laba.  Ler tou pei pou stab dan lemonn, nou pou rode lekel kot i pli stab, kot i pli transparan.  Donk aujourd’hui i annan ankor otour de nou bann pei ki pa stab e otomatikman bann pei kot stabilite politik i annan, kot i annan en striktir ekonomik ki solid,  e en pei kot i annan kredibilite, otomatikman l’étranger pou al an faver sa bann pei. 

          Parey lonorab Mancham in dir bomaten, desizyon i ganny pran pou leta, me desizyon i ganny pran par bann decision makers  ki zot menm zot bann dimoun ki zot reflesir, bann imen ki reflesir an fonksyon behaviour,   an fonksyon konportman dan en pei e konportman souvan bann enterlokiter avek lakel zot bezwen diskite avan kit zot pran konsiderasyon bann donne dan sa pei. 

          Donk relasyon enternaysonal i enportan me relasyon imen i pli enportan ankor lo nivo sa bann dimoun lo bann decision makers.

          Mon’n koz an faver sa mosyon e mon pou dir ki nou bezwen nou mentenir sa stabilite politik e ekonomik ki nou pe zouir e letan nou fer sa pour nou kapab mentenir sa stabilite nou bezwen kontinnyen regard nivo e kalite lavi nou sitwayen.  Kontinyen regard byennet bann Seselwa akoz ou pa kapab koz lo stabilite si nou pa tan-zan-tan regete remet a nivo zot sityasyon personnel, zot sityasyon dan zot louvraz, zot sityasyon familyal an se ki konsern mwayen ekonomik, domestik pour zot kapab organiz keksoz dan en fason ki conducive avek en pei parey Sesel kot i annan en stabilite politik e ki tou dimoun pe rod en better standard of living.

          Msye Speaker nou pei in toultan atire lentere bann organizasyon enternasyonal e bann konpannyen enternasyonal prensipalman zot bann decision makers  akoz isi se klima e lanbyans ki fer sa e nou merit kontinnyen mentenir sa klima ek sa lanbyans.  Pour en popilasyon 70,000 over 70,000 anfen mwen de 75,000 abitan, nou annan nou tou bann major embassies  isi.  Chinois l’Inde, l’Anglais, Français, American ti la, in ale, i annan son rezon akoz in ale petet en zour i a tournen.  Me nou annan nou pour popilasyon 75,000 abitan en reprezantasyon diplomatik onivo  lanbasader e i annan ankor bann lezot konsil pour lezot pei.  Dan sa ka i annan posibilite ki nou ava ganny ankor sekretaryat isi, tou sa ki nou bezwen fer se kontinnyen tavay pour ki sa pei i vin en serten fason en landrwa kot dimoun ava kontan vini. 

 

MR SPEAKER

Okenn lot entervansyon.  Onorab Mancham.

 

MR JAMES MANCHAM

Msye Speaker anfen, nou tou nou bezwen vreman etre kontan e satisfe, apresye desizyon ki ti ganny pran resaman lakel nou’n ganny swazir konm the Indian Ocean Tuna Fishing Commission post dan losean endyen.  Pa fodre Msye Speaker ki nou panse ki nou ti sel kandida pou ganny swazir.  Nou’n ganny swazir me nou pa ti sel kandida.  Ti annan plizyer kandida.  Bann ki fer enpe resers lo sa desizyon i konnen ki konpetisyon ti tre, tre close ki menm i annan nasyon ki nou ti ekspekte ti pou siport nou pa ti siport nou.

          Anfen la ankor ennfwa parey Lonorab Belle in fer sorti, la fason ki en pei i ganny seen  i tre enportan e nou ganny  seen pa senpleman atraver la bote de nou pei, me osi atraver la fason ki nou viv, la fason ki nou tret dimoun parmi nou.   So nou en paradi nou pa vin paradi zis akoz pei i zoli me fodre osi nou viv parey bann dimoun ki pe zouir lavi dan paradi.  Savedir en dimoun zenere an espri, anker, an sazes. 

          Anfen mon panse ki nou fyer e mon sir ki sa devlopman pou aport nou bokou avantaz, pou aport nou pa mal larzan, me atraver sa devlopman nou kapab vreman, mwan mwa dir evolye e devenir petet kapital du ton si pa dan lemonn oubyen dan la rezyon.  Fodre nou sezi loportinite ki nou annan etablir isi Indian Ocean Tuna Commission, pour nou ale a la resers de tout fasilite posib pour nou bann zenn ki pe grandi pour zot kapab gannyen, endike dan industrial tuna fishing.  Encore une fois mon bezwen profit sa lokazyon de dir ler nou vwar tou sa bann bato dan larad ki vini sorti from far away seas  pou vin lapes isi, ankor ennfwa nou dir ki si i pey fre pour franse, pour Espagniol, e Japonnais vin apoz Sesel, i bezwen osi pey fre pour nou  Sesel.  E ki si nou Sesel nou’n kapab al ver en sityasyon aujourd’hui avwar de banker   parey Msye Toussaint, avwar de pilot de Air Seychelles, pa vwar okenn rezon akoz nou pa kapab osi train nou bann dimoun  to become competent and efficient  dan la domenn de industrial fishing.   E annou alors profite lokasyon ki nou’n gannyen devenir the host country for the Indian Ocean Tuna commission  pou eksplwate tou potansyel posib pou aporte maksimonm benefis pour nou pei e pour le byennet du peuple Seselwa.

 

MR DANNY FAURE

Msye Speaker, mon pa pou long.  Msye Speaker, mon ti a kontan ki nou lasanble nou meditate  enpe lo 2 mo ki mon vwar i senp petet pou celui  ki ekoute, i dir be ou konnen lasanble pe dir welcome  savedir akeyir apre i annan pride,  sa vedir lafyerte.  I annan 2 mo petet senp e mon krwar i fer dezyenm fwa si mon pa tronpe Msye Speaker dan nou lasanble i vin kot nou, devan nou en mosyon ki pe servi sa 2 mo ki paret senp me ki profon.  E mwan mon ti a kontan met laksan lo la ozordi. 

          Yer swar lo radyo Sesel mon pa konnen si nou’n tande e o zofisye dan en lorganizasyon lasante in dir ki zefor ki Sesel in fer an sa ki konsern lasante in fini reisir, in fini ganny son meday lor an Afrik.  Konm en sitwayen ler ou tann sa i fer ou fyer.  I fer ou fyer pour nenport Seselwa ki fer byen dan nenport keksoz, no matter ki ou background politik, ki ou larelizyon, me si ou en sitwayen sa pep e ou fer keksoz ki byen, ki anmenn boner e ki sa boner i kapab ganny partaze e fer li permeate parey nou dir dan leker bann zenerasyon i en keksoz ki zoli, Lonorab Mancham, nou apel sa labote.

 

MR MANCHAM

Koz ou pei – koz ou pep..,

 

(Interruption)

 

MR DANNY FAURE

Wi, tre byen e ki pei konmsi ki pou annan ou en bon lider lopozisyon parey ou avek ou en bon sef d’état parey Albert Rene ki byen.

 

(Laughter)

 

 ..ki zoli.   Kontinnyen bon travay laba dan lo kote lopozisyon e isi nou a kontinnyen nou bon travay.  Me ou vwar ki mannyer i profon sa, i vreman profon e mon krwar ki sa mesaz i bezwen al pli lwen ki paramet nou lasanble nasyonal.  O.K, i bezwen al kot lakour nou bann sitwayen. Nou kontan ler nou fer keksoz ki byen e ki permet ki nou rezet sa latitid ki parfwa nou gognard nou prop sitwayen ki fer sikse..,

 

(Interruption)

….mon pa pe koz lo la. 

          Nou gognard nou prop sitwayen petet ki fer sikse e petet i vin pli fasil dan nou pour nou dir bravo en etranze ki pe fer sikse.  Mon krwar sa en keksoz, en eleman patriotik.  En eleman ki tous sitwayen an zeneral e mon krwar i byen ki Lonorab Barry Faure ozordi dan sa lasanble in anmenn en mosyon akoz Sesel ankor ennfwa in fer sikse lefe ki sa komisyon ton pou annan son sekretaryat dan nou zoli pti paradi e sa i fer nou tou kontan i fer nou leker ranpli avek lazwa. 

          Me eski i pa dir nou en lot keksoz? Mon krwar i pe dir nou en lot keksoz.   I pe dir nou ki gras a zefor ki nou tou nou pe fer endepandaman konbyen granm zefor ou pe mete, si ou pe met 10 kilo zefor oubyen ou pe met 2  granm zefor, tou sa zefor ki nou pe mete pe fer nou reisir e nou lo bon semen Msye Speaker.   Nou lo bon semen e nou pe komans rekolte fri travay dir, travay nob.  Apre tou sa lannen ki nou’n etablir bann enfrastriktir, ki nou annan en bon sistenm kominikasyon ki nou’n kapab kontrol lenflasyon ki mwens ki 3% e ki nou krwasans ekonomik i ant 4 a 6%.  Tou sa la i montre ki nou lo en bon semen.  Me nou pa kapab aret lanmenm.  Devan lo lorizon nou bann pti zanfan i ekspekte ki nou fer plis progre e nou koman politisyen mon tre, tre kontan ki detrwa parol in sorti dan labous en madanm Onorab dan lasanble, kestyon lape, stabilite, bann manman i konn sa tre byen, nou bann madanm, bann manman zot konn tre byen sa lenprotans stabilite sa mo lape  e zot santi sa pli byen ki nou kekfwa.   E nou annan en kantite pour nou aprann avek zot.  Mon krwar i senser ler in dir sa, mon krwar ki nou tou nou rezouir e nou santi sa.  E mon krwar devan nou si nou tou nou travay dir, nou kontinnyen travay for nou pou rekolte plis ankor e mon napa dout, mon napa okenn dout ki avan nou term i fini nou pou annan en mosyon sorti lo ban lopozisyon ki dir nou welcome with pride. 

 

MR MANCHAM

Sa bann stray dogs osi a pas sa mosyon.

 

(Laughter)

 

MR HUGH PAYET

Msye Speaker sa mosyon in donn nou loportinite ozordi pou diskit brievman lendistri lapes dan Sesel an partikilye lapes ton.  Monn fer serten resers e pou komanse mon ti a kontan partaz serten sif e serten fe avek lasanble.  Sa bann sif i enportan pou vwar ki pase dan lendistri lapes Sesel, akoz sa Indian Ocean Tuna Secretariat  i baze isi.  Akoz mon krwar poudir nou en major player dan sa lendistri.   

          Mon  komans avek kantite ton ki’n ganny atrape dan delo Sesel depi ‘91.  An 1991, 210,000 tonn ton in ganny atrape isi.  An 1992 250,000 tonn ton.  An 1993, 251,000, an 1994, 249,000, an 1995, 263,000. I kler ki an mwayen 245,000 tonn ton i ganny atrape dan delo Sesel par an.  I enportan pou vwar osi bann sif lo transhipment  dan Port Victoria par bann bato ton.  An 1991, 180,000 tonn ton.  An 1992, 162,000, an 1993, 189,000.  An 1994 171,000, an 1995, 187,000. 

          Msye Speaker akoz mon mansyonn sa bann sif? Se akoz dimoun serten manm dan lasanble e pep Seselwa pa konnen ki kantite potansyel i annan dan lendistri ton isi Sesel.

 

MR MANCHAM

Ou pa’n dir  nou sa zafer peser ki kantite.

 

MR PAYET

Taler mon vin lo la. 

          An 1995 nou ti kolekte en reveni total R190 milyon an foreign exchange ki ti enkli 36 milyon roupi an licence fees  sorti kot bann bato lapes.  Ti annan anviron 47 a 55 sener ki ti ganny licence pour lapes an 1995.  Parey mon’n dir taler sa bann sif i montre poudir nou en major player  e i enportan alor pou vwar akoz ki Indian Ocean Tuna Commission  i baz son sekretaryat isi.  E mon a vin lo la taler. 

          An 1995 sa bann sener ti fer 520 calls  dan Port Victoria an konparezon avek 460 calls  an 1994.  Sa byensir i ogmant depans ki zot fer lokalman, dizon lo bann servis, dizon lo delo lo manze, lo bwar e lezot benefis direkteman dan nou lekonomi.  Dan sa bann sif ki mon fek mansyonnen i kler ki lapes ton i ranpli ek potansyel e benefis pour Sesel.  I kler osi ki nou pankor devlop sa lendistri lo son potansyel maximum.   Msye Speaker nou pa kapab koz lendistri ton san fer mansyon Heinz, Indian Ocean Tuna, ki avan nou ti konn li koman Conserverie de l’Ocean Indien.   

          Avek bon planifikasyon avek vizyon ki gouvernman SPPF in toultan annan nou ti deside pour nou fer Conserverie de l’Ocean Indien  e nou ti ouver sa factory an 1987 Dan  ou progranm privatizasyon gouvernman an 1995 ti vann li avek Heinz International,  en gro konpani, nou’n fatige tann dimoun kritike e anmenmtan nou’n donn bann bon leksplikasyon ki montre poudir nou’n fer en bon swa pour nou vann lakonpani mazorite shares avek Heinz.

 

(Interruption)

 

..ti DP in vire.  Heinz parey in ganny dir avan i en konpannyen avek en gran repitasyon enternasyonal, i annan gran resours finansyel e marketing e teknolozi.  Ler gouvernman ti vann la mazorite shares  dan COI   avek Heinz,  sa factory  malgre tou difikilte, malgre nou resours limite ti pe prodwir 62 tonn ton par zour.

(Part missing)

..Heinz pe prodwi 135 tonn ton par zour.  Avek plis lenvestisman, pli bon teknolozi, e plis marketing, Heinz pou double son prodiksyon byento. 

          IOT ozordi pe anploy anviron 1,050 travayer Seselwa. E ab 1998 zot pou’n envestir en total 75 milyon roupi, byensir an deviz etranzere zot pou prodwir en kantite, 135 tonn ton par zour.  E anmenmtan zot pou anmenn en reveni total R350 milyon an foreign exchange.   Pandan lannen 2000 IOT pou ogmant son prodiksyon ankor e zot pou prodwi 240 tonn ton par zour.  Sa pou anmenn en total R700milyon an foreign exchange e an menmtan zot pou dan en pozisyon pou anploy anviron 1,700 travayer Seselwa.  I kler malgre sa gran plan  IOT i ankor reste de milye tonn ton pour nou eksporte.  I kler ki gouvernman in fer en bon swa e swazir en bon partner.   Msye Speaker la la en bon legzanp partnership.

          An pasan mon ti a demann Heinz avek IOT pou speed up  zot zefor pou anmenn plis foreign exchange.   E sa i a vedir ki Onorab Mancham pa bezwen fatig li pou al fer lotri pour nou vann nou later ek etranze.  Lefe ki sekretaryat Indian Ocean Tuna Commission pou a lavenir baze Sesel i kler ki i pou ed nou konsolid nou pozisyon dan sa lendistri.  I pou donn nou plis akse avek bann resers siyantifik.  Nou pou kapab ganny bann konsey e konsiltasyon neseser pour nou eksplwat sa resours o maximum.  Sa sekretaryat pour byensir anmenn bann lezot benefis ekonomik onivo lanplwa e lezot servis neseser.  Mon ti a kontan pran sa lokazyon pou salye zefor gouvernman, pou salye zefor minister zafer etranzer, minister pou resours maren,  SFA Heinz,  IOT e tou lezot dimoun ki involve  dan sa lendistri.  Anmenmtan mon ti a kontan fer en lapel avek gouvernman, annou kontinnyen ankouraz Seselwa pou al dan lapes endistriyel.  Annou kontinnyen siport zot, annou kontinnyen donn zot bann lasistans neseser.

          Msye Speaker parey mon’n dir taler i kler ki nou’n fer bokou progre dan sa domenn.  Mon konvenki ki a lavenir avek travay pli dir, plis lasistans, plis lenvestisman i ava fer nou dan en pozisyon kot lendistri ton, lendistri lapes i a donn nou osi kantite foreign exchange   parey lendistri touris.

          Parey mon bann koleg in dir taler sa sekretaryat in swazir Sesel akoz zot konnen ki nou gouvenrman i serye, zot konnen poudir nou pei i annan en stabilite politik ki bon, zot swazir li byensir pour bann lezot bon rezon ki onorab Potter ek Onorab Faure in fer sorti.  Mon konvenki ki lezot lorganizasyon i a swivre legzanp  Indian Ocean Tuna  Secretariat pour baz zot sekretaryat oubyen zot head quarters  isi Ssel.  Malgre serten dimoun i krwar nou pa kontan etranze, mon krwar ler nou dir sa, nou mislead the House.   Nou kontan etranze, nou welcome tou bann organizasyon etranze ki anvi baz zot lekor isi Sesel.

 

MR CHOW

Msye Speaker mwan osi mon akeir avek lafyerte ki Indian Ocean Tuna Commission in deside swazir Sesel pou fer son headquarters.   Mwan osi mon konnen ki Sesel in fer en kantite demars diplomatik pour li nobou kapab ganny sa pozisyon, ganny konsidere par banan lezot manm dan sa komisyon pou met sa headquarters isi.  Sepandan nou osi bezwen rekonnet bann serten keksoz ki petet pa neseserman i nou lefor set-a-dir nou pozisyon zeografik paregzanp ki tout-a-fe dan nou lavantaz, me i annan en kantite keksoz pozitiv ki nou personnelman nou’n fer pou donn sa loportinite oubyen donn nou sa lavantaz an konparezon avek nou pli gran konpetiter ki ti Sri Lanka mannyer mon konpran, sirtou lo kestyon bann negativ ki ou kapab mazinen, Sesel ti napa preski ditou, alor ki Sri Lanka ki dan milye ne gran lager sivil tre vyolan in montre en kantite negativ.

          Parkont, personnelman mon napa bokou lafyerte dan nou sitysyon lendistri ton.  Akoz mon a dir sa? Msye Speaker, nou’n ganny dir kantite ton in ganny lapes dan delo Sesel.  Mon krwar mon pa’n pran not egzakteman, me preski toultan i lo 200,000 -200 ekek mil tonn.  Ler nou konsidere ki an 1992 en tonn ton ki sorti lo bato ti pe vann ape pre 800 dolar dan lemonn e ki ozordi en tonn ton in ariv preski $1,200, ler ou miltipliy li par  sa 200 mil ekek tonn, i donn nou en valer plis ki 200 ekek milyon dolar valer ton. E ler nou mitipliy li par R5 nou ganny en lide ki kantite larzan i vedir sa lendistri ton e sa ton ki nou, nou pe dir i lapes dan nou delo.  Me sepandan Msye Speaker, nou pei i annan en kriz foreign exchange.   Nou pa kapab vwar R300 milyon pour nou pey pipeline.   Nou’n ganny dir i annan R190 milyon foreign exchange ki  antre, me pour en pei ki nou, nou pe dir nou fyer nou pe atrap tou sa pwason, nou pe ganny tou sa kantite larzan, valer ek sa pwason kimannyer nou annan en problenm foreign exchange?

          Nou’n ganny dir Hein,z mwan personnelman mon krwar  Heinz  i pli gran maler ki nou pei in kapab gannyen.  Ler nou konsidere ki tou sa ki Heinz  pe fer dan Sesel pa ganny konsidere koman en prodiksyon Seselwa.  Sel benefis ki nou gannyen se lapey travayer, en valer sirplis lo elektrisite ki nou vann.  Menm nou sekirite sosyal, alor ki tou anplwayer Seselwa pe met larzan dan sekirite sosyal,  Heinz  ki en pli gran lendistri, ki pou vin pli gran lendistri nou pei pa pou met en sou, letan nou pe rod ogmantasyon pou donn bann dimoun ki pe travay dan bann home carer,  ki donn bann dimoun ki dan relief scheme.   Minis in dir nou bomaten i a konsidere kan i apropriye pou kapab ganny sa logmantasyon me  Heinz pe prodwi nou tande, tou lezour i pe process  135 tonn ton e dapre lartik ki mon’n lir resaman sa 135 tonn ton ki sorti lo bato i tradwir apepre 40 tonn bwat. 

          Alor si en tonn ton ki sorti lo bato i $1,200, nou kapab konsidere ki en tonn ton ki dan bwat i ape pre 3 ou 4 fwa  valer sa ki sorti lo bato.  E la ler ou get tou sala ansanm  ou vwar ki 40 tonn par zour, 365 zour dan en lannen, i fer 1,460 tonn.  Ler ou azout tou sa valer nou pa devret annan en problenm  foreign exchange.   Me sepandan Heinz  i ava vann plis maksimonm ton ki posib, i  a process tou  sa ki i annan , nou pour toultan dan en problenm foreign exchange. Alor ki sa ki nou mal fer? 

          Msye Speaker premyerman nou’n mal fer donn Heinz  sa konsesyon ki zot in gannyen.   Heinz ti vin Sesel parske i ti dan son lavantaz.   Heinz  ti’n deside koman en statezi global ki i bezwen aste bann lakonpannyen ki aste, ki lapes pwason, akoz sel fason pour li garanti ki son bann faktori ki baze Ghana, ki baze Puerto Rico i kapab ganny ton.  Sela rezon ki Heinz ti ariv Sesel.   Heinz ti aste en lakonpannyen Franse ki annan 6 bato ki pe lapes dan losean endyen avek lide ki sa ann bato i a fourni son faktori dan Ghana.  Ler i ti dekouver poudir i annan en fasilite pou fer prose ton dan Sesel i ti krwar poudir i dan son lavantaz pou sey fer mannyer aste sa faktori pou li nobou fer sa ton isi menm san ki i bezwen al anmenn sa Ghana parski finalman i pou kout li menm pri ler i pou vann lo marse enternasyonal son bann bwat ton.  E nou nou’n fer lerer, Msye Speaker, par konsidere pou dir nou bezwen donn Heinz tou konsesyon posib pour li vin isi Sesel kan i ti’n  fini fer son desizyon fondamantal, mon’n avi pour li vin Sesel.

          E la ki nou vwar?  Nou resours prensipal ton, i pa ni nou prodwi.   MISD  pa kapab met statistik  Heinz   dan statistik pei Sesel parske Heinz i aste pwason avek lakonpannyen etranze ki li i konsider sa pwason pour li.  Sa pwason i ganny enporte e dan statistik i ganny enporte pou ganny prose lo en off shore apre i sorti i ale, e sa i ti kapab pas Mombasa e i ti pour preski menm zafer.  Mon krwar nou ti devret a mon’n avi donn Heinz  tou konsesyon ki neseser me fer li von en lakonpannyen Seselwa. 

          Kalkil ou si Heinz ti bezwen dapre lalwa ki noun mete fer antre foreign exchange  ler i vann son ton dan labank Seselwa ou labank Sesel tou lezour nou ti pou annan nou sepa konbyen de milyon de dolar ki vin dan en labank.  Menm si demen Heinz  i pran tou sala i al avek mon krwar nou ti a’n kapab ganny enpe pou prete pou nou nobou pey sa R300 milyon ki nou pe rode pou pey nou pipeline.   Parey mon’n dir, mon annan lafyerte ki nou’n ganny Indian Ocean Tuna Commission  dan Sesel.  Mon napa tro bokou lafyerte dan nou sityasyon lapes ton.  10 an, plis ki 10 an depi ton pe ganny lapes dan Sesel, nou napa en lakonpannyen Seselwa ki posed enn sa bann bato.  Tou sala i sorti deor.  Nou’n seye, nou’n depans 35 milyon roupi lo en pti bato ki finalman mon krwar zot dir in al ganny scrapped deor.  Me nou pa’n arive ankouraz lapes ton endistriyel dan nou pei kot ler sa ton ti’n ganny lapes, menm si nou ti’n donn Heinz sa konsesyon parey zot in gannyen ozordi, i ti pe aste ton Seselwa pour li fer avek.  E la nou ti ava annan en benefis konsiderab pou nou pei e nou pa ti pou annan sa problenm foreign exchange ki egziste ozordi ki pe afekte nou pei e ki pou vreman fer li difisil pour nou realiz tou nou bann plan ekonomik ki nou oule sey fer.  Mon pare pou siport sa mosyon. Parey mon dir mon akeir avek lafyerte me mon pa neseserman akeir avek lafyerte sityasyon ton endistriyel dan nou pei.

 

MR DANNY FAURE

Point of Order Mr Speaker.  Order 42(d).

 

MR SPEAKER

42(d) i aplike ler i pe koze  ki ler oule fer en eksplikasyon li i sede i les ou koze.

 

MR DANNY FAURE

Mon pa ti oule kas son line of thought.

 

MR SPEAKER

Dan sa ka vin lo 41(b) mon a permet ou si oule fer en klarifikasyon.

 

MR DANNY FAURE

Mon pa oule koz lo bann keksoz ki Lonorab in dir.  Mon krwar i ava annan moman pour nou fer sa.  Me sof mon krwar i annan en pwen ki mon santi mon devret dir nou lasanble.  I korek ki pandan lannen pase, whole of last year, ziska Fevriye sa lannen travayer ki ganny anplwaye kot Heinz pa ti pe pey social security.   Mon lenformasyon ki mon annan ki March, bann travayer ki’n ganny peye an Mars sa lannen zot pe komans tir social security.   Sa en lenformasyon. 

          Dezyenmman i annan plis lenformasyon, mwan mon pou pran mon responsabilite  Msye Speaker koman en manm nou lasanble nasyonal pour mwan tyek egzakteman bann lenformasyon ki Lonorab Paul Chow in delivre dan Lasanble e mon ti a request  ki as a matter of  urgency  mon  kapab ganny kopi son verbatim.

 

MR MANCHAM

Nou a prolong enpe lasanble nou a fer debate lo sa size.

 

MR CHOW

Msye Speaker mon pa’n dir pou dir travayer pa tire sekirite sosyal parske mon konnen ti arive.  Sa ki mon’n dir se ki Heinz li koman en anplwayer pa peye  sekirite sosyal e sa ki pli fermal parske sa travayer i ganny tire lo li, i met dan sekirite sosyal pour li ganny benefis, me Heinz ki lezot anplwayer dan Sesel i mete pou ganny sa ekstra benefis i pa fer Sa ki mon’n dir Msye Speaker.

 

 

MR SPEAKER

Bon prezan mwan mon oule dir keksoz.  Deba i pa lo forex  ni lo Heinz.  I lo kestyon anmenn sekretaryat  Indian Ocean Tuna Commission  isi.  An pasan mon’n permet sa pour les vwar en portre lendistri lapes, ton isi.  Zis mon ti oule fer sorti sa.  Si napa lot entervansyon mon envit Onorab Barry Faure pou fer son rezimen.

 

MR BARRY FAURE

Msye Speaker mon ti a kontan remersye bann diferan koleg lo tou le 2 kote ki’n entervenir e ki’n montre zot siport pour sa mosyon.  I annan plizyer leson fondamantal ki’n sorti atraver bann deba me sa ki kler pou rezimen se ki Sesel malgre son grander i en lider dan domenn lapes ton.  E sa viktwar pour nou arive fer ki sekretaryat IOTC i baze Sesel, i pa en viktwar ki devret ganny konsidere koman neglizab.

          Dezyenmman i montre ki Sesel i annan en prestiz enternasyonal ki remarkab e ki depli-zan-pli kredib.  Trwazyenm i montre ki i enportan envestir diplomatikman atraver etablisman e mentenir bann kontak diplomatik neseser atraver lemonn e se pour sa rezon ki Sesel in fer en viktwar atraver sa desizyon ki  IOTC in pran an Desanm lannen pase. 

          Mon ti a kontan an pasan fer en pti komanter bref lo lenkyetid Msye Paul Chow an relasyon avek sityasyon lendistri lapes ton.  Mon krwar ki premyerman letan nou koz lo Heinz annou realize ki Heinz  i enn bann konpannyen ki dan nou S.I.T.Z Seychelles International Trade Zone  ki donn serten konsesyon par bann konpannyen enkli permet zot pa pey sekirite sosyal pou rann zot konpannyen viyab.  Mon krwar ki tou dimoun ki’n etidye lendistri ton dan lemonn e ki pa pe zis get ka Heinz  dan Sesel i ava konpran ki lendistri ton i pa en lendistri ki fasil.  Nou kapab ozordi pe koz nou $1,200, lavaler en tonn ton brit.  Sa ton ki ou lapes san ki ou met li dan bwat.  Me demen i kapab desann zis parey Msye Chow in dir limenm li plizyer lannen pase ti 800 tonn ton.  Sa i akoz pri ton dan lemonn ki swa ton ki brit oswa ton dan bwat, oswa ton loins, tuna loins  i monte e i desann selmon lalwa marse.

          Fodre nou rekonnet ki en bato sener endistriyel i pa en lenvestisman ki bon marse.  Si ozordi Sesel nou tou nou kapab e avek rezon deplor lefet ki nou napa en bato sener endistriyel.  E annou realize ki en bato sener endistriyel son kou minimonm i $10 milyon.  Sa vedir  50 milyon roupi Seselwa.  Sa set en bato sener endistriyel minimonm.  Enn sa bann bato ki vini son average cost set-a-dir i kapab ant 15 a 20 milyon dolar.  Miltipliy sa par 5 ou ava ganny son sif ki ariv ape pre 100 milyon roupi Seselwa.   Pa en lenvestisman fasil. 

          Letan nou  koz lo prodiksyon bann bwat ton apre pou vann zot lo marse eropeen  nou dir ki Heinz in aste 6 bato franse epi pour li fourni son bann faktori an Ghana dan konteks son bann aktivite lo nivo enternasyonal, sa i korek.  Me annou realize osi ki pou ou kapab benefisye avek duty,  san pey okenn duty,  sa 24% duty ki annan lo marse eropeen pour ou pa pey sa, fodre ou prodwi in ganny lapes par en bato ki swa i eropeen oswa i ACP e pa zis sa, fodre en minimonm 50% bann zonm i swa ACP ouswa i eropeen. 50% bann shares swa i ACP, swa i eropeen. Nou pe koz nou lo protokol nimero enn dan konvansyon Lome ki nou fek ratifye bomaten lo lareg lorizin.  E si ou pa comply  ek sa lareg ou pou ganny kondannen lo marse eropeen. 

          E se pour sa ki konservri losean endyen, ansyen konpannyen Sesel ki ozordi in ganny ranplase par  I.O.T  i dwa plizyer milyon roupi akoz serten son bann prodwi i ganny deklare koman non oriziner.  Nou pe koz nou en lendistri ton, alors en lendistri lapes ki pa fasil.  Alors fodre nou konpran byen, nou fer byen resers lo sa size avan ler ki nou koz lo la.  Mwan enn bann dimoun ki ti a kontan, zis parey Msye Chow ki nou annan plizyer bato lapes ton, nou annan plizyer faktori ki devlop li bokou plis.  Me fodre ki nou realis, fodre nou konpran sityasyon.

          An dizan sa mon ti a kontan ankor ennfwa repet remersiman pour bann ki’n siport sa, tou bann dimoun ki’n koze, enkli Msye Chow limenm li e mon demann lasanble pou vot an faver sa mosyon.

 

MR SPEAKER

Tou sa ki an faver lev zot lanmen?  Inanim.  Alors mosyon in ganny aprouve.  Nou annan en pti letan ankor, nou vin lo trwazyenm mosyon. Onorab Toussaint.

 

MR  ROGER TOUSSAINT

Mosyon ki mon’n table Msye Speaker i demann gouvernman pou entansifye bann mezir pou kontrol logmantasyon kontinnyel dan la kantite lisyen eran. Lide prensipal pour mwan table sa mosyon in vin atraver konplent ki serten zabitan dan mon distrik in fer avek mwan konsernan problenm ki zot pe rankontre avek lisyen eran. 

          Msye Speaker, Lisyen eran dan mon distrik i annan en kantite.  E la mon pe koz sirtou dan rezyon MaConstance.  Mon kapab dir ki dan sa rezyon mon krwar ki i annan plis ki en santenn lisyen.  Dan laplipar lezot rezyon mon’n osi vwar en kantite lisyen ki pe propaze partou e mon plis ki krwar ki en kantite sa bann lisyen napa met.  Lefe ki zot napa met i normal ki zot propaz partou kot zot arive pou rod manze. 

          Sa bann lisyen Msye Speaker i danzere pour sekirite piblik.  Premyerman zot kapab mord dimoun e lefe ki dan la plipar ka zot napa met sa bann dimoun pa pou kapab reklanm okenn konpansasyon.  Depandan lo sityasyon i posib sa dimoun ki’n ganny morde pa kapab al fer son travay ki i ti abitye fer.  Sa bann lisyen zot osi responsab pour en kantite tapaz ek nwizans sirtou dan lanwit letan dimoun pe repoze.  Souvann fwa tapaz i komans dizon ou tann en keksoz i petet oswa lezot lisyen dan zanmerant i abwaye.  E la deswit lezot i komans irle e la i kontinnyen pour plizyer letan.  Dimoun pa kapab repoz anpe sirtou apre en zournen fatige ou travay dir. 

          En bann problenm pli serye Msye Speaker sa bann lisyen i kapab okazyonn danze piblik par propaz maladi tel ki laraz oswa rabies.   Nou tou nou konnen ki sa kalite maladi i danzere e normalman lisyen i fasil atrap sa kalite maladi akoz zot pli-zou-mwen manz nenport salte ki zot ganny akse avek.  Lefet ki zot napa met zot souvannfwa fouy dan bann dustbin ou konblaz pou rod manze.  E parey mon’n dir pli boner zot kapab manz nenport ki gonaz ki zot ganny akse avek.  Letan zot in manz sa bann gonaz e si zot mord dimoun apre, sa i tre probab ki zafer pour tre move pour sa dimoun.

          Erezman sa malad pa’n zanmen ariv isi Sesel.  Si anka i arive mon’n aprann ki son lefe i fatal parske napa okenn gerizon.  I kapab detri nou lendistri touris konpletman.  E la mon pe dir sirtou si in mord en touris.  I osi probab ki si maladi rabies i ganny propoze isi Sesel i riske kree kondisyon ki tou lisyen i a kapab ganny detri pou kapab konpletman elimin sa problenm. Nou riske vwar nou dan menm  sityasyon parey sa problenm vas fol ouswa, mad cow disease  ki’n fek arive lerop, sirtou l’Angleterre tou resaman. 

          Sa bann kalite lisyen, Msye Speaker, i osi en menas pour pyeton oswa bann dimoun ki kontan fer legzersis marse ou jogging  lo semen piblik.  Personnelman mon ti kontan al job letan lokazyon i permet.  Me telman mon pa fye sa bann lisyen mon’n forse aret al job  lo semen piblik.  Mon sir ki i annan plizyer lezot dimoun ki’n deza fer fas avek sa problenm.  I tre posib ki sa bann lisyen i kapab okazyonn aksidan lo larout piblik, sirtou dan rezyon kot roche Caiman souvann fwa trafik laba i roul en pti pe pli vit sirtou aswar.  Dan plizyer fwa ou vwar sa bann lisyen zis zot koup semen an bonn-a-vini, i kapab arive dan pe sey evite pou tap zot kot aksidan i kapab arive.  Mon sir ki i annan plizyer lezot problenm ki sa bann lisyen i kapab okazyonnen. 

          Mon  napa okenn dout ki sa bnan problenm i osi egziste dan lezot distrik lo Mshe e i posib osi lo Praslin ek La Digue.  Malgre tou sa bann problenm ki mon’n fer resorti mon ti a kontan felisit minister lagrikiltir, an partikilye departman veteriner pou travay ki zot in deza komanse.  Me sepandan i paret ki tou resaman mon’n ganny lenpresyon ki sa problenm pe vin pli serye, baze lo la kantite lisyen eran ki ou zwenn partou kot ou pase.

          Petet mon ti a profitr lokazyon pou demann manm piblik pou donn tou zot korperasyon posib avek departman veteriner sirtou letan zot pe fer sa travay.  Msye Speaker i pa en travay fasil e mon’n konstate avek serten zofisye dan sa departman ki parfwa i annan zot ganny zoure avek piblik e zot pa ganny sipor e i difisil pour zot kapab kontinnyen adres sa problenm dan en fason efektiv.  E la mon pe lans en lapel avek manm piblik pou konpran ki problenm sa bann lisyen eran i kapab koz danze e pou ede e korpere avek sa bann zofisye.

          Mon ti a osi kontan fer kler ki mon mosyon pa pe demann gouvernman touy tou lisyen dimoun bonn-a-vini.  Mon pe senpleman eksprim danze ki lisyen eran i kapab okasyonnen.  E pour sa mon pe demann departman veteriner pou fer tou sa ki posib pour zot kapab elimin sa problenm.  Mon ti a kontan demann tou mon bann koleg pou donn zot sipor sa mosyon.

 

MR SPEAKER

Ou segonn sa mosyon? Wi?

 

 

MR MANCHAM

Msye Speaker mon kwar nou tou nou byen kontan ki pour avan nou antre dan recess   ki nou ganny en mosyon lo bann zafer stray dogs  ki tir nou enpe dan bann domenn de high politics.   Selman si lisyen ti kapab ganny en vot sansan sa mosyon pa ti pou vini.  Nou konnen poudir pov lisyen napa vot, alor ki mon kapab dir mwan pou esey etre en pe avoka lisyen anfen lisyen zot dir mwan parfwa i ti la pou anpes voler i fer dibri parske voler osi i ti annan en bon pe.  I annan jogging mon dakor me kestyon voler. 

          Me zeneralman Msye Speaker i annan osi de ka ki bokou dimoun i pran lisyen apre i pa donn lisyen manze.  Pa nou ti annan nou en lepok pou annan en lisyen  fodre ou annan en licence  mon pa konnen mon krwar i ankor leka isi.  Sa vedir si en lisyen i napa son kolye savedir i pa en lisyen ki ganny licence.  Mon krwar ki i annan en devwar, en obligasyon lo lapar de departman veteriner pou deal  avek sa bann lisyen pou anpes tou sa bann si vous voulez problenm ki sa bann lisyen i kapab koze arive dan pei sirtou MaJoie kot Lonorab  manm i reste,  MaConstance.

          Mon vwar li i tre tris ki Lonorab Manm pa kapab fer son jogging akoz sa bann lisyen maron i anpes li zouir si vous voulez son right  koman en imen ki ti a kontan keep fit etc. 

           Me mon panse ankor enn fwa ki bokou i dwatet ganny fer par le departman veteriner pou vwar ki lalwa ki an plas i ganny respekte.  Mon konnen osi pou dir lisyen i miltipliy tre fasilman e ke dan sa domenn osi departman veteriner i annan en rol pou zwe.  Parey mon’n dir mon panse set en  mosyon ki tou dimoun  a siporte e mon panse ki nou tou nou dakor lo la e nou felisit Lonorab Toussaint pou aport en mosyon. E sepandan parey nou dir pa fodre ki sa i rezilte dan en whole scale slaughter  de tou lisyen zot dir mwan ki an Chine lisyen i ganny konsidere koman en delicatessen.   Petet i kapab regarde si i annan en export outlet.   

          Msye Speaker  I think serten mosyon ki nou tou nou bezwen siporte, annou fini lo la ase vit.

 

MR SPEAKER

Okenn lot entervansyon.

 

MR DANNY FAURE

Msye Speaker mon ti a kontan siport Lonorab Toussaint pour sa mosyon ki in anmenn devan nou.  E mon swete ki lotorite konsernen ti a kapab, si oule akseler enpe an sa ki konsern bann mezir pou kapab kontrol enpe sityasyon.

          Dezyenm pwen mon krwar se ki Lonorab Mancham in fer sorti en pwen pe dir ki i annan serten dimoun malgre ki i annan en licence i annan en lisyen me petet i pa sonny sa lisyen.  Nou tou nou’n deza ganny dir petet nou’n grandi e nou’n ganny dir par nou paran se ki en lisyen i ou meyer zanmi.  Mon krwar kekfwa sa ki lacking  dan tou sa bann zafer se ki i annan en eleman responsabilite.  I vre ki i annan serten dimoun kekfwa pa’n pran son responsabilite kimannyer i sonny son bann lisyen. Me osi i annan gran dimoun dan pei ozordi ki dedye en kantite letan swen avek lisyen ki zot annan e zot fer sir ki zot okip zot lisyen pour pa disturb  zot vwazen, zot fer sir ki lisyen pa mor lafen, fer sir ki lisyen i an bonn sante.  Mon krwar i annan sa responsabilite lo sitwayen.  Responsabilite, akoz sa lisyen la i bezwen annan en met.  I pa kestyon kot ou annan 2 lisyen e lisyen in miltipliye ou’n ganny 6 apre ou komans larg lisyen. 

          I annan dimoun ki pran lisyen met deryer son loto e larg li dan bann distrik partou, partou.  E i vin danzere e son problenm se ki bann nou ki drive  dan loto ennler ou kapab fer en gran aksidan ler en lisyen i zis pas devan ou.  Nou kapab asize ozordi dan lasanble e koz en kantite keksoz. Me finalman mon krwar the honest parey nou dir i degre ki nou pran  responsabilite anver bann pets,  anver lisyen ki nou annan.  Si ou pa kapab kontrole plito ou pa pran.

 

MR MANCHAM

Pa oubliy zafer sat maron osi, en kantite

 

MR DANNY FAURE

Wi sa dan en lot mosyon mon krwar enn antre zot pou anmennen.  Non?

 

(laughter)

 

.. selman finalman mon krwar i en bon mosyon ki kapab sansibiliz enpe nou dimoun.  Mon realize ki Onorab Toussaint i vreman, ler i pe koze i pe dir i annan 100, 100 lisyen i riske pe fer en kantite tapaz dan en distrik dan nor, e mon krwar bann dimoun dan ou distrik i ava kapab konpran egzakteman, apre finalman zot pa a kapab met presyon lo ou pou dir konmsa, be konmsi dir sa bann lisyen aret fer tapaz.  Ou vwar finalman mon krwar i en bon moman, i en bon prosedir ki lonorab in kapab vin met sa devan e mon krwar nou tou nou ava fer nou zefor pou ed lotorite osi pou idantifye sa bann dimoun kekfwa ki pe fer sa ekspre.  E Msye Speaker mon pou donn siport pour mosyon Lonorab Toussaint.

 

MR SPEAKER

Bon ek sa nou a pran en break ziska 4 er.

 

(Break)

 

MR SPEAKER

Nou a kontinnyen avek nou deba lo mosyon Onorab Toussaint.

 

MRS POTTER

Msye Speaker mon pa pour long lo la.  Mon realize ki tou dimoun i fatige e pe look forward pour sa recess  me kantmenm mon ti a oule dir enn de mo an sipor mosyon ki Onorab Toussaint in met devan lasanble. 

          Parey lonorab Faure in dir sa i en problenm ki si nou koz lo la i annan sitan keksoz ki pou sorti e se pour sa rezon mon ti a kontan detenir mwan lo selman vwar en pti pe si i annan en solisyon pour en tel problenm.  Nou konnen sa i pa zis en problenm l’Anse Etoile, MaConstance i en problenm tou distrik, i en problenm Beau Vallon e bokou zabitan osi dan mon distrik in apros mwan lo sa kestyon e nou realize ki sa i en nwizans parey lezot nwizans ki annan dan pei tel ki petar ton, lafirmen ki ler bann dimoun i bril salte tou lazournen, salte ki ankor ver, lanmizik for dan bann vwazinaz ki i pa sanble plito ki i annan gran latansyon ki pe ganny vize lo sa bann problenm.  I vre nou annan problenm bokou pli priyoriter pour nou viz nou latansyon lo la.  Nou annan problenm lakaz, problenm semen, problenm lekol etc.  Donk sa bann problenm konmsa i tant pou pran en dezyenm priyorite dan lizye lotorite.  Me mon krwar kan nou kalkil bann nwizans ki zot koze, mon pour siport lonorab Toussaint kan i demann gouvernman pou pran bann mezir neseser pou kapab adres sa issue.   

          In koz lo problenm lasante, in koz lo problenm lanvironnman, in koz lo problenm trafik, aksidan e in osi annan koze lo – mon ava azoute osi ki i annan en problenm estetik akoz mon krwar i pa zoli kan nou pe pase e nou pe vwar en bann lisyen eran, en bann lisyen meg partou dan semen.  I donn en move lenpresyon sirtou viziter.

          Normalman sa bann kalite portre konmsa ou plito vwar zot dan bann landrwa, dan bann jungle parey nou dir.  Donk i pa zoli   ekstetikman ki nou viv dan avek sa bann lantouraz parey.  E i osi en nwizans pour bann fermye.  I annan detra fermye dan mon distrik in apros mwan ki i malere zot bezwen resort to donn pwazon.  Enn ler petet en lisyen en dimoun ki pa eran me in end up dan zarden en lot dimoun e i ganny anpwazonnen ki koz en problenm cruelty to animal.

          Msye Speaker me ki son solisyon?  Eski i annan en solisyon sa problenm?  Mon krwar i annan.  I anann en solisyon edikatif, epi i annan en solisyon legal. 

          Mon krwar bokou pei avan nou in pas atraver sa problenm.  E bokou pei in sey vwar en solisyon pour sa problenm.  Si nou get bann gran pei, bann gran cities  an erop, an Australie, an Amerique zot in nobou kapab kontrol sa avek lalwa e avek regilasyon strikt lo lekel, kote, konbyen lisyen en dimoun i kapab annan  at any one time  akoz i annan bann sityasyon kot vreman poz en problenm cruelty to animal  ki asosye sa problenm lisyen eran. I annan fanmiy ki sonny, ou vwar plis lisyen kot sa lakour ki dimoun.  E lisyen pa ganny byen antretenir parey Msye Faure in dir, lisyen pa ganny manze, e lisyen i ganny anmare dan en lakord depi bomaten ziska son lannmen bomaten.  I kriye tou lazournen, tou lannwit, i  disturb  vwazinaz, i en problenm ki finalman mon krwar in ler pour gouvernman sey gete  ki mannyer nou kapab adres li.  Mon krwar de pli-zan-pli nou set  up  bann  housing estates,  isi.    Petet si nou pa ti kapab fer en kalite laranzman dan lepok kan poul, Les Mamelles, Corgat Estate, mon krwar nou kapab komans fer en serten regilasyon lo sa bann nouvo estate, parey nou dir, ou pa pou annan drwa sonny koson, ou pa pou annan drwa zwe lanmizik plitar ki 11 er.  Mon krwar nou kapab met serten clause  pour zabitan sa bann estate  lo ki fason, konbyen zot kapab sonnyen.  I annan bann landrwa isi Sesel ki densely populated.   Mon pe mazin paregzanp Mont Buxton, Bel-Air, bann lakaz i pre, pre ek kanmarad.  Eski dan sa bann landrwa, eski nou kapab zis les dimoun sonny la kantite lisyen ki zot oule?  Oubyen si wi nou pa pour bezwen enpoz en serten restriksyon ki zot fenced sa bann lisyen, ki se zot i fenced. Mon pa konnen si nou poukoz en quota,  me i vreman en keksoz ki nou bezwen komans mazin ladan.

          Msye Faure in koz lo responsabilite endividyel.  I vre finalman tou keksoz i ball down to responsabilite en dimoun oubyen en fanmiy viz-a-vi sa problenm lisyen

(….part missing)

 

..ki senble mwan nou napa.  E se sa ki’n pous Msye Toussaint vin met sa mosyon lo sa size.  E mwan mon dir an atandan ki nou fer bann demars edikatif pour nou sey konsyantiz dimoun, mon krwar nou bezwen entansifye lalwa.  Entansifye fine pour dimoun ki kas lalwa.  Mon’n aprann ki i annan lalwa kont sa bann zafer me mon pa vwar li ganny aplike apard en fwa letan ou tande veteriner pe pas partou pe anmas lisyen. Ou tann li enn fwa dan enn an oubyen zis enn pti avan Msye Toussaint ti propoz son mosyon.  La mon pa tann narnyen e mon krwar i bezwen annan en keksoz pli serye pli sistematik ki ganny fer lo sa kestyon.  E lo sa baz mon pou siport li antyerman e mon asire tou dimoun pou siport li akoz i en problenm ki nou tou nou fer fas avek dan nou distrik.

 

MR SIMON GILL

Msye Speaker mon pa oule long lo sa mosyon me ti annan zis enn de pti konsern ki mon ti oule Lonorab Toussaint i eklersi mwan.  Paregzanp ler i pe koz lo stray dogs, mon ti oule konnen kimannyer i definir sa konsep stray dogs.   Eski stray dogs   i en dimoun ki annan en lisyen kot li, son lisyen i ale i sot son lakaz, i al lo semen epi ou dir sa en stray dog.  Mon pa konnen. 

          Oubyen eski i en lisyen ki napa met parey i annan in dir.  Mon ti ava kontan ki i eksplik mwan sa.  Si en dimoun in pey son lisyen la, in pey en license  son lisyen i annan son pti kolye, i annanson pti tag  dan son likou nou trouve, ler i sot lo semen eski zot apel li en stray dog menm oubyen i pa ganny apel li en stray  dog  zis akoz i annan sa pti kolye ek li.  Eski i pa koz en nwizans pour pyeton, pour loto, pour bann zabitan dan vwazinaz zis akoz i annan sa pti kolye avek sa pti tag dan son likou. 

          I annan  en bann keksoz ki atase avek sa Msye Speaker e mwan mon konnen poudir i tradisyon Seselwa pou sonny en pti lisyen. E ozordi parey lonorab Potter in dir pe demande ki gouvernman i met serten restriksyon dan bann housing estate,  mwan mon’n vwar dokiman bann  fanmiy ki reste Roche Caiman, mon konnen i enn parmi bann kondisyon pour zot pa sonny lisyen laba anba.  Sa i ganny klerman defini dan enn pti dokiman ki’n ganny prepare par sa komite sansibilizasyon lo sa landrwa laba, e sa bann dimoun ki pe rantre laba zot deza konnen poudir zot pa sonny lisyen laba dan sa landrwa.  Me parkont lisyen i annan laba, en kantite.  Ler ou pase aswar ou trouve lisyen, i marse i fer letour, ler ou sorti get football ou pase ou trouv en kantite lisyen partou dan sed laba.

 

(Laughter)

 

..bon, Msye Speaker mon krwar ki nou pa pe koz lo en problenm senp.  nou pe koz lo en problenm ase konpleks.  I konpleks dan le sans ki eski nou pou demann bann dimoun ki oule sonny lisyen dan bann landrwa ki kapab sonny lisyen pou anmar zot lisyen toultan, vedir depi bomaten ziska lan-d-men bomaten.  24 er lo 24 sa lisyen i reste anmare dan lakord oubyen i reste dan en lakaz.  Eske i sa ki nou pe demande?  E ler Msye Toussaint i ava dir mwan kimannyer i definir sa konsep stray dog,  la mon ava kapab eklersi mwan menm mwan ki pozisyon mon pou pran lo sa mosyon.  Akoz ozordi pa bokou fanmiy ki kapab met en baraz tou lotour son lakaz pou anpese ki ler i larg son lisyen aswar, lisyen i al lo semen oubyen lisyen i fer kek lezot nwizans kot lezot vwazen  etc.       Me par kont mon pa pe siport okenn dimoun, si oule, ki sonny en lisyen zis pour li fer nwizans kot son lot vwazen.  Mon pa pe siport sa kalite zafer konmsa mwan.  Mwan mon problenm se mon pe met enn de sityason devan pourki nou pa ale brit an blan, ale al touy tou lisyen dimoun.  Mon krwar sa i enportan sa.  Akoz en dimoun parey mon pe dir ki sonny son lisyen aswar petet i larg son lisyen, son lisyen i sot semen, eske koman son lisyen i sot semen, ou ale ou tyonbo li, ou anmare ou ale ou touye.  Li i sonnyen son lisyen e i pey son lisyen  li. Eski ou ale ou touye sa?  Sa i en keksoz ki nou bezwen fer atansyon sa. 

          Prezan dan sa sityasyon koumsa, ki pa prekosyon nou pran?  Eski ler nou zwenn sa lisyen avek sa kolye dan likou, nou pran li nou anmase nou met laba veteriner e nou dir bon la i annan en ta lisyen in ganny anmennen veteriner laba, son met ki pa trouv son lisyen kot li vini vin anmase, i laba veteriner.  Eski sa i solisyon nou problenm?  Omwen eski konman nou anmas en lisyen nou donn veteriner laba, veteriner nek i tyok, lisyen i mor. E sa dimoun li prov dyab ki donn bon manze son lisyen, i pran byen swen i benny li tou zafer, son lisyen i mor.  Mon krwar i annan sa aspe lo enn pti pe, mon pou dir imen tou ki nou bezwen konsidere avan ler nou pran bann mezir drastik avek sa sityasyon stray dogs.   E mwan mon a  demann Msye Toussaint pou ed mwan avek en definisyon stray dog  epi mwan kapab pran en pozisyon lo son  mosyon.

          Me selman mon krwar sosyete an zeneral nou bezwen gete dan la mezir ki nou kapab pou redwir bann lisyen ki mon pou apel sa bann lisyen eran parey ou pe dir en tradisyon stray dog  an kreol, bann lisyen eran, ki si oule ki napa en met pour li, me in fer piti dan bwa epi son bann piti in grosi in pas partou in manze, lisyen in grosi prezan nek i fannen partou.  E ki i ale fer en bann zafer, kantite nwizans pou kominote pou lanvironnman.  E mwa ava esper Msye Toussaint lo sa definisyon stray dog epi mon a pran en pozisyon lo la.

 

MR PAUL CHOW

Msye Speaker, sa bann kestyon lisyen eran nou pe plito koz lo bann lisyen 4 lapat, pa bnan lisyen 2 lapat.  Lisyen 2 lapat nou konnen ki pa fasil pou atrap zot me lisyen kat lapat ki mon krwar nou devret get lo la e mosyon i fer byen kler ki nou devret  deal  avek sa bann lisyen.  Lo kestyon lisyen eran en lisyen ki personn pa konnen kot i sorti menm si i annan en meday par definisyon i eran, me selman mon krwar Onorab Gill i kapab ganny konforte par lefet ki bann zans veteriner si i atrap en lisyen ki annan en meday i devret premyerman tyek avek son met si sa lisyen pa’n sove anvan i fer okenn keksoz.  4 lapat nou pe koze, bann lisyen 4 lapat.  E ler in a’n konnen e mon krwar i devret menm donn sa son met en warning  ki prosenn fwa i riske, oubyen apre defwa sa lisyen i pa pou ganny okenn warning  lisyen pou ganny met ater, menm si i annan son meday. 

          Msye Speaker, mon krwar ki petet nou devret osi annan en sityasyon kot en konpanny kontinnyel pou diminyen kantite lisyen par koup bann lisyen.  Pa zis en kanpanny paregzanp ki nou ti fer dernyen fwa ler bann Ameriken ti vini ki en bon keksoz, me osi paregzanp en licence  en dimoun ki annan en lisyen ki’n koupe, son licence  i mwens ki enn son lisyen pa’n koupe.  Si oule en lisyen pa koupe e ou nobou kontrol li me ou still  pey pli ser alor i kree en lankourazman pou dimoun koup lisyen pour nobou diminye popilasyon lisyen. 

          Lo kestyon Roche Caiman, mwan mon ti ganny dir par en dimoun travay kot veteriner ler zot ti komans en konpanny pou detri lisyen eran, dan lepok ki stad linite ti pe ganny fer, zot ti remarke ki ler   detrwa mwan apre ki bann travayer konstriksyon bann lakonpannyen Chinois ti’n ariv laba popilasyon lisyen dan Roche Caiman ti’n dimini en kantite.  E ler ki stadium  ti’n fini fer i paret ki 6 mwan apre ler zot pase zot vwar kantite lisyen eran i retourn ankor.  E mon demann li be dapre ou  ki sa ki fer sa?  I dir i pa konnen be dimoun i dir par ler, lisyen i pase sirtou kot sa bann dimoun kot sa bann travayer i kwi manze apre personn pa vwar zot retournen ankor.  E mon krwar pou dir parey Msye Mancham i dir lisyen aparaman i en delika, manze delika pour bann dimoun ki an Chine, bann Chinois an  Chine e ki – mon pe fer distenksyon ant Chinois an Chine Msye Speaker.

          Nou devret petet fer en resers pou gete sak fwa sa bann konstrikter i al dan bann landrwa, ki  en popilasyon lisyen eran i ete.  E finalman nou bezwen donn sipor sa mosyon mon krwar nou devret kontinnyelman fer sorti lenportans pou diminye sa popilasyon lisyen eran.  Mon osi mon pa kapab fer jogging ditou akoz ou pas tou ou letan swa vey lisyen oubyen vey bis tata. Finalman mon krwar mon prefere pa fer narnyen.

 

MR SPEAKER

Bon mon envit Onorab Toussaint pou fer son rezimen.

 

MR TOUSSAINT

Mon krwar premyrman mon a eksprim mon remersiman pour tou bann sipor atraver bann komanter ki mon bann koleg in fer i pa paret pou annan bokou travay pou wrap up  sa sesyon apard reponn en kestyon lo definisyon stray dog  poze par Onorab Gill.  Mon krwar limenm in deza donn en serten leksplikasyon ki mwan menm mon satisfe.  Paregznap in eksplike ki i annan bokou bann lisyen ki parfwa zot in,  si oule fer piti dan bwa apre sa bann lisyen zis zot propaze partou e sa mon krwar i osi enkli sa bann lisyen ki Msye Gill in zwenn dan sed.  Parske laba napa lakaz lo konblaz deryer stadium mon pa konnen si zot in al zwe football, prezan in ganny difikilte zot pa konnen kot zot pou ale, me tou sa la i bann lisyen ki si oule Msye Speaker, zot napa okenn met zot pa propaze i kapab mord en dimoun laba apre ki dimoun pe sorti get football oswa sorti zwe kek sport ou regard football  nenport. 

          Me finalman Msye Speaker mon krwar ki mon bann koleg in eksprimen ki sa i en problenm nasyonal e mon panse atraver bann sizesyon ki nou’n fer gouvernman a sey vwar bann metod pli efektiv ki posib pou kapab konbat pou anpes sa problenm kontinyelman deteryore.  E pour sa mon demann tou mon bann koleg pou donn zot sipor.

 

MR SPEAKER

In ler pou vote.  Tou sa ki an faver lev zot lanmen.  22.  Okenn ki kont?  Personn.  Alors mosyon in ganny aprouve.  Prezan kestyon lo lot rankont.  Nou ti sipoze rezwen dan mwa-d-Me me vi ki i annan bokou misyon enternasyonal par bann manm asanble, travay a letranze dan mwan-d-Me osi i annan mon konpran omwen 8 misyon omwen 8 travay parlmanter deor, alors mon oule revwar sityasyon pour en dat ki konvenab.  Alors  mon pa pou anons dat ozordi me byento zot pou ganny enformen.  Avek sa mon swet zot en bon recess.

 

At 4.20 pm.  The Assembly was on its rising adjourned until further notice.